Scan Mens en Maatschappij III

44

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Hoofdstuk 2 Thema’s

Gemeente Moerdijk

45

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

1. Samenwerkingspartners Verschillende rollen gemeente: opdrachtgever, partner, regievoerder Vanuit de Scan Mens en Maatschappij is een veranderende werkwijze ontstaan. We kijken naar wat onze wettelijke- of politieke opdracht is. We bepalen wanneer we daarin succesvol zijn en waar we dat aan kunnen zien. Soms is de wetgever hier leidend in, in andere gevallen bepalen we dat lokaal. We zijn daarmee transparant in onze doelen en de resultaten die we halen. Wij zijn als gemeente niet in staat om al deze doelen alleen te realiseren. We doen zelf een deel van de uitvoering (jeugdhulp, Wmo en schuldhulpverlening) én we pakken de opgaven op met andere organisaties. Welke rol? Hoe wij ons vervolgens verhouden tot andere organisaties wordt bepaald door wat onze opdracht is. Of we opdrachtgever zijn, partner of regievoerder, hangt af van de vraag welke rol het meest effectief is voor het gewenste resultaat. De logica is eenvoudig. De uitvoering is vaak complex. Van het verleden naar het heden Het sociaal-maatschappelijke domein is de afgelopen twintig jaar ongelooflijk veel complexer geworden. Met het toenemend aantal gemeentelijke taken is ook het aantal organisaties waar wij een uitvoeringsrelatie mee hebben enorm toegenomen.

De relaties verschillen onderling: zo zijn er bijvoorbeeld gemeenschappelijke regelingen waarbij de gemeente ook eigenaar is van de uitvoeringsorganisaties; zijn er subsidierelaties en inkooprelaties (via een aanbestedingstraject). Onder grote druk is in de loop van de tijd vaak gezocht naar hoe binnen bestaande verhoudingen de nieuwe opgaven een plek konden krijgen. Dit heeft gezorgd voor een kluwen aan afspraken en rolverdelingen die in de praktijk niet altijd even duidelijk en effectief zijn. Zo werd met het nieuwe pakket aan taken in 2015 vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), de Jeugdwet en de Participatiewet, de inhoud voor een groot deel anders dan die van de taken die gemeenten voor 2015 uitvoerden. Hiermee veranderde gedeeltelijk ook de manier van uitbesteden: van traditionele aanbestedingen naar subsidies. De route ‘aanbesteding – selectie – contract – resultaat’ werkt minder goed voor thema’s binnen het sociaal domein, zoals armoede, een onveilige thuissituatie of eenzaamheid. Daarom stapten de gemeenten voor sociaal-maatschappelijke opdrachten vaak over naar het verlenen van subsidies. De werkwijze bleef wel lijken op die van de aanbesteding: ‘de subsidieaanvraag beoordelen – een beschikking geven – afronden’. Dit proces past niet altijd meer bij de huidige vraagstukken binnen het sociaal domein.

Gemeenten willen ook tussentijds geïnformeerd worden, ook tijdens een traject afstemmen met de opdrachtnemer en in overleg de ondersteuning aanpassen als actuele ontwikkelingen daarom vragen.

46

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Inzichten Rol gemeente varieert: opdrachtgever, partner of regievoerder Het is een gegeven dat wij als gemeente maar ook de uitvoeringspartijen op een rijdende trein zitten. De samenleving staat immers niet even voor ons stil. Het uit elkaar halen van de kluwen tot een logische en effectieve rolverdeling vraagt dan ook tijd en zorgvuldigheid. De veranderde werkwijze door de Scan maakt dat we nu de samenwerkingsrelatie met de samenwerkingspartners een voor een onder de loep nemen en analyseren welke samenwerkingsvorm het meest passend en effectief is, afhankelijk van de opdracht. De natuurlijke momenten (einde looptijd overeenkomst), grijpen we aan om de samenwerkingsvorm te actualiseren. Rol als regievoerder neemt toe We kijken breed om de samenhang in problematiek te analyseren, als dat aan de orde is. Dat vraagt binnen de gemeente om meer afstemming over de leefgebieden heen. Daarnaast kan één maatschappelijke partner meestal niet de totale opgave invullen. Daarvoor is samenwerking tussen meerdere betrokken organisaties nodig. Van de gemeente vraagt dit in toenemende mate een regierol. Dit houdt in: partners met elkaar verbinden, in overleg de opgave formuleren en minder voorschrijven wat er precies moet gebeuren.

Vervolgens als betrokken partijen tijdens de uitvoering vinger aan de pols houden, blijven signaleren en analyseren om zo nodig in overleg de aanpak te kunnen bijstellen. Communicatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer hierover is essentieel, niet alleen aan het begin en eind van een traject. Ander ondernemerschap partners Een veranderde gemeentelijke rol vraagt ook bij de partners om ander ondernemerschap. Van oudsher waren professionals gewend om een opdracht conform contract uit te voeren en daarbij uren te verantwoorden, soms tot op het kwartier. Een sociaal werker kreeg bijvoorbeeld wekelijks twee uur per kern. De uitdaging is dit om te buigen naar doen wat nodig is, afhankelijk van de opdracht. Misschien is in het ene dorp tijdelijk meer ondersteuning nodig en gaat het op een andere plek vanzelf goed. De samenwerkingsrelatie met de partners wordt uiteraard ook met hen besproken. In november 2023 wordt gestart met de eerste van een reeks bijeenkomsten met de maatschappelijke samenwerkingspartners. Relatie met de uitgangspunten In de hiervoor beschreven inzichten zijn de volgende uitgangspunten te herkennen: investeren in gezamenlijke visievorming met de maatschappelijke partners en minimale administratieve taken. De raad van gemeente Moerdijk stelde deze en zeven andere uitgangspunten vast in 2021.

Kortom Het is goed te beseffen dat de gemeente verschillende rollen kan innemen richting diverse organisaties. Steeds moet duidelijk zijn wat de opgave is en welke vorm van opdrachtgeverschap daar bij past.

47

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

2. Samenwerking met huisartsen Het werk van huisartsen en gemeente raakt elkaar nauw. Gemeente Moerdijk wil graag investeren in een sterkere samenwerking met huisartsen. Dit kan voor inwoners lichtere zorg in een eerder stadium opleveren, zodat klachten niet onnodig verergeren. Daarnaast kan zo de druk op eerstelijns- én specialistische zorg afnemen, zodat deze toegankelijk blijft voor mensen die dit echt nodig hebben. ‘Lichte hulp waar mogelijk, zware ondersteuning waar nodig’ is immers het leidende principe van onze gemeente. Huisarts is vaak eerste aanspreekpunt Wanneer inwoners gezondheidsklachten ervaren, kloppen zij in eerste instantie vaak aan bij de huisarts. Naast het verlenen van eerstelijnszorg, hebben huisartsen een belangrijke doorverwijsfunctie. Ze kunnen doorverwijzen naar specialistische zorg, maar ook naar gemeentelijke hulp en ondersteuning. Gezondheidsklachten komen vaak voort uit problemen bij opvoeden en opgroeien, financiële zorgen, schulden, eenzaamheid etc. Gezien de belangrijke spil- en verwijsfunctie van huisartsen, vindt gemeente Moerdijk het cruciaal om de samenwerking met huisartsenpraktijken te versterken.

Sociaalmaatschappelijke problematiek

Klachten

Bovenstaand overzicht laat zien dat sociaal-maatschappelijke problemen vaak leiden tot klachten op het vlak van lichamelijke en mentale gezondheid.

Jeugd Het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) van gemeente Moerdijk helpt ouders en kinderen bij kleine en grotere opvoed- en ontwikkelingsproblemen. De jeugdprofessionals, jongerenwerkers en jeugdverpleegkundigen van het CJG bieden ouders en kinderen advies en ondersteuning en het CJG kan doorverwijzen naar specialistische jeugdzorg indien nodig. De huisarts kan ook rechtstreeks doorverwijzen naar specialistische jeugdzorg, zonder tussenkomst van de gemeente. De Jeugdwet stelt dat de gemeente verantwoordelijk is voor de kosten. Gemeente Moerdijk zou graag zien dat huisartsen bij lichte problemen doorverwijzen naar het CJG wanneer de klachten niet medisch maar meer sociaal-maatschappelijk lijken te zijn. Verwijzen door het CJG maakt dat het gezin door een bredere triage een aanbod krijgt dat goed past bij de hulpvraag én het gezinssysteem. Dit vermindert ook de druk op de huisartsenzorg. Volwassenen Sociaal-maatschappelijke voorzieningen voor volwassenen zijn bijvoorbeeld: welzijnswerk, schuldhulpverlening, huishoudelijke hulp en diverse Wmo-voorzieningen. Deze lopen uiteen van hulp bij de dagelijkse structuur en schoonhouden van het huis tot de ondersteuning van mantelzorgers. Belangrijk is dat huisartsen weten dat deze voorzieningen er zijn en hiernaar kunnen doorverwijzen.

Bij gezondheidsklachten met als oorzaak bijvoorbeeld eenzaamheid of schulden, is een medische aanpak meestal niet nodig, maar zijn welzijnswerk of schuldhulpverlening juist wel passend.

48

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Meer gebruik van gemeentelijke voorzieningen kan de werkdruk van huisartsen verlichten. Dit is hard nodig. Door vergrijzing en doordat mensen langer thuis wonen, komen steeds meer zorgvragen bij de huisarts terecht. Dat er nauwelijks nog verzorgingstehuizen zijn, heeft als gevolg dat patiënten met de meest complexe problematiek het langst in de huisartsenpraktijk blijven. Dit soort zorgvragen hoort hier eigenlijk niet thuis. Een hoge werkdruk en schaarste aan personeel speelt overigens bij alle betrokken partijen: huisartsen, GGZinstellingen en het gemeentelijke sociaal domein. De wetten en rollen zijn gescheiden, maar de problemen niet. Huisartsenpraktijken in Moerdijk Onze gemeente telt ruim 25 huisartsen verdeeld over negen praktijken; drie in Zevenbergen, twee in Fijnaart en één in Willemstad, Standdaarbuiten, Klundert en Zevenbergschenhoek. Verder staan veel inwoners van het dorp Moerdijk ingeschreven bij de huisartsenpraktijd in Dinteloord, net buiten de gemeentegrenzen. Net als de rest van Nederland heeft ook West-Brabant een tekort aan huisartsen. Dat geldt al in de huidige situatie. De bouw van nieuwe woningen, de opvang van Oekraïners én nieuwkomers uit andere landen maken dit probleem nog nijpender. De komende tien jaar moeten in gemeente Moerdijk ruim 2.600 nieuwe woningen gebouwd worden. Dit is nodig vanwege de ontwikkeling van het Logistiek Park Moerdijk (LPM).

De gemeente is inmiddels gestart met de gebiedsontwikkeling Zevenbergen-Oost. Het plan is hier een gevarieerd woongebied te maken, met zo’n 1.000 woningen en de bijbehorende maatschappelijke, infrastructurele en recreatieve voorzieningen. Het is de bedoeling dat de aanleg van de wijk eind 2024 van start gaat. De nieuwe bewoners zullen in de toekomst huisartsenzorg nodig hebben. Het bestaande aantal huisartsen kan niet al die zorg leveren. Daarnaast vraagt de opvang van 300 Oekraïners in onze gemeente extra huisartsenzorg. Zij kunnen zich inschrijven bij Arene, een landelijke online huisartsenpraktijk. Voor veel niet-spoedeisende zaken kan een digitale aanpak het klassieke consult vervangen. Bij spoed of wanneer het beter is dat iemand persoonlijk onderzocht wordt, regelt Arene een afspraak bij een praktijk in de gemeente Moerdijk. Een aantal huisartsen in onze gemeente is al aangesloten bij Arene. Bijeenkomsten met huisartsen Als eerste stap in het versterken van de samenwerking met huisartsen, organiseerde gemeente Moerdijk tussen november 2022 en juli 2023 drie bijeenkomsten. Gemeente en huisartsen wisselden wederzijds actuele ontwikkelingen uit én inventariseerden knelpunten en kansen.

Centrale vragen tijdens de sessies waren: ‘Hoe houden we zorg en ondersteuning in de toekomst goed, betaalbaar én toegankelijk voor mensen die het echt nodig hebben?’ en ‘Hoe kunnen we elkaar versterken?’ De deelnemers zoomden nader in op ondersteuning voor jeugdigen en volwassenen, de zorg die nodig is voor Oekraïners én het dreigende huisartsentekort. Tijdens de bijeenkomsten werden ook de toekomstvisie van de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) en de uitgangspunten van gemeente Moerdijk belicht.

49

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Uitgangspunten gemeente Moerdijk voor medische zorg en ondersteuning:

Toekomstvisie huisartsenzorg Landelijke Huisartsen Vereniging:

•

In de gemeente Moerdijk doet iedereen mee

•

•

Het bieden van kwalitatief goede ondersteuning dichtbij de inwoner

Het leveren van kwalitatief goede en samenhangende zorg op maat dichtbij de patiënt

•

Gedeelde en afgestemde

•

In samenwerking met onze partners

verantwoordelijkheden met andere

•

Licht waar mogelijk, zwaar indien

zorgverleners, zodat de verschillende

noodzakelijk

zorg- vragen op de juiste tijd, op de juiste

Eigen kracht, re-ablement, normaliseren,

plaats door de juiste zorgverlener worden

normeren

beantwoord

• •

Bevorderen zelfredzaamheid

•

We zetten in op preventie

•

Aandacht voor de betrokkenheid en eigen verantwoordelijkheid van de patiënt bij de besluitvorming over het behandelbeleid en de bevordering van zelfmanagement en versterking van de mantelzorg

•

Samen met andere partijen (GGD, gemeente) geven huisartsen vorm aan wijkgebonden preventie, waarbij wordt afgesproken wie op welke wijze de meest effectieve rol kan spelen

De uitgangspunten van gemeente Moerdijk en de Landelijke Huisartsen Vereniging sluiten goed op elkaar aan.

Inzichten Verbinden medisch domein en sociaal domein Meer informatie en rechtstreeks contact Het gemeentelijke aanbod van hulp en ondersteuning voor jeugd en volwassenen is onvoldoende bekend bij huisartsen. Zij weten vaak niet naar welke voorliggende voorzieningen ze kunnen verwijzen. Datzelfde geldt voor samenwerkingspartners zoals bijvoorbeeld scholen. Huisartsen merken dat deze de inwoners aanraden naar de huisarts te gaan met sociaal-maatschappelijke hulpvragen. De mogelijkheden voor doorverwijzing naar gemeentelijke voorzieningen, zoals welzijnswerk, schulphulpverlening en de diverse Wmo-voorzieningen, moeten meer bekendheid krijgen. Dat geldt ook voor de rollen en taken van het CJG. Huisartsen geven bovendien aan tijdens het spreekuur weinig tijd te hebben om door te vragen op sociaalmaatschappelijke problematiek. Per consult zijn slechts tien minuten beschikbaar. Samen met het gebrek aan informatie over gemeentelijke hulp en ondersteuning kan dit leiden tot te snelle doorverwijzing naar specialistische zorg. Voorkómen dat inwoners naar de huisarts gaan met vragen en problemen waarbij lichtere hulp mogelijk is, kan hier uitkomst bieden. Om dit voor elkaar te krijgen, moeten huisartsenpraktijken, samenwerkingspartners én inwoners goed weten wat de verschillende voorliggende voorzieningen kunnen bieden.

Wanneer huisartsen voor een doorverwijzing of vragen toch contact opnemen met de gemeente, ervaren zij nog te vaak onvoldoende bereikbaarheid. Ook weten zij niet goed bij wie ze terecht kunnen. Er is behoefte aan een direct nummer en een vast aanspreekpunt. Een betere bereikbaarheid van de gemeente en duidelijkheid over contactpersonen kan de samenwerking met huisartsen ten goede komen. Wachttijden helpen niet mee Het CJG kampt met wachttijden. Inwoners die bij opvoed- en opgroeiproblematiek in eerste instantie bij het CJG aankloppen, of hiernaar verwezen zijn, komen daarom regelmatig terug bij de huisarts voor een verwijzing naar specialistische jeugdzorg. Hier kunnen zij vaak sneller geholpen worden. Het nadeel is dat

50

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

specialistische zorg duur is en ook niet altijd nodig. Het CJG werkt aan het verkorten van de wachttijden. Ook voor doorverwijzing naar de neuroloog en naar GGZ-instellingen geldt een wachttijd. Aansluiting op Zorgdomein Het zou handig zijn als huisartsen bij verwijzingen naar het CJG, Wmo-voorzieningen en schuldhulpverlening gebruik kunnen maken van Zorgdomein. Dit digitale systeem helpt zorgverleners met het vinden, kiezen en regelen van zorg. Als de huisarts nu verwijst naar gemeentelijke voorzieningen, is het aan de patiënt zich daarvoor aan te melden. Met het gebruik van Zorgdomein, verschuift het initiatief naar de gemeente. Deze ziet dan de doorverwijzingen in het systeem en kan zelf contact opnemen met de betreffende inwoners. Informatie delen en privacy De gemeente wil inwoners die een beroep doen op de Wmo of schuldhulpverlening toestemming vragen om hun huisarts hierover te informeren. Zo zouden huisartsen eerder en beter op de hoogte zijn van de problematiek van hun patiënten. De Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) maakt het delen van informatie lastig, terwijl dit wel hard nodig is. Naar verwachting wordt per 1 juli de Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein (Wams) van kracht. Het doel van deze wet is knelpunten weg te nemen betreffende gegevensuitwisseling en privacy in het sociaal domein, waar het gaat om meervoudige problematiek.

Toegang tot huisarts voor nieuwkomers De toegang tot huisartsenzorg voor nieuwkomers varieert per subgroep. Dit kan voor verwarring zorgen. In het kort gaat het er momenteel als volgt aan toe: • Oekraïners: zij kunnen zich inschrijven bij online huisartsenpraktijk Arene. • Asielzoekers: het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) is verantwoordelijk voor de huisartsenzorg voor vluchtelingen (zonder verblijfsvergunning) die verblijven in een AZC • Statushouders: vluchtelingen die een verblijfsvergunning krijgen en naar een eigen woning verhuizen, moeten zelf een zorgverzekering afsluiten en zich inschrijven bij een huisartsenpraktijk. • Mensen die illegaal in Nederland verblijven vallen voor huisartsenzorg onder de regeling ‘onverzekerbare vreemdelingen’. • Arbeidsmigranten hebben recht op dezelfde toegang tot huisartsenzorg als iedereen in Nederland, maar in de praktijk ervaren zij vaak belemmeringen. Arbeidsmigranten die laaggeschoold werk doen, kunnen bang zijn dat zij bij een ziekmelding hun baan én woonruimte verliezen.

51

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Van Wmo naar Wlz Bij een toenemende zorgbehoefte kan een overgang van de Wet maatschappelijke ondersteuning naar de Wet langdurige zorg nodig zijn. Inwoners ervaren verschillende drempels bij een Wlz-aanvraag. Ten eerste vinden zij het soms moeilijk om deze in te vullen. Voor gratis hulp hierbij kunnen huisartsen in Moerdijk patiënten rechtstreeks verwijzen naar MEE West-Brabant. Ten tweede komt het voor dat mensen terughoudend zijn in het aanvragen van een Wlz-indicatie om financiële redenen. De eigen bijdrage voor Wlz-voorzieningen is hoger dan die voor Wmo-ondersteuning. De Wlz-bijdrage is inkomensafhankelijk en voor een deel ook vermogensafhankelijk. De Wlz kent twee soorten eigen bijdragen. Iemand die langer dan vier maanden opgenomen is in een instelling voor langdurige zorg of beschermd wonen draagt meer bij dan iemand die zorg aan huis ontvangt. Huisartsentekort Gemeenten hebben geen wettelijke taken op dit vlak. Maar het is wel aan de gemeente om, samen met andere partijen én inwoners, te zorgen voor een goede sociale basis en een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor ondernemers. Vanuit deze verantwoordelijkheden wil gemeente Moerdijk stimuleren dat er voldoende huisartsen zijn. Er is nog veel te winnen op het gebied van informatie en communicatie. Verbeteringen op dit vlak zijn zeker te realiseren.

Wachttijden en bijbehorende problemen, de zorg voor vluchtelingen en het huisartsentekort zijn lastiger aan te pakken. Op basis van voorgaande inzichten worden hierna kansen voor de toekomst beschreven.

Kansen voor 2024 Huisartsen informeren over voorliggend veld en duidelijke aanspreekpunten In de tweede helft van 2023 en 2024 informeert gemeente Moerdijk de huisartsen uitgebreid over alle beschikbare gemeentelijke hulp en ondersteuning. De bedoeling hiervan is dat zij patiënten meer dan nu doorverwijzen naar lichtere, voorliggende voorzieningen in plaats van naar duurdere specialistische hulp. Inmiddels is ook een document gemaakt met een overzicht van sociaal-maatschappelijke partners, contactpersonen en telefoonnummers. De huisartsen werken hier al mee. Ook is een e-learning toegestuurd om signalen van financiële problemen bij cliënten te herkennen. Het verkennen naar een duidelijke toegang voor al onze hulp, voor zowel inwoners als professionals is een kans voor 2024. Deze kans komt ook uit de leefgebieden naar voren. Pilot met vaste contactpersonen Er ligt een kans om weer een pilot te draaien waarbij we vaste contactpersonen voor volwassenenondersteuning én jeugdprofessionals koppelen aan een praktijk. Directe verwijzingen in Zorgdomein, van huisartsen naar gemeentelijke voorzieningen, testen we eveneens uit. Huisartsenpraktijk Tholos werkte al eerder mee aan een pilot: een jeugdprofessional van de gemeente was destijds een dagdeel per week aanwezig in de praktijk. Zij voerde gesprekken over opvoedvragen. Dit zorgde voor verlichting op het spreekuur.

Daarnaast zorgde de jeugdprofessional dat de huisarts goed geïnformeerd was over het aanbod van het CJG. Organiseren van het principe Welzijn op recept Welzijn op recept verbindt de eerstelijnszorg met het sociaal domein. Een aantal andere gemeenten heeft hier al ervaring mee. Het idee is dat de huisarts geen medische oplossing biedt, maar – wanneer dit bij de klachten past – patiënten doorverwijst naar het maatschappelijk werk. Patiënten die zo’n doorverwijzing kregen, ervaren dat dit hun kwaliteit van leven verhoogt en hun gezondheid verbetert. Huisartsen geven aan dat de druk op het spreekuur vermindert. Welzijn op recept kan ingezet worden bij de Wmo, de Participatiewet en de Jeugdwet. Gemeente Moerdijk wil het principe van Welzijn op recept graag toepassen. Om deze kans te verzilveren hebben we de huisartsen en het maatschappelijk werk nodig. Bij die laatste partij zal hierdoor de werkdruk juist toenemen. We bekijken hoe we dit kunnen organiseren.

52

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Huisartsenzorg voor nieuwkomers In 2024 gaan we als gemeente in beeld brengen hoe we onze nieuwkomers op alle maatschappelijke vlakken goed kunnen ondersteunen. Daar hoort uiteraard ook de toegang tot huisartsenzorg bij. We willen duidelijk krijgen wie hierbij wanneer aan zet is. Dat kan de gemeente zijn, maar ook het COA. Wams maakt informatie delen makkelijker Nu worstelen professionals in het sociaal domein vaak nog met gegevensverwerking en privacy rond gezinnen met meervoudige problematiek. De Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein (Wams) moet dit probleem verhelpen en integrale dienstverlening makkelijker maken. Naar verwachting wordt de Wams per 1 juli 2024 van kracht. De nieuwe wet zal het voor gemeente Moerdijk en de sociaalmaatschappelijke partners makkelijker maken om informatie te delen. Zorgdomein Dit digitale systeem helpt zorgverleners met het vinden, kiezen en regelen van zorg. Gemeente Moerdijk regelt momenteel dat huisartsen gebruik kunnen maken van Zorgdomein. Inwoners die doorverwezen worden naar de gemeente – bijvoorbeeld naar het Centrum voor Jeugd en Gezin, Wmo-voorzieningen of schuldhulpverlening – kunnen hierdoor sneller geholpen worden. Goede afspraken maken met de huisarts Een intensievere samenwerking met huisartsen waarbij inzet van de huisarts gewenst is voor diverse projecten en pilots, vraagt om goede (zakelijke) afspraken.

Van gewenste resultaten tot financiële vergoeding. Relatie met de uitgangspunten De hiervoor beschreven kansen zijn in lijn met de uitgangspunten normaliseren (de-medicaliseren) en eigen kracht. Kortom Met meer bekendheid bij huisartsen over de mogelijkheden in het voorliggend veld en gerichtere doorverwijzing door huisartsen, kan de druk op eerstelijnszorg én zwaardere specialistische zorg afnemen.

53

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Hoofdstuk 3 Overzicht

Gemeente Moerdijk

54

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

1. Dashboard wettelijke taken Alle wetten, taken en doelen in één digitaal instrument Door te werken aan de Scan Mens en Maatschappij ontstond de behoefte aan een digitaal instrument voor het gemeentelijke sociaal domein. Dat resulteerde in een dashboard waarin de taken beschreven staan die wij als gemeente hebben. Veel taken én veel soorten taken In het kader van de Scan Mens en Maatschappij hebben we onze taken binnen het sociaal domein in kaart gebracht. In totaal heeft gemeente Moerdijk ruim 270 taken die voortkomen uit 28 wetten. Deze wetten gelden voor alle gemeenten in Nederland. Daarnaast maakt iedere gemeente zelf beleid. Daar horen eigen beleidstaken bij. De meeste gemeentelijke taken voor het sociaal domein komen voort uit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), de Wet publieke gezondheid (Wpg), de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wet op het primair onderwijs. Op basis van bijvoorbeeld alleen al de Wmo heeft gemeente Moerdijk 24 taken. Voorbeelden hiervan zijn: het opstellen en vaststellen van een Beleidsplan Wmo, het bestrijden van huiselijk geweld en het bevorderen van sociale samenhang. Op grond van de Jeugdwet zijn er 22 gemeentelijke taken. Deze lopen uiteen van het opstellen van een verordening jeugdhulp en het toekennen van persoonsgebonden budget (pgb) tot ondersteuning bij gedragsproblemen.

De aard van de gemeentelijke taken varieert van het opstellen van een lokaal of regionaal beleidsplan of het jaarlijks aanleveren van cijfers, tot het leveren van ondersteuning aan vrijwilligers en het bieden van begeleiding aan een bijstandsgerechtigde. Soms is er veel ruimte voor de gemeente, wat ons in staat stelt goed in te spelen op de lokale situatie. In andere gevallen is er een strakkere taakomschrijving vanuit de landelijke wetgeving. Behoefte aan digitaal instrument Met het inzichtelijk maken van al deze taken groeide de behoefte aan een handzaam digitaal instrument. Een instrument dat makkelijk in gebruik is voor medewerkers die taken oppakken binnen het sociaal domein. Uiteindelijk resulteerde dit in een dashboard, waarin alle 28 wetten, wettelijke taken én niet-wettelijke taken zijn ondergebracht. Met één druk op de knop geeft het digitale dashboard de taken weer die voortvloeien uit een wet. Doorklikken op een specifieke taak levert een omschrijving daarvan op, evenals de doestellingen waaraan met die taak gewerkt wordt, het originele wetsartikel én inzicht in de relaties die er zijn met andere taken. De taken kunnen niet alleen per wet opgeroepen worden, maar ook per leefgebied. Op deze manier komen ook de nietwettelijke taken in beeld.

Het dashboard met links de tien leefgebieden en rechts de grondslagen waarop onze gemeentelijke taken gebaseerd zijn. Op het moment van publicatie van de Scan deel III zijn 256 taken in het dashboard opgenomen. Het instrument is nog in ontwikkeling en zal ook in de toekomst onderhoud nodig hebben wanneer sprake is van nieuwe of aangepaste wetgeving en ontwikkelingen in lokaal beleid.

55

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Inzichten Inzetbaar bij werkplanningen, prioriteren en formuleren van opdrachten Het dashboard laat zien dat gemeente Moerdijk binnen het sociaal domein verantwoordelijk is voor heel veel taken op verschillende leefgebieden. Werken aan dit instrument maakte duidelijk dat wetten soms best abstract zijn en dat gemeenten veel vrijheid hebben bij de lokale invulling ervan. Soms bleek dat een wet op meerdere manieren geïnterpreteerd kan worden. Daarover gingen we met elkaar in gesprek waarbij we keken naar de situatie in Moerdijk. Relaties tussen onderwerpen en taken zijn goed zichtbaar op het dashboard. Collega’s zien bijvoorbeeld dat ze taken hebben binnen hetzelfde leefgebied of dat ze dezelfde relaties hebben. Dat biedt voordelen op het vlak van samenwerking en bij het verstrekken van opdrachten. Waar collega’s samenwerken met dezelfde partners, brengt het dashboard dit in beeld. Dat kan slim benut worden bij het formuleren van opdrachten. Bij het plannen van werkzaamheden en het stellen van prioriteiten is het dashboard een handig ondersteunend instrument. Daarnaast is beter zichtbaar waar we als gemeente al veel ondersteuning bieden en op welke punten onze inzet minder groot is. Op basis van de hiervoor beschreven eerste inzichten én de uitgangspunten voor het sociaal domein die de gemeenteraad in 2021 vaststelde, zijn kansen voor de toekomst geformuleerd.

Kansen vanaf 2024 Bij het werken aan onze wettelijke en lokale taken zullen alle medewerkers gebruikmaken van het dashboard. Het is belangrijk dat het dashboard ook onderdeel wordt van het inwerkprogramma voor nieuwe medewerkers. We gaan het dashboard inzetten bij het maken van werkplanningen, het stellen van prioriteiten en het verlenen van opdrachten. Zo kunnen we nog beter doen waar we voor aan de lat staan en dit onderbouwd uitleggen aan anderen. Relatie met de uitgangspunten In de hiervoor beschreven kansen zijn de uitgangspunten ‘normeren’ en ‘minimale administratieve taken’ te herkennen. Samen met nog zeven andere uitgangspunten stelde de gemeenteraad van Moerdijk deze in 2021 vast. Kortom Met de ontwikkeling van het dashboard is nog duidelijker geworden wat een omvangrijk en uiteenlopend takenpakket gemeente Moerdijk heeft. Het dashboard biedt voordelen voor samenwerking en is ondersteunend bij het plannen en prioriteren en bij het verlenen van opdrachten. Dit nieuwe instrument helpt ons om ondersteuning en zorg beschikbaar te houden voor de mensen die het echt nodig hebben.

56

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

2. Begrippen gedefinieerd Belangrijk dat we allemaal dezelfde taal spreken Binnen het sociaal domein zijn begrippen soms voor meerdere uitleg vatbaar. Denk bijvoorbeeld aan ‘participatie’ of ‘preventie’. Vaak komt een begrip in meer wetten voor; de betekenis is niet altijd eenduidig. Gemeente Moerdijk vindt het belangrijk dat we met z’n allen dezelfde taal spreken. Daarom hebben we een lijst gemaakt met zes veel gebruikte begrippen. Deze zijn nader gedefinieerd, kijkend naar hoe we ze in het beleid van gemeente Moerdijk gebruiken. Basisniveau Beleidsadviseurs voor verschillende leefgebieden binnen het sociaal domein namen samen een zestal begrippen onder de loep. Vragen daarbij waren onder meer: Wat zegt de wet over het begrip? Welke associaties hebben we er zelf bij? én Hoe gebruiken andere organisaties de begrippen? Daarbij is telkens gekeken naar wat een begrip wel en niet moet betekenen. Ter illustratie: Eén van de gedefinieerde begrippen is ‘bestaanszekerheid’. De eerste stap was: kijken wat hier onder valt. Dat zijn bijvoorbeeld: wonen en voldoende te eten hebben. Maar bijvoorbeeld niet: wekelijks naar het theater gaan. Zo kwamen we uit op een basisniveau waarvan gemeente Moerdijk wil dat iedere inwoner dit heeft. Voor welke doelgroep Bij sommige gemeentelijke taken vormen alle inwoners de doelgroep. Andere taken zijn juist gericht op een specifieke subgroep.

De definities geven weer voor welke doelgroepen we wat doen. Het begrip ‘zelfredzaamheid’ heeft bijvoorbeeld betrekking op inwoners van 18 jaar en ouder. Wie jonger is, valt onder de verantwoordelijkheid van ouders of verzorgers. Soms heeft dit ook met wetgeving te maken. Zo is de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) grotendeels bedoeld voor mensen vanaf 18 jaar die zelfstandig wonen. Het eerder besproken begrip ‘bestaanszekerheid’ is juist op alle inwoners van toepassing. Context Het is belangrijk om helder te hebben in welke context een begrip gebruikt wordt. De geformuleerde definities kunnen namelijk in verschillende situaties iets anders betekenen. Zo gaat bijvoorbeeld participatie enerzijds over meedoen in de samenleving en anderzijds over meebepalen in het bestuurlijke besluitvormingsproces. De lijst met gedefinieerde begrippen is niet alleen voor eigen gebruik; ook bij opdrachten aan onze samenwerkingspartners gaan we hiervan uit. In gesprekken gebruiken we de definities als startpunt, zodat voor iedereen duidelijk is met welk doel een activiteit uitgevoerd wordt. Slechts een begin Op het dashboard – een nieuw digitaal instrument binnen het sociaal domein van gemeente Moerdijk, zie p.54 – zijn begrippen en definities aanklikbaar bij relevante taken. Dat schept duidelijkheid over de inhoud van een taak.

Binnen gemeente Moerdijk hebben we afgesproken dat iedereen de definities gebruikt in adviesnota’s, beleidsstukken en memo’s. De lijst met zes begrippen en definities is slechts een begin. Waar dit wenselijk is, volgt in de toekomst uitbreiding. Bovendien zijn de geformuleerde definities niet definitief. We zullen met regelmaat bekijken of ze nog werkbaar zijn. Nieuwe ontwikkelingen kunnen tot gevolg hebben dat een definitie niet meer de volledige lading dekt. Met elkaar in gesprek blijven en eens in de zoveel tijd evalueren is dus nodig.

57

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

De lijst met zes nader gedefinieerde begrippen ziet er als volgt uit:

Bestaanszekerheid Iedere inwoner in de gemeente Moerdijk heeft de mogelijkheid tot een bestaanszeker leven. Bestaanszekerheid gaat over het hebben van een dak boven je hoofd, toegang tot voldoende en gezond eten, toegang tot goede en betaalbare zorg, rond kunnen komen, het hebben van werk of dagbesteding of het volgen van onderwijs.

Zelfredzaamheid Zelfredzaamheid gaat over zelf de weg naar hulp en ondersteuning weten te vinden wanneer een inwoner van 18 jaar of ouder zelf niet kan voldoen in een of meerdere van de bestaanscondities inkomen, wonen, activiteiten, relaties of gezondheid.

Preventie Preventie is tweeledig. Enerzijds gaat het over het voorkomen (van erger). Anderzijds gaat het om het bevorderen van kansen zodat een inwoner kan voorzien in de bestaanscondities (inkomen, wonen, activiteiten, relaties en gezondheid).

Participatie Participatie is tweeledig. Participatie gaat enerzijds over het meedoen in de samenleving. Anderzijds gaat participatie over meebepalen in het bestuurlijke besluitvormingsproces. De betekenis hangt af van de situatie.

Sociale samenhang Sociale samenhang is tweeledig. Enerzijds gaat sociale samenhang over hoe je je als inwoner verhoudt tot de omgeving waarbij we zowel kijken naar fysieke als digitale contacten. Daarnaast gaat sociale samenhang ook over de verhouding(en) tussen groepen in die omgeving.

Leefbaarheid Leefbaarheid is een subjectief begrip waarbij het gaat om de mate waarin de leefomgeving aansluit bij de voorwaarden en behoeften die er door de inwoner aan worden gesteld. We kijken daarbij naar de dimensies woningvoorraad, fysieke omgeving, voorzieningen, sociale samenhang en overlast en veiligheid. Dit zijn de definities zoals ze onlangs zijn geformuleerd. Deze definities zijn niet statisch en worden zo nodig in de loop van de tijd mogelijk aangepast.

58

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Hiervoor is toegelicht waarom gemeente Moerdijk sommige begrippen nader wil definiëren. Hierna volgen de eerste inzichten die we opdeden door te werken aan en met de begrippen.

Inzichten Heldere definities helpen bij inzetten juiste hulp Bij het formuleren en verstrekken van nieuwe opdrachten komen de definities goed van pas. Het is belangrijk om begrippen naar opdrachtnemers op de juiste manier te gebruiken, zodat duidelijk is wat de gemeente precies vraagt. En voor welke doelgroep(en) de gevraagde hulp bestemd is. Samen het gesprek hierover aangaan zorgt ervoor dat we de juiste hulp inzetten. Op basis van de hiervoor beschreven inzichten én uitgangspunten voor het sociaal domein die de gemeenteraad in 2021 vaststelde, zijn kansen voor de toekomst geformuleerd.

Kansen vanaf 2024 Gemeente Moerdijk gebruikt de begrippen en definities in gesprekken met partners en bij het formuleren van opdrachten. Dat levert heldere opdrachtformuleringen op. Zo ontstaan wederzijds de juiste verwachtingen. Hoe meer duidelijkheid in het begin, hoe beter alle partijen weten waar we naar toe werken en hoe makkelijker de resultaten te meten zijn. Kortom Om de juiste hulp te kunnen bieden, is het belangrijk dat alle betrokkenen dezelfde inhoud aan begrippen geven. Daarom gebruikt gemeente Moerdijk de definities in gesprekken met en opdrachten aan samenwerkingspartners. Zo is voor alle partijen helder aan welke doelen gewerkt wordt.

59

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Hoofdstuk 4 Conclusies

Gemeente Moerdijk

60

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Conclusies Voorliggend document is een weergave van de Scan Mens en Maatschappij Deel III, die werd afgerond in het najaar van 2023. Hierin worden vier leefgebieden en diverse thema’s belicht. In dit hoofdstuk staan de inzichten in de vorm van conclusies weergegeven. Algemeen In de praktijk lukt het niet iedereen om altijd zelfredzaam te zijn. Voor zij die het – tijdelijk of structureel – zelf of met hulp van het eigen sociale netwerk niet redden, bieden we (toegang tot) hulp en ondersteuning. ‘Licht waar mogelijk, zwaar waar nodig’ is hierbij het leidende principe. Vanuit menselijk perspectief heeft het voorkómen van (verergering van) klachten en problemen van inwoners onze prioriteit. Preventie en tijdig signaleren en ondersteuning bieden staan steeds meer centraal. Deze tendens is merkbaar in de hele zorgsector. Er is een beweging gaande van het medisch naar het sociaal domein en van het sociaal domein naar het welzijnsdomein. Waar de hulpvraag dit toelaat uiteraard. Er is een verschuiving van hulpverlening naar preventie, van intensieve jeugdzorg naar jeugdhulp en welzijnswerk, van GGZ-problematiek naar lichtere Wmo-ondersteuning en van een maatwerkvoorziening via de Wmo naar welzijnswerk of maatschappelijk werk. Oorzaken hiervan zijn vergrijzing en daarmee een stijgende werkdruk, een steeds krappere arbeidsmarkt en grenzen aan budgetten.

Door in te zetten op preventie en door zelfredzaamheid te stimuleren, draagt gemeente Moerdijk bij aan deze ‘beweging naar de voorkant’. Dit zal op termijn verlichting in de zorg opleveren, tegelijkertijd neemt de druk op voorliggende (welzijns)voorzieningen toe. En daarmee ook de druk op de gemeente en onze samenwerkingspartners. Eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid, re-ablement, normaliseren, normeren en preventie blijven daarom belangrijke uitgangspunten voor het sociaal domein. De gemeenteraad van Moerdijk stelde in totaal negen uitgangspunten vast in 2021, naar aanleiding van de Scan deel I: Naast de vijf genoemde ook: investeren in visievorming met de partners, minimale administratieve lasten, verdieping van de cijfers, één gezin, één plan en één regisseur.

Leefgebied Algemeen dagelijks leven en huishouding Sterke sociale basis Een sterke sociale basis wordt steeds belangrijker, met het oog op welzijn, het vroeg signaleren en tijdig aanpakken van problemen én het temperen van de zorgkosten (Verwey-Jonker Instituut, 2022). Hier liggen nog veel kansen, juist in een gemeente als Moerdijk met de verschillende kernen van overzichtelijke omvang. De sociale basis bestaat uit wat inwoners en organisaties in het dagelijks leven voor en met elkaar doen. Dat gaat verder dan bezig zijn met sport of een culturele activiteit. Dit gaat ook om signaleren, steun en hulp bieden aan gezinnen of alleenstaanden met een hulpvraag of die zich in een onveilige situatie bevinden.

61

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

In 2024 gaat Moerdijk dit thema onderzoeken en verder uitwerken. We willen bijdragen aan stevige lokale structuren, zodat mensen in de kernen en wijken ook voor elkaar (kunnen) zorgen. We streven naar een goede koppeling met gebieds- en vraaggericht werken per kern. Positieve gezondheid Naast de ‘beweging naar de voorkant’ is het gedachtegoed van Positieve Gezondheid een interessante nieuwe ontwikkeling. Dit betekent: breder naar gezondheid kijken, ook zaken als samen leuke dingen doen, rondkomen met geld en levenslust zijn van invloed op hoe gezond iemand zich voelt. De focus ligt niet op ziekte en zorg, maar op wat nog wél kan en op wat mensen zelf belangrijk vinden.

Leefgebied Sociale veiligheid Psychische problemen en onbegrepen gedrag Wat betreft psychische problematiek in het algemeen en het omgaan met onbegrepen gedrag is het van belang dat inwoners en professionals beter geïnformeerd zijn. De wijk-GGZ en het Meldpunt Crisiszorg West-Brabant gaan hiermee proactief en preventief aan de slag. Er komt een regionale Kenniswerkplaats Onbegrepen Gedrag, waar gemeente Moerdijk aan deelneemt. Doel is de expertise op dit punt bij gemeenten te vergroten. Te vaak is nog onduidelijk waar een inwoner in crisis kan worden aangemeld. De gemeenten in West-Brabant willen meer duidelijkheid en eenheid krijgen in alle meldpunten. Het huidige meldpunt Crisiszorg West-Brabant vormt de basis om op voort te bouwen. Samenwerking rond het gezin Onveiligheid zit vaak op meerdere leefgebieden en bij meerdere gezinsleden. Dat vraagt om een brede blik van alle professionals. Het is zaak oog te hebben voor het aandeel van alle gezinsleden en de problematiek en patronen die onveiligheid veroorzaken. Problemen rondom kinderen worden in de meeste gevallen veroorzaakt door problemen van de ouders/volwassenen. Bij de ondersteuning aan gezinnen kunnen we meer focussen op mogelijkheden, op wat gezinnen zelf kunnen en/of met hulp uit hun netwerk. Met in gedachten het uitgangspunt ‘normeren’.

Dit vraagt een andere houding van de professional die tot nu toe gewend was de best mogelijke hulp aan het gezin te verlenen. De gemeente vraagt nu juist professionals om het gezin te leren zelf problemen op te lossen. We willen zoveel mogelijk terug naar het normale.

62

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Een veelvoorkomende situatie bij gezinnen is scheidingsproblematiek. Scherper kijken of we ondersteuning voor volwassenen in kunnen zetten, is nodig. Scheidingsproblematiek is in de basis volwassenenproblematiek, waar de jeugdige erg veel last van kan hebben. Kinderen en jongeren zullen we ondersteunen met een kindbehartiger vanuit het CJG. Onveiligheid meer en eerder signaleren Andere thema’s waar we mee aan de slag gaan, zijn mentale weerbaarheid van jongeren en het voorkomen van mensenhandel bij kwetsbare groepen. Dit laatste onderwerp pakken we regionaal op. Voor al onze inzet op het gebied van sociale veiligheid geldt dat preventie en vroegtijdig signaleren voorop staan. Daar ligt een belangrijke kans om te voorkomen dat inwoners in structurele onveiligheid terecht komen. De gemeente stimuleert meer en eerdere signalering en beter gebruik van de meldcode huiselijke geweld en kindermishandeling. Dit vraagt om intensieve samenwerking met zowel partners uit het voorliggend veld als de specialistische zorg.

Leefgebied Sociale participatie Naast behoud van zelfredzaamheid is meedoen in de samenleving, voor alle Moerdijkers van jong tot oud, een belangrijk doel van onze gemeentelijke inzet. Sociale participatie – deelnemen aan sport en cultuur is louterend voor de mentale en fysieke gezondheid. Lokaal Preventieplan Vanaf 2024 vervangt het nieuwe Lokaal Preventieplan het huidige Lokaal Preventieakkoord. Hiermee kunnen we nog meer focussen op preventie en gezondheid en minder op zorg. Belangrijke aandachtspunten in het Lokaal Preventieplan zijn: sociale participatie, sport en bewegen, versterken van de sociale basis, mentale gezondheid, de bestrijding van eenzaamheid en Welzijn op recept. Het gedachtegoed van het Gezond en Actief Leven Akkoord en Positieve Gezondheid sluit hierbij aan. We zullen de principes hiervan dan ook integreren in bestaande werkwijzen; de nadruk ligt op wat nog wel kan en wat mensen zelf belangrijk vinden in het leven. Accommodaties beter gebruiken Samen met andere betrokken partijen gaat gemeente Moerdijk het gebruik van accommodaties voor ontmoeting optimaliseren. We willen beter aansluiten op de behoeften van inwoners en vrijwilligers. Met het nieuwe accommodatiebeleid geven we voor een deel ook invulling aan het versterken van de sociale basis.

Daarbij combineren we het faciliteren van de fysieke locaties met het ondersteunen van de activiteiten die er plaatsvinden. Vrijwilligers gerichter ondersteunen Voor deze en andere activiteiten zijn vrijwilligers onmisbaar. De behoefte aan hun inzet zal in de toekomst alleen maar toenemen. We kunnen meer aandacht aan vrijwilligers besteden en een duidelijker beleid ontwikkelen. We kunnen ook achterhalen hoe we vrijwilligerswerk aantrekkelijker kunnen maken. Daarbij hoort gerichtere ondersteuning van vrijwilligersorganisaties. Met al deze acties kunnen we vrijwilligersorganisaties beter bijstaan in hun ontwikkeling. Inwoners aan tafel over sociaal-maatschappelijke onderwerpen Met het introduceren van inwonerparticipatie over sociaal-maatschappelijke onderwerpen, kunnen individuele Moerdijkers meedenken met de gemeente en maatschappelijke organisaties. Dat maakt beter inspelen op lokale en regionale behoeften mogelijk. Integrale aanpak taal Taalbeheersing is een succesfactor of struikelblok voor meedoen in de samenleving. Dat geldt zeker voor nieuwkomers, maar kan ook het geval zijn voor wie in Nederland geboren is. Een integrale aanpak taal is nodig, met een goede aansluiting tussen leesbevordering, Nederlands als tweede taal, het voorkomen en bestrijden van taalachterstanden (aanpak laaggeletterdheid) en digitale vaardigheden.

Per 1 oktober 2023 is hiervoor een adviseur Taal aangesteld binnen de gemeentelijke organisatie.

63

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Leefgebied Wonen Woonvormen voor kwetsbare inwoners, zoveel mogelijk ‘thuis nabij’ Niet iedereen heeft dezelfde behoeften. Het aanbieden van een breed scala aan woonvormen is dus belangrijk. Sommige jongeren en volwassenen kunnen zelfstandig wonen met beperkte ondersteuning, anderen hebben baat bij intensievere begeleiding. We vinden het belangrijk dat in de verschillende kernen diverse woonvormen aanwezig zijn, zodat ook mensen die begeleiding nodig hebben in de eigen omgeving kunnen (blijven) wonen. De gemeente kan hierbij faciliteren door mantelzorgwoningen mogelijk te maken en door gemengd wonen – met en zonder behoefte aan begeleiding – te stimuleren. De regionale woonzorganalyse en de nog te ontwikkelen lokale woonzorgvisie zullen enerzijds input geven voor het ontwikkelen van innovatieve woonvormen voor kwetsbare inwoners en anderzijds inzicht in welke urgentiegroepen voorrang krijgen. Het CJG denkt na over het faciliteren van kleinschalige woonvoorzieningen voor jeugd en het werven van pleeggezinnen. Dit als alternatief voor gesloten opvang. Gemeente Moerdijk heeft momenteel geen gezinshuis, maar staat hier wel voor open. In onze gemeente zijn wel al veel pleeggezinnen. We blijven dit stimuleren door in te zetten op werving en door onze pleeggezinnen te waarderen.

Samenwerking huisartsen De huisarts is een belangrijke formele verwijzer naar jeugdhulp die door de gemeente wordt betaald. Er is geïnvesteerd in nauwer contact met de huisartsen. Dit heeft geleid tot veel inzichten. Huisartsen hebben regelmatig patiënten die geen medische hulp nodig hebben maar psycho-sociale hulp. Huisartsen bleken echter aan te lopen tegen onvoldoende kennis over de vrij toegankelijke hulp en over de Wmo, jeugdhulp en ondersteuning bij financiële zorgen. Kort gezegd is er veel winst te behalen op het gebied van informatie en communicatie. Hierbij hebben huisartsen behoefte aan vaste contactpersonen bij de gemeente. We gaan dit uitproberen in een pilot. Ook voor het direct verwijzen in Zorgdomein (een digitaal systeem) zetten we een pilot op en we regelen dat huisartsen gebruik kunnen maken van dit systeem. Welzijn op recept is ook een kans. In plaats van een medische oplossing krijgt de patiënt bij de huisarts een doorverwijzing naar maatschappelijk werk. Als gemeente bekijken we hoe dit principe voor Moerdijk gerealiseerd kan worden. De Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein (Wams) maakt het delen van gegevens voor gemeenten en sociaal-maatschappelijke partners makkelijker. Dat biedt mogelijkheden voor een meer integrale dienstverlening.

Wachttijden en bijbehorende problemen, de zorg voor vluchtelingen en het huisartsentekort zijn lastiger op te lossen.

64

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Rol gemeente varieert: partner, regisseur of opdrachtgever Wij zijn als gemeente niet in staat om alle doelen alleen te realiseren. We doen zelf een deel van de uitvoering (jeugdhulp, Wmo en schuldhulpverlening) én we pakken de opgaven op met andere organisaties. Hoe wij ons vervolgens verhouden tot andere organisaties wordt bepaald door wat onze opdracht is. Of we opdrachtgever zijn, partner of regievoerder, is afhankelijk van de vraag welke rol het meest effectief is voor het gewenste resultaat. Naar een nieuwe manier van werken De Scan Mens en Maatschappij is de opmaat naar een nieuwe manier van werken. De principes hiervan zijn al te zien in onze organisatie. Op verschillende plekken worden mensen en middelen effectiever ingezet. Takenpakketten van een aantal medewerkers zijn logischer ingedeeld. Doelstellingen– voortkomend uit afzonderlijke taken – worden waar mogelijk gecombineerd. Mogelijkheden om te werken over de grenzen van domeinen heen zijn bijvoorbeeld duidelijk zichtbaar bij het leefgebied Sociale veiligheid. Daklozen en verslaafden kunnen problemen op het gebied van openbare orde veroorzaken; daarnaast hebben deze mensen zorg nodig. Hier hebben we te maken met veiligheid en handhaving én met het sociaal domein. Stevige samenwerking hiertussen is essentieel om inwoners goed te kunnen ondersteunen.

Digitaal Dashboard Gemeente Moerdijk ontwikkelde naar aanleiding van de Scan een dashboard waarin alle wetten, wettelijke taken én niet-wettelijke taken zijn ondergebracht (zie afbeelding op pagina 54). Dit digitale systeem past goed bij het nieuwe opdrachtgeverschap. Hierin zijn relaties tussen onderwerpen, taken en personen goed zichtbaar. Het dashboard maakt ook duidelijk waar we ondersteunen en hoeveel. Dat biedt voordelen op het vlak van plannen, prioriteren en samenwerken. Een tweede – minder omvangrijk – instrument is een overzicht met definities van veel gebruikte begrippen. Zo zorgen we dat iedereen, zowel bij de gemeente als bij opdrachtnemers, het over dezelfde dingen heeft. Dat zorgt voor duidelijkheid bij het formuleren van opgaven en uiteindelijk voor de inzet van de juiste ondersteuning. Toegang sociaal domein Niet alle inwoners lukt het om zelfstandig en/of tijdig de juiste hulp te vragen. Bij ouderen zien we steeds vaker een vervuilde woning, onvoldoende persoonlijke hygiëne en medische zorg. Zeker in samenhang met de aankomende vergrijzing is dit een ongewenste ontwikkeling. Binnen jeugdhulp komt een groot deel van de hulpvragen binnen door problematiek van de ouders of verzorgers, zoals verslaving, financiële problemen of een scheiding. En steeds vaker is er de noodzaak van korte praktische hulp in plaats van alleen maar een verwijzing.

De toegang van de gemeente is nu nog onvoldoende gericht op breed, integraal en preventief werken. Terwijl dit wel belangrijk is om zwaardere zorg te voorkomen. Mogelijk is een brede toegang tot gemeentelijke ondersteuning efficiënt is. Een plek of loket waar inwoners en professionals terecht kunnen met vragen en problemen betreffende alle tien de leefgebieden. Nu heeft gemeente Moerdijk nog aparte toegangen voor ondersteuning aan volwassenen (Wet maatschappelijke ondersteuning), jeugd (Centrum voor Jeugd en Gezin), financiële zorgen (Schuldhulpverlening en Werkplein) en sociale veiligheid (Veilig Thuis en Meldpunt Crisiszorg West-Brabant). Mensen weten lang niet altijd waar ze met vragen en zorgen terecht kunnen. Dat geldt voor individuele inwoners, hun sociale netwerken én professionals. Een brede toegang kan inwoners gerichter en sneller naar de juiste hulp leiden. We hebben ideeën voor het organiseren van een stevige lokale toegang in de wijk. Met allrounders die het hele veld aan voorzieningen op sociaal-maatschappelijk vlak overzien. Met professionals die kijken naar het hele gezin, naar onderliggende oorzaken en patronen in het totale gezinssysteem. Dus niet alleen de volwassenen of jeugdige waarbij in eerste instantie de problematiek lijkt te spelen. Professionals kunnen naar de brede toegang verwijzen, inwoners kunnen hier zorgen en vragen bespreken.

Vanaf deze plek kan ook ondersteuning en hulp georganiseerd worden tot het moment dat inwoners weer zelfredzaam zijn. De eerste stappen hebben we al gezet, met een brede intake om de hulpvraag beter in beeld te krijgen. Gemeente Moerdijk wil dit verder ontwikkelen. Integraal samenwerken met de partners in het voorliggend veld is daarbij essentieel.

65

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Steeds meer beroep op inwoners We doen als gemeente meer dan voorheen een beroep op eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid van inwoners. Met onze ondersteuning willen we bijdragen aan (het ontstaan van) hechte sociale netwerken, waarin mensen elkaar helpen. Al met al vragen we als gemeente meer van onze inwoners. Wat betreft zelfredzaamheid en (weer) meer gewoon elkaar helpen. In het sociale netwerk, als mantelzorger, maatje, buddy of als vrijwilliger. Verder is het uitgangspunt ‘normaliseren’ van belang in onze communicatie. Sommige problemen horen immers gewoon bij het dagelijks leven. Daar is niet altijd hulp of ondersteuning bij nodig.

66

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Hoofdstuk 5 Van Scan Mens en Maatschappij naar een Programma Sociaal Domein

67

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Kansen verzilveren! Van inventarisatie naar uitvoering Met het afronden van voorliggend document – de Scan Mens en Maatschappij deel III – sluit gemeente Moerdijk een omvangrijke inventarisatie af. Een inventarisatie van feiten, inzichten en kansen voor de toekomst. Een deel van die kansen is en wordt al verzilverd in de praktijk. Die lijn zet gemeente Moerdijk de komende jaren door. Dat vraagt om een gestructureerde, projectmatige aanpak. We gaan dan ook verder met een concreet Programma Sociaal Domein waarin de geformuleerde kansen een plek en een planning krijgen. Maar voordat we daaraan beginnen, staan we stil bij de actuele situatie. Staat gemeente Moerdijk er nog hetzelfde voor als na afronding van de Scan deel I en II? Het antwoord is ja: Wat we al inventariseerden zien we terug in de actualiteit. Daarbij vallen twee bewegingen op die sterker zijn en sneller onze aandacht vragen dan we voorzagen. Problemen bij het kind, vaak veroorzaakt door de ouders/verzorgers De eerste ligt op het gebied van jeugdhulp. In driekwart van de gevallen blijkt het probleem niet bij het kind of de jongere te liggen, maar bij de volwassenen. Door hier de juiste aanpak te bieden, zal een deel van de jeugdhulp van het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) verschuiven naar hulp voor volwassenen vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) of vanuit bijvoorbeeld maatschappelijk werk.

Het is dus zaak tijdens intakes breed te inventariseren en hierbij de hele thuissituatie en alle leefgebieden mee te nemen. De gemeente denkt na over hoe dit vorm kan krijgen in de praktijk. We willen onderzoeken of een brede, integrale toegang goed werkt. Vergrijzingspiek al vanaf 2025 De tweede beweging betreft de steeds groter wordende groep ouderen. Op 1 januari 2023 was ruim 20% van de Nederlandse bevolking 65 jaar of ouder; in gemeente Moerdijk was dit zelfs 22,7%. De verwachting is dat het aandeel 65-plussers zal stijgen tot gemiddeld 26% rond 2040. Bovendien is er sprake van ‘dubbele vergrijzing’; binnen de groep 65-plussers neemt het aandeel van 80-plussers toe. In 2050 zijn er in Nederland twee tot drie keer zoveel 80-plussers als nu (bron: CBS). Hoe blijven deze ouderen zelfredzaam en veerkrachtig? Hoe digitaal vaardig zijn ze, wat kunnen ze daar nog in leren en wie speelt hierbij welke rol? Gemeente Moerdijk beseft dat het belangrijk is om op dit specifieke punt snel aan de slag te gaan en te bedenken wat we nu al kunnen doen.

68

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Beweging naar de voorkant Een derde belangrijke beweging is al wat langer gaande: de zogenoemde beweging naar de voorkant. Van zwaardere zorg naar lichtere ondersteuning; van medisch naar sociaal domein en welzijnswerk. Deze verschuiving naar de voorkant speelt in de hele zorg- en welzijnssector. Bij de gemeente vertaalt dit zich in verschuivingen van de Wet langdurige zorg (Wlz) en de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) naar de Wmo en de schuldhulpverlening. Dat resulteert in veel meer druk op gemeentelijke voorzieningen. De druk hierop neemt ook toe doordat er steeds minder intramurale zorg (in een verpleeghuis of instelling) is. Ouderen met complexe problemen blijven langer thuis wonen en hebben hierbij ondersteuning nodig. Ook andere kwetsbare groepen wonen steeds vaker in reguliere woningen; dat vraagt om begeleiding aan huis. Fors investeren in preventie In lijn met de beweging naar de voorkant gaat gemeente Moerdijk zwaar inzetten op preventie. Op dit moment leggen we de laatste hand aan het nieuwe Lokaal Preventieplan. De uitvoering hiervan start begin 2024. Enkele hoofdpunten zijn: een gebiedsgerichte aanpak, sport als rode draad én preventie en zorg direct op elkaar afstemmen.

Er zijn vier belangrijke thema’s benoemd, te weten: mentale gezondheid bij jongeren, gezond en vitaal ouder worden, terugdringen van gezondheidsachterstanden en het bevorderen van een gezonde leefstijl. We gaan als gemeente meer integraal naar preventie kijken. Dat heeft ook gevolgen voor opdrachten aan samenwerkingspartners. Vaak zijn meer partners nodig om aan één opgave te werken. Jeugdigen tot 18 jaar én 18-plussers Als gemeente gaan we onze ondersteuning vanuit de leefgebieden specifieker richten op enerzijds de doelgroep jeugd tot 18 jaar en anderzijds 18-plussers. Ook in de wetgeving ligt hier een grens. Wat we gaan doen voor beide groepen, zal grotendeels gebaseerd zijn op de inzichten en kansen in de Scan deel II en III. Voor de doelgroep jeugd kunnen we daarnaast voortbouwen op de landelijke Hervormingsagenda Jeugd 2023 – 2028. Deze beoogt knelpunten in de jeugdzorg structureel aan te pakken en het jeugdzorgstelsel financieel houdbaar te maken voor de toekomst. Voor de grote doelgroep volwassenen ontbreekt een dergelijk landelijk kader. Snel en gericht handelen is wel hard nodig. Gezien de toenemende druk op de gemeente, overweegt Moerdijk om voor deze groep zelf een overkoepelende visie te formuleren. Dichterbij, breder, meer integraal Zoals gezegd is voor het realiseren van kansen die de Scan opleverde een gestructureerde, projectmatige aanpak nodig.

Hiervoor ontwikkelen we in het eerste kwartaal van 2024 een Programma Sociaal Domein, waarin de kansen een plek krijgen. Ondertussen worden verbeteringen al opgepakt, zoals bijvoorbeeld intern een betere afbakening van rollen en taken, vernieuwde samenwerking met de maatschappelijke partners en met de huisartsen en het implementeren van Welzijn op recept. Het totaal aan geïnventariseerde inzichten en kansen overziend, springen de volgende zaken eruit. Dichtbij onze inwoners We moeten als gemeente terug de wijk in, ondersteuning bieden dichtbij inwoners, jong en oud. De beste resultaten kunnen we bereiken vanuit een stevige sociale basis. Deze bestaat uit wat inwoners in het dagelijks leven met en voor elkaar doen, uit georganiseerde bewonersinitiatieven en inspanningen op sociaal vlak door andere partijen. Daarom investeren we als gemeente flink in die sociale basis. Zo dragen we bij aan sterke sociale systemen, een cultuur van ‘elkaar zien’ en zorgdragen voor elkaar. Dat maakt vroegtijdig signaleren van problemen – door inwoners en professionals – én het bieden van passende hulp beter mogelijk. Daarbij zal informele hulp voor elkaar – als familie, vrienden, buren – een grotere rol gaan spelen. Problemen maken ook gewoon deel uit van het dagelijks leven en niet voor ieder probleem is professionele hulp nodig.

69

Scan Mens & Maatschappij Deel III

Gemeente Moerdijk

Brede, integrale toegang Gemeente Moerdijk heeft nu nog aparte toegangen voor verschillende soorten problemen. Denk aan ondersteuning voor volwassenen vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), jeugdhulp vanuit het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG), hulp bij financiële zorgen (Schuldhulpverlening en Werkplein) en zorgen over veiligheid (Veilig Thuis en Meldpunt Crisiszorg West-Brabant). Mensen weten lang niet altijd waar ze met vragen en zorgen terecht kunnen. Dat geldt voor individuele inwoners, hun sociale netwerken én professionals. Daarom willen we een brede, integrale toegang realiseren. Een plek waar mensen terecht kunnen voor problemen op alle levensgebieden. Of het nu gaat om schuldenproblematiek, gezondheidsklachten of een kind dat niet mee kan doen… De hulpverleners op deze plek overzien het hele veld aan voorzieningen op sociaalmaatschappelijk vlak en hebben kennis over alle leefgebieden. Het zijn allrounders die kijken naar het hele gezin. Dus niet alleen naar de individuele volwassene of jeugdige waarbij in eerste instantie de problematiek lijkt te spelen. Maar zeker ook naar onderliggende oorzaken en patronen in het totale gezinssysteem, om van daaruit de juiste hulp of verwijzing te kunnen bieden.