Bijlage 4.1 RES 1.0 Alblasserwaard
Tekst van het document
Opgewekt! Regionale Energie Strategie 1.0 Regio Alblasserwaard
Energiestrategie in de Alblasserwaard
Voorwoord Een energieneutrale regio in 2050, hoe gaan we
“Ik ben er trots op dat we samen met zoveel betrokken partij-
“De Regionale Energiestrategie is een veelomvattend plan
dat met elkaar bereiken? Om de CO2-uitstoot
en hebben nagedacht over mogelijkheden om in onze regio
om onze regio te verduurzamen. En daar kan iedereen
te beperken moeten we anders met onze be-
enerzijds op een duurzame manier energie op te wekken.
een steentje aan bijdragen. Met eigen initiatieven, groot
schikbare energie omgaan. Het vereist energie-
Anderzijds om vol aan de slag te gaan met energiebesparing.
of klein en door te blijven innoveren. Het is iets wat we
besparingen, het overschakelen van fossiele
Want alle energie die we niet gebruiken, hoeven we immers
echt gezamenlijk moeten doen. De RES biedt een goede
naar duurzame bronnen en het opwekken van
ook niet op te wekken. Met de RES leggen we een basis voor
basis om nieuwe verbanden te leggen en nieuwe samen-
hernieuwbare energie. Dat is de ‘energietran-
een duurzame en energieneutrale toekomst in de regio
werkingen aan te gaan. Zo proberen we de CO2-uitstoot
sitie’ waar we voor staan.
Alblasserwaard. Nu de plannen gemaakt zijn, moeten we de
en daarmee de opwarming van de aarde te beperken.
volgende stap zetten. Ik ben ervan overtuigd dat we samen
Niet alleen de energietransitie staat op ons netvlies.
De afgelopen jaren hebben gemeente Molen-
met alle betrokken partijen tot haalbare projecten komen en
We denken ook serieus na over het aanpassen van onze
landen en gemeente Gorinchem samen met
tot oplossingen die betaalbaar zijn voor inwoners. Het is
omgeving om de effecten van klimaatverandering het
inwoners, ondernemers, woning- en energie-
essentieel om steeds met elkaar hierover in gesprek te zijn en
hoofd te kunnenbieden. Door ook aan de slag te gaan
coöperaties, het waterschap, netbeheerders en
te blijven. Want alleen samen kunnen we de stap zetten naar
met klimaatadaptieve oplossingen kan iedereen blijven
natuurorganisaties naar antwoorden gezocht.
een duurzame toekomst voor iedereen in onze mooie regio.”
wonen in een prettige, veilige en gezonde omgeving.”
Eelke Kraaijeveld wethouder Gorinchem
Teunis Jacob Slob
Belangrijk uitgangspunt daarbij was en is dat zorgvuldig wordt omgegaan met de waarden en het landschappelijke karakter van de regio
wethouder Molenlanden
Alblasserwaard, zoals de natuur en cultuurhistorie. Een aanpak dus die recht doet aan de regio. Het resultaat vindt u in de Regionale Energiestrategie (RES) Alblasserwaard.
P2
Opgewekt!
Regionale Enenergie Strategie 1.0
Inhoudsopgave Inleiding
Bod
Warmte
Innovatie
Energiestrategie Regio Alblasserwaard
Wind
Netimpact analyse
Strategie en praktijk
Participatie
Zon
Energiebesparing
P3
Inleiding Wij hebben de verantwoordelijkheid om een leefbaar land achter te laten voor onze kinderen en kleinkinderen. Het leven op aarde verandert. We zijn met meer mensen, wonen op meer plekken, er is minder regenwoud, meer stikstof en steeds zuurdere oceanen. De temperatuur op aarde blijft stijgen. Daarom zoeken we ook in de regio Alblasserwaard naar oplossingen om verschil te maken en te werken aan een schone, duurzame en gezonde leefomgeving. P4
Samenwerken
De Regio Alblasserwaard
Wat is een RES?
Iedereen draagt bij aan de oplossing. In en
In de regio Alblasserwaard werken we aan een
In 2019 is het Nationale Klimaatakkoord ge-
De Regionale Energiestrategie gaat over
om ons eigen huis zoeken we naar mogelijk-
transitie die begrijpelijk, haalbaar en betaal-
sloten. Hierin staat hoe Nederland de klimaat-
de volgende onderwerpen:
heden: hoe we wonen, hoe we werken, hoe
baar is. Een transitie die eerlijk is: we moeten
afspraken, die in Parijs door allerlei landen zijn
• Het grootschalig opwekken van duur-
we reizen en wat we eten. Bedrijven doen mee
het samen doen. Samen werken we aan het
gemaakt, gaat nakomen. Daartoe is onder
zame elektriciteit (met bijvoorbeeld
met duurzame bedrijfsvoering, duurzamer
verduurzamen van onze huizen. In buurten
meer het Nationaal Programma Regionale
windturbines en zonnepanelen).
transport of door het opwekken van zonne-
gaan we aan de slag om met elkaar een plan
Energiestrategie (Nationaal Programma RES)
energie op hun daken. Ook overheden zijn
te maken. Samen zoeken we naar de beste
opgesteld. Het doel is om de CO2-uitstoot
transitie. In de RES wordt gekeken naar
aan het werk met plannen voor de energie-
oplossing voor het duurzaam verwarmen van
voor 2030 met 49% te verminderen ten op-
de Regionale Structuur Warmte (RSW):
voorziening van de toekomst. Waar kunnen
onze huizen en naar een manier waarop we
zichte van 1990. Het uiteindelijke doel is om
de RSW geeft inzicht in de warmtevraag
we duurzame elektriciteit opwekken, welke
elektriciteit lokaal kunnen opwekken. In de
in 2050 de CO2-uitstoot tot nagenoeg nul
en het warmte-aanbod, een beschrijving
bronnen zijn er voor duurzame warmte? En
regio zoeken we locaties voor de grootschali-
terug te brengen.
van de mogelijkheden voor nieuw te
welke infrastructuur hebben we daarvoor
ge opwekking van elektriciteit en we zoeken
nodig? Dat zijn vragen waar we in deze Regio-
(duurzame) warmtebronnen voor het verwar-
De nationale doelstelling voor elektriciteit is
te-infrastructuur en een toelichting op
nale Energiestrategie (RES) een antwoord
men van onze huizen. Daarbij is de vraag: waar
dat in 2030 alle 30 RES-regio’s bij elkaar
het doorlopen proces met stakeholders.
op geven.
past het? En natuurlijk: hoe behouden we
opgeteld een vermogen van 35 Terawattuur
• De impact van de energiestrategie op de
wat ons zo dierbaar is in de Alblasserwaard?
aan hernieuwbare elektriciteit opwekken op
energie-infrastructuur en -opslag en de
Dit document komt voort uit de afspraken
De RES helpt ons om op deze vragen een
land. Elke regio draagt via de RES bij aan de
ruimtelijke inpassing daarvan. Oftewel:
die we met elkaar hebben gemaakt in het
passend antwoord te krijgen.
nationale optelsom.
de technische (on)mogelijkheden van het
ontwikkelen bovengemeentelijke warm-
huidige en toekomstige elektriciteitsnet.
Klimaatakkoord, de Nederlandse uitwerking van de internationale klimaatafspraken van Parijs. Nederland is opgedeeld in 30 regio’s. Iedere regio onderzoekt hoe er regionaal een bijdrage kan worden geleverd. De gemeenten Molenlanden en Gorinchem, provincie ZuidHolland en het waterschap Rivierenland en vele andere partners vormen samen de RES-regio Alblasserwaard.
Inleiding
Energiestrategie
• Het regionale aspect van de warmte-
Inwoners, bedrijven, maatschappelijke instellingen en overheden werken samen aan de oplossing.
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
De RES is dus een leidraad voor hoe onze
• Het besparen van energie: wat niet
regio stap voor stap minder energie gaat
wordt gebruikt hoeft immers ook niet
gebruiken, de CO2-uitstoot fors vermindert en
opgewekt te worden.
voor hoe we het best duurzame elektriciteit
• Innovatie: de omgang met huidige en
op land kunnen opwekken en uiteindelijk
toekomstige technische ontwikkelingen
aardgasvrij worden.
die een effect hebben op onze energiebehoefte en opwekmogelijkheden.
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P5
In de RES worden vooral keuzes gemaakt over het opwekken van elektriciteit door zon en wind. Deze keuzes zijn in het traject van
Br
de RES via scenario’s vertaald naar concrete zoekgebieden en zullen worden verankerd in het omgevingsbeleid van gemeenten, provincies, het Rijk en in het beleid van de Waterschappen. Met de vertaling naar beleid ligt er een basis voor de uitvoering van de projecten. De onderwerpen ’warmte’, de zaken rondom de energie-infrastructuur, energiebesparing en innovatie vertalen zich niet naar zoekgebieden. In de RES wordt tevens invulling gegeven aan de Regionale Structuur Warmte (RSW). Iedere RES-regio gaat in de RSW na of op lokaal niveau, in de verschillende Transitievisies Warmte (die elke gemeente in 2021 opstelt), gebruikgemaakt gaat worden van bronnen die bovengemeentelijke potentie hebben of buiten de eigen gemeenten liggen. In de Transitievisies Warmte wordt duidelijk hoe en wanneer we omschakelen van aardgas naar hernieuwbare warmtebronnen. Voor de wijken die voor 2030 overstappen, staat beschreven wat de warmte-alternatieven per wijk zijn. In onze RES hebben we zoals gezegd aan-
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P6
dacht voor innovatie. De RES richt zich op
RES 1.0 Regio Alblasserwaard
de RES-buurregio’s: Drechtsteden, U16/
de lange termijn. Het ligt in de lijn der ver-
Samenwerking
Vijfheerenlanden, West-Brabant (Altena),
wachting dat er, gedurende de looptijd van
Deze RES 1.0 regio Alblasserwaard is het
Rivierenland/Fruitdelta (West-Betuwe),
de eerste en de daaropvolgende RES’en,
resultaat van de regionale samenwerking van
Rotterdam - Den Haag en Midden-Holland
innovaties zullen plaatsvinden die een posi-
de gemeenten Gorinchem en Molenlanden
(Krimpenerwaard). Dit wordt onder andere
tieve bijdrage leveren aan onze energieop-
met provincie Zuid-Holland, Waterschap
gedaan om bovenregionaal invulling te geven
gave. De regio Alblasserwaard-gemeenten
Rivierenland, netbeheerder Stedin,
aan een logische energie-infrastructuur.
willen hierin verantwoordelijkheid nemen:
Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid (OZHZ),
niet passief afwachten, maar proactief
inwoners, het regionale bedrijfsleven (waar-
De RES 1.0 is tot stand gekomen tussen najaar
op zoek naar concrete toepassing van de
onder IKG), de woningcorporaties en HVC-
2018 en voorjaar 2021. Allereerst zijn wensen,
laatste ontwikkelingen.
groep. Al deze partijen zijn vertegenwoordigd
kansen en (on)mogelijkheden via ontwerp-
in de Bestuurlijke coördinatiegroep.
ateliers en discussieavonden met maatschap-
Toekomstperspectief
pelijke organisaties, bedrijven, inwoners en
Op 30 juni 2020 is de concept-RES Alblasser-
De RES-partners hebben samengewerkt bij de
gemeenteraadsleden in kaart gebracht voor
waard vastgesteld en opgeleverd aan het
totstandkoming van deze RES 1.0. We borgen
de concept-RES. Ook in de totstandkoming
Nationaal Programma RES. In de daaropvol-
het uitvoeren van de RES via een uitvoerings-
van de RES 1.0 zijn de belangrijkste stake-
gende maanden is deze concept-RES verder
agenda, waarover meer te lezen is in deze
holders uiteraard weer intensief betrokken.
ontwikkeld tot de nu voorliggende RES 1.0.
RES (zie hoofdstuk 11). De RES is een belang-
Deze RES 1.0 is op 1 juli 2021 gereed, zodat
rijk onderdeel van de omgevingsvisies van
de uitvoeringsagenda van start kan gaan.
beide gemeenten en de provincie. De RES
In onze RES maakt u kennis met 7 betrokken
Toch is de Regionale Energiestrategie daar-
wordt ook verankerd in het beleid van het
Alblasserwaarders die professioneel en/of
mee niet klaar: de RES 1.0 is een onderdeel
Waterschap. Afstemming vindt plaats met
privé bijdragen aan de energietransitie.
van een lang proces. We zijn al jaren bezig
bedrijven, maatschappelijke organisaties,
Het zijn hún verhalen die inspireren om
en zullen vanaf nu elke 24 maanden een
energiecoöperaties, woningcorporaties, wijk-
zelf aan de slag te gaan. Iedereen kan het
update van de RES maken: een RES 2.0 in
en dorpsraden en inwoners. Gezamenlijk
verschil maken in de transitie naar een
2023 en zo verder.
bouwen we aan een breed gedragen RES.
duurzame wereld, elke bijdrage is belangrijk. We doen het samen!
Ook vindt er nadere afstemming plaats met
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P7
Belangrijk om te weten
in het Groene Hart levert input. Verder is
Een belangrijk aandachtspunt is dat het hui-
voortgebouwd op de analyses die zijn vast-
dige beleid van gemeenten en provincie
gelegd in de rapportage Bouwstenen voor
nog geen ruimte biedt voor de benodigde
de RES Alblasserwaard (juli 2019).
grootschalige opwek van wind- en zonneDe COVID-19 crisis heeft enige impact gehad
energie op land.
op het proces om deze RES 1.0 te ontwikkelen. Hiervoor zijn beleidswijzigingen nodig die
Participatie, samenwerking en onderlinge
op dit moment niet vanzelfsprekend zijn.
afstemming zijn online complexer dan offline.
Zowel vanuit het Rijk als de provincie zijn
In het participatiedeel van deze RES wordt
aanpassingen in beleid nodig om deze am-
hier verder op ingegaan.
bitie waar te kunnen maken. Bovendien moet er rekening worden gehouden met de beperkingen die nu gelden voor het Defensie en Maritieme Radar gebied. Kijkend naar 2030 en daarna is er nog veel onbekend. Partijen die bijdragen aan de RES-opgave werken met de kennis van nu en de huidige stand van de techniek, maar we houden innovaties in de gaten. Voor deze RES 1.0 is gebruikgemaakt van de CBS-gegevens uit de nationale Klimaatmonitor, van PBL-gegevens (Route naar klimaatneutraal), de datasets van het Nationaal Programma RES en diverse onderzoeken (o.a. van TU Delft, CE Delft). Ook het PARK-advies over de samenhang van de diverse RES-regio’s
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P8
Opgewekt!
Regionale Enenergie Strategie RES 1.0
Engel Breedveld Inwoner (83 jaar) Engel heeft zijn eigen energietransitie bewerkstelligt. Hij heeft zijn huis voorzien van dak- en vloerisolatie, dubbel glas, 24 zonnepanelen en ook nog eens een warmtepomp (waar hij hoogstpersoonlijk een speciale kast omheen heeft gebouwd om het geluid te reduceren). Voorheen verbruikte Engel in zijn woning 4200 kubieke meter gas en 3375 kilowattuur stroom. Zijn initiatieven hebben ervoor gezorgd dat zijn gasverbruik is teruggebracht naar 391 kubieke meter. Bovendien levert de woning nu 7241 kilowattuur stroom op. Hij wekt nu dus twee keer zoveel op dan hij eerder verbruikte! In plaats van stroom af te nemen is Engel nu zelf leverancier geworden. Zijn totale CO2-productie is met 75% verminderd. Wat een prestatie! Op deze leeftijd nog zo’n investering doen is bijzonder. Engel: “Ik wil er alles aan doen om een leefbaardere wereld achter te laten voor kinderen en kleinkinderen”. Hij probeert dan ook iedereen in zijn omgeving over te halen om ook over te stappen. “Wij zijn de rentmeesters van onze aarde”. En daarom
‘Je ziet dat mijn initiatieven
moeten wij er verantwoord mee omgaan. Dat ziet hij als zijn Christenplicht.
aanslaan, want de buren zijn er nu ook mee bezig’.
Vanzelfsprekend vindt Engel het dan ook geweldig hoe de gemeente zich inzet voor duurzaamheid. Uiteraard heeft hij nog wel wat feedback: de voorlichting over de duurzaamheidslening zou verbeterd kunnen worden door een duidelijk rekenvoorbeeld toe te voegen. Inwoners moeten het kunnen zien. In de meeste gevallen zullen ze er namelijk op vooruit gaan. Als ze dit wisten zouden de meesten wel meedoen. Een gemiste kans!
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P9
Energiestrategie Regio Alblasserwaard Een gebied van grote en kleine rivieren, van verkeersaders en spoorwegen, innovatieve energie, een sterke maritieme en agrarische sector en een prachtig cultuurhistorisch landschap. Een echt Hollands Stromenland, dat is de regio Alblasserwaard. Hier wonen mensen die de handen uit de mouwen steken en aan een paar woorden genoeg hebben. Nuchtere, harde werkers met het hart op de goede plek. Samen zijn wij onze gemeenschap.
P 10
We leven al eeuwen in een energielandschap, dat kun je zien aan het water, de veenweiden en onze oude molens en gemalen.
Inleiding
Energiestrategie
Leidende principes
Kwaliteit. Energieprojecten hebben een zo
Een evenwichtige aanpak betekent voor de
Om de energietransitie in de regio Alblasser-
klein mogelijk ruimtebeslag, houden rekening
gemeenten Molenlanden en Gorinchem:
waard succesvol uit te voeren willen we met
met en versterken zoveel mogelijk de ruimte-
• De energieopgave wordt zoveel mogelijk
verstand verduurzamen. Dit komt tot uiting
lijke kwaliteit van de Hollandse veenweide-
eerlijk verdeeld; stad en land helpen elkaar.
in onze elf leidende principes:
polders, het rivierengebied, de authentieke
Daarbij streven we naar een balans tussen
dorpslinten en het cultuurhistorische verhaal
vraag en aanbod.
Duurzaamheid. People, planet en prosperity
van de streek.
• De regio geeft iedereen zo veel mogelijk
moeten in balans zijn. Langetermijndoelen
Vitaliteit. De energietransitie versterkt de
kans om mee te doen met de energie-
zijn leidend.
vitaliteit van de regio Alblasserwaard. We
transitie, zowel de mensen met geld als
Draagvlak. Uitvoering geschiedt op basis
stimuleren werkgelegenheid en talentont-
de mensen die het minder breed hebben.
van maatschappelijk draagvlak.
wikkeling en we beperken de onttrekking van
Samenwerking. Betrokken partijen werken
goede landbouwgrond aan voedselproductie.
samen voor het beste resultaat.
Trots. We realiseren energieprojecten om
Sociaal. De energietransitie moet sociaal
trots op te zijn.
naar 50% lokaal eigendom van energie-
rechtvaardig verlopen. De sterkste schouders
Innovatie. We streven bij projecten naar de
projecten.
dragen de zwaarste lasten, we hebben oog
inzet van innovatieve technieken.
voor de sociaal zwakkeren, de vervuiler
Opbrengsten. We kiezen voor die projecten
natuurwaarden worden zo veel mogelijk
betaalt, lusten en lasten worden niet afge-
die op een slimme manier bijdragen aan het
versterkt en beschermd waar deze onder
wenteld maar verdelen we eerlijk.
verlagen van de CO2-uitstoot.
druk staan.
• De regio benut zo veel mogelijk eigen bronnen en lokale initiatieven. •
In lijn met het Klimaatakkoord streven wij
• Landschappelijke, cultuurhistorische- en
• De huidige regio is een belangrijke drager.
Kansen. Koppelkansen willen we benutten met programma’s die in dezelfde periode
Deze principes passen bij het DNA van onze
We onderzoeken samen met de netbe-
actief zijn op het gebied van klimaatadapta-
regio en bij onze visie op hoe we de RES
heerder waar de beste locaties voor
tie, biodiversiteit, bodemdaling, gezond-
willen maken.
energieopwekking liggen en of het netwerk, waar nodig, moet worden uitgebreid.
heid, wonen, werken en mobiliteit in multifunctionele ruimte-efficiënte projecten.
Doelstellingen
Haalbaarheid. We waarderen ondernemer-
In de regio Alblasserwaard werken we
ook omdat lokale ondernemers daar een
schap. Een sterke businesscase met de laagste
de komende jaren aan een evenwichtige
belangrijke rol in kunnen spelen.
maatschappelijke kosten geeft voorsprong.
duurzame energie- en warmtevoorziening.
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
• We maken ruim baan voor innovaties,
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 11
Opgave voor 2030
Verderop in deze RES wordt toegelicht hoe
Ons huidige energieverbruik
De regio streeft ernaar om in 2030 20% ener-
de energie-opwek in onze regio wordt vorm-
Voordat we een plan maken om onze energie-
gie te hebben bespaard en 35% van het totale
gegeven. We zijn gekomen tot een evenwich-
opwek en -verbruik anders aan te pakken, is
energiegebruik (warmte, elektriciteit en
tige verdeling van verschillende energiebron-
het verstandig om eerst eens te kijken naar het
brandstoffen) te gebruiken uit hernieuwbare
nen die past bij het eigen karakter van de regio
huidige energieverbruik. De regio heeft nu een
bronnen die zo veel mogelijk lokaal zijn.
Alblasserwaard. Het landschap dat we heb-
elektriciteits- en warmtevraag van in totaal
Daarom gaan we het gebruik van fossiele
ben willen we zo efficiënt mogelijk inzetten.
zo’n 8.523 TJ. De gemeenten Gorinchem en
brandstoffen (aardgas, olie en steenkool)
Molenlanden verbruiken op basis van de Na-
afbouwen. We zullen steeds meer omscha-
Ook willen we rekening houden met het
tionale Klimaatmonitor beide ongeveer de
kelen naar duurzame energiebronnen en
maatschappelijk draagvlak. Daarom zetten
helft van de totale energie in de RES-regio
-opslagmiddelen die directer gebruikmaken
we in op een combinatie van windenergie,
Alblasserwaard. De verdeling van het energie-
van zon, wind en water. Het opwekken van
zonne-energie en duurzame warmte ge-
verbruik hangt samen met het karakter van
elektriciteit gebeurt vooral via zonnepanelen
combineerd met energiebesparing. Ook
de gemeente.
en windmolens. Warmte wordt zoveel mo-
koppelen we de energieopgave aan andere
Gorinchem kent veel industrie, Molenlanden
gelijk uit warmte van water, lucht, onder-
beleidsopgaves.
juist veel agrarische bedrijven, daarnaast
grond en industriële restwarmte gehaald.
heeft Molenlanden relatief veel mobiliteit.
De maatschappelijke en financiële opbreng-
De ‘gebouwde omgeving’, bestaande uit
sten willen we zoveel mogelijk in de regio
woningen en publieke en commerciële dienst-
houden. Concrete initiatieven uit de samen-
verlening (geen industrie), neemt 30% van
leving en nieuwe kansrijke energieprojecten
het energieverbruik voor haar rekening. Op-
voor rekening van de landbouw. Dienstver-
en innovaties kunnen nu al worden geïnitieerd,
vallend is dat bijna de helft van het gehele
lenende commerciële bedrijven gebruiken
versterkt en versneld. Tegelijkertijd is het
energieverbruik is gekoppeld aan mobiliteit.
ook een klein deel.
noodzakelijk om de komende jaren in beeld
Woningen nemen circa 20% van het energie-
De industrie gebruikt 27%. Het meest recente
te brengen welke investeringen in opwekking,
verbruik voor hun rekening. Meer dan de helft
en complete beeld van de regionale Alblas-
opslag en distributie voor duurzame energie
is toe te schrijven aan dienstverlenende be-
serwaardse energieconsumptie stamt uit 2018.
nodig zijn.
drijven, huishoudens en industrie samen. Een klein deel van het energieverbruik komt
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Al jaren is de trend in energieverbruik licht
Uitvoeringsprogramma
P 12
andere RES-regio’s een beslag doen op beschikbare capaciteit van een station en vice versa. Dit vraagt om onderlinge afstemming tussen de RES-regio’s. Meer informatie over het regionale energienetwerk, zoals de impact van de capaciteit op onze plannen en analyse van energie-opslagmogelijkheden is opgenomen in hoofdstuk 8: de net impact analyse.
Initiatieven en kansen In de regio Alblasserwaard zijn al veel energieen duurzaamheidsinitiatieven. Het ondernemerschap in de regio is sterk ontwikkeld. Dat biedt kansen om voortvarend verder te werken aan de energietransitie. Concrete initiatieven uit de samenleving en nieuwe kansrijke energieprojecten en innovaties kunnen nu al worden geïnitieerd, versterkt en versneld. Dat is veelbelovend voor de realisatie van hernieuwbare energie en de besparingsambitie. stijgend en daar moet natuurlijk zo snel mo-
Huidig regionaal energienetwerk
station Arkel. In de omliggende RES-regio’s
gelijk verandering in komen. Dat zal nog een
In de regio Alblasserwaard zijn drie Stedin
zijn ook enkele middenspanningstations te
Wind en zon
hele opgave worden: veranderingen in mobi-
stations gelegen, waarvan één koppelpunt
vinden. Grotere zonnedaken (met meer dan
In de regio Alblasserwaard is het reeds moge-
liteit (elektrisch rijden) en wonen (toename
met de hoogspanning van netbeheerder
500 panelen) en eventuele kleine windmolens
lijk om op kleine schaal te werken aan wind-
airco’s) zullen een negatief effect hebben
TenneT (Station Arkel). Deze stations bieden
(max 1,6 Mw) worden in de regel aangesloten
opwek. Voorbeelden daarvan zijn te zien in
(het verbruik neemt toe), de industrie be-
voor grotere energieprojecten (meer dan
op de middenspanninginfrastructuur van
het polderlandschap, meestal gekoppeld aan
sparingsnormen hebben echter naar ver-
1,75MVa) de aansluitmogelijkheden. Voor
Stedin. Er is geen exclusiviteit van een station
boerenbedrijven in de vorm van windmolens
wachting een positief effect.
projecten groter dan 10MVa is dit alleen
voor een RES-regio, dus het is denkbaar dat
met een as-hoogte van 15 meter. Aan de
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 13
snelweg A15 ter hoogte van Giessenburg zijn
ruimtelijke kwaliteit van elk dorp en tegelijker-
In januari 2019 is een intentieovereenkomst
al enkele jaren drie windturbines operationeel.
tijd heeft ieder dorp en ieder huishouden
gesloten om onderzoek te doen naar een
Aan meer grootschalige wind-opwek wordt
een verantwoordelijkheid. Deze opgave
duurzaam warmtenet in de Gildenwijk van
ook concreet gewerkt: energiecoöperatie
vraagt van ons allemaal een inspanning.
Gorinchem. Wijken en bedrijven kunnen
De Knotwilg realiseert samen met Eneco twee
elkaar versterken. Denk aan zon-op-dak,
windturbines op toekomstig bedrijventerrein
RES Alblasserwaard Energieke wijken en
samen besparen en het uitwisselen van
Groote Haar in Gorinchem. Dit project is reeds
bedrijven
restwarmte. In de regio Alblasserwaard
vergund en wordt in de nabije toekomst ge-
De gemeenten stimuleren energiebesparing
zijn bedrijventerreinen waar veel warmte-
realiseerd. Wie door de regio Alblasserwaard
actief, bijvoorbeeld via wooncoaches, een
vragende bedrijven is gevestigd. Daar kunnen
rijdt zal ook een flink aantal zon-op-dak
energieloket en lokale subsidies. De komende
‘quick wins’ worden bereikt door energi-
projecten zien. De laatste twee jaren is er een
tijd wordt een uitvoeringsagenda opgesteld
besparing en benutting van herbruikbare
aanzienlijke toename van deze zonne-opwek
ten behoeve van verdere energiebesparing
energiebronnen zoals restwarmte, wind- en
projecten te zien, onder meer op daken van
gericht op bewoners, bedrijven en publieke
zonne-energie en aquathermie. Met deze
boerenschuren.
functies. De overheid neemt zelf het voortouw
initiatieven willen we bijdragen aan een
met onder andere de verduurzaming van
duurzaam bedrijfsleven in regio Alblasser-
Dorpsenergie
eigen vastgoed. Het samenspel met woning-
waard. We werken samen met bedrijven en
Inwoners van diverse dorpskernen werken al
corporaties is belangrijk in de verduurzaming
nodigen bedrijven uit om energie, zoals
samen aan postcoderoosprojecten of parti-
van de woningvoorraad en het afkoppelen
restwarmte, aan bewoners te leveren.
ciperen in een energiecoöperatie. Energie-
van het aardgas.
opwekking door middel van zonnepanelen
Geld in de regio houden
kan hier via heldere spelregels van de ‘zon-
Een deel van de Gorinchemse wijk Hoog
Door meer zelf op te wekken en te leveren
neladder’ worden gerealiseerd op schuren
Dalem wordt mede verwarmd met warmte
blijft er meer geïnvesteerd vermogen in de
en achter op de percelen, om de cultuur-
uit oppervlaktewater en is daarmee een lan-
regio. In totaal wordt in de regio Alblasser-
waarde van het dorpsbeeld zo veel mogelijk
delijk voorbeeldproject voor de toepassing
waard tussen 194 en 245 miljoen euro per jaar
te koesteren. Elk dorp kan zo energieneutraal
van aquathermie. Daarnaast is de wijk inge-
uitgegeven aan energie (elektriciteit, aardgas
worden, waarbij zowel een coöperatieve als
zet voor een experiment met een zogenaamd
en brandstoffen). Het is de wens om die
een individuele aanpak gevolgd kan worden.
smart grid, een systeem waarin energievraag
geldstroom meer in de regio Alblasserwaard
Dit past bij onze regio. We behouden de
en -aanbod worden uitgewisseld.
te houden. Zo levert de energietransitie
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 14
werkgelegenheid en groei in met name de
naar andere publieke opgaven. Bij energie-
Energieopslag. Het energiesysteem van
nijpender. Door oxidatie van het veen komt
bouw- en installatiebranche en de maakin-
projecten is het streven 50% lokaal eige-
vandaag is momentaan, dat betekent dat alle
CO2 vrij.
dustrie (metaalelektro).
naarschap.
energie die nu wordt opgewekt ook direct gebruikt moet worden. Met een centraal ge-
Onderwijs en arbeidsmarkt. De energietran-
Combineren van opgaven
Klimaatadaptatie. Waar dat complementair
stuurd systeem met fossiele energie werkt
sitie vraagt veel nieuwe kennis en kunde. De
De energietransitie staat niet op zichzelf, maar
aan elkaar is worden waterberging en water-
dit systeem goed, het past minder goed bij
vraag naar technisch personeel blijft bestaan,
heeft tal van relaties met andere ontwikke-
buffering gecombineerd met natuur-, recre-
de opkomst van duurzame en flexibele bron-
maar er is ook behoefte aan nieuwe compe-
lingen zoals leefbaarheid van wijken, vervoer,
atie- en energieprojecten. Het vergroenen
nen, omdat vraag en aanbod niet altijd de
tenties. Voor duurzame energieoplossingen
vitaal platteland en ruimte voor natuur of
van steden, dorpen en bedrijventerreinen
patronen van het weer volgen. Het efficiënt
is specialistische kennis nodig, zoals voor
klimaat. De RES wordt daarom tevens ge-
heeft een koelend effect en beperkt energie-
kunnen opslaan van energie is daarmee een
wind-opwek, zonne-energie en slimme IT-
koppeld aan andere beleidsopgaven in de
verbruik voor koeling. Hoe meer groen, hoe
cruciaal vraagstuk voor de toekomst.
oplossingen voor opwek, verbruik, opslag en
regio Alblasserwaard, zoals:
koeler de aarde. Bomen en groen geven
delen van energie. Daarom zoeken wij de
schaduw waardoor je in de zomer minder
samenwerking met de Innovatie en Afstudeer-
Mobiliteit en infrastructuur. Fossiele energie
hoeft te koelen. Dit onderwerp wordt regio-
campus en andere onderwijsinstellingen waar
kan worden bespaard met elektrisch vervoer,
naal opgepakt in de Regionale Adaptatie
waterstof(tanken), openbaar vervoer en meer
Strategie Regio Alblasserwaard – Vijfheeren-
ruimte voor fietsers. We sluiten aan bij de
landen.
mobiliteitsvisie die de gemeente Gorinchem heeft vastgesteld en bij wat binnen de Regi-
Natuur en biodiversiteit. De komende decen-
onaal Maatschappelijke Agenda wordt ont-
nia ligt er de opgave om steden en stedelijk
wikkeld.
gebied te vergroenen. Bij energieprojecten
Economie. De energietransitie biedt
Koppeling met andere beleidsopgaven is complex maar noodzakelijk voor succes.
onderwijs en bedrijfsleven elkaar vinden, onder andere op het thema energietransitie.
Aansluiten beleid De Regionale Energiestrategie omvat inhoudelijke ambities over duurzame elektriciteit en warmte in de regio Alblasserwaard. In het
wordt een groenblauwe inpassing en natuur-
verlengde daarvan gaat het ook om afspra-
compensatie nagestreefd.
ken over de uitvoering van de strategie met
kansen voor de regionale economie, met
concrete projecten. In het Klimaatakkoord is
name in de aanwezige installatie- en bouw-
Energieleverende landbouw. Er zijn kansen
Bodemdaling. Bodemdaling is een belangrijk
bijvoorbeeld afgesproken dat vergunningen
sector en metaalelektro-branche. Tevens
en mogelijkheden voor opwekking van ener-
aandachtspunt in onze regio. Het veenpakket
voor elektriciteitsprojecten zoveel mogelijk
kan de opbrengst van energieopwekking
gie uit zon en wind en groene gasproductie
onder het Groene Hart wordt langzaam
voor 2025 worden verleend. Dat gaat niet
bijvoorbeeld via een fonds terugvloeien
op en rond agrarische bedrijven.
dunner en de gevolgen hiervan zijn steeds
vanzelf. We streven daarom naar afspraken
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 15
over verankering van de regionale strategie in lokaal en provinciaal beleid, over sociale en financiële participatie en over de monitoring van de resultaten die we boeken. Tot slot vergt de uitvoering ook belangrijke structurele bijdragen en inspanningen van het Rijk. We willen de Regionale Energiestrategie vastleggen in het omgevingsbeleid van gemeenten en provincie. In de uitvoeringsagenda wordt dit nader uitgewerkt.
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 16
Opgewekt!
Regionale Enenergie Strategie 1.0
Roel ter Brugge Wooncoach bij Het Nieuwe Wonen Roel houdt zich al sinds de jaren 70 bezig met energie en duurzaamheid. Daardoor valt het hem op dat er in de afgelopen vijf jaar een enorme toename te zien is in de wijze waarop deze onderwerpen leven: “De toename van betere isolatie, elektrische auto’s en zonnepanelen is gigantisch”. Inmiddels heeft Roel thuis zo’n beetje alles gedaan wat mogelijk is: goed isoleren, zuinig stoken en ledverlichting installeren. Toch is dat niet genoeg voor Roel. Hij draagt op meerdere vlakken een steentje bij, namelijk door als wooncoach zijn ervaring en kennis te delen. In die rol is het zijn taak om een duurzame boodschap uit te dragen. Hierbij spreekt hij inwoners aan als medeburger en niet als overheid. Roel gelooft heilig in een bottom-up-benadering. Zo geeft hij onafhankelijk advies, helpt hij mensen bij hun keuzen en stimuleert hij het langetermijndenken. Inmiddels heeft hij al ongeveer honderd keukentafelgesprekken gehouden, alle bijeenkomsten over de RES actief bijgewoond en probeert hij een lokaal energieplatform op te richten, om een netwerk te creëren van mensen
‘We vragen mensen om hun leven aan te passen en daarom beschouw
die geïnteresseerd zijn in de energietransitie.
ik de RES ook als een Regionale Evolutie Strategie’.
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 17
Participatie Voor de uitvoering van de RES is maatschappelijk draagvlak van groot belang. De keuzes die in de RES gemaakt worden, hebben in een latere fase namelijk een grote impact op de directe leefomgeving van vrijwel alle Nederlanders, ook in regio Alblasserwaard. Daarom: we moeten het sámen doen!
P 18
Belang van draagvlak
het van belang om het gesprek hierover
‘bod’ en een RES is niet de enige opbrengst
Wij vinden het belangrijk om inwoners, maat-
breed in de samenleving te voeren en te
vanuit dit perspectief. Net zo belangrijk, of
schappelijke organisaties en ondernemers
zorgen dat mensen zich vertegenwoordigd
belangrijker, was de samenwerking en het
de mogelijkheid te geven om mee te denken
voelen in de besluitvorming hierover. De
onderlinge begrip dat in dit proces is ont-
en te praten over de totstandkoming én uit-
verantwoordelijkheid voor participatie ligt
staan. Daarmee is de basis gelegd om de
voering van de plannen die in deze RES zijn
bij de RES-regio en de gemeenten Molen-
plannen in de toekomst ook daadwerkelijk
beschreven. Bovendien beschikken zij over
landen en Gorinchem.
te realiseren.
kennis van de regio Alblasserwaard die de kwaliteit van de RES kan vergroten. In dit
Waarom participatie?
hoofdstuk beschrijven we de uitgangspunten
Samenwerkende overheid
voor participatie, de participatiedoelen die
In de regio Alblasserwaard hebben we te ma-
we nastreven, de activiteiten die we organi-
ken met overheden die samenwerking vanuit
seerden om dit concreet te maken en wat
een gedeeld perspectief centraal stellen.
het doel was van deze activiteiten. We no-
Deze manier van werken sluit goed aan bij de
digden iedereen van harte uit om mee te
totstandkoming van de Regionale Energiestra-
blijven doen, net als in de eerdere participatie-
tegie: geen overheid die achteroverleunt, die
rondes. In het bijzonder zijn de raadsleden
zich alleen op de juridische kaders stort of
van Gorinchem en Molenlanden uitgenodigd
‘top-down’ stuurt, maar een overheid die
om aan te sluiten en zo te horen hoe inwoners,
‘bottom-up’ met álle betrokkenen (inwoners,
maatschappelijke organisaties en onderne-
bedrijven en maatschappelijke organisaties)
mers aankijken tegen de stappen die we in
werkt aan een brede maatschappelijke opgave.
Door in een vroeg stadium inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties te betrekken werken we aan de kwaliteit én haalbaarheid van de RES.
de RES 1.0 zetten. De manier waarop we aan de concept-RES
Inleiding
Energiestrategie
De energietransitie betekent een zichtbare
in 2019 en 2020 hebben gewerkt is ook ge-
verandering van onze leefomgeving, bij-
hanteerd voor de totstandkoming van de
Het maken van de RES zien we als een itera-
voorbeeld door de komst van windturbines
RES 1.0. In onze aanpak heeft het samenwer-
tief proces waarin de verschillende onder-
of zonneparken. Om echt op weg te gaan
ken op zichzelf ook een waarde, los van de
delen van de RES steeds verder worden
naar een duurzamere energievoorziening is
exacte resultaten. Het opstellen van een
ontwikkeld en waar we gericht relevante
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 19
partijen uit de regio Alblasserwaard bij hebben
bij gemeentelijke participatieprocessen:
energie en de energietransitie. En ook dat
Participatiedoelen
betrokken. Daarnaast voelden we een grote
‘het stille midden’ bijvoorbeeld, die wij zullen
mensen voor zoiets abstracts als een RES
Voor de RES zijn vier niveaus van participatie
verantwoordelijkheid om inwoners op een
bereiken door extra aandacht te hebben
tijd vrij wilden maken. Echter wel op de
beschreven:
toegankelijke wijze breed te betrekken en te
voor het selecteren van de juiste communica-
voorwaarde dat we met elkaar in gesprek
• Acceptatie: het realiseren van acceptatie
informeren: over de energietransitie in alge-
tiekanalen en het samenwerken met partners
gingen over de keuzes en afwegingen die
van de RES en de maatregelen die hiervoor
mene zin én over concrete zaken die zij zelf
die in direct contact staan met de diverse
we op dat moment te maken hadden. Dat
genomen worden door te informeren.
kunnen oppakken, energiebesparing bijvoor-
doelgroepen.
kon spannend zijn, want we voerden het ge-
•
Deskundigheid: de RES kwalitatief zo goed
beeld of de verduurzaming van hun energie-
sprek over iets waar we zelf ook de uitkomst
mogelijk maken door de kennis, ervaringen
voorziening.
nog niet van wisten.
en denkkracht van inwoners, bedrijven en
Betrekken van de samenleving In aanloop naar de RES 1.0 is in de regio Alblasserwaard open en transparant het gesprek gevoerd over wensen en verwachtingen rondom grootschalige opwek van duurzame energie. Stakeholders (inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties) én raads-
Participatie en communicatie krijgt ook in de uitvoeringsagenda volop de aandacht die het verdient.
maatschappelijke organisaties te benutten. Tegelijkertijd is dat het meest eerlijke gesprek
• Draagvlak: het realiseren van maatschap-
dat we hebben kunnen voeren. Er was dan
pelijke steun voor de keuzes die in de RES
ook daadwerkelijk ruimte om de inzichten uit
moeten worden gemaakt.
de gesprekken en activiteiten mee te nemen
• Eigenaarschap: ervoor zorgen dat inwo-
in de keuzes die werden gemaakt. Daarnaast
ners, bedrijven en maatschappelijke or-
was het belangrijk om mensen die voor het
ganisaties zich mede-eigenaar voelen
eerst meepraatten ook in de gelegenheid te
van de RES.
leden waren betrokken bij dat gesprek. Die
stellen om op hetzelfde informatieniveau te
openheid is iets om te koesteren en vast te
komen. Zo konden we als gelijkwaardige ge-
Mede-eigenaarschap creëren voor de ambities
houden. Bij elkaar opgeteld hebben al behoor-
sprekspartners aan tafel zitten.
uit de RES krijgt in de uitvoeringsagenda een
lijk wat mensen meegepraat en meegedacht
De keuzes in de RES wilden we het liefst bij
over de onderwerpen uit de RES. Op weg
zo veel mogelijk mensen en organisaties
Zoals al eerder genoemd was het belangrijk
projecten. Onze participatiedoelen gaan
naar de RES 2.0 (en verder tot 2030) willen
toetsen. Dat hebben we gerealiseerd door de
dat de uitkomsten van de georganiseerde
verder dan de RES. We willen op een laag-
we dat vasthouden en de groep betrokken
drempel om mee te doen zo laag mogelijk
gesprekken en activiteiten ook een plek kre-
drempelige manier inwoners, bedrijven en
inwoners, bedrijven en maatschappelijke
te maken en zo een goed zicht te krijgen op
gen in de RES 1.0. Niet alleen de bevindingen
maatschappelijke organisaties betrekken bij
organisaties vergroten. Daarbij zullen we
wat verschillende mensen belangrijk vinden.
die de gemaak gemaakte keuzes bevestigen,
het duurzaamheidsvraagstuk in brede zin.
specifiek ook aandacht hebben voor doel-
Wij zagen dat veel mensen bereid waren
maar ook de dingen die gevoelig liggen en
Zo wordt iedereen ’mede-eigenaar’ van de
groepen die niet vanzelfsprekend aanhaken
om mee te denken en mee te praten over
hoe we daar mee omgaan.
oplossingen die nodig zijn.
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
prominentere plek, gekoppeld aan concrete
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 20
Dit mede-eigenaarschap over de ambities
• Een online nieuwsbrief.
Hoe in gesprek?
wordt op sommige punten heel concreet,
•
Lokaal aansluiten waar het kan met inspi-
Enerzijds zijn we in gesprek gegaan om de
rerende activiteiten.
deskundigheid van inwoners, bedrijven en
Enkele laagdrempelige activiteiten organi-
organisaties heel gericht in te zetten om
Toch moet mede-eigenaarschap ook breder
seren die het gesprek over energietransitie
de vijf inhoudelijke onderwerpen van de RES
gezien worden als het voelen van een breed
op gang helpen en interesse wekken.
verder te ontwikkelen:
bijvoorbeeld in de ambitie om 50% lokaal eigendom van energieprojecten te realiseren.
•
gedragen gezamenlijke verantwoordelijkheid
• Windenergie
In gesprek
• Zonne-energie
We zijn met inwoners en andere (lokale)
• Warmte
Wat betekent dat?
stakeholders (bedrijven, maatschappelijke
• Energiebesparing
Deskundigheid inzetten in participatieactivi-
organisaties) in gesprek gegaan: van jong
• Innovatie
teiten hebben we gedaan door middel van:
(zoals bijvoorbeeld de betrokken jong-RES
• Reflecteren op plannen en ophalen van
vertegenwoordiging in Gorinchem) tot oud
Anderzijds wilden we breed communiceren
(nieuwe) inzichten om zo samen te ont-
en van student tot professional. De ervaring
over de RES en de energietransitie en wilden
wikkelen.
van de afgelopen jaren laat zien dat het
we met inwoners het gesprek aangaan over
loont om verschillende soorten gesprekken
de opgave die we met elkaar hebben. We
aan te bieden en ook na te denken over wat
wilden ook bespreken waar de kansen liggen
belangrijke achterliggende waarden zijn van
in de regio.
aanscherpen op basis van inzichten van
de mensen met wie je in gesprek gaat.
Aansluitend op het participatiedoel ‘draagvlak’
deskundigen en ervaringsdeskundigen.
Een handvat bij het maken van een gevari-
zochten we naar antwoorden op de onder-
eerd programma is rekening houden met
staande punten:
Werken aan draagvlak wordt gerealiseerd
waarden en leefstijlen van mensen. Het is
• Inzicht krijgen in de houding en mening
door een mix van activiteiten:
ook belangrijk om rekening te houden met
• Laten zien wat de plannen zijn en hoe je
de voorkeuren die mensen hebben voor
voor de energiedoelstellingen.
• Een positieve insteek: laten zien wat mogelijk is en waar kansen liggen. • Presentatie van concrete acties en die
zelf mee kan doen (informeren). • Informeren via lokale kanalen (websites,
de manier waarop zij met de overheid in ge-
• Bewustzijn rondom de regionale opgave vergroten. • Inzicht in onderliggende waarden voor
sprek gaan.
sociale media, etc.) van Gorinchem en
verandering in de leefomgeving. • Welke kansen en belemmeringen zien
Molenlanden.
Inleiding
t.a.v. de RES.
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 21
gewerkt aan een ’Bouwstenen RES’, gericht
stakeholders. Als eerste peiling gaf die een
Brede betrokkenheid
• Wat zijn belangrijke gebiedswaarden?
op het in kaart brengen van de kansen voor
beeld van enkele voorkeuren.
Belangrijk is dat de energietransitie in zijn
• Hoe kijken inwoners naar kosten en op-
de regio Alblasserwaard. Hiervoor is onder
inwoners en stakeholders?
brengsten?
Participatie speelt zowel bij het opstellen van het beleid als het uitvoeren van projecten een belangrijke rol.
algemeenheid vaak onder de aandacht wordt
brede bestuurlijke coördinatie een serie
In de tweede fase (tot voorjaar 2020) lag de
gebracht op een laagdrempelige manier. Wij
bijeenkomsten gehouden voor betrokken
nadruk op de keuzes die we moesten maken
zien het als onze gezamenlijke verantwoor-
professionals: meerdere goed bezochte
en de voorkeuren die we als regio hebben.
delijkheid om inwoners te informeren en in-
stakeholderbijeenkomsten en werkateliers
Vanwege de coronacrisis hebben twee geplan-
spireren. Dat doen we onder meer door de
(twee), enkele ontwerpbijeenkomsten, twee
de regiobrede participatiebijeenkomsten geen
ontwikkeling van een online nieuwsbrief en
expertbijeenkomsten en een serie rondetafel-
doorgang gevonden. Een alternatief werd
door verspreiding van informatie via sociale
gesprekken over woonomgeving, buitenge-
gevonden in de vorm van een online enquête
media (Facebook, Instagram, Twitter) en de
bied en bedrijven. Ook werden organisaties
om de voorkeur te toetsen voor drie ruimte-
gebruikelijke gemeentelijke kanalen.
die betrokken zijn bij de gemeentelijke
lijke scenario’s voor zon en wind. Circa 850
duurzaamheidsontwikkelingen uitgenodigd
respondenten hebben de enquête ingevuld.
Als dit aanslaat, kan dit een opmaat zijn naar een groter online platform voor de regio
om deel te nemen. In mei 2019 zijn ook de gemeenteraden geïnformeerd; enkele
In de tweede helft van 2020 is er onder
Alblasserwaard. Vanzelfsprekend zal er ook
raadsleden hebben actief deelgenomen aan
meer gewerkt aan het concretiseren van de
een samenwerking worden gezocht met de
de werksessies. In totaal hebben in deze
kansen en belemmeringen voor het groot-
lokale media om een brede doelgroep te
We hebben aan participatie gewerkt binnen
fase ca. 250 inwoners actief deelgenomen
schalige opwekken van zonne-energie op
bereiken die online minder vaardig en aan-
een raamwerk van heel gerichte bijeenkom-
in één of meerdere bijeenkomsten.
daken, middels een zonne-atelier met be-
wezig is.
sten en activiteiten over specifieke onder-
trokken partijen. Begin 2021 hebben onder
werpen en het breed en toegankelijk delen
In de eerste fase (tot de zomer van 2019) lag
meer een goed bezocht (ruim 160 deelne-
Deze communicatie zal de komende jaren
van informatie voor alle inwoners van de
de nadruk op het inventariseren en gebruik-
mers) windwebinar en een raadsinformatie-
worden ondersteund door een programma
regio Alblasserwaard, gericht op de energie-
maken van lokale deskundigheid. We verza-
bijeenkomst gezorgd voor een vliegende
van publieksactiviteiten zoals discussie-
transitie in het algemeen.
melden ideeën over energiebesparing en de
start in de laatste participatiefase richting
avonden, filmavonden, openbare colleges,
opwek van duurzame energie. We vroegen
de vaststelling van de RES 1.0
wandel- en fietsroutes, interviews met be-
De eerste resultaten
naar de kwaliteiten van de regio Alblasser-
trokkenen, overleg met dorpsraden, straat-
Om tot een concept-RES te komen in juni
waard die inwoners graag willen behouden en
gesprekken etc.
2020 is er tussen oktober 2018 en mei 2019
versterken middels een enquête onder de
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 22
Impact COVID-19 De ontwikkelingen rondom COVID-19 hebben ook impact gehad op de wijze waarop inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties betrokken konden worden bij het RES-proces. Hoewel er inmiddels veel ervaring is opgedaan met online bijeenkomsten, enquêtes, interviews op afstand en webinars, blijft een fysieke ontmoeting of bijeenkomst het meest krachtige instrument. Uiteraard volgden wij de ontwikkelingen en voorschriften op dit vlak op de voet en werd het proces voortdurend getoetst en waar mogelijk aangepast. In deze RES is daarom op enkele zaken een bescheiden voorbehoud op zijn plaats; bijvoorbeeld het samenstellen van een groep inwoners is in lockdown nu eenmaal complexer. Zaken als straatgesprekken en film- en discussieavonden zijn helaas niet mogelijk onder de COVID-restricties en zullen eventueel later worden uitgevoerd dan oorspronkelijk gepland. Daartegenover staat dat middels een webinar er eenvoudig een groter publiek bereikt kan worden in één keer.
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 23
Bod De regio Alblasserwaard zet in op een ambitieuze maar ook haalbare bijdrage aan de nationale doelstelling van hernieuwbare elektriciteitsopwekking van 35 TWh. We hebben daarvoor gekeken naar wat er nodig is naar rato oppervlakte/inwoneraantal en hoe groot het opwekvermogen is van hernieuwbare elektriciteit. Hoeveel windturbines en/of zonnevelden kan de regio Alblasserwaard opstellen? We doen een bod van 0,32 TWh.
P 24
Een bod van 1.150 TJ (0,32 TWh) in 2030
een scenario met concentratie van energie-
Prioriteiten
scenario met maximale spreiding over de
Met de ruimte en mogelijkheden die we nu
regio en een scenario waarbij de zoekloca-
in de regio Alblasserwaard hebben, hebben
ties werden gekoppeld aan weg- en water-
we de ambitie om 1.150 TJ duurzame elektri-
structuren. Uiteindelijk heeft dat proces,
citeit op te wekken in 2030. Onze prioriteit
waarin experts en diverse betrokken partijen
ligt bij het opwekken van zonne-energie op
(inwoners, bedrijven en maatschappelijke
daken, in combinatie met de grootschalige
organisaties) hebben samengewerkt, geleid
opwekking van windenergie. Deze combinatie
tot een hybride scenario. Dit scenario heeft
is belangrijk om voor een evenwichtige ener-
geleid tot zoekgebieden voor zon en wind die
giemix in alle seizoenen te zorgen, om de
in de concept-RES zijn opgenomen en in de
netcapaciteit optimaal te benutten én om
tweede helft van 2020 verder zijn uitgewerkt.
opwek op een beperkt aantal locaties, een
o.a. bedrijven in de gelegenheid te stellen windenergie direct af te nemen ’van de bron’.
De zoekgebieden zijn aan de hand van de volgende criteria getoetst:
Daarnaast zetten we in op energiebesparing,
•
Draagvlak en participatie
want alle energie die je niet gebruikt, hoef je
•
Landschap
ook niet op te wekken!
•
Leefomgeving en natuur
•
Netcapaciteit
•
Relatie andere zoekgebieden
Totstandkoming Vanaf 2018 is er in diverse fases gewerkt met
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
scenariostudies om te komen tot een werk-
Uit deze toetsing is bijvoorbeeld duidelijk
baar scenario om te voldoen aan onze op-
geworden dat het clusteren van opwekiniti-
gave voor energieopwek voor 2030. Drie
atieven noodzakelijk is en dat zowel opwek
scenario’s met een uiteenlopend karakter
van zonne-energie als windenergie noodza-
zijn onder meer middels diverse participatie-
kelijk zal zijn.
rondes besproken met diverse stakeholders:
Daarnaast zijn deze scenario’s en onderdelen
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 25
hiervan vanzelfsprekend getoetst op impact op de landschapskwaliteit en op ruimtelijke criteria. Hierbij is te denken aan de waarde van: • Veenweidegebied en het Groene Hart: visuele openheid, agrarisch slagenlandschap met verkaveling haaks op de stroomruggen en de historisch en organisch gegroeide dorpslinten, veel wateren en natuurwaarden. • Rivierengebied: de Merwede is breed en met uiterwaarden en industrie, de Lek is veelal smal met hoge dijken en vaak historische bebouwing en beplantingen op of aan de dijken. •
A27-zone en A15-zone als stedelijke zones en vervoercorridors.
•
Cultuurhistorische en archeologische waarden waaronder Kinderdijk, de vestingwerken en inundatiegebieden van de Oude Hollandse Waterlinie.
Een eerste participatieronde heeft ervoor gezorgd dat inwoners en bedrijven input hebben kunnen geven. Uiteindelijk is er één regiobreed scenario opgesteld, deze is aangevuld met zoekgebieden en in de concept-RES gepresenteerd (zie kaart volgende pagina).
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 26
Zoek- en aandachtsgebieden In de RES 1.0 hebben we twee zoekgebieden aangewezen als uit te werken zoeklocaties voor windenergie: Avelingen en A15-Oost. Voor zonne-opwek zijn geen grootschalige zoekgebieden in de plannen tot 2030 opgenomen, er wordt primair ingezet op zonneopwek via zon-op-dak. Dit is de focus voor de periode tot 2030. De twee zoekgebieden Avelingen en A15-Oost liggen buiten het Groene Hart, dicht bij beschikbare netcapaciteit, grote afnemers, bedrijventerreinen en grote infrastructuur. Voor Avelingen geldt een extra argument: dit gebied is onderdeel van een pilot project van Rijkswaterstaat. De overige zoekgebieden die we in de concept-RES hadden opgenomen zijn in de RES 1.0 aangemerkt als ‘aandachtsgebied’. Deze zoekgebieden blijven in beeld voor de periode ná 2030: de energietransitie is een continu proces met veel onzekerheden. Er wordt gestreefd naar meer duidelijkheid voor de aandachtsgebieden in de RES 2.0 in 2023.
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 27
Mogelijkheden windenergie De regio Alblasserwaard gaat in het regionaal bod uit van 436 TJ (0,121 TWh) nieuwe windenergie. We willen bij de realisatie hiervan zo veel mogelijk recht doen aan de kwaliteiten van het uitgestrekte poldergebied, het Groene Hart, de molens van Kinderdijk en het Natura 2000 gebied. Om dit te bereiken hebben we in deze RES twee gebieden in onze regio aangewezen als verder uit te werken zoeklocaties voor grootschalige opwek van windenergie: Avelingen en A15-Oost. Op deze twee locaties zien we voldoende ruimte voor het realiseren van de ambities inzake duurzame opwek van windenergie, met behoud van de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving. Het zoekgebied Avelingen is onderdeel van een landelijk pilotproject van Rijkswaterstaat, genaamd ‘hernieuwbare energie op rijksgronden’. Een samenwerking tussen gemeente Gorinhem en het bedrijfsleven ter plaatse is opgestart. Mogelijkheden zonne-energie Voor grootschalige opwek van zonne-energie gaan we uit van 588 TJ (0,162 TWh). We willen, waar mogelijk, de daken van boerenschuren
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 28
We zetten in op een combinatie van grootschalige opwek van windenergie en zon-op-dak voor een optimale energiemix.
en bedrijven hiervoor gebruiken. Verwacht
Warmte
wordt dat 67 ha aan bedrijfsdaken hiervoor
Voor de warmte-opgave zetten we in op
geschikt is, aangevuld met 1.000 m2 zonne-
meerdere toepasbare technieken en innova-
panelen op boerenschuren bij zo’n 250 boe-
ties. Ons waterrijke gebied leent zich goed
renbedrijven (25 ha in totaal). Wij verwachten
voor warmte uit water (aquathermie). Ook zijn
dit aan te kunnen vullen met beperkte opwek
er kansen voor warmte uit de diepere onder-
op niet-agrarische restgronden en op dorps-
gronden (geothermie), zoals bij Gorinchem
zonneweiden van maximaal 2 ha. Wij passen
en in het westen van Molenlanden, bij Wijn-
daarbij de zogenaamde zonneladder toe.
gaarden. En natuurlijk voor het gebruik van
Hierdoor zullen de focus en onze inspanningen
restwarmte van de industrie. Daarnaast biedt
voor de komende jaren eerst gericht zijn
het gebruik van warmtepompen nog een
op het benutten van de potentie van groot-
aanvullende mogelijkheid om aan de toe-
schalig zon-op-dak.
komstige warmtevraag te voldoen.
Energie-infrastructuur
Uitbreiding bod
Voor het realiseren van meer wind- en zonne-
Het Nationaal Programma RES vraagt ook
energie in de regio Alblasserwaard is be-
om aan te geven of een hoger bod mogelijk
schikbaarheid van net-infrastructuur een
is en onder welke voorwaarden. Met een
vereiste. Dit betekent dat er een bepaalde
bod van 1.150 TJ doen we een ambitieus en
sturende werking uitgaat van de bestaande
haalbaar bod. Daarmee liggen we op koers
infrastructuur en dat er rekening moet worden
voor 2030, maar sorteren we ook voor op
gehouden met de benodigde tijd voor nieuwe
de langere termijn tot 2050.
infrastructuur. De regio zet in op het optimaal benutten van bestaande infrastructuur door te letten op beschikbare capaciteit en de ligging van infrastructuur. Daarnaast door slim aan te sluiten. In de netimpact analyse zal hier dieper op worden ingegaan.
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 29
Opgewekt!
Regionale Enenergie Strategie 1.0
Cora de Groot Manager Duurzaamheid bij Mourik Cora werkt bij Mourik, één van de grootste familiebedrijven in de regio van gemeente Molenlanden. Mourik heeft haar CO2-uitstoot verminderd door het gebruik van 100% groene stroom op basis van Hollandse Wind met SMK-keurmerk. Uiteindelijk wil Mourik haar werkzaamheden ook volledig klimaatneutraal gaan uitvoeren. Het bedrijf heeft onder andere op de daken van haar eigen gebouwen zonnepanelen geplaatst die stroom opwekken. Voldoende voor wel 52 huishoudens! Duurzaamheid gaat overigens nog verder voor Mourik. Zo stimuleert Mourik ook de plaatselijke biodiversiteit met broedpalen voor ooievaars en bijenhotels. Niet alleen het bedrijf waar Cora werkt is duurzaam. Samen met haar man heeft ze hun jaren 60 woning in de gemeente Molenlanden compleet gerenoveerd en verduurzaamd. Hierdoor is de woning van een G-label naar een A-label gegaan. Een dak met tien zonnepanelen en een hybride verwarmingssysteem met warmtepomp hebben hier onder andere voor ‘We wekken met deze panden
gezorgd.
voldoende energie op voor Dat Cora ook nog eens bestuurslid van Stichting Duurzaam Molenlanden
52 huishoudens’.
is onderstreept haar toewijding aan de energietransitie nog maar eens. Volgens Cora zijn we ons er allemaal van bewust dat we samen de schouders eronder moeten zetten om de aarde en een toekomst voor onze kinderen veilig te stellen. Toch heeft de één daar meer voor over dan de ander. “Daarom moeten we duurzaam leven en werken heel tastbaar maken voor inwoners en bedrijven”, aldus Cora.
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 30
Wind Regio Alblasserwaard is een regio die van oudsher op innovatieve wijze gebruik maakt van natuurlijke energie. Zo zorgden de wereldberoemde molens van Kinderdijk destijds voor waterveiligheid en daardoor was er ruimte om te wonen en (agrarisch) te ondernemen. In deze RES 1.0 breken wij opnieuw een lans voor windenergie.
P 31
Ambitie Windenergie is al eeuwen beeldbepalend in onze regio. Ook voor de toekomstige energievraag zetten wij in op wind-opwek. Om ons mooie open polderlandschap te behouden, weliswaar op een andere plek, maar wederom vol innovatie en duurzaamheid. Onze bedrijven staan klaar om aan de slag te gaan in de kansrijke zoekgebieden voor windenergie in Gorinchem. Wind is belangrijk, maar kan niet zonder zonne-opwek: we gaan voor de beste mix. Ook focussen we enorm op energie besparen. En we omarmen innovatieve technieken volop. Echter: zonder opwek van windenergie komen we niet tot een evenwichtige energiemix en kunnen we niet optimaal gebruikmaken van de netcapaciteit. Daarbij geeft windopwek de mogelijkheid voor bedrijven om direct te voorzien in de eigen energievraag én is er de mogelijkheid voor een koppeling van windenergie en de waterstofplannen en -ambities.
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 32
Analyse Om tot de bijdrage van windenergie in ons bod te komen, zijn er in 2019 en 2020 diverse scenario’s voor duurzame opwek van elektriciteit in onze regio opgesteld. Binnen het voorkeursscenario zijn zoekgebieden geïdentificeerd, deze zijn opgenomen in de conceptRES. Er heeft een toetsing van de scenario’s plaatsgevonden met de netbeheerder om de impact en haalbaarheid te toetsen. Na vaststelling van de concept-RES hebben we onderzocht welke zoekgebieden in aanmerking komen voor uitwerking tot zoeklocatie voor windenergie. Dit zijn de locaties Avelingen en A15-Oost geworden. De overige zoekgebieden merken we aan als ‘aandachtsgebieden voor windenergie’. Windenergie Industriegebied Avelingen en A15-Oost, Gorinchem De gemeente Gorinchem en bedrijven hebben samen het initiatief genomen om de mogelijkheden voor windenergie te onderzoeken. Een aantal grote bedrijven heeft de ambitie om versneld hun energieverbruik te verminderen en te vergroenen. Dit is goed voor Nederland, maar ook voor de concurrentiepositie van bedrijven en daarmee de regionale werkge-
Inleiding
Energiestrategie
Participatie
Bod
Wind
Zon
Warmte
Netimpact analyse
Energiebesparing
Innovatie
Uitvoeringsprogramma
P 33
legenheid. Zij willen energie opwekken waar
ingezet voor het opwekken van hernieuw-
Kansen en belemmeringen
het direct intensief gebruikt wordt en daar-
bare energie.
Om het belang van dit initiatief ook te onder-
door wordt het elektriciteitsnet ontlast.
strepen bij de provincie is in augustus 2020
Windenergie is daarvoor zeer geschikt. Dit
Het Rijk wil met de opgedane ervaring en de
een position paper door gemeente Gorinchem
initiatief past uitstekend bij de ambities voor
geleerde lessen rijksgrond (waar mogelijk)
opgesteld en gepresenteerd. Deze is positief
lokaal eigenaarschap en ondernemerschap:
grootschalig inzetten voor het opwekken
ontvangen. De verwachting is dat de provincie
we moeten het samen doen!