Bijlage 1 Stedenbouwkundige visie_Kinderdijk_220302
Tekst van het document
Entree KinderdijkElshout Stedenbouwkundige visie Kinderdijk februari 2022
Colofon
Publicatiedatum
Esther Vlaswinkel
2022
Eric Spaans Samantha van Rooij
Adres SVP architectuur en stedenbouw
In opdracht van:
‘t Zand 17, 3811 GB Amersfoort
Gemeente Molenlanden, in afstemming met het bestuurlijk platform Kinderdijk
(gemeente Molenlanden, gemeente
info@svp-svp.nl
Alblasserdam, het Waterschap Rivierenland, de provincie Zuid-Holland, de
Ontwerp
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en
Erwin Stoffer
de Stichting Werelderfgoed Kinderdijk).
Andrea Fernández Ramírez Cor Simon
Voor het geheel of gedeeltelijk overne-
Wijnand Bouw
men of bewerken van artikelen dient men
Esther Vlaswinkel
toestemming van SVP te vragen. In de meeste gevallen zal die graag worden
Projectteam
gegeven.
Erwin Stoffer
2
Andrea Fernández Ramírez
Voorbehoud
Cor Simon
Aan deze publicatie kunnen geen rechten
Wijnand Bouw
worden ontleend.
Entree Kinderdijk - Elshout Stedenbouwkundige visie
Kinderdijk
3
4
Inhoudsopgave Inhoudsopgave 5
Deel 3 De deelgebieden 54
Voorwoord 7
1. Voorkamer 57 2 Lekdijk 66
Deel 1 Opgave en uitgangspunten
8
3. Middelkade 71
1.1 Doel van de stedenbouwkundige visie
9
4. Werkeiland Nederwaard 76
1.2 Waar komen we vandaan en wat is er al gebeurd
11
5. Werkeiland Overwaard 77
1.2 De opgave: een integraal plan
11
6. Educatie - eiland 78
1.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden
13
7. Rietsnijder - eiland 83
1.4 Onze aanpak en het participatieproces
15
8. Potterrein 85
Deel 2 De visie 16 2.1 Visie op de opgave
19
2.2 Inbedding in de omgeving
21
2.3 De kwaliteit van het gebied
22
2.4 De opgave per zone
25
2.5 Beleving van het gebied
26
Bijlagen
91
2.6 Knelpunten verkeer 28 2.6 Kansen 30 2.7 De planprincipes 32 2.8 Het ruimtelijk plan 34 2.9 Bebouwing 36 2.10 Beeldkwaliteit gebouwen 38 2.11 Groen en inrichting
40
2.12 Verdeling van functies
42
2.13 Toegankelijkheid 44 2.14 Verkeer en bereikbaarheid
48
Kinderdijk
5
Voorwoord
Verbetering van authenticiteit, leefbaarheid, veiligheid van het gebied
In 2020 is het ‘Uitvoeringsprogramma Kinderdijk 2020-2025’ vastgesteld door de raad van Molenlanden. In het afgelopen jaar is met bewoners, ondernemers, overheden en andere partners in het gebied voorliggend een stedenbouwkundige visie ontwikkeld. Deze visie beschrijft de stedenbouwkundige kaders en randvoorwaarden waarbinnen de entreezone van het UNESCO Werelderfgoed kan worden ontwikkeld, rekening houdend met de authenticiteit, leefbaarheid en veiligheid van het hele gebied. Alle partijen die betrokken zijn bij het werelderfgoed, de gemeentes Molenlanden en Alblasserdam, het waterschap Rivierenland, de Provincie Zuid-Holland, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de SWEK (Stichting Werelderfgoed Kinderdijk) delen de ambitie dat het molengebied in Kinderdijk het eerste internationale top-icoon in de wereld wordt, waar het ontwikkelen van de toeristische hotspot samengaat met verbeteren van de leefbaarheid, het behouden van de beleving, authenticiteit, rust en ruimte en het versterken van de natuur. Een toeristische hotspot als het Werelderfgoed KinderdijkElshout kan alleen blijven bestaan als dat gebeurt in symbiose
met de omgeving, inwoners, ondernemers, natuur en landschap. En alleen als het versterkend werkt voor de leefbaarheid in de kernen én in het werelderfgoed zelf. De voorstellen die in deze stedenbouwkundig visie voor het entreegebied worden gepresenteerd maken dit mogelijk. Als het entreegebied de komende jaren volgens deze voorstellen ontwikkeld wordt, zal dat een enorme verbetering van de verkeersveiligheid betekenen, krijgt de toegang van werelderfgoed de uitstraling die past bij de status en de kwaliteit van het landschap en worden de zichtlijnen op de molens sterk verbeterd. De beide historische Waardhuizen worden in hun oude luister hersteld en vormen straks de trotse en stoere omlijsting van het gehele entreegebied. De vele honderdduizenden bezoekers per jaar krijgen een logische, overzichtelijke en direct te begrijpen ‘route’ het werelderfgoed in; de voorzieningen voor bezoekers worden ruimer zonder dat het leidt tot toenemende overlast voor de bewoners van het dorp Kinderdijk. Integendeel, zij zullen daar meer van mee gaan profiteren. Wij zijn er dan ook van overtuigd dat met deze plannen de inwoners van het werelderfgoed en het dorp met trots zullen blijven zeggen dat ze in Kinderdijk wonen, een plek die over de gehele wereld bekender is dan het land Nederland zelf.…
Het college van burgemeester en wethouders van Molenlanden legt de visie met veel genoegen ter goedkeuring voor aan de gemeenteraad. Molenlanden, februari 2022 Arco Bikker, wethouder gemeente Molenlanden.
Deel 1 Opgave en uitgangspunten
8
1.1 Doel van de stedenbouwkundige visie Naar een toekomstbestendig werelderfgoed Kinderdijk
Leeswijzer
De stedenbouwkundige visie voor het entreegebied voor Kinderdijk staat
Het stedenbouwkundigplan boek bestaat uit drie delen. In het eerste deel
niet op zichzelf. Het is onderdeel van een stappenplan naar een toekomst-
wordt ingegaan op de achtergronden en uitgangspunten voor het plan.
bestendig werelderfgoed Kinderdijk. De visie bouwt voort op de visies die
Deel 2 is de stedenbouwkundig visie op hoofdlijnen. In deel drie worden de
de afgelopen jaren ten grondslag lagen aan de herinrichting van de
verschillende deelgebieden nader uitgewerkt. In de bijlage vind u enkele
entreezone van het werelderfgoed, met name de gebiedsvisie zoals die in
kaarten als achtergrondinformatie.
2013 is vastgesteld.
“het eerste icoon in de wereld waar het ontwikkelen van de toeristische hotspot samengaat met verbeteren van de leefbaarheid, het behouden van de beleving, authenticiteit, rust en ruimte en het versterken van de natuur.” De collectieve ambite Kinderdijk, zoals geformuleerd door de Stuurgroep Kinderdijk, 3 oktober 2019
Het in 2019 opgestelde Gebiedsperspectief was een volgende belangrijke
Hoe straks verder ?
stap in dit proces. Dit heeft geleid tot een collectieve ambitie met doelen
Zodra deze stedenbouwkundig visie door de raad is vastgesteld, start de
op vier verschillende gebieden:
volgende fase. In die fase wordt een concreet uitvoeringsprogramma
1)
Beleving: het verhaal dat het icoon Kinderdijk wil vertellen;
uitgewerkt, zodat naar verwachting rond kwartaal 1 van 2024 gestart kan
2)
Dorpen in de luwte van de toeristenstroom;
worden met de eerste zichtbare aanpassingen. Het tempo en de manier
3)
Complete grip op alle bezoekersstrome;n
waarop dat gebeurt zal sterk afhankelijk zijn van de mate waarin de
4)
Governance: doorontwikkeling besturing, organisatie en
plannen gefinancierd kunnen gaan worden.
financiring in en rond het werelderfgoed.
Daarom zal in de komende fase als eerste de nadruk liggen op het maken van een gefaseerde planning in samenhang met het vinden van dekking
Het uitvoeringsprogramma 2020-2025, dat in mei in de raden is vastge-
voor de kosten van alle investeringen.
steld, geeft een overzicht van alle projecten en acties die nodig zijn om die ambitie waar te maken. Het stedenbouwkundig plan, is één van de
Het nu voorliggende plan voldoet - ook volgens de experts - aan de
uitwerkingen die in het uitvoeringsprogramma staat vermeld.
randvoorwaarden van de UNESCO, Natura 2000 en de waterveiligheid. Maar natuurlijk zal bij het uitwerken van de plannen hier steeds nadrukke-
Doel van de stedenbouwkundige visie
lijk naar gekeken moeten worden en zullen die plannen waar nodig door
De stedenbouwkundige visie heeft meerdere doelen. Het op elkaar
externe toetsers beoordeeld moeten worden.
afstemmen van (eerdere) oplossingen en plannen en zorgen voor een
Dat geldt ook voor allerlei andere bekende en minder bekende eisen en
eenheid is daarvan de eerste. Het stedenbouwkundig plan laat het ge-
wettelijke voorschriften, die de afgelopen jaren tot veel vertragingen bij de
wenste eindbeeld zien voor het gehele gebied, maar ook een concrete
uitvoering van plannen hebben geleid, zoals de stikstof en fijnstof proble-
indeling in verschillende deelgebieden zodat er een fasering gemaakt kan
matiek.
worden en een realistische schatting van de financiële consequenties. Dat
Daarom zal al direct bij de start van de volgende fase een complete
het plan flexibel moet zijn laat de afgelopen periode met de wereldwijde
inventarisatie gemaakt worden van alle eisen waaraan de ontwikkelingen
Covid- pandemie wel zien. Het plan moet helder en robuust zijn in
moeten voldoen en een planning gemaakt worden van de toets - en
hoofdopzet, maar ruimte laten voor verschillende uitwerkingen. Het
vergunningsprocedures die daarvoor nodig zijn. Dit om te garanderen dat
stedenbouwkundig plan is, als het is vastgesteld het formele ruimtelijke
zodra de financiën dat toelaten, de uitvoering ter hand genomen kan
kader voor de herinrichting / herontwikkeling van het entreegebied.
worden.
Kinderdijk
9
10
1.2 De opgave: een integraal plan Afstemmen ontwikkelingen
Relatie met het dorp (dorp in de luwte)
Diverse ontwikkelingen vragen om een op elkaar afgestemde aanpak. Het
Het dorp Kinderdijk is niet ontstaan rondom de molens, maar omdat er
is een wens in het dorp om met een betere invulling van het Potterrein
scheepsbouw was en is. Het dorp Kinderdijk heeft een eigen identiteit.
(ook bekend als het Joodeterrein) te komen. Als parkeren in Elshout
Met bewoners wordt er gewerkt aan een visie op op het dorp. In deze
verdwijnt (uitgezonderd doelgroep-parkeren), moet de entreezone vanaf
visie zal de invulling worden gegeven aan ‘dorp in de luwte’. Het steden-
de dijk tot en met het nieuwe bezoekers centrum worden heringericht. De
bouwkundig plan richt zich primair op het entreegebied, maar er wordt
"Een integrale visie op het gebied ontbrak. Het nu voorliggende plan vult die leemte op."
omgeving van het te renoveren J.U. Smit gemaal
bewust rekening gehouden met de relatie tot het dorp. Opgave is een
wordt heringericht. Het Waardgebouw van de
entreegebied te ontwerpen waarbij de balans gevonden is tussen vol-
Overwaard krijgt in de toekomst wellicht een andere
doende afscherming van de overlast van bezoekers aan het werelderf-
functie. De provincie is bezig met plannen voor een
goed. Maar tegelijk moet er voldoende verbinding met het dorp zijn en
andere vormgeving van de OV-haltes. Zo zijn er nog
met de lokale economie. Ook de toekomst van de panden Windkracht 4
meer grote en kleine initiatieven. Dat kan allemaal
en Buena Vista (voormalig Waardhuis van de Nederwaard) hangt hiermee
apart worden opgepakt, maar met één integraal
samen. De gemeente wil door de koop van deze panden meer grip
plan kan de samenhang wordt bewaakt, meer
houden op de overgang tussen dorp en de werelderfgoed entree en
ruimtelijke eenheid en kwaliteit worden bereikt.
zorgen voor een kwalitieve buffer in de grensgebied tussen relatieve rust
In de entreezone kunnen verschillende functies een plek krijgen. De keuze
en drukte.
welke dat zijn, is onderdeel van het proces met alle stakeholders waarin het stedenbouwkundig plan gemaakt wordt. Uitgangspunt daarbij is dat
Scope van de stedenbouwkundige visie
het niet de bedoeling is om functies toe te voegen die op zichzelf voor
Het stedenbouwkundig plan richt zich primair op het entreegebied van
extra bezoekersstromen gaan zorgen.
werelderfgoed Kinderdijk. Het plangebied wordt begrensd door het Potterrein aan de westkant, het werkterrein van Hoek tot aan Molen 1 van
Een veilige verkeersituatie
de Nederwaard en het bezoekerscentrum/Wisboom-gemaal/filmzaal/
Een aantal logistiek en veiligheidsproblemen vraagt al jaren om een
entreegebouw SWEK aan de zuidzijde en in het oosten de aanlegsteiger
geïntegreerde aanpak. In toenemende mate komen bezoekers via het
voor cruiseschepen, de uit- en instapzone voor tourbussen en de ingang
water naar het werelderfgoed. Dat is heel mooi want daarmee kan de
voor groepen. In de kaart op pagina 12 is het plangebied aangegeven.
overlast die veroorzaakt wordt door verkeer over de dijk afnemen. De halte van de waterbus wordt uitgebreid om het toenemende vervoer over het water te faciliteren en te stimuleren. Maar er komen ook groepen met de bus en individuele bezoekers te fiets. Al deze bezoekers dienen op een goede manier het gebied in te worden geleid. Dat gecombineerd met fietsers door en langs het gebied en doorgaand autoverkeer over de dijk zorgt op piekdagen voor zeer onveilige situatie bij de entree van het werelderfgoed en die moet worden verbeterd.
Kinderdijk
11
12
1.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden De uitgangspunten die voortvloeien uit de ambities die vastgelegd zijn in het Gebiedsperspectief vormen het kader voor de stedenbouwkundige visie. Dit betekent dat: 1. De entreezone van het werelderfgoed qua inrichting en vormgeving in al zijn facetten onderdeel is van het verhaal dat Kinderdijk wil vertellen: authenticiteit, rust en ruimte, bewoonde molens, Oud-Hollands landschap en kenmerkend voor de cultuur van de Alblasserwaard: de zondag als andere dag dan de andere dagen; 2. Er duidelijke scheiding is tussen bezoekersstromen en de toegang voor de bewoners van de molens en dat de privacy van de bewoners van de molens en woningen in het gebied gerespecteerd wordt - het werelderfgoed in principe niet meer toegankelijk is voor niet betalende bezoekers, maar wel vrij toegankelijk blijft voor de inwoners van de omliggende dorpen; 3. Activiteiten in die zone bijdragen aan de exploitatie van het werelderfgoed en daarmee ook aan de kosten die gemaakt moeten worden om de doelen uit het gebiedsperspectief m.b.t. “Dorp in de Luwte” en “Grip op Bezoekersstromen” te kunnen realiseren; 4. Activiteiten in de entreezone vormen geen onwelkome, extra belasting voor het dorp of voor de bewoners van het werelderfgoed - het dorp zelf is geen onderdeel van het Molengebied Kinderdijk.
Het dorp heeft een eigen identiteit en krijgt ruimte en steun die identiteit vast te houden en waar gewenst verder te ontwikkelen. Tegelijk zijn er randvoorwaarden die voortvloeien uit (inter)nationale wet en regelgeving. De stedenbouwkundige visie zal altijd moeten voldoen aan deze wettelijke randvoorwaarden. De randvoorwaarden zijn:
Opgave en doel van het masterplan wat is de context van de opgave, waarom is er een masterplan gemaakt en hoe moet het worden gebruikt
Veiligheid (Waterschap) Hieronder vallen de eisen die het waterschap stelt aan de veiligheid van de waterkeringen (dijken, boezemkaden), het goed kunnen functioneren van het watersysteem (gemalen, sluizen, boezems, kunstwerken) en aan de toegankelijkheid van de gemalen en terreinen die noodzakelijk zijn voor het uitoefenen van haar verantwoordelijkheid; Werelderfgoed status (UNESCO) en monumentenstatus De eisen die voortvloeien uit de UNESCO werelderfgoedstatus en de monumentale status van enkele panden stellen beperkingen aan de vormgeving, gebruik en inrichting van het gebied en de gebouwen. Niet alleen in het gebied dat tot het werelderfgoed behoort, maar ook tot de zogenaamde ‘tribune’. Dat betekent dat het totale bouwvolume in het gebied niet zal mogen toenemen, tenzij dit voor de hydrologische functies van het waterschap noodzakelijk is; Natuur en landschap Een deel van het Werelderfgoed is een Natura 2000 gebied. De werking van de Natura 2000 status ligt verankerd in de Wet natuurbescherming en alle te ontwikkelen activiteiten dienen hier aan getoetst te worden; Verkeer- en vervoer De weg over de dijk vormt een essentiële schakel in het regionale verkeer en vervoer. Veilige doorstroming over weg en water moet kunnen worden gegarandeerd, zowel voor de auto als voor het openbaar vervoer en de fiets.
- Veiligheid in het gebied voor bezoekers en bewoners: het gebied is zo ingericht dat de veiligheid voor bezoekers en bewoners voldoet aan de daarvoor geldende wettelijke eisen.
Kinderdijk
13
"We zijn blij, dat ondanks de digitale sessies vanwege corona de opkomst groot was en de dialoog veel input bracht."
Leden van de regiegroep Eric Spaans programma regisseur Kinderdijk Arco Bikker Gemeente Molenlanden Esther de Mik Gemeente Molenlanden Herman Sangers SWEK Margriet Borsje SWEK Michiel de Haan SWEK Lotje Egmond Waterschap Rivierenland Anja Noorlander Molenbewoonster Wendy Meulenkamp inwoner Kinderdijk Bart Witteman Provincie Zuid Holland Doris Schmutzhart Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Erwin Stoffer SVP Esther Vlaswinkel SVP (heeft Erwin opgevolgd in 2021) Wijnand Bouw Bosch-Slabbers Samantha van Rooij Stratact
Regiegroep
Start
Resultaten
14
1
2
Co-Design sessie 1
analyse + 3 modellen
3
4
Co-Design
6
7
Bestuurlijk overleg
Info sessie
sessie 2
voorkeursmodel
5
eind document
31 mei 2021
Bilaterale
Bilaterale
Bilaterale
gesprekken
gesprekken
gesprekken
conceptplan
Gedragen gebiedsvisie
1.4 Onze aanpak en het participatieproces Een toeristische hotspot als het werelderfgoed Kinderdijk-Elshout kan alleen blijven bestaan als dat gebeurt in symbiose met de omgeving, inwoners, ondernemers, natuur en landschap. Dat kan alleen bereikt worden als alle partijen, overheid, stichting, bewoners, ondernemers, samen optrekken. En alléén als het versterkend werkt voor de leefbaarheid in de kernen én in het werelderfgoed zelf. Daarom hebben we voor deze stedenbouwkundige visie met open vizier, in gezamenlijkheid gewerkt aan een gedragen plan.
doelgroepen die Kinderdijk bezoeken, dan wel er wonen en/of werken. Dus de bewoners, de passant en de recreant. Daarna heeft elke stakeholder: bewoners, molenbewoners, SWEK, Provincie, Waterschap, ontwerpers, financiële experts en Gemeente aangegeven wat zij goed vonden aan het stedenbouwkundig ontwerp tot nu toe en wat er beter kon. Op basis hiervan is het plan verder uitgewerkt en terug gepresenteerd aan alle deelnemers in de Informatiesessie.
Met wie is dit plan gemaakt?
Elk van deze varianten hebben we getoetst op:
September 2020 zijn we met de Regiegroep gestart aan het Ontwerppro-
•
Leefbaarheid;
De 6 pijlers van het ontwerp
ces Stedenbouwkundig ontwerp Entreegebied Kinderdijk Elshout.
•
Behoud dan wel versterking van het werelderfgoed;
In deze sessie zijn de 6 pijlers voor het ontwerp toegelicht en heeft
De rol van de regiegroep is mede vormgever aan het proces en het
•
Verbetering van de veiligheid;
iedereen vragen kunnen stellen en in de feedbackronde de belangrijkste
ontwerp van het programma voor de Co Design Sessies, zodat wij ons zo
•
Financiële impact;
aandachtspunten kunnen benoemen.
goed mogelijk konden organiseren voor een succesvol resultaat: een
•
Verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit;
gedragen stedenbouwkundige visie voor het Entreegebied van Kinderdijk-
•
Versterking van de natuur en het landschap.
Individuele afstemming en themagroepen Er bleef een aantal issues over, die wij met elk van de stakeholders apart
Elshout. Daarbij waren de Regiegroepleden niet gemandateerd namens de gehele achterban, maar zij werden wel gevraagd inhoud te geven
Dit gaf nieuwe inzichten en gaf ook al een eerste beeld van wat iedereen
moesten uitdiepen. Ook hebben toen een aparte Verkeerwerkgroep met
namens de eigen ‘stakeholdergroep’. Zo zijn we samen op zoek gegaan
heel belangrijk vond en waar de tegenstellingen lagen.
specialisten gemaakt, die het ontwerp nog verder heeft uitgewerkt op het verbeteren van de veiligheid en het ontwarren van de verschillende
naar ‘Common ground’ in een iteratief proces.
Resultaat co-designsessie 1 als basis
verkeersstromen.
Wij hebben daarbij voortgebouwd op wat er al lag:
De belangrijkste conclusies uit de eerste Co Design Sessie waren:
•
Gebiedsperspectief;
•
Eén hoofdentree bij de dijk als in- en uitgang
In deze laatste fase hebben wij gewerkt aan:
•
Bestuursadvies door de Stuurgroep;
•
Sub in- en uitgang voor groepen naar ‘stop en go’
•
Verbetering van de verkeerssituatie en veilligheid;
•
Uitvoeringsprogramma - door beide gemeenteraden
•
Historisch beeld versterken
•
Parkeren zoveel mogelijk buiten het Werelderfgoed organiseren,
unaniem aangenomen;
•
Niet natuur ingaan maar natuur binnen het gebied brengen
maar voldoende plaatsen organiseren voor het personeel en
Startnotitie (vastgesteld door de gemeenteraden).
•
Bypass en Middelkade geven een sterke richting en structuur
vrijwilligers van de SWEK – hierbij hebben wij vooral gezocht naar
•
Verschillende belevingseilanden en routes geven variatie
dubbel gebruik met parkeren voor Buena Vista;
•
Waterschapsgebouwen en techniek wordt deel van het verhaal
•
Een iteratief ontwerp proces Wij hebben daarna in twee Co-Design Sessies en één Informatiesessie
•
van Kinderdijk
Hoe organiseren wij de horeca voor groepen? Wat is de beste manier om dat te doen, zonder dat dit direct drukt op de leefbaar heid;
met een zeer diverse groep van meer dan 40 deelnemers in een dynamisch creatief digitaal proces als eerste verschillende varianten uitge-
Toetsen van het stedenbouwkundig concept
werkt voor de toekomst van het Entreegebied, waarbij wij 3 thema’s
In de 2de Co Design Sessie is het structuurplan uitgewerkt met de
hebben uitvergroot: 1) historie, 2) techniek, 3) natuur.
verschillende zonering.
Iedere variant is uitgewerkt met en zonder een aparte Waterentree.
In deze tweede sessie zijn we in de huid gekropen van de verschillend-
•
Ontwerp van het Joodeterrein / Potterrein door een werkgroep met bewoners, molenbewoners en de SWEK.
Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in het voorliggende plan.
Kinderdijk
15
Deel 2 De visie
16
Kinderdijk
17
Kernkwaliteiten van het gebied 18
2.1 Visie op de opgave De opgave voor het entreegebied van Kinderdijk is complex: de ruimtelijk- functionele opgave is sterk verweven met economische en met de sociaal-maatschappelijke opgaven. Bovendien zijn er verschillende groepen met verschillende belangen en hangen keuzes vaak samen met oplossing op een hoger schaalniveau, bijvoorbeeld ten aanzien van het verkeer. Maar de gemeenschappelijke noemer bij het maken van al die keuzes is de bijzondere kwaliteit van het gebied. Het koesteren en versterken van deze kwaliteiten staat voorop. Dit gaat gepaard met het oplossen van knelpunten en het benutten van de kansen die er liggen om het gebied aantrekkelijk, veilig en bereikbaar te houden.
“Het werelderfgoed benaderen als een ‘levend’ gebied” Het Werelderfgoed maakt deel uit van een gebied waar wordt gewoond, gewerkt en gerecreëerd. Het is geen afgesloten attractiepark maar een leefgebied met een ziel. Dit betekent dat bezoekersstromen goed
De bijzondere kwaliteit van het gebied wordt behouden en versterkt door
kunnen ervaren. Er zal in het plan terughoudend worden omgegaan met
geleid moeten worden om te voorkomen dat er overlast ontstaat.
een aantal ruimtelijk- functionele hoofdkeuzes. Deze keuzes zijn:
het toevoegen van nieuwe elementen in het zicht, of het nu om bebou-
Andersom geldt het ook: als bezoeker mag je even deel uitmaken van
1) Het ontdoen van zoveel mogelijk verstorende en belemmerende
wing gaat of om bebording. ‘Less is more’ is het advies bij de inrichting en
deze leefomgeving en in de breedte genieten wat die te bieden heeft. Dit
elementen zodat de molens en het landschap waarin zij staan zo goed als
herontwikkeling.
betekent dat dorp en molengebied geen verschillende werelden zijn, maar
mogelijk tot hun recht komen;
op een vanzelfsprekende manier in elkaar overgaan en deels overlappen.
2) Alle aspecten van de watermachine beleefbaar te maken;
De opgave is om met het ruimtelijk ontwerp rust en reuring te sturen en
3) Het werelderfgoed te benaderen als een ‘levend’ gebied. 4) De logistieke knoop ontwarren en de verschillende stromen in goede banen te leiden.
“Zo zuiver mogelijk maken van de molens en het landschap waarin zij staan”
“Alle aspecten van de watermachine beleefbaar te maken”
zo het gebruik in goede banen te leiden. Andersom wordt daarmee als dorp ook geprofiteerd van behoud van voorzieningen door de positieve economische impact van bezoekers aan het werelderfgoed.
Het molengebied staat symbool voor de unieke cultuur van Nederland: Het past in het overzicht van elementen die typerend zijn voor de strijd tegen het water. Bijzonder is dat in het gebied heden en verleden bij elkaar komen. De strijd tegen het water is vandaag de dag nog net zo actueel. En dat is zichtbaar in het gebied bij de gemalen, de sluis etc. Dit betekent, dat niet alleen de waterwerken op zich zelf goed te zien moeten zijn, ook het
“De logistieke knoop te ontwarren en de verschillende stromen in goede banen leiden”
De molens in het landschap zijn zeer fotogeniek. Het landschap met zijn
verhaal moet op een logische manier verteld worden. Dit begint al bij
lange lijnen en de reeks van molens is van een unieke kwaliteit. In het plan
aankomst in het gebied: Op de dijk zijn rivier, dijk en polder tegelijk te
zullen daarom zichtlijnen zoveel als mogelijk worden benadrukt en op een
beleven. Hedendaagse elementen zoals de spuisluis en de gemalen zijn
Iets dat echt spectaculair mooi, anders of interessant is trekt veel bezoe-
aantal plekken zullen deze ook moeten worden hersteld. Het is een feit
tegelijk met de historische molens te zien. Het is de stedenbouwkundige
kers. Dat laat zich niet stoppen, wel geleiden. Er ligt een grote uitdaging
dat het open polderlandschap heel gevoelig is voor vervuiling. Er is maar
opgave om de verschillende gebiedsdelen ruimtelijk met elkaar in verband
om de bezoekers op een veilige en aantrekkelijke manier in het gebied te
weinig nodig om de magie van het beeld te verstoren. In de huidige
met elkaar te brengen. Routing speelt daarbij een belangrijke rol. Het
ontvangen. Dit betekent op een paar plekken ruimte creëren en een
situatie gebeurd dat helaas veel te veel. Parkeerplaatsen liggen in het
vertellen van het verhaal is in essentie de opgave van de SWEK in nauwe
vanzelfsprekende routing initiëren. Deze opgave is groter dan het steden-
zicht, borden, hekken en reclame-uitingen zijn een doorn in het oog en
samenwerking met het waterschap als hoeder van ons watersysteem.
bouwkundig ontwerp van het entreegebied. In het uitvoeringsprogramma
zullen moeten worden teruggedrongen om de magie van het landschap te
2020-2025 is een groot deel van de projecten en acties gericht op een effectieve beheersing van de toestroom van bezoekers.
Kinderdijk
19
20
2.2 Inbedding in de omgeving De opgave voor het entreegebied hangt samen met de opgaves die er liggen op de grotere schaal. Ten eerste ten aanzien van het verkeer en de ontsluiting. Kinderdijk is over land alleen via smalle dijklinten bereikbaar die niet geschikt zijn voor grote stromen gemotoriseerd verkeer. Daarom is het van belang verkeer eerder op te vangen en met groepsvervoer te
ooghoogteschets cor fietspad met molens
verplaatsen of mensen te fiets hun weg te laten vervolgen. Dit betekent dat de ontwikkeling van dit soort overstappunten onlosmakelijk verbonden is met de uitvoering van deze gebiedsvisie. Maar ook het investeren in een (recreatief) fietsroutenetwerk waar het werelderfgoed goed op is aangesloten draagt hieraan bij. Evident is dat de ligging van Kinderdijk op een knooppunt van waterwegen de unieke kans biedt om grote groepen over het water te vervoeren. Deze reis is bovendien een aantrekkelijk uitje waarbij de bezoekers het hollandse landschap leren kennen vanuit een ander perspectief. Ook dient rekening geworden te houden met de natuur. Het werelderfgoed grenst aan natura 2000 gebied waar specifieke richtlijnen voor gelden. Een zorgvuldige inbedding en het op een vloeiende manier landschappelijk ontwerpen van de overgangen naar het natuurgebied en het aangrenzende landschap is onderdeel van de opgave.
Maximaal uitnutten van vervoer over het water
Continueren van paden voor voetgangers en fietsers in, om en naar het gebied
Kinderdijk
21
2.3 De kwaliteit van het gebied "Het gebied kent sterke plekken en elementen met een hoge kwaliteit: deze willen we koesteren en beter tot hun recht laten komen”
Natuurlijke oevers
Historische waardhuizen
Uitzichtpunt op het nieuwe bezoekerscentrum
Molens in het gelid
Stoere waterwerken
Recreatieve plekken
22
Te weinig aandacht voor tijdelijke situaties
Veel asfalt, onduidelijke zonering en geen verblijfskwaliteit
Harde uitstraling en gebrek aan groen (geen elzen in Elshout)
laagwaardig ontvangstgebied
"Er zijn behoorlijk wat plekken met een laagwaardige kwaliteit en rommelige uitstraling die verbeterd kunnen worden"
Laagwaardig gebruik van mooie plekken
Onoverzichtelijke verkeerssituaties
Parkeerterrein in zichtlijn
Weinig ruimte voor de voetganger
Kinderdijk
23
Dorpszone Werkzone
2
Kernzone Lekdijkzone Natuurzone
Lekdijk
3b 1
Werkgebied
3a
6 Molenzone
Dorp
5
4 7
Deelgebieden 1. Potterrein ( voorheen de Joodeterrein) 2 Lekdijk 3. Voorkamer met Waardhuis van de Nederwaard ensemble (a) en ontvangsgebied (b) 4. Middelkade 5. Werkeiland Nederwaard 6. Werkeiland Overwaard 7. Educatie eiland 8. Rietsnijder eiland
Kerngebied
8
Natuurgebied
24
Natuurgebied
Molengebied
2.4 De opgave per zone Binnen de contour van het stedenbouwkundige plangebied komen verschillende ruimtelijke sferen voor. Deze zones hebben elk een specifieke opgave. De belangrijkste ruimtelijk - functionele opgaven worden hieronder beschreven. Binnen de zones zijn verschillende deelgebieden. Zo liggen het Potterrein en het gebied rond het Waardhuis van de Nederwaard (Buena Vista) in de dorpszone. De entreezone van Kinderdijk is een ‘levend’ gebied. Het is het werkge-
rietkragen. Aan weerszijde van het molenlandschap liggen twee boe-
bied van het waterschap. Ook de rietsnijder heeft hier zijn werkterrein. De
zems: de Hooge Boezem van de Nederwaard en de Hooge Boezem van
De dorpszone
aanwezigheid van de essentiële waterstaatkundige werken, de installaties
de Overwaard. Beide boezems horen bij een eigen poldersysteem. Qua
De bebouwing staat hier aan weerszijden van de Molenstraat en vormt
en gebouwen is voor bezoekers van extra waarde. De opgave is de
karakter is het de Hooge boezem van de Overwaard veel waterrijker dan
het laatste stukje bebouwde kom. Twee deelgebieden vallen binnen deze
bezoekers zo te leiden dat ze kunnen genieten van deze moderne water-
de Hooge boezem van de Nederwaard. Beide boezems zijn onderdeel van
dorpse sfeer: Het Potterrein en het gebied rondom het Waardhuis van de
werken zonder dat het werken en het werkverkeer wordt belemmerd. Met
het natura 2000 gebied en kent daarmee een zeer hoge beschermings-
Nederwaard (Buena Vista). Voor beide locaties moet een zorgvuldige
het slim toevoegen en/ of verplaatsen van opslagplekken en loodsen kan
graad.
afweging worden gemaakt omdat hier het ‘Dorp in de luwte’ en de ‘Drukte
er voor worden gezorgd dat het gebied niet verrommeld en dat de
van het werelderfgoed’ samenkomen. De opgave voor het gebied rondom
openbare ruimte gaat passen bij de kwaliteit en uitstraling van de gehele
De molenzone
het Waardhuis Nederwaard is misschien wel de belangrijkste voor het
entreezone. De ruimtelijke kwaliteit van de werkgebieden zal in lijn met de
De molenzone bevindt zich op de randen van de twee boezems. De
plan omdat hier de sleutel ligt voor het maken van een goede ontvangst
status van het werelderfgoed moeten worden gebracht.
molens staan in lange lijnen opgesteld op de kades en pompten het water
van bezoekers én dorp en erfgoed elkaar raken.
zo in verschillende trappen op de boezem in. In de huidige praktijk is dit
De kernzone
overgenomen door gemalen. Het molenlandschap kenmerkt zich door
De Lekdijkzone
In het hart van het gebied liggen de gebieden met essentiële functies voor
openheid om zo de molens optimaal te kunnen bedienen van wind. De
Voor de Lekdijk ligt een complexe verkeersopgave. De stedenbouwkun-
bezoekers (en natuurlijk het Wisboomgemaal). De Middelkade met het
molens zijn aan elkaar verbonden met kades en veelal paden van halfver-
dige visie zal moeten voorzien in een veilige oversteekplaats voor bezoe-
bezoekerscentrum vormt de centrale as van het werelderfgoed en is
harding.
kers die via het water arriveren en uitstappen uit de bus. Tegelijk is een
altijd druk bezocht. De hoofdopgave is bezoekers zo goed mogelijk te
hoge verkeersdruk van het doorgaand verkeer naar Alblasserdam en
faciliteren en de ruimtelijke voorwaarden te scheppen voor een aantrek-
Nieuw Lekkerkerk. Werk- en bedieningsverkeer moet hier het gebied in.
kelijk verblijf. Het ontwerp van de openbare ruimte is daarvoor het belang-
Hetzelfde geldt voor het fietsverkeer, dat een steeds belangrijkere plek in
rijkste instrument. Daarbij wordt er rekening mee gehouden dat het
neemt omdat het gebruik van de fiets zal worden gestimuleerd. De dijk is
gebied ook voor bewoners te fiets een verbindende functie heeft. De
smal en het hoogteverschil is groot: dit gegeven maakt dat de entree aan
Middelkade staat niet op zichzelf maar is aangesloten op het netwerk van
de Lekdijk een complexe verkeerskundige opgave is waarbij de verkeers-
paden en maakt onderdeel uit van het recreatievenetwerk in de Alblasser-
veiligheid voorop staat. Voorkomen moet worden, dat er alleen technisch
waard.
naar wordt gekeken. Maar ook ruimtelijk: want Kinderdijk verdient een hoogwaardige entree!
De natuurzone De natuurzone laat het natuurlandschap van de Alblasserwaard in al haar
De werkzones
schoonheid zien. Hier domineert het waterrijke landschap en de vele
Kinderdijk
25
2.5 Beleving van het gebied Een goede enscenering, met mooie zichtlijnen versterkt de beleving van het gebied. Op dit moment kan het gebied niet optimaal worden beleefd, omdat zichtlijnen zijn geblokkeerd, verrommeld of niet bereikbaar voor publiek. In het stedenbouwkundig plan willen we werken met deze zichtlijnen en de ‘reis’ van de bezoeker ensceneren. Ook vanuit het gebied zelf zijn er waardevolle zichten op de omgeving. Met de randen van het werelderfgoed moet voorzichtig worden omgesprongen om de kwaliteiten van het gebied te borgen. 1.
Op dit punt is er overzicht en ervaar je beide sferen, de buitendijkse situatie met de grote schaal van de rivier en aan de andere kant heb je zicht op het gebied waar je alle elementen kan laten samenkomen: de molens in de verte en het J.U. Smith gemaal en Kok gemaal op de voorgrond. En de andere gebouwen voor de bezoekers. Deze plek wordt dé belangrijkste plek in het ontwerp. Het zal stap 1 van een bezoek worden. De kwaliteit moet hier optimaal zijn. Nu is het zicht op hekwerken en parkeren op de voorgrond.
2. Op deze locatie ligt er de kans om bij de grote gemalen en het water te zijn en tegelijk een mooi uitzicht richting de molens te hebben. 3.
Er is helder zicht op de molens in de verte, maar de voorgrond is verrommeld. Zo min mogelijk verstoring van het beeld is hier de opgave.
4.
Dit is het fotomoment met de molens, dus zonder zicht naar de andere gebouwen op de entreegebied. De plek is belangrijk voor groepen die zichtpunt 1 en 2 niet gaan ervaren. Voor hun is dit het eerste moment dat ze de molens gaan ervaren.
5. Vanaf de picknicktafels bij de steiger is hier uitzicht richting molens. 6.
Vanaf de groepsentree is de routing zo dat alles een verrassing is. Op deze plek heb je een mooi zicht naar het natuurgebied, dat direct naast het werelderfgoed ligt. Deze natuurbeleving wordt in het ontwerp meegenomen.
7.
Vanaf de Middelkade is het open zicht naar links en rechts waardevol. naar het zuidwesten is het boezemlandschap te beleven, in de andere richting is de kleinschalligheid en korrel van de ‘‘tribune’’ van de dorpsrand van cultuurhistorische waarde (8).
26
Uitzicht op punt 6, entree vanaf het natuurgebied
1
2 3
6 4
5
7 8
Schaal 1/2500
Kinderdijk
27
2.6 Knelpunten verkeer Om de logistieke knoop te ontwarren wordt er eerst gekeken waar de knelpunten en onveilige situaties zijn. In zijn algemeenheid kan worden gezegd dat er in de huidige stuatie een onduidelijke routing is en dat een samenhangende visie op het geleiden van stromen bij en rond de entree ontbreekt.
1.
Op deze locatie is er een onveilig oversteekpunt voor fietsers en voetgangers. Dit moet beter begeleid worden.
2. Op deze plek is er onvoldoende ruimte voor de voetganger, het is van belang om ervoor te zorgen dat de voetganger veilig naar de overkant kan komen en zo nu veelkomende onveilige situaties te voorkomen. 3.
Er is onvoldoende ruimte voor voetgangers en fietsers om veilig over te kunnen steken, er is heel veel doorgaand verkeer en voetgangers kunnen zich slecht oriënteren. Er is ook bijna geen ruimte om de voetgangers te ontvangen. De eerste kennismaking met het gebied is een souvenirwinkel. Waar de entree is, is onduidelijk.
4.
De Middelkade is vanaf de Lekdijk tot en met het huidige bezoekerscentrum bedoeld voor de auto. Dit is niet wat de boodschap moet zijn en het schept ook onveilige situaties.
5. Bij het bezoekerscentrum gaat het gemengd gebied over naar een scheiding tussen fietspad en voetpad. Het fietspad gaat door en het voetpad is de ‘’deviation’’. Dit veroorzaakt verwarring en voetgangers ( vooral buitenlanders) die blijven lopen op het fietspad omdat dit de meest directe route is en ook aantrekkelijker is (breder en hoger gelegen). Er komt extra verkeer door de aanlegsteigers die in dit gebied liggen.
28
2
!
!
3
P P bus
1
4
P
1.
Oversteek Molenstraat onveilig
2.
Onvoldoende breedte fietspad en voetpad
3.
E xtreem onveilig oversteekpunt, te veel stromen op één punt
4.
P IHC
! 5
Voetgangers en fietsers zijn nu de gast. Het is een parkeerterrein!
5. Geen duidelijk scheiding tussen fietspad en voetpad en hierdoor onveilige situaties.
!
Waterverkeer Verkeer Langzaam verkeer Te verbeteren weg Te verbeteren fiets/voetpad Knelpunten verkeer
Schaal 1/2500
Kinderdijk
29
2.6 Kansen In het gebied doen zich tal van kansen voor. Om het gebied aantrekkelijker te maken, of beter te gebruiken. Hieronder worden zes belangrijke, niet te missen kansen benoemd. A. In het stedenbouwkundig plan wordt ruimte gelaten voor het inpassen van het prijswinnend ontwerp voor de zogenaamde ‘waterentree’ in de toekomst. Dit plan draagt bij aan een veiligere maar vooral erfgoedwaardige en bijzondere beleving bij de entree. B. Het Potterrein is nu nog in gebruik als parkeerplaats voor de SWEK en als opslagplaats. Dit gebied kan een plek worden voor het dorp. Bij de herontwikkeling en/ of herinrichtring van het terein worden verschillende opgaves gecombineerd: meer groen in plaats van verharding voor een klimaatbestendiger gebied, het cultuurhistorisch verleden van de Potroeden beleefbaar maken én een ontmoetingsplek. De scheepsbouwloods kan daar een rol in spelen. C. Het Waardhuis van de Nederwaard is een monument aan de dijk. Het gebouw
Prijswinnend ontwerp waterentree
staat nu in de schaduw van Windkracht 4 en de terrassen verdoezelen de relatie met de dijk. Het monument zou een veel meer prominente positie mogen krijgen aan de dijk en samen met het Waardhuis Bovenwaard de “historische ankerpunten’ vormen aan weerszijden van de entree van het werelderfgoed.
9 | 26
D. Dit is een mooie plek om - in afstemming met het waterschap - een prachtig uitzichtpunt te creëren. E. Dit gebied ligt wel prominent in het zicht. Het zou juist afgescheiden en natuurlijker moeten worden ingericht om beter op te gaan in het landschappelijk geheel. F. Op dit hele eiland kan de verrommeling sterk worden verminderd, door de spullen van de Rietsnijder op te bergen in een schuur. Er zijn ook kansen om in dit gebied het ambacht van de rietsnijder te etaleren en betalende bezoekers excursies aan te te bieden.
30
Scheepsbouwloods op Potterrein
Kansrijke punten gebouw behouden gebouw herontwikkelen in de lange termijn gebouw slopen Functie verandering kans/ herinrichting kans
Schaal 1/2500
Routing Kinderdijk
31
2.7 De planprincipes
1 Voorkamer Kinderdijk
32
2 Kade centrale drager
3 Eenheid in openbare ruimte
aantrekkelijke en ruime ontvangstplek
beleving van lange lijnen van het landschap
hoogwaardige landschappelijke inrichting
De Voorkamer is de centrale ontvangstruimte voor het werelderfgoed
De lange lijnen van de polder van de Alblasserwaard zijn vanaf de
Wie vandaag de dag over het terrein loopt zal het opvallen dat delen
die wordt begrensd door de twee waardhuizen. Hier komt de individu-
dijk in één oogopslag te lezen. De Middelkade is een waterscheiding
van het gebied alles behalve UNESCO-waardig zijn. Met name het
ele bezoeker aan wanneer deze per boot, bus, fiets of te voet in
en een eeuwenoude lijn die de polder en de dijk verbond met elkaar.
gebied van de Nederwaard is sterk verrommeld. Maar ook het gebied
Kinderdijk arriveert. Dit is de plek waar de lange lijnen uit de polder de
De Middelkade wordt opnieuw de centrale as van het werelderfgoed
rondom de entree en de Middelkade is verrommeld. Met eenduidige
dijk raken, maar is ook de plek waar het water uit de Alblasserwaard
en de haakse verbinding met de dijk wordt hersteld. Langs de kade
en passende landschappelijke middelen wordt het hele gebied
al eeuwen uitgeslagen wordt, de bakermat van Kinderdijk. Er wordt
ervaar je niet alleen de polder maar zie je de molens in het gelid en
hoogwaardig en eenduidig ingericht.
ruimte gemaakt (onder andere door sloop van windkracht 4) zodat er
kan je het watersysteem aflezen.
plek is voor een warm welkom.
.
4 Rust en reuring sturen
5 Heldere zonering
6 Plek voor het dorp
Kinderdijk is een compact dorp aan de dijk en heeft een prachtig
Het gebied van het werelderfgoed wordt gezoneerd door de ver-
Het Potterrein wordt ingericht voor en door het dorp. Dit verborgen
werelderfgoed. Beiden moeten naast en met elkaar kunnen leven. In
schillende gebieden wat meer te thematiseren. Hiermee zijn bezoe-
gebied in de okstel van de Lekdijk wordt verbonden met de klein-
het stedenbouwkundig plan is een deel van het programma van het
kersstromen beter te sturen en te faciliteren. Er worden vier themati-
schalige, dorpse wereld achter de dorpskerk. Het groen en de
erfgoed verder van het dorp af komen te liggen en meer centraal in
sche eilanden gedefinieerd met een eigen functie en sfeer: de
padenstructuur worden doorgetrokken tot op het Potterrein. Op
het gebied. In de Voorkamer worden de bezoekers opgevangen en op
Voorkamer, het Educatie eiland met de groepsentree, het Rietsnij-
het terrein herinnert een oude scheepsbouwloods aan de geschie-
een vanzelfsprekende manier het gebied in geleid. Zo wordt drukte bij
derseiland en de Middelkade met voorzieningen.
denis. Deze wordt behouden en krijgt opnieuw een functie voor het
door verschuiving programma
de entree voorkomen en ligt de reuring meer in het centrum van het
thematische eilanden
historische plek nieuw leven geven
dorp.
gebied.
Kinderdijk
33
2.8 Het ruimtelijk plan
Huidige situatie
34
Schaal 1/2500
1
2
11 4 8 3
6
Ingrepen 9
1
herprofilering dijk, oversteek, ontvangststeiger
2
ontvangsgebouw
3
Waardhuisensemble
4
fietsknooppunt
5
centrale horeca
6
herinrichting or
7
groepsentree
8
herprofilering kade
9
vergroenen en opruimen
Plan
10 herinrichting en opslagschuur
7
5
10 8
Nieuwe situatie
11 aanpak Potterrein Kinderdijk
35
2.9 Bebouwing Het entreegebied van Kinderdijk is niet alleen van waarde vanwege de toegang tot de molens. Er zijn dijken, sluizen, opslagreservoirs, pompstations en administratieve gebouwen die samen het verhaal van de technologie en het waterbeheer vertellen. Daarnaast zijn er ondersteunende gebouwen op het terrein die nodig zijn om het werk in het gebied uit te kunnen voeren en om bezoekers te ontvangen.
het werelderfgoed gebied markeren. Om bezoekers op te kunnen vangen komt er een nieuw ontvangstgebouw aan de dijk direct naast de Middelkade. Dit gebouw is landschappelijk ingepast en blijft onder het dijkniveau zodat het zicht over het gebied niet wordt verstoord. Sloop van Windkracht 4 en nieuwbouw van een landschappelijk ontvangstgebouw zijn zeer belangrijke ingrepen in het gebied.
Bufferzone dorp - werelderfgoed Om de entree tot het het werelderfgoed goed te kunnen maken, zullen
Less is more
ook twee woonhuizen worden gesloopt. Een lastige keuze omdat in de
In dit stedenbouwkundig plan is goed gekeken welke van deze ondersteu-
woningen dorpsbewoners wonen die hun woonplek zullen moeten
nende gebouwen nodig zijn. Uitgangspunt is liever minder bebouwing dan
verlaten. Er zal hun een goed alternatief moeten worden geboden.
meer, opruimen waar het kan en intensiever gebruik van de bebouwing
Daarnaast speelt ook de leefbaarheid van het dorp in bredere zin een rol.
die blijft. In de kaart op de volgende pagina is te zien welke gebouwen
Leefbaarheid hangt samen met voldoende draagvlak voor voorzieningen
worden gesloopt, welke behouden blijven en worden gerenoveerd en waar
en voor draagvlak zal het inwoneraantal op peil moeten blijven.
nieuwbouw plaatsvindt. Bij nieuwe toevoegingen is een sobere, rustige en bescheiden uitvoering op zijn plaats. Kinderdijk is een werklandschap dat
In de huidige situatie grenzen de achtertuinen van deze woningen direct
beleefbaar moet blijven.
aan het werelderfgoed. In het plan zorgen we voor een minder directe grens tussen dorp en toeristengebied. Er komt een bufferzone die wordt
De grootste ingrepen vinden plaats rond Buena Vista, waar wordt gekozen
gevormd door een ensemble van drie gebouwen om een tuin: het Waard-
om met sloop-nieuwbouw de ontvangst van bezoekers te faciliteren, de
huis is het hoofgebouw krijgt een tuin met terras benedendijks. De
overgang naar het dorp vorm te geven en het aangezicht van Kinderdijk
nieuwe, ruimtelijk ondergeschikte gebouwen benedendijks vormen aan
sterk te verbeteren. Om verrommeling door buitenopslag te voorkomen
de west- en oostzijde de begrenzing van de tuin. Daarmee onstaat een
worden op het Rietsnijdereiland twee schuren gerealiseerd.
‘bufferruimte’. Bij de uitwerking van het deelgebied de Voorkamer wordt uitgelegd hoe dit gaat functioneren.
Nieuwe entree aan de dijk De oudste gebouwen zijn de Waardhuizen Overwaard en Nederwaard.
huizen aan de dijk beter tot hun recht komen en als twee ‘boekensteunen’
36
Totaal overzicht m2
renovatie
het werelderfgoed. Er is voor gekozen dit pand te slopen zodat de Waard-
1.635m²
forse, vrij jonge gebouw detoneert in het gebied en ontneemt het zicht op
sloop
goed aan de dijk. Aan de dijk ligt ook het expo gebouw Windkracht 4. Dit
1.530m²
1.280m²
de 17e eeuw. Samen markeren ze het entreegebied van het werelderf-
nieuwbouw
Deze twee monumentale polderhuizen zijn gebouwd in de eerste helft van
Schaal 1/2500
Kinderdijk
37
2.10 Beeldkwaliteit De Beeldkwaliteit van de nieuwe bebouwing Kinderdijk moet aansluiten op de unieke landschappelijke kwaliteiten in het gebied. Het open karakter met boezemlanden, de kades en wateringen met rietkragen met de molens, de waardhuizen, sluizen en gemalen is grotendeels in tact en dit mag niet verstoord worden door nieuwe bebouwing. Nieuwe bebouwing is sober en terughoudend en voegt zich in het landschap.
De gebouwen met een moderne uitstraling zijn het nieuwe ontvangstgebouw, dat in het architectonische beeld aansluit bij het huidige bezoekerscentrum: het is ingetogen, maar ook licht en transparant met veel glas. Het gebouw wordt onder dijkniveau gerealiseerd en wordt als het ware opgenomen in het landschap. Daarbij is het belangrijk de contour van de dijk te blijven zien zodat het landschap leesbaar blijft en tijdlagen niet met elkaar worden verweven. Het architectonisch ontwerp is subtiel, ingetogen en in harmonie met zijn omgeving. Het is een bijzondere opgave: voor dit gebouw geldt het allerhoogste niveau van beeldkwaliteit.
Natuurlijk aansluiten aan de randen Voor de uitstraling van het gebied is het van belang de bestaande situatie
De overige gebouwen zijn op een andere manier terughoudend. Ze stralen
op sommige plekken te verbeteren. De randen van de Nederwaard met
de ambachtelijkheid van schuren in een dorp. Ze zijn eenvoudig van vorm,
bestaande erven en gebouwen hebben een negatieve uitstraling op de
terughoudend van kleur maar altijd zorgvuldig gedetaileerd. Ze schreeu-
landschappelijke beleving vanaf de Middelkade. Hier wordt voorgesteld de
wen niet om aandacht maar voegen zich op sobere wijze in het land-
bestaande situatie in te passen met een doorgaande natuurvriendelijke
schap. Op het terrein zijn nu al gebouwen met een dergelijk karakter en de
oever met riet en met een doorgaande rij met bomen, bijvoorbeeld
toe te voegen gebouwen sluiten hierbij aan.
Bezoekerscentrum
knotwilgen. Ook het zicht op de woningen aan de Overwaard nabij het Kokgemaal is hard en ontsierend voor het werelderfgoed. Hier zou onderzocht moeten worden wat er mogelijk is om in de nabijheid van het gemaal toch nog iets aan vergroening van deze oever te doen. Wellicht met bakken waar beplanting in kan groeien of iets dergelijks.
Twee families van nieuwbouw Er wordt beperkt bebouwing toegevoegd in het gebied. Daarbij wordt aangesloten op dat wat er al is, maar wel op twee verschillende wijzen. Er komen gebouwen met een moderne en lichte signatuur en terughoudende gebouwen in donker houtwerk. Beiden reageren op eigen wijze op de landschappelijke setting en zijn ondergeschikt aan de bestaande historische waardhuizen en de technische bouwwerken die het verhaal vertellen van het waterbeheersysteem.
Filmgebouw
38
"Lichte en moderne landschappelijk ingepaste gebouwen die naadloos in de omgeving opgaan."
"Donkere schuurvormige gebouwen die weinig aandacht vragen en een ambachtelijke uitstraling hebben."
Kinderdijk
39
2.11 Groen en inrichting In het openbaar gebied kiezen we nadrukkelijk voor inrichtingsmiddelen die aansluiten bij het polderlandschap en die rust en harmonie uitstralen. De inrichting van de openbare ruimte sluit aan bij het bestaande landschap. Veelal zijn de materialen sober, maar kwalitatief hoogwaardig. De gekozen materialen van de verharding geven ook duidelijk aan welk type gebruik verwacht wordt, zo is er bijvoorbeeld onderscheid gemaakt tussen de verschillende vervoersstromen d.m.v. kleur, textuur en materiaal.
"Houten meubilair, terrassen en vlonders over het water." Verharding Het verharding van het entreeplein sluit aan bij het karakter van het dijkdorp. Denk daarbij aan gebakkken klinkers gecombineerd met natuurstenen kasseien (kinderkopjes) zoals deze bij de Waardhuizen zijn toegepast. kinderkopjes zijn ook geschikt voor de afwerking van steile hellingen. Op het plein worden groene ‘eilanden’ ontworpen met zitelementen als rand. De trappen in de dijk sluiten aan bij de architectuur van het nieuwe ontvangsgebouw. Het water wordt beter beleefbaar door het plaatsen van vlonders en terrassen. Deze worden gemaakt van natuurlijke materialen zoals (duurzame) hardhouten vlonderplanken of een duurzamer alternatief. Dit sluit aan bij het bestaande materiaal gebruik rondom het centraal gelegen horecagebouw.
Bestaand groen in beeld Voordat het plan wordt uitgewerkt is het belangrijk de bestaande bomen
De fietspaden en de fietsstraat zijn in het gebied goed herkenbaar. Om
goed in beeld te hebben. Dit kan gedaan worden met een bomen effect
onderscheid te maken met de wegen en voetpaden krijgen deze een
analyse (BEA) en een goede inmeting. Deze gegevens zullen vervolgens
ingetogen bruinrode kleur, wat goed harmonieert met de polder. Voetpa-
met de stedenbouwkundige visie vergeleken worden om na te gaan welke
den kunnen net als de fietspaden van beton of asfalt zijn, met eventueel
bomen het waard zijn te behouden en welke niet. Veel bomen in het
een afgestrooide bovenlaag of kleur, zodat ook deze een herkenbaar en
gebied zijn soorten met zacht hout, elzen, populieren en wilgen. Veelal is
natuurlijk karakter krijgt. In gebieden waar minder voetgangers komen
de toekomstwaarde van dergelijke bomen beperkt. Laat niet onverlet dat
worden paden van halfverharding toegepast om het landelijke karakter te
deze soorten hier van nature thuis horen en zeker in de stedenbouwkun-
versterken. Voor zwaarder verkeer zjin de dimensies van de fietspaden
dige visie een prominente plek moeten krijgen.
niet overal breed genoeg, bijvoorbeeld in de bochten. Omdat het om incidenteel gebruik gaat wordt gebruik gemaakt van grasstenen/half
Beplanting en oevers
verharding. Zo kan het water infiltreren en overheerst het groen. Dit geldt
Het landschap en de inheemse beplanting wordt doorgetrokken tot in de
ook voor de parkeerplekken.
haarvaten van het gebied. Die karakteristieke beplanting van de polder vormt de basis. Dus de lange lijnen met riet op de oevers, knotwilgen (en
Meubilair
elzen) worden gecontinueerd. Variatie van de onderbegroeïng kan ont-
Meubilair is ingetogen en krijgt een natuurlijke uitstraling. Hierbij is de
staan door meer of minder vaak te maaien, afhankelijk van het gebruik
eenheid belangrijk: eenheid in vormgeving, kleurgebruik, uitstraling, etc.
van de plek. De oevers in het gebied worden allemaal natuurvriendelijk
Meubilair wordt consequent toegepast voor het hele terrein. Denk daarbij
ingericht zodat rietkragen ruimte krijgen. Op bijzondere (verblijfs)plekken,,
aan zitbanken, fietsnietjes, afvalbakken, verlichting en hekwerken en
kan beplanting afwijken en meer gecultiveerd zijn. Denk daarbij bijvoor-
bebording.
beeld aan een boomgaard op het Educatie eiland.
40
De inrichting is maximaal groen en krijgt een natuurlijk karakter
"Bomenrij van knotwilgen die jaarlijks gesnoeid worden."
"Op het plein gebakken waaltjes."
"Fietspad en pad afgestrooid asfalt met een duidelijk scheiding waar ze naast elkaar liggen."
"Rietzomen zijn kenmerkend in dit gebied." "grasbeton op plekken waar incidenteel verkeer is " Kinderdijk
41
2.12 Verdeling van functies Over de verdeling van functies over het terrein is uitgebreid gesproken met alle stakeholders. De toedeling is, met de kennis van nu de best mogelijke invulling. De routing van de bezoeker is daarbij sturend. Een bezoek aan Kinderdijk moet logisch zijn: waar koop je je kaartje? Waar zet je je fiets en waar drink je een drankje? Tegelijk wordt er ook gewerkt en gewoond in en om het gebied. Ook de functies die daarmee samenhangen moeten vanzelfsprekend zijn en ingepast worden.
Het verhaal van kinderdijk beleven Er zijn verschillende bestaande gebouwen waar het verhaal van Kinderdijk kan en zal worden verteld. Wat, waar en hoe het verhaal wordt verteld wordt uitgewerkt door de SWEK.
Niet toeristische functies In het gebied wordt ook gewerkt en gewoond. Welke gebieden toegankelijk zijn voor de verschillende gebruikers wordt toegelicht in de volgende paragraaf. Ook deze niet publieke en niet toeristische functies zijn op de kaart aangegeven.
Een welkome ontvangst
490m²
375m²
Bij de verdeling van functies is goed gekeken naar de sturing van rust en
Schuur
restaurant
reuring en de routing van de bezoekers door het gebied. Bij de beide entrees (groepsentree en individuele entree) worden bezoekers goed
230m²
opgevangen: kaartverkoop wordt gecombineerd met faciliteiten zoals
restaurant
295m²
toiletvoorzieningen, lockers, een plek om even kort te zitten om je te
maatschappelijk
oriënteren en een plan te maken voor het bezoek. Bij de individuele entree
180m²
komt een fietsenstalling die tegelijk een toeristisch fietsknooppunt is. De
woningen
entree is tevens de uitgang, daarom is bij beide entrees ruimte voor een
2.005m²
souvenirswinkel, direct naast de ticketverkoop.
bezoekers functies
Verblijven en verpozen Centraal in het gebied ligt het huidige bezoekerscentrum met horeca. Dit
2.015m²
gebouw wordt volledig geschikt gemaakt voor verblijven en verpozen. Er
bezoekers functies
is ruimte voor zowel groepen als individuele bezoekers, ruimte om binnen te zitten en buiten. Het gebouw ligt centraal in het gebied waar bezoekerstromen van groepen en individuen elkaar kruisen en ligt bovendien op afstand van het dorp zodat overlast voor dorpsbewoners beperkt blijft. Deze relatief grootschalige horecavoorziening ligt ook niet bij één van de entrees om opstopping bij de dijk te voorkomen.
760m²
760m²
SWEK niet publieke
SWEK niet publieke
functies
functies BESTAAND
42
PLAN
Schaal 1/2500
Kinderdijk
43
2.13 Toegankelijkheid In het stedenbouwkundig plan hebben we de verschillende bezoekers en gebruikers globaal geanalyseerd en bekeken waar deze groepen komen en waar niet. Op de volgende pagina zijn deze ‘gebruikersreizen’ aangegeven. Op basis van deze gebruikersreizen zijn verschillende domeinen geïdentificeerd. Op de kaart hiernaast is te zien dat de Molenstraat/Lekdijk, de Voorkamer en de Middelkade openbaar en publiek terrein blijft. Hier is iedereen welkom. De Nederwaard is een eigen gebied voor bewoners, het loonbedrijf en het waterschap. Hier hebben de bezoekers geen toegang en is het in principe niet openbaar toegankelijk. Uiteraard moeten de woningen altijd toegankelijk blijven voor calamiteiten en bijvoorbeeld voor bezoek, hetgeen ook gefaciliteerd wordt in het plan. De Overwaard kent verschillende smaken. Het eerste deel met het Wisboomgemaal is een eigen terrein van de SWEK, het waterschap en de molenaars. Het gedeelte rondom de groepsentree is vrij toegankelijk over de brug vanaf de Middelkade en is dus nog openbaar toegankelijk. In de toekomst is het goed denkbaar dat dit terrein alleen toegankelijk wordt voor de betalende bezoekers van Kinderdijk. Over de eilanden van Overwaard ligt een eigen toegangsroute voor de molenaars die de achterliggende molens bewonen. Deze blijft in tact.
Scheiding bewoners / bezoekers bij Groepsentree
44
Schaal 1/2500
Kinderdijk
45
1 Omwonenden en bewoners/ molenaars
2 Kort bezoek
In het domein van de omwonende ligt de nadruk op de openbare toegankelijkheid van de
Degene die het gebied even kort willen aandoen en snel het iets van het werelderfgoed wil
Middelkade en de Voorkamer. De route voor bewoners en molenaars in het gebied zelf zijn
zien en beleven kan op verschillende manieren (behalve met de auto) naar het gebied
ook als eigen domeinen benoemd in het plan. Deze exclusieven routes zijn met rode
reizen. De individuele bezoeker wordt opgevangen in de Voorkamer bij het entreegebouw.
stippellijnen aangeven.
Waarschijnlijk loopt deze bezoeker een stuk over de Middelkade, maakt wat foto’s, bekijkt de molens en bezoeken er wellicht één. Op de terugweg wordt mogelijk het horecagebouw aangedaan, eten daar een een versnapering voordat zij huiswaarts gaan.
46
Schaal 1/2500
3 Dag bezoek
4 Groepsbezoek
Mensen die voor een hele dag naar Kinderdijk komen arriveren per boot, bus, schuttle of
De groepsbezoeker arriveert per boot of touringbus en gaat het gebied binnen via de
met de fiets vanaf het transferium. Bij het entreegebouw voor de individuele bezoeker zullen
groepsentree. Het bezoek start dus op het Educatie eiland, waar het verhaal van Kinderdijk
ze een plan maken voor de invulling van het bezoek. Waarschijnlijk lopen ze de Middelkade
wordt verteld en verbeeld. Uitgerust met de opgedane kennis vervolgen zij hun bezoek in
af, bezoeken een molen, bekijken de gemalen en zullen ze na een korte stop bij het horeca-
het gebied en zullen zij, afhankelijk van het gekozen arrangement en de duur van het bezoek
gebouw op het Educatieland wellicht naar het filmgebouw gaan. Mogelijk sluiten zij de dag
een molen bezoeken (per boot), het JU Smitgemaal en wellicht een een korte pauze hebben
af met een drankje of een hapje op het terras van Buena Vista.
bij het horecagebouw aan de Middelkade. De groepsbezoeker verlaat het gebied weer via de groepsentree, waar de mogelijkheid is naar het toilet te gaan en een souvenir te kopen in de museumwinkel.
Kinderdijk
47
2.14 Verkeer en bereikbaarheid Het oplossen van de knelpunten in het verkeer en het op een vanzelfsprekende manier geleiden van de bezoekers is één van de grootste uitdagingen van het gebied. Daarom is er in het plan uitgebreid onderzocht hoe de verschillende stromen te leiden. Daarvoor is met een verkeerskundige bekeken wat nodig is voor de verschillende gebruikers.
Molenkade. Deze groepen bezoekers kennen de plek niet. Ze hebben moeite met zich te oriënteren en zijn niet berekend op doorgaand auto- en fietsverkeer. In het ontwerp van de verkeersknoop is het van belang dat er voldoende ruimte is om even stil te staan om je te oriënteren en dat er een vanzelfsprekende route is die kan worden gevolgd. Groepsentree De groepen die met de bus komen halteren iets verder oostwaarts aan de
Huidige situatie
voet van de dijk bij de groepsentree. Tegenover deze bushalteerplek liggen
Voor het verkeer is een analyse gemaakt van de verschillende stromen en
de aanlegsteigers voor boten met groepen. Zij stappen hier uit, steken de
mogelijke conflicten. De Molenstaat- Lekdijk wordt in de huidige situatie
dijk over en gaan het gebied in via de groepsentree. Deze oversteek is nu
intensief gebruikt en zal in de toekomst alleen maar drukker worden.
vormgegeven als een zebra en levert bij grote groepen onveilige situaties
(Voor de tellingen en aantallen zie bijlage). De Molenstaat – Lekdijk heeft
op. Ook loopt een deel van de bezoekers als vanzelf de Overwaard op.
een rijbaan waar ook op gefietst wordt vanwege de aanpalende erven en aansluitingen. Ook ligt er langs de rivierzijde een vrijliggend fietspad in
Toegang Overwaard
twee richtingen. De verdeling van de fietsers op de weg en op het fietspad
Tussen de stromen van de Middelkade en de groepsentree ligt nog een
is ter hoogte van de aansluiting met de middelkade ongeveer gelijk.
toegang tot de Overwaard. Deze wordt vooral gebruikt door personeel van het werelderfgoed, het waterschap en de molenaars.