Bijlage 3 Kwaliteitskader ‘Entree Kinderdijk-Elshout’
Tekst van het document
Entree KinderdijkElshout Kwaliteitskader Kinderdijk mei 2025
4e CONCEPT
Colofon Team Kinderdijk
Publicatiedatum mei 2025
In opdracht van Gemeente Molenlanden
Adres SVP architectuur en stedenbouw
Voor het geheel of gedeeltelijk
‘t Zand 17, 3811 GB Amersfoort
overnemen of bewerken van artikelen dient men toestemming
van de redactie te vragen. In de
info@svp-svp.nl
meeste gevallen zal die graag worden gegeven.
Projectteam Esther Vlaswinkel
Voorbehoud
Wijnand Bouw
Aan deze publicatie kunnen geen
Andrea Fernández Ramírez
rechten worden ontleend.
Cor Simon Koen Bakker
2
Entree KinderdijkElshout Kwaliteitskader Kinderdijk 4e CONCEPT
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
3
Inhoudsopgave
1 Inleiding 2 De vijf pijlers
17
2. De 5 pijlers
18
2.1 Leefbaar woon/werkgebied
20
2.2 Duurzaam toerisme
22
2.3 Authentiek
24
6
cultuurhistorisch erfgoed 2.4 Het verhaal van de watermachine
26
2.5 Landschappelijk karakter
28
3 Bouwstenen
30
3. Bouwstenen
33
3.1 Beplanting
34
3.2 Verharding
36
3.3 Bebouwing
38
3.4 Inrichtingselementen
42
3.5 Natuurinclusief bouwen
44
4 Sturen per deelgebied
46
Focus per deelgebied
49
4.1 De voorkamer: Waardhuis ensemble
52
4.2 De voorkamer: Ontvangstzone
56
4.3 De Lekdijk
60
4.4 De Middelkade
64
4.5 De werkeilanden
68
4.6 Educatie-eiland
72
4.7 Rietsnijder-eiland
76
4.8 Potterrein
80
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
5
1 Inleiding
Wat is ruimtelijke kwaliteit en wat is nodig om ruimtelijke kwaliteit tot stand te brengen? Met ruimtelijke kwaliteit wordt een omgeving of een bouwwerk bedoeld met de juiste mix van een hoge gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde. Dit houdt in dat het gebied of bouwwerk optimaal gebruikt kan worden voor het beoogde doel, robuust en duurzaam is, en daarbij aangenaam en aantrekkelijk is om te zien, optimaal passend in het landschap.
8
Introductie Dit kwaliteitskader is specifiek voor het entreegebied van het UNESCO Werelderfgoed Kinderdijk-Elshout gemaakt. Het bouwt voort op de in april 2022 door de gemeenteraad van Molenlanden vastgestelde stedenbouwkundige visie en bevat de richtlijnen en de kaders voor de uitwerking voor de buitenruimte en de gebouwen.
Waarom een kwaliteitskader? Het UNESCO Werelderfgoed Kinderdijk-Elshout is een bijzondere plek midden in een druk bevolkte regio. Het is een uniek cultuur-historisch gebied, het is een Natura 2000 gebied en het is een bewoond gebied met een essentiële functie voor de veiligheid van de regio: de waterwerken en moderne gemalen van het Waterschap garanderen droge voeten voor de gehele Alblasserwaard. Het gebied is uniek in de wereld en daarom ook internationaal een populaire attractie met jaarlijks vele honderd duizenden bezoekers. Deze bijzondere kwaliteiten van het gebied willen we behouden en versterken. De
"samenhang en eenheid borgen en sturing geven bij te maken keuzes nu en in de toekomst”
richtlijnen/kaders in dit kwaliteitskader gaan ervoor zorgen dat ontwikkelingen in het gebied passen bij de authentieke waarden en de kwaliteit die we willen uitstralen of het nu gaat om aanpassingen aan bestaande gebouwen zijn, of om de ontwikkeling van nieuwe gebouwen of om de inrichting van de openbare ruimte. Door het toepassen van de richtlijnen en kaders uit dit kwaliteitskader, wordt de eenheid van het gebied geborgd. Er ontstaat een duidelijk, rustig en samenhangend beeld.
Hoe wordt een ingreep getoetst? Het kwaliteitskader vormt het slotstuk waar ontwikkelingen en plannen aan getoetst moeten worden. Of het nu om kleine of grote aanpassingen gaat, aan bestaande of nieuwe gebouwen, aan het watersysteem of aan de openbare
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
9
ruimte, alle plannen moeten passen binnen de
hanteerbaar te laten zijn, zijn deze analyses niet
nationale en internationale wettelijke kaders die voor
opnieuw opgenomen en wordt verwezen naar dit
het gebied gelden. En dat zijn er veel.
document uit 2013, dat te downloaden is op de gemeentelijke website.
Om er een paar te noemen: de UNESCO werelderfgoed-status vergt dat ontwikkelingen voldoen aan de
Het verhaal van Kinderdijk
criteria zoals die zijn vastgelegd in de Outstanding
Het kwaliteitskader past daarmee in een lange lijn
Universal Values. De Natura 2000 status bewaakt dat
ontwikkelingen in het molengebied, steeds gericht op
ontwikkelingen niet ten koste gaan van de natuur en
het vinden van de juiste balans tussen de vele
het landschap. De keur van het waterschap bewaakt
uiteenlopende belangen: waterveiligheid, natuur,
dat het ontwikkelingen geen negatieve gevolgen
erfgoedbeheer, leefbaarheid, verkeersveiligheid, recre-
hebben voor de waterveiligheid.
atie en toerisme.
Pas wanneer een ingreep aan alle wettelijke eisen voldoet, zal het met behulp van dit kwaliteitskader op
Als één van de laatste loten aan die stam heeft de
de ruimtelijke kwaliteit worden beoordeeld.
SWEK in 2022 samen met molenbewoners, omwonenden en experts het “Verhaal van Kinderdijk”
Dit kwaliteitskader is toegevoegd aan het bestem-
uitgewerkt, met als ondertitel “Over leven met het
mingsplan Entreegebied Kinderdijk-Elshout. Daarmee
water: toen, nu en morgen”. Het verhaal vertelt je dat
wordt het een formeel toetsingsinstrument voor alle
het molengebied zoveel meer is dan alleen de natuur
ruimtelijke ingrepen die worden voorgesteld binnen
en het erfgoed, dat het onderdeel is van het gehele
de scope van het entreegebied Kinderdijk.
watersysteem van dijkring 16. Het vertelt hoe mensen het gebied voortdurend hebben aangepast, dat
Kwaliteitsbewaking
ongetwijfeld zullen blijven doen en hoe juist daardoor
Om de kwaliteit te bewaken wordt een speciaal op te
in dit gebied verleden, heden én toekomst van het
richten “Commissie Omgevingskwaliteit” ingesteld,
leven met water voor iedereen in één oogopslag
dat als een onafhankelijk Welstandsteam plannen
zichtbaar wordt.
toetst en gevraagd en ongevraagd advies geeft. Hiermee wordt voorgesorteerd op de nieuwe omge-
Het kwaliteitskader geeft dit verhaal gestalte in de
vingswet en kunnen naast de ruimtelijk disciplines
ruimtelijke uitwerking van de gebouwen en de
erfgoed, architectuur en stedenbouw ook landschap,
inrichting van de openbare ruimte.
natuurwaarden en duurzaamheid worden meegenomen.
Pijlers voor integrale kwaliteit Al deze verschillende richtinggevende documenten
Samenhang met Beeldkwaliteitplan uit 2013
zijn gericht op het behouden en versterken van de
Het kwaliteitskader voor het entreegebied is een
kwaliteit van het gebied. Of het nu gaat om het
nadere invulling en uitwerking van het in 2013 opge-
verhaal dat wordt verteld, de natuur die dient te
stelde beeldkwaliteitplan voor het gehele werelderf-
worden gerespecteerd, de leefomgeving van bewo-
goed gebied (Beek & Kooiman Cultuurhistorie en HNS
ners of de begeleiding van toeristen die aantrekkelijk
landschapsarchitecten). De landschappelijke visie en
en hoogwaardig moet zijn, duidelijk is dat al deze
bijbehorende kaders zoals geformuleerd in dat
zaken met elkaar samenhangen. Het gaat er om de
document zijn niet veranderd. Het bevat een zeer
ruimtelijke kwaliteit te borgen en - bij nieuwe plannen-
zorgvuldige en uitgebreide analyse van het land-
te sturen.
schappelijk systeem en een toelichting op de histori-
10
sche ontwikkeling. Om het kwaliteitskader voor het
Dit kan niet zonder een integrale blik. Daarom ‘dwingt’
entreegebied compact te houden en het praktisch
het kwaliteitskader om elke ontwikkeling in het gebied
langs de lat van de volgende vijf pijlers te leggen:
entreegebied ten grondslag lagen en zorgt er zo voor
1.
Leefbaar woon/werkgebied
dat beslissingen op een zorgvuldige en integrale
2.
Duurzaam toerisme
manier genomen worden.
3.
Het verhaal van de watermachine
4.
Authentiek cultuurhistorisch erfgoed
Leeswijzer
5.
Landschappelijk karakter
Als laatste paragraaf van de inleiding ( hoofdstuk één) is een samenvatting opgenomen van de stedenbouw-
Bij elk plan dient de vraag worden gesteld: hoe draagt
kundige visie en de kaart van het gebied. In hoofdstuk
dit voorstel bij aan de leefbaarheid van het woon-
twee zal vervolgens ingegaan worden op de vijf pijlers
werkgebied? Hoe past het bij het duurzaam toeris-
die het fundament vormen voor de kwaliteit van
me...? Versterkt de ontwikkeling het verhaal van de
Kinderdijk. Wat betekenen de pijlers ruimtelijk?
watermachine? Past het bij de authenticiteit van het
Hoofdstuk drie behandelt de bouwstenen. Dit zijn de
cultureel erfgoed? Een hoe verthoudt het zich tot het
algemene ruimtelijke inrichtings- en bouwprincipes
landschappelijk karakter?
die gelden voor heel Kinderdijk. In hoofdstuk vier komen de deelgebieden aan de orde. Duidelijk wordt
Deze werkwijze bewaakt de gebiedsdoelen zoals die
op welke pijler(s) in het betreffende deelgebied de
ook aan de Stedenbouwkundige Visie voor het
focus ligt en wat de uitgangspunten concreet betekenen.
De 5 pijlers of doelen
Het geheel en de focus per deelgebied
Bouwstenen voor de ruimtelijke inrichting Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
11
Steiger
Potterrein SWEK loods
Lekdijk
Waardhuis Nederwaard
Entreegebouw Windkracht 4 (verbouwd)
Waardhui
Voorkamer
J.U. Smit Gemaal
Werkeiland Nederwaard
Middelkade
Horecapaviljoen
Rietsnijders eiland
12
Legenda
Waardhuis Overwaard
Werkeiland Overwaard
gras
bebouwing (bestaand)
talud (gras)
entreeverbinding
voetgangerspad
markering entree UNESCO werelderfgoed gebied
fietspad
entreegebouw
vlonder/steiger
grastegel/halfverharding
driehoeksveer + watertaxi opstapplek
voetpad (afgestrooid asfalt)
terras/picknickbank
oever(begroeiing)
haag
kademuur
parkeerplaats
pad molenaars (privaat)
Samenvatting stedenbouwkundige visie Het stedenbouwkundig plan heeft meerdere doelen. Het op elkaar afstemmen van (eerdere) oplossingen en plannen en zorgen voor een eenheid is daarvan de eerste. Het stedenbouwkundig plan laat het gewenste
Wisboomgemaal
Educatieeiland
eindbeeld zien voor het gehele gebied (nevenstaande afbeelding), maar ook een concrete indeling in verschillende deelgebieden: Potterrein, Lekdijk, voorkamer, middelkade, werkeiland Nederwaard, werkeiland Overwaard, Educatie eiland en
Entreegebouw (Stop & Go)
Rietsnijderseiland. De stedenbouwkundige visie kent de volgende planprincipes:
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
13
14
Aantrekkelijke en ruime ontvangstplek
het water uit de Alblasserwaard al eeuwen
Het plan is niet gericht op méér bezoekers, maar op
uitgeslagen wordt, de bakermat van Kinderdijk. De
meer kwaliteit bieden aan bezoekers die er al zijn.
bezoeker wordt vanaf de huidige (maar wel
Er zijn twee entrees voor individuele bezoekers bij de
verplaatste) steiger via een brede loper begeleid naar
Voorkamer (Windkracht 4) en voor groepen aan de
de voorkamer. Er wordt ruimte voor de (verbouwde)
oostzijde (Stop & Go).
Windkracht 4 gemaakt zodat er plek is voor een
De Voorkamer is de centrale ontvangstruimte voor
warm welkom. Windkracht 4 blijft bestaan en wordt
het werelderfgoed die wordt begrensd door de twee
deels aangepast. Dit is een aparte opgave na
waardhuizen. Hier komt de individuele bezoeker aan
vaststelling van het bestemmingsplan.
wanneer deze per boot, bus, fiets of te voet in
Het huidige ticketgebouw aan de Middelkade wordt
Kinderdijk arriveert. Dit is de plek waar de lange lijnen
volledig getransformeerd tot horecagelegenheid met
uit de polder de dijk raken, maar is ook de plek waar
een uitgebreid terras richting entreegebied.
De herinvulling van het Waardhuis Overwaard is een
nieuwe aansluiting van de Middelkade op de lekdijk
afzonderlijk proces van het Waterschap. De
voor een logische routing.
gemeente stemt dit proces wél af zodat het een passend ensemble vormt met het entreegebied.
Heldere zonering
De huidige groepsentree (Stop & Go) wordt verbouwd
Het gebied van het werelderfgoed wordt gezoneerd
en uitgebreid met een souvenirwinkel.
door de verschillende gebieden sterker te thematiseren. Hiermee zijn bezoekersstromen beter
Beleving van lange lijnen van het landschap
te sturen en te faciliteren. Er worden vier thematische
De lange lijnen van de polder van de Alblasserwaard
eilanden gedefinieerd met een eigen functie en sfeer:
zijn vanaf de dijk in één oogopslag te lezen. De
de Voorkamer, het Educatie eiland met de
Middelkade is een waterscheiding en een
groepsentree, het Rietsnijderseiland en de
eeuwenoude lijn die de polder en de dijk verbond met
Middelkade met voorzieningen.
elkaar. De Middelkade wordt opnieuw de centrale as van het werelderfgoed en de haakse verbinding met
Plek voor het dorp
de dijk wordt hersteld. Langs de kade ervaar je niet
Het Potterrein wordt ingericht voor en door het dorp.
alleen de polder maar zie je de molens in het gelid en
Dit verborgen gebied in de okstel van de Lekdijk wordt
kan je het watersysteem aflezen.
verbonden met de kleinschalige, dorpse wereld achter de dorpskerk. Het groen en de padenstructuur
Hoogwaardige landschappelijke inrichting
worden doorgetrokken tot op het Potterrein. Op het
Wie vandaag de dag over het terrein loopt zal het
terrein herrinnert een oude scheepsbouwloods aan
opvallen dat delen van het gebied alles behalve
de geschiedenis. Deze wordt behouden en krijgt
Unesco waardig zijn. Met name het gebied van de
opnieuw een functie voor het dorp.
Nederwaard is sterk verrommeld. Maar ook het gebied rondom de entree en de Middelkade is verrommeld. Met eenduidige en passende landschappelijke middelen wordt het hele gebied hoogwaardig en eenduidig ingericht. De materialisatie wordt rustig, samenhangend en afgestemd op het erfgoedkarakter. Hiervoor wordt een kwaliteitskader vastgesteld, tegelijk met het bestemmingsplan.
Rust en reuring sturen Kinderdijk is een compact dorp aan de dijk en heeft een prachtig werelderfgoed. Beiden moeten naast en met elkaar kunnen leven. In het stedenbouwkundig plan is een deel van het programma van het erfgoed verder van het dorp af komen te liggen en meer centraal in het gebied georganiseerd. Ook zal door het ontwerp de huidige drukte bovenaan de dijk afnemen doordat de bezoekers op een vanzelfsprekende manier de dijk over naar de Voorkamer worden geleid. Daar worden ze opgevangen en het gebied in geleid. De verbouwing van Windkracht 4 zorgt daarbij voor overzicht en de
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
15
2 De vijf pijlers
2. De 5 pijlers Als we naar Kinderdijk kijken kunnen we vijf pijlers onderscheiden, die elk met elkaar te maken hebben. Je zou kunnen zeggen dat het in Kinderdijk draait om de mensen die er wonen, de toeristen, het watersysteem met zijn molens, het cultureel erfgoed en het
landschappelijke karakter. In deze paragraaf zijn de pijlers beschreven en vertaald naar ruimtelijke uitgangspunten.
Leefbaar woon- en werkgebied Het molengebied is een plek voor (molen)bewoners en werkenden. Het is geen afgesloten attractiepark maar een leefgebied met een eigen ziel. Overlast van toeristen belemmerd de bewoners in hun leefkwaliteit. Streven is daarom om dit tot een minimum te beperken. Kinderdijk is nu en in de toekomst een fijn woon- en werkgebied.
Duurzaam toerisme Kinderdijk is een belangrijk (internationaal) toerisme gebied. Het genereert een belangrijk deel van het inkomen voor het onderhoud van het gebied. Met duurzaam toerisme bedoelen we toerisme dat rekening houdt met de sociale, ecologische, economische, maar ook authentieke waarden van het gebied. Kinderdijk faciliteert duurzaam toerisme.
18
Het verhaal van de watermachine Het ingenieuze systeem van sloten, boezems, molens en moderne gemalen is een dynamisch systeem en houdt al eeuwen de balans tussen nat en droog. droog. Dit unieke verhaal kun je nu en in de toekomst optimaal beleven in kinderdijk. Kinderdijk vertelt het verhaal van de watermachine.
Authentiek cultuurhistorisch erfgoed Het molencomplex in Kinderdijk is onderdeel van het meest bekende Werelderfgoedverdrag UNESCO. De negentien overgebleven windmolens, samen met de later gemaakte gemalen in het polderlandschap moeten in de authentieke staat bewaard blijven. Kinderdijk beschermt haar authentieke cultuurhistorische waarden.
Landschappelijk karakter Erfgoed Kinderdijk bevindt zich grotendeels in een beschermd natuurgebied. Dit ecologisch waardevolle ecosysteem bestaat uit een landschap van veenweidegebied, rietlanden, water en rietmoeras. De natuurwaarden maar ook de bijbehorende ruimtelijke karakteristieken van dit landschap zoals de openheid en de lange strakke lijnen van de verkaveling dienen behouden te blijven Kinderdijk is onderdeel van een waardevol ecologisch landschap.
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
19
2.1 Leefbaar woon/werkgebied Kinderdijk is in eerste plaats een plek waar mensen
Toekomstwaarde
wonen en werken. Door te kiezen voor een leefbare
Kinderdijk – Elshout heeft een beschermd
omgeving wordt voorkomen dat hinder, veroorzaakt
stadsgezicht. In het aanwijzingsbesluit wordt
door toerisme, de overhand krijgt en het functioneren
aangegeven dat het doel van de aanwijzing is de
van de leefomgeving te zeer onder druk komt te
karakteristieke, met historische ontwikkeling
staan.
samenhangende, structuur en ruimtelijke kwaliteit van het gebied te onderkennen. Dit betekent dat
Gebruikswaarde
nieuwe ontwikkelingen of veranderingen in de
In de deelgebieden waar de toerisme en leefomge-
ruimtelijke structuur hier geen afbreuk aan mogen
ving elkaar raken kan de ruimtelijke vormgeving
doen, maar moeten inspelen op de aanwezige
bijdragen aan een goede overgang. In deelgebieden
kwaliteiten, daarvan gebruik maken en daarop
waar toerisme en het gewone leven worden ver-
voortbouwen.
mengd is het zaak om met de vormgeving helderheid te scheppen in het gebruik. Kinderen moeten over de
Aspecten
de Middelkade naar school kunnen fietsen, molenbe-
•
Relatie tussen de historische dorpsrand ( be-
woners hun was buiten kunnen hangen, de rietsnijder
schermd stadsgezicht) en Werelderfgoed dient te
moet zijn werk kunnen uitoefenenen en last but not
worden behouden;
least: het waterschap moet zijn taak als waterbeheer-
•
Zichtbaar maken van de menselijke verhalen;
der goed kunnen uitvoeren.
•
Leefwereld en activiteiten van (molen)bewoners en bedrijvigheid mag ervaarbaar zijn op de erven;
Belevingswaarde
•
Dat de toerist ervaart dat hij of zij te gast is in een levend gebied, hoort bij de authentieke beleving van
vanzelfsprekend en met aandacht vormgegeven; •
Overgangen tussen werelderfgoed en het woon-
Kinderdijk. In Het Verhaal van Kinderdijk krijgt de
gebied zijn gelaagd en vormen een geleidelijke
betekenis van de leefomgeving, het dorp en haar
buffer;
bewoners een belangrijke plek. Het doel is door het
•
Waar leefomgeving en toerisme zijn gemengd
vertellen van persoonlijke verhalen, het aanbieden van
dient het gebruik voor beiden groepen begrijpelijk
lokale producten en het ontwikkelen van belevings-
en vanzelfsprekend worden vormgegeven.
routes de leefomgeving en het Unesco erfgoed juist de samenhang tussen beiden te laten zien. Ruimtelijk betekent dit onder andere het zicht op het dorp behouden en verbeteren, de kleinschaligheid in het gebied behouden en de menselijke maat in al haar facetten tonen.
20
Overgangen tussen openbaar en privé worden
"Kinderdijk, een levend landschap"
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
21
2.2 Duurzaam toerisme Duurzaam toerisme is toerisme dat rekening houdt
Toekomstwaarde
met de huidige en toekomstige ecologische, sociale
In Werelderfgoed Kinderdijk is duurzaam toerisme
en economische impact. Daarnaast houdt duurzaam
het uitgangspunt. Richtlijn is de Sustainable Develop-
toerisme ook rekening met de behoefte van de bezoe-
ment Goals die zijn opgesteld door de VN. Deze 17
kers, de lokale bevolking en het milieu. Nog beter is
duurzame ontwikkelingsdoelen zijn een mondiaal
als het toerisme wordt ingezet om duurzame doelen
kompas voor uitdagingen waar de wereld voor staat.
te bereiken en de kwaliteit van de leefomgeving te
De toeristische sector is een grote speler bij het
verbeteren.
behalen van de deze doelen. Kinderdijk streeft er naar een bijdrage te leveren aan de volgende doelen:
Gebruikswaarde
•
De toeristische activiteiten worden op een duurzame manier ontwikkeld. Duurzaam vervoer naar het
door in te zetten op een duurzame reis; •
gebied toe ( boot, electische bus of fiets), het aanbieden van duurzame activiteiten in het gebied zelf zoals
SDG 13: Het terugdringen van de CO2 uitstoot SDG 12: Verantwoorde consumptie en productie door het aanbieden van lokale producten;
•
SDG 15: Kennis overdacht aan bezoekers én
fietstochten en wandelroutes en het aanbieden van
lokale inwoners over dynamisch waterbeheer
lokale producten waardoor toeristen bijdragen aan
maar bijvoorbeeld ook ambachtelijke kennis
het verbeteren van de omgeving. Ook gaat het bij
zoals rietsnijden;
duurzaam toerisme om inclusiviteit: Er dient rekening
•
gehouden te worden met de toegankelijkheid van het gebied, ook voor mensen met een beperking.
SDG 8: Eerlijke economische groei door lokale werkgelegenheid te faciliteren en ondersteunen;
•
SDG 15: Bescherming en herstel van ecosystemen en biodiversiteit.
Belevingswaarde Het beleven van het werelderfgoed is meer dan het
Aspecten
zien van de molens. De waarde van het erfgoed hangt
•
Het erfgoed is voor de toeristen goed beleefbaar
samen met de context. Door het erfgoed met het
en wordt in verband gebracht met de context.
dorp en het landschap in verband te brengen wordt
Denk daarbij aan het zichtbaar maken van het
bijgedragen aan de belevingswaarde en het begrijpen
ondernemersverhaal van de gebroeders Pot, de
van de context door de toerist. Dit geldt ook voor de
natuur van het veenweidelandschap, het
geschiedenis, het heden en de toekomst.
begrijpelijk maken van het huidige
Alle ondersteunende inrichtings elementen die nodig
bemalingssysteem;
zijn voor toerisme worden terughoudend vormgege-
•
De reis naar Kinderdijk is met duurzaam vervoer;
ven. Het gaat om het beleven van het erfgoed en niet
•
De ontvangst in het gebied is voor iedereen
om het beleven van aan het toerisme gerelateerde (commerciele) activiteiten.
geschikt en de routes er naar toe zijn veilig; •
Educatie is inclusief; voor diverse doelgroepen;
•
Ondersteunende inrichting en bebouwing zijn terughoudend in vorm en materialisering;
22
"CO² uitstoot beperken en lokale producten gebruiken”
•
Duurzaam gebiedsbeheer en duurzame exploitatie; het voorkomen van afval door bijvoorbeeld gescheiden inzameling en inname van flesjes en blikjes met statiegeld;
•
Materialen die gebruikt worden zijn duurzaam en gemakkelijk te hergebruiken;
•
Gebruik bij voorkeur lokale producten en bouwmaterialen.
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
23
2.3 Authentiek cultuurhistorisch erfgoed Kinderdijk heeft in 1997 UNESCO werelderfgoed
Het is een authentiek stukje erfgoed met een eigen
status gekregen. Dit betekend dat de authentieke
verhaal. Het is een sterk staaltje unieke Nederlandse
cultuurhistorische waarden van dit landschap be-
techniek. Het gebied heeft daarom nog een typische
waard moeten blijven. Het gaat daarbij juist ook om
uitstraling waarin een na-middeleeuws stukje ge-
de onderlinge samenhang in het systeem van water-
schiedenis nog te lezen is in het landschap. Dit
gangen, dijken, sluizen en molens en gemalen. De
authentieke cultuurhistorische erfgoed is maximaal
omschrijving/ inschrijving in Unesco register van de
beleefbaar.
OUV’s geeft ook veel handvatten over de ruimtelijke kwaliteit en waarden in het gebied.
Toekomstwaarde
Ook hebben de unieke waarden van het boezemstel-
Het is uitgangspunt dat dit authentieke stukje erfgoed
sel en de molens geleid tot aanwijzing van het gebied
bewaard blijft zoals omschreven volgens het Unesco
als beschermd stads- en dorpsgezicht. De karakteris-
werelderfgoed. Met de ontwikkeling van het gebied
tieke met de historische ontwikkeling samenhangen-
mag de bebouwing niet afleiden van de molens en
de structuur en ruimtelijke kwaliteit van het gebied
een rustig beeld leveren. Het landschap moet zuiver
zijn van zwaarwegend belang bij de verdere ontwikke-
blijven en zoveel mogelijk gespaard zijn van objecten
ling.
die verstoren.
Gebruikswaarde
Aspecten
Nieuwe ontwikkelingen moeten plaats vinden vanuit
•
de kracht van de historische setting/ ruimtelijke
kracht van de historische setting/ ruimtelijke
ordening van een gebied, om het daarmee goed in te
ordening;
bedden in de Unesco waarde. Voordat ingrepen
•
worden gedaan in gebouwen maar ook in ensembles en landschapselementen is waardestellend onder-
De OUV’s van het gebied en het erfgoedbeleid is leidend;
•
zoek noodzakelijk.
Waardestellend onderzoek vormt de onderlegger van ruimtelijke ingrepen;
•
Nieuwbouw mag niet afleiden van het erfgoed, is
Belevingswaarde
over het algemeen terughoudend vormgegeven,
De belevingswaarde van het 18e eeuws Hollands
ondersteunt het authentieke verhaal en is altijd
landschap vraagt om een zekere mate van openheid
van zeer hoge kwaliteit;
in de omgeving en rust aan de horizon. Vanuit dit
•
Het landschap moet zuiver blijven en zoveel
kwaliteitskader wordt (opnieuw) meegegeven dat
mogelijk gespaard blijven van niet- authentieke
ontwikkelingen in de ruime omgeving mede beoor-
objecten die verstoren.
deeld worden op hun effect op de beleving van de openheid en de horizon van werelderfgoed Kinderdijk.
24
Nieuwe ontwikkelingen vinden plaats vanuit de
"Een uitzonderlijk door mensen gemaakt landschap en dat al bijna 1000 jaar”
Waardhuis Overwaard Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
25
2.4 Het verhaal van de watermachine Gebruikswaarde
veranderende visie heeft ook invloed op Kinderdijk.
Het Kinderdijk- Elshout molennetwerk is een extreem
Sterker: juist Kinderdijk als internationaal voorbeeld
ingenieus hydraulisch systeem dat tot op de dag van
van een extreem ingenieus hydraulisch systeem en
vandaag functioneert. Het huidige bemalingssysteem
daarmee van de innovatieve kracht van Nederland
is essentieel voor het droog houden van de polders in
zou voorop kunnen lopen in het vinden een nieuwe
de Alblasserwaard. Ruimtelijke ingrepen in het gebied
balans.
mogen het functioneren van het systeem niet in de weg zitten.
Belevingswaarde
Aspecten: •
Watersysteem zichtbaar maken en houden;
•
Goede informatievoorziening die niet alleen de
Het verhaal van Kinderdijk is typisch voor Nederland
machine maar ook de verschillende tijdslagen
en uniek in de wereld. Het is één van de grootste en
laat zien;
best bewaarde stukken erfgoed. Het verhaal van de
•
watermachine is niet overal even zichtbaar. Terwijl dit wel het belangrijkste doel is voor de toeristen van
worden; •
Werkzaamheden en beheer zijn onderdeel van
Kinderdijk. Doel is dus het verhaal van de waterma-
het verhaal en dienen als dat mogelijk is beleef-
chine te versterken en maximaal zichtbaar maken.
baar worden gemaakt voor bezoeker. Dit vraagt
Een ‘leesbaar’ landschap van water én land: herken-
een bijzondere afstemming tussen Swek en
baar houden van hoogteverschillen en peilen, van alle
waterschap over de wijze waarop dat kan;
objecten die meedoen in het functioneren van het
•
Innoveren in het kader van de uitdagingen van de
systeem. Ook het zichtbaar maken van het werk van
toekomst zoals klimaatverandering en dit beleef-
de beheerders draagt bij aan de beleving van het
baar maken. Het is geen statisch landschap maar
gebied. Zo is informatievoorziening over onderhoud
een beweeglijk landschap;
of reparatie ook onderdeel van de beleving en hier dient aandacht aan te worden gegeven gedurende eventuele werkzaamheden in het gebied. De watermachine is een complex systeem dat goede informatievoorziening behoeft voor alle doelgroepen.
Toekomstwaarde Het watersysteem is geen statisch gegeven. De visie hoe in Nederland om te gaan met klimaatverandering en de nieuwe dreiging van water is ook relevant voor de ontwikkeling van Kinderdijk. De overtuiging dat het het land droog dient te worden gehouden met machines is aan verandering onderhevig. De
26
Het is een werkgebied: er mag zichtbaar gewerkt
"Het beleefbare verhaal van de Nederlandse ingenieurskunst." J. U. Smit gemaal Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
27
2.5 Landschappelijk karakter Gebruikswaarde
zuiverder en eenduidig beeld ontstaat waar de
Kinderdijk is onderdeel van een typisch veenweide
molens ingebed staan.
polderlandschap met lange lijnen (voor de afwatering). Het maakt deel uit van de
Aspecten:
Alblasserwaard, is Natura 2000-gebied en daarmee
•
ecologisch beschermd. Kinderdijk ligt ook aan de Lek: Bij de lekdijk komen rivierlandschap en
Behoud van de maat en schaal van de polder (openhouden, niet verdichten of verrommelen);
•
veenweidelandschap samen.
Behoud en versterking van de lange lijnen (kades, watergangen) met de Middelkade als centrale as;
•
Contrast binnendijks en buitendijks versterken
Belevingswaarde
bijvoorbeeld door lange polderlijnen tot aan de
In het landschap is het water de verbindende schakel
dijk door te zetten;
op alle schaalniveaus. Het water in al zijn facetten
•
beleefbaar houden is essentieel. Dit betekent bijvoorbeeld niet zomaar steigers toevoegen. Boezems zijn
Hoogteverschillen markant houden bijvoorbeeld de leesbaarheid van het dijklichaam;
•
Behoud en versterking van het contrast tussen
maximaal beleefbaar en bestaan uit open water, riet-
de kleinere schaal van het dorpslandschap en het
en zeggemoerasen, ruigten, grienden, struwelen en
open polderlandschap;
boezemkaden. Het landschap lijkt vlak maar juist de
•
Versterken van de biodiversiteit als “aanvulling”
ervaring van de hoogteopbouw van het landschap
en voortzetting van het Natura 2000 landschap
met verschillende polderpeilen, waterpeilen, dijken en
rondom;
kades draagt bij aan het begrijpen van het zo typische
•
Natuurwaarden worden geborgen;
en in de wereld unieke landschap.
•
Meer meebewegen met het landschap en de toekomstige wateropgaves, verder vernatten van
Toekomstwaarde De identiteit van het landschap moet behouden
het gebied; •
blijven zowel vanuit landschappelijk, ecologisch en
neren van het watersysteem de eerste prioriteit
cultuurhistorisch oogpunt. Uitgangspunten hier zijn
(bijvoorbeeld ten aanzien van keuze van oever-
het doortrekken van de lange lijnen, gebruik van
planting in de watergang naar het gemaal);
polder ’groen’, water, zo veel mogelijk openheid (geen
•
verharding zo veel mogelijk beperken;
obstakels) en een groen karakter.
•
Toepassen van streekeigen groen;
•
Versterking van de biodiversiteit als
Het toeristisch gebied van Kinderdijk is een over-
ondersteuning van de natuurwaarden van het
gangsgebied tussen dit beschermde landschap en de
gebied;
‘bewoonde wereld’. In lijn met de visie en de zuiver-
•
heid van het landschap is het wenselijk dit typische polderlandschap verder door te trekken het toeris-
28
Bij ingrepen in het landschap is het goed functio-
Ingrepen in de maaiveldinrichting moeten langs het kwaliteitsteam.
•
Storende elementen zoals hekken, losse
tisch gebied in. Zodat er een sterkere buffer ontstaat
bebording en obstakels worden zoveel mogelijk
tussen woongebied en polderlandschap en een
verwijderd om verrommeling te voorkomen.
"Een typisch veenweidelandschap met lange lijnen”
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
29
3 Bouwstenen
“Voorzichtig zijn met toevoegen en verwijderen”
32
3. Bouwstenen Bouwstenen zijn letterlijk de elementen waarmee het gebied wordt ingericht en opgebouwd: Beplanting, verharding, bebouwing en inrichtingselementen. In de volgende paragrafen wordt in tekst en beeld ingegaan op de ‘do’s en dont’s’ bij het toepassen van de bouwstenen in het gebied. In de stedenbouwkundige visie is als één van de opgaves geformuleerd: “Het zo zuiver mogelijk maken van de molens en het landschap waarin zij staan”. Belangrijk is dat het landschap dus leesbaar blijft en niet verrommeld en dat toevoegingen altijd ondergeschikt zijn aan de molens en het watersysteem. Dit betekent iets voor de wijze waarop om moet worden gegaan met de ondersteunende elementen of de ‘bouwstenen’ waar het gebied uit bestaat, mee wordt opgebouwd en wordt vormgegeven. Een paaltje of bord is snel geplaatst, maar voor Kinderdijk geldt dat voor elk element dat wordt toegevoegd of wordt gewijzigd de vraag moet worden gesteld of dit nodig is en zo ja op welke wijze er mee om moet worden gegaan. Hetzelfde geldt voor het plaatsen van een boom, het aanleggen van een pad of terras en, vanzelfsprekend, voor het toevoegen van bebouwing: of het nu gaat om een schuurtje of ontvangstgebouw. In zijn algemeenheid geldt ‘less is more’. Als je niet weet hoe of wat dan is niets doen de beste optie. Ook het verwijderen van elementen kan niet zomaar gebeuren.
Het kan zijn dat een onbeduidend schuurtje, onderdeel is van het verhaal van Kinderdijk. Dit zal dus eerst cultuurhistorisch moeten worden onderzocht. Natuurinclusiviteit in de gebouwde omgeving wordt vaak gezien als een extraatje: mensen worden er gelukkiger van als er natuur in de buurt van hun leefomgeving is. Maar natuur en met name biodiversiteit is van levensbelang. Het houdt de natuurlijke processen in stand die de mensheid nodig heeft om te kunnen overleven. De doelstelling is dat elke ingreep in het entreegebied, op welke wijze dan ook, bijdraagt aan natuurinclusiviteit. In de laatste paragraaf worden hiervoor handvatten aangereikt.
beplanting
bebouwing
verharding
inrichtingselementen
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
33
3.1 Beplanting Gebruik van bomen, struiken en onderbegroeing is
Polderlandschap:
passend in het grotere plaatje; het ecosysteem van
Knotwilgen of elzen in rijen op (on)regelmatige
het lokale polderlandschap. Het gebruik van inheem-
afstand als afscherming van gebouwen of om
se soorten is er op gericht dit typische ecosysteem te
zichtlijnen te benadrukken. Let op dat openheid en
versterken en de biodiversiteit in het gebied te
zichtlijnen gewaarborgd blijven. Het zicht op de
vergroten. Ook het natuurbeheerplan is daarop
molens is van belang. Groene begrenzing van de
gericht. Op de volgende pagina is een soortenlijst
molenerven is maatwerk en wordt afgestemd met de
opgenomen.
molenaars.
In de stedenbouwkundige visie wordt het polderland-
Struiken
schap zo ver mogelijk door getrokken in het gebied
Struiken worden in principe niet toegepast in het
dus wordt ook de beplantingsstructuur van de polder
gebied. Om af te schermen is het mogelijk gebiedsei-
doorgezet. Uitzonderingen zijn de Lekdijk en de
gen beplanting zoals elzenhagen toe te passen.
Voorkamer. Hier worden ingrediënten gebruikt die bij respectievelijk het dijklandschap en het dorpsland-
Onderbegroeiing
schap passen.
Bloemrijk grasland; 1 of 2 keer per jaar maaien (en
Bij beplanting moet rekening worden gehouden met
afvoeren). Alleen op plekken voor functioneel gebruik
de waterkerende functie van de dijken. De Keur van
of bij zichtlijnen wordt er wekelijks gemaaid.
het waterschap en het beheer en onderhoudsplan waterkeringen is leidend bij de keuzes ten aanzien
Oevers
van beplanting.
De oevers zijn begroeid met riet, dit past binnen het polderlandschap. Eenmaal per jaar wordt het riet
Bomen
gemaaid (en verwerkt op het rietsnijdereiland). Binnen het toeristisch molengebied kunnen de lijnen
Lekdijk
haaks op de kade vrij blijven van riet, zodat de
De Lekdijk heeft een primaire waterkerende functie.
watermachine beter beleefbaar wordt. Dat wil
Daarom gelden er ten aanzien van beplanting speci-
zeggen, het is zichtbaar hoe het water stroomt.
fieke regels: zo zijn bomen niet toegestaan.
Door gefaseerd te maaien ontstaan op vanzelfsprekende wijze doorkijkjes naar het water wat bijdraagt
In de buurt van de Lekdijk ( dorpszone): •
fruitbomen (bijv appel- of perenbomen hoogstam);
34
•
landschappelijk, past in het geheel;
•
passend bij typische bomen van het dorp;
•
volgens cultuurhistorisch gebruik.
aan de beleving.
(knot)wilg of els (voor afscherming) let op openheid en zichtlijnen
rietkragen in randen
Soorten Bomen
Heesters
Knotwilg
egelantier
gewone lijsterbes
hazelaar
zachte berk
gelderse roos
zwarte els
gewone vlier
wilde appel
krent
tweestijlige meidoorn
rode kornoelje sleedoorn
(gemaaid) bloemrijk gras of riet
Klimmers
struikwilgen
wilde hop
veldesdoorn
kamperfoelie
vuilboom wilde liguster
infra en bebouwing met lange lijnen van landschap mee
Vormgevingsprincipe eiland
Riet langs de oevers, deze wordt in het najaar gemaaid, het ruimtelijk effect is groot
Knotwilgen en Elzen houden van natte voeten en zijn dan ook typisch de soorten die horen in het polderlanschap
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
35
3.2 Verharding Verharding is van voldoende maat om veilig en
asfalt toegepast met een kleurstelling/materiaal dat
comfortabel van A naar B te komen. Maar er dient
past binnen het landschappelijk karakter. Kleur is
geen overbodige verharding te zijn in het kader van
afhankelijk van het gebruik maar altijd terughoudend.
het ecologisch landschappelijke (en duurzame) karakter. Er zit een duidelijke hierarchie in de
Pleinen
verharding.
De kleinschalige verblijfsplekken hebben een verharding van gebakken stenen. Deze zijn slijtvast en
Op de dijk
passend bij de cultuurhistorische context.
Hier is de verharding functioneel en intensief. Materiaal bestaat uit asfalt of kasseien. Hetgeen nu
Ondergeschikte paden
ook al gebruikt wordt op de dijk en in de buurt.
Op ondergeschikte paden wordt halfverharding toegepast. Functionele paden voor logistiek krijgen
Hoofdroute
grasbeton.
De hoofdroute (van Lekdijk, langs Windkracht 4, over de Middelkade tot en met het bezoekerscentrum)
Bij het water
wordt in afwijkend materiaal/kleurstelling uitgevoerd
Hier worden vlonders of houten vloerdelen of dejo roosters toegepast.
Middelkade (buiten de hoofdroute) Hier is het gebruik intensief. Hier wordt afgestrooid
Hoofdroute; afwijkende verharding Asfalt Afgestrooid asfalt Hout vlonder/dejo rooster Grasbeton Gebakken klinkers Half-verharding
36
Asfalt op de Lekdijk
Afgestrooid asfalt in het gebied
Oud gebakken klinkers achter Buena Vista
Halfverharding op ondergeschikte paden
Grasbeton voor parkeren of verbreding rijstroken
Vlonder
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
37
3.3 Bebouwing Gebouwen met erfgoedstatus blijven behouden en
Gebouwen met erfgoedstatus
dienen waar nodig versterkt/opgeknapt te worden in
In de gebiedsvisie Kinderdijk (dd nov 2013) wordt in
hun oorspronkelijk staat. Ook de directe omgeving
het hoofdstuk beeldkwaliteit (H5) ingegaan op
van de bebouwing wordt meegenomen zodat de
gebouwen met erfgoedstatus. Voor de omgang met
gebouwen geen losgezongen objecten zijn maar hun
deze gebouwen en de directe omgeving wordt
plek en functioneren in het geheel begrepen kan
verwezen naar dit hoofstuk en toelichting op de
worden.
historie in bijlage 1 en de analyse van een molenerf in
De bebouwing die deel uitmaakt van het erfgoed
bijlage 3.
staat centraal. Alle gebouwen die ondersteunend zijn of geen functie hebben in het verhaal van Kinderdijk
Molenerven
dienen ondergeschikt te worden vormgegeven. Of
De gecombineerde functie van de molen als gemaal
niet te worden gebouwd! Ook voor ondersteunende
en woning is beleefbaar op het erf. Hierdoor zijn er op
bebouwing geldt: Less is more.
het erf bijgebouwen aanwezig zoals schuren, bakhus-
Aanpassingen van gebouwen of verwijdering van
jes, stookhuisjes, kippenhokken en zijn delen inge-
bijvoorbeeld schuurtjes gebeurt niet zomaar. Cultuur-
richt als moestuin of boomgaard. Voor eventuele
historisch onderzoek is een vaste stap in het proces.
toekomstige (ver)bouw is er beperkte catalogus van
Voorstellen worden niet alleen beoordeeld door het
materialen en kleuren. Per erf dient eenheid in
kwaliteitsteam maar ook door de RCE .
kleurgebruik te zijn.
Waardhuis Gemalen Werkeiland Machinistenwoning Molens en erven 38
Gebiedsvisie
Kinderdijk
5.5 Molenerven Het huidige gebruik van de molens en molenerven blijft gehandhaafd. Bij wijzigingen in gebruik staat behoud van het historische karakter centraal. De inrichting van het molenerf is dienstbaar aan de gecombineerde functie van de molen als gemaal en woning. Hierdoor zijn er op het erf bijgebouwen te vinden zoals schuren, bakhuisjes, stookhuisjes, kakhuisjes en kippenhokken, en zijn delen ingericht als tuin, moestuin of boomgaard. Aan het water ligt soms nog een boenstoep. Van deze gebouwtjes is het stookhok het meest authentiek en nog op elk erf van de Nederwaard aanwezig. Deze heeft t.o.v. de molen en de voorwaterloop een vaste plek aan de kade. De gebouwen die onder erfgoed vallen. v.l.r: Wisboomgemaal, Waardhuis Overwaard
78
gebouwen die onder erfgoed vallen. v.l.r: Werkschuur Potterrein en Molenerf
Gemalen
Waardhuizen
De moderne gemalen vormen een onderdeel van het
Bij de uitwatering aan de lekdijk werden ook de
werelderfgoed. Opvallend is dat het mechaniek en
‘hoofdkantoren’van de waterschappen gevestigd: de
daarmee de werking zichtbaar is gemaakt.
waardhuizen. De waardhuizen zijn meerdere malen
De zichtbaarheid van de vijzels en motoren dient te
verbouwd. Bij aanpak van deze gebouwen, dient een
worden behouden en waar mogelijk verbeterd.
waardestellend onderzoek worden gedaan.
De inrichting direct rondom de gemalen komt primair voort uit waterstaatkundige eisen, daarbij past een utilitaire en strakke vormgeving. De machinistenwoningen horen bij de gemalen en maken deel uit van deze omgeving.
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
39
Nieuwbouw
Gebouwen met een representatieve functie
In de huidige situatie komen twee typen nieuwe
De gebouwen met een representatieve functie zijn het
gebouwen voor:
huidige bezoekerscentrum en het bestaande
1) gebouwen met een representatieve functie
ontvangstgebouw. Het huidige bezoekerscentrum
2) ondersteunende gebouwen en of bijgebouwen
heeft een moderne en transparante uitstraling. Windkracht 4 blijft het ontvangstgebouw maar wordt
De kracht van deze gebouwen komt voort uit het
verbouwd. De bestaande gebouwen
ingetogen karakter, gebouwd met eerlijke en duur-
(Molenstraat 232 en 234) worden een mobiliteitshub
zame materialen en een zeer goede detaillering. Voor
en worden aan Windkracht 4 gekoppeld. De
de bijgebouwen heeft dit een meer ambachtelijk
gebouwen maken gebruik van een moderne beeldtaal
karakter en voor de representatieve gebouwen wordt
met materialen passend bij de architectuur in het
een moderne innovatieve en technisch vernuftige
gebied (zwart/donker hout).
uitstraling beoogd. Kernwoorden beeldkwaliteit zijn: Alle gebouwen, worden door het onafhankelijk kwaliteitsteam beoordeeld. Alle ontwerpen worden voorzien van een goed onderbouwde motivatie voor
•
Geen nieuwe sta in de weg;
de inpassing waarbij een analyse van de plek de
•
Gebouw gaat op in het landschap;
basis voor vormt.
•
Transparantie: openheid van binnen naar buiten;
•
Lichte vormgeving: subtiele constructie;
•
Innovatief, technisch vernuftig;
•
Hoogwaardig en ingetogen;
“Hoogwaardige detaillering tot en met het interieur”
40
•
Natuurinclusief en duurzame materialisatie;
•
Hoogste niveau van beeldkwaliteit, architectonische parel.
“Binnen en buiten maximaal verbonden”
Ondersteunende gebouwen/ bijgebouwen De overige gebouwen zijn op een andere manier terughoudend. Ze stralen de ambachtelijkheid uit van schuren in een dorp en zijn meestal van hout en donker of zwart van kleur. Ze schreeuwen niet om aandacht maar voegen zich op sobere wijze in het landschap. kernwoorden beeldkwaliteit zijn: •
Eenvoudige vorm met een kap;
•
Eigentijdse vormgeving, niet historiserend;
•
Terughoudend van kleur (zwart);
•
Zorgvuldig gedetailleerd;
•
Natuurlijke materialen;
•
Gebouwen vormen één familie.
Singer Laren
“Donkere schuurvormige gebouwen die weinig aandacht vragen en een ambachtelijke uitstraling hebben.”
Bijgebouwen zijn vormgegeven als één familie Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
41
3.4 Inrichtingselementen Belangrijk is dat het landschap leesbaar en zuiver
Verlichting
blijft en dat toevoegingen altijd ondergeschikt zijn
Verlichting tot een minimum beperken. We zitten
aan de molens en het watersysteem. De diverse
immers in Natura 2000-gebied waar licht hinderlijk is
inrichtingselementen geven vaak al snel een romme-
voor dieren. Een donker gebied past ook bij het
lig beeld. Daarom is het belangrijk dat deze in Kinder-
ecologisch/landschappelijke karakter. Het gaat hier
dijk beperkt blijven én als één familie vormgegeven
dus alleen om functioneel licht vanuit de bebouwing.
worden; passend bij elkaar en passend in het land-
Verlichting wordt nooit gericht naar het natuurgebied
schap. Inrichtingselementen worden bij elkaar
toe.
geclusterd. Begrippen zijn: robuust, natuurlijk, duur-
In het kader van het bestemmingsplan is bovendien
zaam, sober. Met materialen van hout en staal.
onderzoek gedaan naar mogelijke effecten van geluid (natuurtoets).
Banken Banken komen in twee smaken en worden vormgegeven als één familie. ‘keep it simple’ is de regel. De banken benadrukken de rechte lijn van het landschap en worden zo onderdeel ervan.
Afvalbakken, palen, fietsbeugels, informatiezuilen Overige elementen zijn eenzelfde familie in een zwarte/grijze uitstraling. Een subtiele toevoeging in het lanschap met een eenvoudige vormgeving, als één familie.
Strakke inrichtingselementen passend in de lange lijnen van het landschap (voorbeelden van Grijsen) 42
Bruggen
Hekken
Bruggen zijn eenvoudig en rank met een dek van hout
Hekken zijn eenvoudige subtiele horizontale lijnen in
of dejo roosters. Banken plaatsen op strategische
het landschap, zonder de achtergrond te verstoren.
plekken waar ze geen hinder hebben van de weids-
Ze worden vormgeven als één familie volgens de
heid van het landschap, maar wel op een plek waar
nieuwste brug; verzinkt staal. Er dient wel rekening te
het landschap ervaren wordt.
worden gehouden met (kinder)veiligheid.
Hekken en bruggen zijn transparant en rank met subtiele horizontale lijnen, geen kruisende en of verstorende elementen.
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
43
3.5 Natuurinclusief bouwen Natuurinclusief
Veiligheid - de soort voelt zich er veilig
Natuur inclusief betekend meer dan alleen het
Om een gebied te bereiken en er voedsel te vinden
toevoegen van elementen zoals nestkasten en
hebben dieren beschutting nodig.
insectenhotels om het leefklimaat voor vogels, vleermuizen en insecten te verbeteren. Het gaat om
Voortplanting - de soort wil zich er vermenigvuldigen
de juiste materiaal keuze en het gaat om het creëren
Sommige soorten gebruiken de verblijfsplek als nest
van een geheel habitat. Kinderdijk kan voor verschil-
of kraamkamer. Andere soorten planten zich elders
lende soorten (bijvoorbeeld snor, purperreiger,
voort om daarna weer terug te komen.
poseleinhoen, zwarte stern, krakeend, smient en slobeend) een thuis zijn. Voor soortkeuzen is afstem-
Variatie - veel soorten voelen zich er thuis
ming met een ecoloog nodig. Belangrijk bij het maken
Deze V is het allerbelangrijkst. In Kinderdijk worden
van een habitat zijn de 6V’s:
duidelijke intensieve en extensieve zones afgewisseld. Dit maakt dat er verschillende soorten organismen
Verbinding - de soort kán er komen
kunnen gedijen. In de toekomst kunnen diversiteit in
Het gaat om verbindingen met de omgeving bijvoor-
natte en droge milieus, tussen zon en schaduw
beeld langs het water (blauwe verbindingen) verbin-
plekken, ruwe en vlakke oppervlakten, bouwhoogtes
dingen met Natura 2000 gebied (groene verbindin-
en –vormen versterkt worden om de biodiversiteit te
gen), verbindingen in de bodem (bruine verbindingen)
bevorderen. Dit alles zonder de pijlers uit het oog te
en onverlichte verbindingen (zwarte verbindingen).
verliezen. Daarnaast kan de aanplant van veel diverse
Om goede verbindingen te maken is het belangrijk
inheemse beplanting met onder andere vruchtdra-
om de verharding te minimaliseren.
gende en insectenvriendelijke soorten een bijdrage leveren aan een natuur inclusief Kinderdijk.
Voedsel - de soort wíl er komen Belangrijk is dat er jaarrond voldoende voedsel
Ook voor elementen die toe worden gevoegd voor het
beschikbaar is voor de soort. Het bodemleven leeft
stimuleren van de biodiversiteit geldt dat deze
van plantenresten, wortelsappen en dode organis-
ondergeschikt zijn aan het verhaal van Kinderdijk.
men. Planten hebben voldoende organisch materiaal nodig. Dieren eten bladeren, bessen, noten, vruchten, insecten, paddenstoelen en elkaar. Verblijf - de soort wíl er blijven Rust- en slaapplekken zijn van doorslaggevend belang. Sommige soorten houden een winterslaap die ze verstoringsvrij willen doorbrengen.
44
"In het gehele gebied wordt natuurinclusief gebouwd "
Nestkasten opgenomen als onderdeel van de architectuur
Vruchtdragende en insectenvriendelijke soorten
Blauwe groene bruine en zwarte verbindiingen Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
45
4 Sturen per deelgebied
48
Focus per deelgebied In dit deel wordt specifiek ingegaan op de verschillende deelgebieden. Voor elk deelgebied wordt aangegeven welke richtlijnen belangrijk zijn en waar rekening mee moet worden gehouden bij het ruimtelijk ontwerp. Deze richtlijnen voor het ontwerp zijn beschreven per pijler en dus thematisch gegroepeerd.
Leefbaar woon/ werk gebied
Duurzaam toerisme
Authentiek en
Meest relevante pijlers
cultuurhistorisch erfgoed Het verhaal van de watermachine
Landschappelijk karakter
Voorbeeld van prioritering per deelgebied
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
49
zeer relevant Leefbaar woon/ werk gebied
4.1 De voorkamer Waardhuis ensemble
Duurzaam toerisme
Authentiek en cultuurhistorisch erfgoed
De voorkamer bestaat uit twee delen het waardhuis ensemble en de ontvangstzone. Beide kennen een andere focus en inrichtingsprincipes.
Doel Waardhuis ensemble •
Het waardhuis Nederwaard als markant histo-
Het verhaal van de watermachine
Landschappelijk karakter
risch gebouw behouden en versterken waarbij het het gebouw, het terrein en de bijgebouwen een samenhangend ensemble wordt. •
De achterliggende bijgebouwen worden zoveel mogelijk aangepast of getransformeerd.
waardhuis
A’ A
mobiliteitshub (nr. 232+234)
Schaal 1:1000
50
Leefbaar woon/werk gebied:
Duurzaam toerisme
•
•
•
Het waardhuis Nederwaard verliest zijn horecafunctie.
en ingericht. Het terrein is klimaat bestendig en
Het waardhuis ensemble is de verbindingszone
zo groen mogelijk.
tussen dorp en werelderfgoed maar werkt ook als •
•
De overgang van openbaar naar privé is onder-
visuele en geluidsbuffer naar het dorp toe.
deel van het tuinontwerp. Eventuele hekwerken
Het terrein is zoveel mogelijk groen ingericht ook
zijn subtiel vormgeven (geen standaard hekwer-
met respect voor de privacy en rust van de
ken) en zijn aan de tuinzijde gecombineerd met
bewoners van de woningen naast. Onnodige
groen.
bijgebouwen worden verwijdert. •
De buitenruimte wordt hoogwaardig ontworpen
•
De twee woningen aan de entree (Molenstraat 232
Ontspannen verblijven staat voorop: kwaliteit gaat voor kwantiteit.
en 234) blijven in principe gehandhaafd, met een transformatie en uitbreiding naar een ge-mengde bestemming (mobiliteitshub). Alleen als later blijkt dat vervanging verstandiger is, zullen ze worden gesloopt. Deze gebouw(en) worden ondergeschikt aan het Waardhuis vormgegeven en krijgen een beeldtaal behorende bij het ensemble. Er is een duidelijke toegang van en naar het binnenterrein. •
Het binnenterrein heeft meerdere parkeerplaat-sen waaronder enkele MIVA’s.
E
A
A’ waardhuis
mobiliteitshub
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
51
Authentiek en cultuurhistorisch erfgoed: Waardhuis Nederwaard is een monument en zijn
Waardhuis Nederwaard is de schakelpunt tussen dorp
het authentiek beeld aan de dijk moet gerespecteerd
en Werelderfgoed Kinderdijk. In dit ensemble is het
worden, herstelt worden en leesbaar blijven.
waardhuis altijd het belangrijkste gebouw. Dat bete-
•
Zowel de voorzijde als de zijkant van het waard-
kent dat:
huis zijn straks zichtbaar;
•
•
De verbinding tussen de dijk en het gebouw en het hoogteverschil van de dijk moet hersteld
•
De andere gebouwen en schuren in het ensemble zijn nooit hoger dan Het waardhuis (2)
•
De andere gebouwen en schuren in het ensemble
(zichtbaar gemaakt) worden;
blijven altijd achter het waardhuis t.o.v. de dijk/
Meubiliair en dergelijke zo ingetogen mogelijk
straat (3)
vormgeven, zodat het gebouw kan blijven spreken (1).
•
Kleur en uitstraling van bijgebouwen deze gebouwen is ingetogen, donker, met gebruik van natuurlijke materialen. Kapvorm in lijn met de gebouwen in de omgeving, dus een zadelkap (4)
referentie bijgebouw bij Rijswijk, Workshop Architecten
Fietshub: ondersteunend gebouw: ambachtelijk 52
1
2
3
4
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
53
Het verhaal van de watermachine: Het waardhuis is onderdeel van de historie van de watermachine in Kinderdijk, dus dit verhaal mag doorklinken in het gebied. Het Waardhuis Nederwaard staat aan het dijk, en het moet de dijkvorm respecteren, dus geen aanaardingen die de verhouding gebouw en dijk vertroebelen (1)
1
Bestaande situatie 54
Historische foto
Landschappelijk karakter: Beplanting rondom Het waardhuis Nederwaard hoort bij het dorp. Dat betekent dat hier meer fruitbomen in de tuin en landschappelijke bomen zoals elzen en knotwilgen thuishoren. Als onderbegroeiing zullen riet in de rietkragen/ oevers en kruidenrijk gras in de bermen en langs de dijk domineren. Vooral langs de dijk hoort kruidenrijk gras, hetgeen de lengte en continuïteit van de dijk in het buitengebied benadrukt (2). Het binnenterrein met parkeren wordt zo groen mogelijk ingericht.
2
voorbeeld parkeren in het groen Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
55
zeer relevant Leefbaar woon/ werk gebied
4.2 De voorkamer Ontvangstzone
Duurzaam toerisme
Authentiek en cultuurhistorisch erfgoed
Doel Een plek creëren die aanvoelt als een warm welkom voor de bezoeker van Kinderdijk maar ook voor de
Het verhaal van de watermachine
voorbij fietsende of wandelende passant. Een gebied dat echt Kinderdijkwaardig is. Het verbouwde ontvangsgebouw voor tickets en informatie zorgt voor
Landschappelijk karakter
een duidelijk entreepunt. Hier kunnen de individuele bezoekers zich oriënteren op hun bezoek en krijgen ze een beeld van wat Kinderdijk te bieden heeft.
picknickplek/verzamelpunt ontvangsgebouw
mobiliteitshub (nr. 232+234)
Schaal 1:1000
56
terrastuin
Duurzaam toerisme: •
•
232 en 234) blijven in principe gehandhaafd, met
de route van de hogere Lekdijk naar het lagere
een transformatie en uitbreiding naar een ge-
niveau van het ontvangstgebied zijn veilig en
mengde bestemming (mobiliteitshub). Alleen als
toegankelijk. Er is een duidelijk hoofdroute
later blijkt dat vervanging verstandiger is, zullen
(shared space zonder gemotoriseerd verkeer) die
ze worden gesloopt. Deze gebouw(en) worden
langs het ontvangstgebouw loopt.
ondergeschikt aan het ontvangstgebouw vorm-
Windkracht 4 (ontvangtsgebouw) blijft bestaan en
gegeven en krijgen een beeldtaal behorende bij
wordt deels aangepast; verlaagt met zadelkap. Dit
het ensemble. Er is een duidelijke toegang van en
is een aparte opgave na vaststelling van het
naar het ontvangstgebouw en binnentuin. •
Het ontvangstgebouw nodigt uit om een kaartje en souvenirs te kopen en je te orienteren op een
•
De twee woningen aan de entree (Molenstraat
De ontvangsruimte is voor iedereen geschikt en
bestemmingsplan. •
•
De gebouwen en de buitennruimte zijn duurzaam ontworpen
•
Het ontvangstgebied straalt uit dat het om het
waardevol bezoek.
erfgoed gaat, dus terughoudendheid ten aanzien
De reis van de individuele bezoeker is met
van commerciele uitingen en activiteiten.
duurzaam vervoer: dus met de boot en vervolgens voet of met de fiets. De voorzieningen zijn gericht op het comfort van deze bezoeker.
comfortabel en informatief
hoogwaardig en terughoudend: erfgoed centraal
voorbeeld van een terrastuin Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
57
Authentiek en cultuurhistorisch erfgoed:
Overzicht en uitzicht staan centraal:
De openheid tussen de twee waardhuizen moet
•
gewaarborgd worden en het landschap zo zuiver mogelijk beleefbaar. Het ontvangstgebouw staat ‘in
Voorkom uitzicht- en overzicht verstorende elementen (1);
•
dienst’ van de doelen van het werelderfgoed.
Zichtbaar maken van de hoogteverschillen in het landschap en beleefbaar maken voor bezoekers; houdt het dijktalud zoveel mogelijk vrij;
•
Bij het betreden van het gebied is vanaf de dijk de
•
lange lijn van Middelkade direct ervaarbaar; •
Het ontvangstgebouw verstoort de relatie tussen
Zicht op de wateroppervlaktes zodat je de verschillende peilhoogtes kan beleven;
•
beide waardhuizen zo min mogelijk. Er wordt één
De sluis is onderdeel van de watermachine: deze moet zichtbaar en ervaarbaar zijn.
verdieping verwijdert waardoor deze niet meer •
•
boven de Waardhuizen uitsteekt;
Leefbaar woon/werk gebied:
Het ontvangstgebouw mag het doorzicht op de
•
De achterliggende werkgebieden moeten
molens niet verstoren. Het voegt zicht in de lange
toegankelijk blijven voor werkverkeer met
lijnen uit de polder en respecteert deze;
bijbehorende logistiek, de maaiveldinrichting
Het ontvangstgebouw is goed zichtbaar en
moet hier fysiek te ruimte voor bieden.
herkenbaar voor de bezoeker, het wordt niet
•
weggestopt achter bomen of inrichtingselemen-
Het functionele mag zichtbaar zijn, maar mag niet het beeld domineren.
ten.
Landschappelijk karakter: Het verhaal van de watermachine:
Openhouden en niet verrommelen zodat de
Bij de voorkamer zijn de verschillende watersystemen
schaal en maat van het landschap spreekt.
tegelijk te ervaren. Zowel het rivierlandschap en het
Voorkom storende opgaande inrichtingselement
polderlandschap met verschillende boezems en de
in het onvangstgebied (1);
Middelkade zijn te zien. Ook kunnen de gemalen en de molens in één worden blik gevangen. De sluis, , wat een stoer onderdeel van het watersysteem is, is hier juist van dichtbij te ervaren.
1 58
•
•
Ontvangstgebied niet volledig verharden maar biodivers groen toevoegen waar dit kan.
zicht vanaf de hoodroute op Kinderijk.
zicht vanaf dijk op ontvangsgebouw
Heldere route tussen Lekdijk en Middelkade
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
59
zeer relevant Leefbaar woon/ werk gebied
4.3 De Lekdijk
Duurzaam toerisme
Authentiek en cultuurhistorisch
Doel
erfgoed
Een helder vormgegeven doorgaande route. De dijk
Het verhaal van de
blijft herkenbaar en kent een zo continue mogelijke
watermachine
vormgeving. Landschappelijk karakter
60
Leefbaar woon/werk gebied:
•
...wordt de eenheid van de dijk als overstijgend
De dijk is een drukke verkeerroute voor diverse
landschappelijk element niet ontkracht (de
soorten verkeer; fietsers, auto’s, OV en ook veel
continuïteit van het dijkbeeld, de continuïteit van
vrachtverkeer. Bij het ontwerp van de dijk...:
de vloeiende lijnen).
•
...moet het gebied bereikbaar blijven voor alle stromen van verkeer die ook nu het gebied doorkruisen;
•
...wordt de leefbaarheid in het gebied verbeterd door een betere verkeersveiligheid te garanderen;
•
...wordt het entreegebied een veilige plek, door de passeerbaarheid van de dijk aanzienlijk te verbeteren, door een heldere hoofdroute aan te geven;
Schaal 1:1000
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
61
Duurzaam toerisme:
Het verhaal van de watermachine:
Duurzaam toerisme betekent de hele keten rondom
Het zicht op het watersysteem vanaf de dijk is es-
het toerisme op een duurzame manier inrichten. Voor
sentieel. Dus laat de elementen die daarbij horen
de dijkzone wordt ingezet op vervoer over water in
niet weg maar laat deze zien. Daarbij staat de en-
plaats van over de toch al drukke dijk. De bezoekers
scenering voor de bezoeker vanaf de dijk belangrijk;
over water stappen uit aan de rivierzijde van de dijk.
het zicht hebben op de rivier met haar dynamiek
De benodigde faciliteiten hiervoor moeten passen in
en tegelijk het zicht hebben op de diepe polder met
een intogen dijkbeeld.
woningen, tuinen en landerijen geeft een hele sterke
De steiger zo zuiver mogelijk ontwerpen, met hulp
ervaring. De beleving van het landschap dient te wor-
van natuurlijke materialen. De lange lijnen van het
den versterkt met het ontwerp van de routes, uitzicht-
landschap versterken met het ontwerp.
plekken etcetera.
Authentiek cultuurhistorisch erfgoed:
Landschappelijke karakter:
De dijk is het beschermend element voor de Alblas-
Zo zuiver mogelijk omgaan met objecten op de dijk,
serwaard. Deze eeuwenoude lijn moet gerespecteerd
vooral attentie op signaalborden, tijdelijke objecten,
worden. De belijning, het continue karakter, doorlo-
bushalte en zitplekken. (1) (2)
pende kruidenrijke bermen en inrichtingselementen
De bermen langs de dijk hebben grazige vegetatie en
die bij de dijk horen bepalen het beeld.
het talud (en daarmee de sterke hoogeverschillen) zijn zoveel mogelijk zichtbaar.
beleefbare hoogte van de dijk 62
1
2
Kwaliteitskader Entree Kinderdijk-Elshout
63
zeer relevant Leefbaar woon/ werk gebied
4.4 De Middelkade
Duurzaam toerisme
Authentiek en cultuurhistorisch erfgoed
Doel Het is de belangrijkste lange lijn en tevens de hoofd-
Het verhaal van de
route in het gebied. De kade biedt perfect zicht op de
watermachine
molens en maakt polderlandschap beleefbaar. Tevens is het een belangrijke fietsontsluiting van het omliggende landschap.
Landschappelijk karakter
Hoofdroute; shared space
Ruimte voor terras
Schaal 1:1000 Bezoekerscentrum 64
Leefbaar woon/werk gebied:
Duurzaam toerisme:
Op de kade delen toeristen en recreanten en bewo-
•
De Middelkade is de belangrijkste wandel- en
ners van het gebied de ruimte. De kade is ingericht
fietsroute voor de toeristen. Deze route is veilig
als shared space vanaf de Lekdijk tot en met het
en comfortabel;
bezoekercentrum. Vanaf daar worden de voetgangers