Scan Mens en Maatschappij III
Tekst van het document
1
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Scan Mens & Maatschappij Deel III Inzicht en grip op het sociaal-maatschappelijk domein
Oktober 2023
Gemeente Moerdijk
2
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Colofon Realisatie: Domein Mens en Maatschappij, gemeente Moerdijk Ambtelijk opdrachtgever: José Hiel, directeur Mens en Maatschappij Bestuurlijk opdrachtgevers: Wethouders Pauline Joosten en Bennie Blom Teksten: tar&zo Opmaak: Paperclear Fotografie: Marcel Otterspeer, Wild Port of Europe, VVV Moerdijk, Taalpunt bibliotheek in Zevenbergen, Timo Reisiger, Gemeente Moerdijk Uitgave: oktober 2023 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vereenvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook en evenmin in een geautoriseerd gegevensbestand worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Gemeente Moerdijk.
3
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Inhoud 1. Inleiding4 2. Hoofdstuk 1. De leefgebieden 7 • Inleiding8 • 1. Leefgebied Algemeen dagelijks leven en huishouding 9 • 2. Leefgebied Sociale veiligheid 16 • 3. Leefgebied Sociale participatie 26 • 4. Leefgebied Wonen 36 3. Hoofdstuk 2. Thema’s 44 • 1. Samenwerkingspartners 45 • 2. Samenwerking met huisartsen 47 4. Hoofdstuk 3. Overzicht 53 • 1. Dashboard wettelijke taken 54 • 2. Begrippen definieerd 56 5. Hoofdstuk 4. Conclusies 59 6. Hoofdstuk 5. Vervolg: van Scan Mens en Maatschappij naar een Programma Sociaal Domein 66
4
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Inleiding De meeste inwoners hebben een inkomen en onderdak. Ze runnen een huishouden en lossen zelf alledaagse problemen op. Met andere woorden: ze zijn zelfredzaam en kunnen op eigen kracht meedoen in de maatschappij. Voor een deel van de mensen gaat dit niet op. Eén op de zes volwassenen in ons land kampt met een stapeling van problemen. Denk aan weinig financiële middelen, het niet zelfstandig kunnen voeren van een huishouding en het ontbreken van een sociaal netwerk. Voor ouders met minderjarige kinderen is dit één op de tien (bron: SCP, mei 2023). Landelijk kreeg 10,5 % van de jeugdigen tot 23 jaar in 2022 een vorm van jeugdzorg; jeugdhulp kwam verreweg het meest voor (bron: CBS, april 2023). Gemiddeld genomen is te zeggen dat 15 tot 20% van de huishoudens een vorm van hulp en ondersteuning nodig heeft. Die hulp en ondersteuning is er. Een deel hiervan wordt geboden door de gemeente vanuit het domein Mens en Maatschappij, in de vorm van vrij toegankelijke voorzieningen én zorg waarvoor een indicatie en/of beschikking nodig is. Gemeente Moerdijk voert hiertoe in totaal 28 landelijke wetten en ruim 270 taken uit. Daarnaast voeren we taken uit op basis van lokaal en regionaal beleid. Doel van de gemeentelijke inzet is: een leefbare en veerkrachtige samenleving waarin alle inwoners, van jong tot oud, kunnen meedoen.
Als gemeente ondersteunen we onze inwoners op tien leefgebieden, tien pijlers in het dagelijks leven:
• • • • •
Opvoeden en opgroeien Onderwijs Fysieke en mentale gezondheid Werk Mobiliteit
• • • • •
Financiën Algemeen dagelijks leven Wonen Sociale participatie Sociale veiligheid
5
Gemeente Moerdijk
Scan Mens & Maatschappij Deel III
In de Scan Mens en Maatschappij deel II zijn de eerste zes leefgebieden beschreven en daarnaast het thema Verwijzers. In voorliggend document, de Scan deel III, belichten we de overige vier leefgebieden en een aantal nieuwe thema’s. De gemeentelijke ondersteuning is steeds meer gericht op investeren in preventie, om zoveel mogelijk te voorkomen dat de zelfredzaamheid van onze inwoners verloren gaat. Preventie is tweeledig. Enerzijds gaat het over het voorkomen (van erger). Anderzijds gaat het over het bevorderen van kansen zodat een inwoner kan voorzien in de bestaanscondities (inkomen, wonen, activiteiten, relaties en gezondheid). Zwaardere zorg en ondersteuning willen we beschikbaar en betaalbaar houden voor inwoners die dit echt nodig hebben. Dat lukt alleen door zoveel mogelijk ‘naar de voorkant te bewegen’. Met andere woorden: naar preventieve en lichtere voorzieningen. Ook in de totale zorgsector vindt een verschuiving naar de voorkant plaats, van zorg en ziekte naar preventie en gezondheid. Met de verschuiving naar lichtere, voorliggende voorzieningen en het geven van prioriteit aan preventie, neemt de druk op eerstelijns zorg en zwaardere specialistische zorg hopelijk af. Vanuit menselijk perspectief juicht gemeente Moerdijk dit toe.
Preventieve voorzieningen en vroegtijdige ondersteuning kunnen voorkomen dat inwoners (verder) in de problemen raken en in een zwaarder traject terecht komen. Kijkend naar het totale zorgdomein, betekent dit bovendien dat er hopelijk minder zware zorg nodig is. Dat levert besparingen op voor de zorgsector en de zorgverzekeraars, maar niet voor de gemeente. De druk op de lichtere gemeentelijke ondersteuning neemt juist toe. Ook doordat er steeds minder intramurale zorg (in een verpleeghuis of instelling) is en ouderen met complexe problemen langer thuis blijven wonen. Datzelfde geldt voor andere kwetsbare groepen. Terwijl de gemeente, net als alle andere partijen in dit veld, te maken heeft met grenzen aan budgetten en personele capaciteit. Dat vraagt om scherpe, verantwoorde en goed onderbouwde keuzes bij beleidsontwikkeling en de uitvoering hiervan. Om dit mogelijk te maken, is de Scan Mens en Maatschappij opgezet; een breed en diepgaand onderzoek waarvan de resultaten zowel inhoudelijk als financieel meer inzicht in en grip op het sociaal domein geven. De uitkomsten maken ook een betere sturing mogelijk op effecten en samenhang van onze gemeentelijke ondersteuning. Bovendien vormen de inzichten die de Scan oplevert een goede basis voor het vormen van een heldere toekomstvisie.
Aan de Scan Mens en Maatschappij is een financiële taakstelling gekoppeld: een totale besparing van 1,7 miljoen euro van 2021 t/m 2024. Van deze taakstelling is momenteel meer dan 1,5 miljoen euro gerealiseerd. Het laatste gedeelte van de taakstelling zal naar verwachting in 2025 worden gerealiseerd.
Inhoudelijke Scan Mens en Maatschappij
Data sociaal domein Start analyse wetten Waarde van preventie
Kansen verzilveren en maatregelen, uitvoeren
Kansen verzilveren en maatregelen, uitvoeren, Taakstelling behaald
2024
2025
Raadsbesluit taakstelling 1,7 mln
2020
2021
2022
2023
Scan deel I
Scan deel II
Scan deel III
6
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Scan Mens en Maatschappij in drie delen In 2021 werkten we aan Deel I van de Scan. We maakten een profiel van het sociaal domein in gemeente Moerdijk met cijfers en data over financiën, gezondheid, zorg, onderwijs, werk, inkomen én voorzieningen vanuit de verschillende wetten. We vergeleken onze sociaal-maatschappelijke kenmerken met die van regiogemeenten en landelijke gemiddelden. Daarnaast deden we literatuuronderzoek naar de waarde van preventieve ondersteuning, voor zowel jeugd als volwassenen. In 2022 en 2023 brachten we in kaart wat we feitelijk doen binnen het sociaal maatschappelijk domein en wat we moeten doen op basis van wettelijke en beleidsgrondslagen. Daarnaast zetten we opgedane inzichten en te verzilveren kansen op een rij. Dit resulteerde in de delen II en III van de Scan Mens en Maatschappij, beide documenten hebben dezelfde opzet. Deel II (2022) behandelt zes leefgebieden en één thema; deel III (2023) beslaat vier leefgebieden en vier thema’s. Van de hoofdstukken over de leefgebieden gaat het eerste deel grotendeels over de wettelijke en niet-wettelijke taken. Het tweede deel van deze hoofdstukken heeft een meer beschouwend karakter en gaat over inzichten en kansen. In de Scan deel II is voor de tien leefgebieden in beeld gebracht via welke regelingen, producten, diensten en voorzieningen de gemeente haar inwoners ondersteunt.
En welke organisaties aan de lat staan voor de uitvoering van de gemeentelijke ondersteuning. Er is een indeling gemaakt in vier categorieën, beginnend bij lichtere ondersteuning en oplopend naar zwaardere hulp. Negen uitgangspunten Naar aanleiding van de Scan deel I stelde de gemeenteraad van Moerdijk in het najaar van 2021 negen uitgangspunten vast voor het sociaal domein: • • • • • • • • •
Eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid Reablement (deels weer zelf taken kunnen oppakken) Normeren (begrenzen van een zorgtraject, goed is goed genoeg, met welke resultaten zijn we tevreden?) Normaliseren (niet altijd is een hulptraject nodig) Investering in preventie Investeren in gezamenlijke visievorming met de maatschappelijke partners Verdieping van de cijfers uit Scan Deel I 1 gezin, 1 plan, 1 regisseur Minimale administratieve taken
Deze uitgangspunten zijn opgenomen in het bestuursakkoord 2022 – 2026 en vormen de basis bij het maken en uitvoeren van toekomstig beleid. Het voorliggende document In het document dat voor u ligt, de Scan deel III, belichten we in Hoofdstuk 1 de leefgebieden Algemeen dagelijks leven, Wonen, Sociale Participatie en Veiligheid. In hoofdstuk 2 behandelen we de volgende thema’s: Samenwerking met huisartsen en Samenwerking met maatschappelijke partners, Opdrachtgeverschap, Dashboard (een digitaal instrument) en definities van veel gebruikte begrippen. In hoofdstuk 3 leest u over het dashboard dat inzicht geeft in alle wettelijke taken en veelgebruikte begrippen. Hoofdstuk 4 bevat de Conclusies en in Hoofdstuk 5, Vervolg, kijken we vooruit. Vooruitkijken Een deel van de kansen die de Scan opleverde, is en wordt al verzilverd in de praktijk. Die lijn zet gemeente Moerdijk de komende jaren door. Dat vraagt om een gestructureerde, projectmatige aanpak. Hoe deze er precies uit gaat zien, staat nog niet vast. We bepalen dit najaar de inhoudelijke prioriteiten voor 2024 en 2025 en nemen hierbij eerdere toezeggingen mee. In lijn met de beweging naar de voorkant gaan we als gemeente behoorlijk inzetten op preventie.
Het ontwikkelen van eigen sociaal-maatschappelijk beleid en het uitvoeren van de bijbehorende taken doen we als gemeente niet alleen, maar samen met vele maatschappelijke organisaties, zorgaanbieders en vrijwilligersorganisaties. Meer dan in het verleden zal de gemeente een regierol vervullen. Hierbij vertrouwen we op de inhoudelijke deskundigheid van onze partners. ‘Licht waar mogelijk, zwaar waar nodig’, blijft het leidende principe van gemeente Moerdijk bij het bieden van hulp en ondersteuning.
7
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Hoofdstuk 1 De leefgebieden
Gemeente Moerdijk
8
Gemeente Moerdijk
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Inleiding Dit hoofdstuk bevat uitgebreide informatie over vier leefgebieden. De teksten beginnen met een feitelijk gedeelte, gevolgd door een meer beschouwend gedeelte. Bij de leefgebieden komen in het eerste deel telkens onze wettelijke en niet-wettelijke taken aan bod. Het tweede deel gaat over opgedane inzichten én over kansen die we in de toekomst kunnen verzilveren. De negen uitganspunten voor het sociaal domein die de gemeenteraad in 2021 vaststelde, lopen als een rode draad door alle kansen heen. Het verzilveren van kansen doen we niet alleen, maar samen met onze professionele partners, tal van vrijwilligers en de inwoners van gemeente Moerdijk.
Leefgebieden
Thema’s
1. Opvoeden en opgroeien
1. Verwijzers
2. Onderwijs
2. Huisartsen
3. Fysieke en mentale gezondheid
3. Opdrachtgeverschap
4. Werk
Scan Deel II
5. Mobiliteit
5. Begrippen nader gedefinieerd
6. Financiën 7. Algemeen dagelijks leven 8. Wonen 9. Sociale participatie 10. Veiligheid
4. Dashboard
Scan Deel III
Scan Deel II
Scan Deel III
9
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
1. Leefgebied Algemeen dagelijks leven en huishouding Van zorg en ziekte naar gezondheid en preventie Bij het Algemeen dagelijks leven gaat om het zelfstandig voeren van een huishouding: zorgen dat het huis schoon is, de boodschappen gedaan zijn, het eten op tafel staat en de rekeningen betaald worden. Hierbij ondersteunt de gemeente inwoners die dit zelf niet redden of geen sociaal netwerk hebben dat hen hierbij ondersteunt. Denk aan praktische dingen als hulp bij het huishouden en de administratie. Maar ook aan zaken als dagelijkse structuur creëren en het sociale netwerk versterken. De nadruk ligt daarbij zoveel mogelijk op het behouden en stimuleren van zelfredzaamheid.
Wettelijke taken Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) Gemeenten hebben vanuit deze wet de opdracht beleid te ontwikkelen en uit te voeren. Het betreft het gericht ondersteunen van de zelfredzaamheid en participatie van personen met een beperking of met chronische, psychische of psychosociale problemen, zoveel mogelijk in de eigen leefomgeving. Voorbeelden hiervan zijn het bevorderen en faciliteren van mantelzorg en het bieden van maatwerkvoorzieningen, zoals hulpmiddelen, huishoudelijke ondersteuning of begeleiding voor mensen die het met hulp uit hun netwerk of mantelzorg niet redden. Onze gemeente vertaalt deze wettelijke taak in een lokaal beleidsplan, een verordening, beleidsregels en een besluit maatschappelijke ondersteuning Moerdijk. Hierna volgt een korte toelichting per onderdeel. • Mantelzorg De wettelijke taken voor gemeenten op dit vlak zijn: bevorderen dat inwoners mantelzorg verlenen én mantelzorgers zoveel mogelijk in staat stellen hun taken uit te voeren. Gemeente Moerdijk faciliteert het Mantelzorg steunpunt Moerdijk (uitgevoerd door Surplus). Dit Steunpunt organiseert lotgenotencontact, mantelzorg coaching, cursussen, nieuwsbrieven en er is een dagelijks bereikbaar contactpunt. Daarnaast wordt waardering uitgesproken met een cadeaucheque, maandelijkse activiteiten en een grote activiteit in de Week van de Mantelzorg.
• Maatwerkvoorzieningen Inwoners die het op eigen kracht of met mantelzorg óf hulp uit hun sociale netwerk niet redden, kunnen gebruikmaken van maatwerkvoorzieningen. Deze zijn bedoeld ter ondersteuning van zelfredzaamheid en deelname aan de maatschappij. Denk aan huishoudelijke ondersteuning, was- en maaltijdverzorging, boodschappen, verzorging van kinderen, begeleiding, dagbesteding en hulpmiddelen zoals een scootmobiel of traplift.
10
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
• Begeleiding bij persoonlijke verzorging Persoonlijke verzorging valt onder de Wmo wanneer de behoefte aan persoonlijke verzorging samenhangt met de behoeft aan begeleiding. Denk daarbij aan dagelijkse dingen als in en uit bed komen, lichamelijke hygiëne, eten en drinken en medicijnen innemen. Het gaat hier niet om inwoners die zichzelf niet kúnnen wassen of aankleden, maar om mensen die hier aansporing bij nodig hebben vanwege een verstandelijke handicap of psychiatrische aandoening. Anders gezegd: ondersteuning in het dagelijks leven om zelfstandig te kunnen (blijven) leven. Wanneer persoonlijke verzorging samenhangt met geneeskundige zorg of een hoog risico daarop, wordt hulp ingezet via de Zorgverzekeringswet (thuiszorg). Denk aan ouderen met een lichamelijke aandoening of beperking of bij mensen die dikwijls al (intensief) te maken hebben met huisartsenzorg of ziekenhuiszorg. Jeugdwet Wanneer de Wet langdurige zorg (Wlz) en de Zorgverzekeringswet (Zw) niet van toepassing zijn, hebben gemeenten op basis van de Jeugdwet de volgende taken: • Begeleiding in het dagelijks leven Het betreft hier het bieden van persoonlijke verzorging en begeleiding bij dagelijkse levensverrichtingen. De Jeugdwet biedt ondersteuning bij persoonlijke verzorging in relatie tot zelfredzaamheid, wanneer het kind meer ondersteuning nodig heeft dan gebruikelijk voor zijn/haar leeftijd/ontwikkelfase.
Deze ondersteuning vanuit de Jeugdwet geldt tot de 18e verjaardag. Daarna kan dergelijke begeleiding overgaan naar de Wmo. Dat geldt niet voor intensieve en permanente zorg. Deze valt niet onder de Jeugdwet of Wmo, maar onder de Wlz. Sommige therapieën worden gedekt door de aanvullende zorgverzekering, zoals speltherapie, creatieve therapie en psychosociale therapie. • Boven gebruikelijke zorg Als een kind meer zorg van ouders vraagt dan gebruikelijk, kan de gemeente bijspringen. Dat is aan de orde als kinderen bijvoorbeeld onvoldoende zelfredzaam zijn vanwege een beperking. Vaak betekent dit dat de ouders niet of minder kunnen werken of extra ondersteuning nodig hebben bij dagelijkse zorg voor hun kind. De gemeente kan dan extra begeleiding in de vorm van ambulante zorg of gespecialiseerde kinderopvang en/ of financiële ondersteuning bieden in de vorm van het zogenoemde Persoonsgebonden budget (Pgb). Wet inburgering Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de maatschappelijke begeleiding van nieuwkomers die inburgeringsplichtig zijn. Hieronder vallen voorlichting over basisvoorzieningen in Nederland en praktische hulp bij het regelen hiervan, zoals een woning en een school voor de kinderen zoeken, verzekeringen afsluiten en inschrijven bij een huisarts en tandarts. Met een brede intake brengt de gemeente in kaart welke mogelijkheden een inburgeringsplichtige heeft.
Na de intake wordt een Plan Inburgering en Participatie (PIP) opgesteld. Hierin staan afspraken over bijvoorbeeld een leerroute, taalschool en kinderopvang. Verplichte onderdelen van de inburgering zijn onder meer: het volgen van een participatieverklaringstraject en van de module Arbeidsmarkt en Participatie. De gemeente biedt beide zaken aan.
Niet-wettelijke taken Re-ablement Gemeente Moerdijk zet in op re-ablement bij inwoners die zich melden voor een maatwerkvoorziening huishoudelijke ondersteuning. Als er mogelijkheden zijn, gaat een ergotherapeut met mensen aan de slag met als doel dat zij (weer) zelfredzaam worden in het uitvoeren van huishoudelijke taken. Het kan gaan om het aanleren van nieuwe vaardigheden, maar ook om het weer aanleren van eerdere vaardigheden. Buurtkamers Sommigen inwoners hebben klachten of problemen die te licht zijn voor een Wmo-indicatie voor begeleiding in een groep. Toch kunnen deze mensen wel baat hebben bij georganiseerde ontmoeting en daginvulling. Hiervoor richt gemeente Moerdijk Buurtkamers in, waar mensen onder begeleiding van een sociaal werker samen kunnen eten en kunnen meedoen aan een spelletje of creatieve activiteit.
11
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Vroegtijdige signalering Het is zaak achteruitgang bij inwoners in een vroeg stadium op te merken, zodat zij tijdig de juiste ondersteuning kunnen krijgen. Signalen van achteruitgang zijn bijvoorbeeld: een verwaarloosd huis, stapels post op de mat, persoonlijke verzorging die te wensen over laat, niet meer naar buiten gaan en het ontbreken van contact met anderen. Professionals van onze samenwerkingspartners kunnen dit soort zaken opmerken, zoals de wijkzuster of wijkverpleging, de huishoudelijke ondersteuning, leerkrachten en buurthuismedewerkers. Het team ‘vroeg eropaf’ ontvangt vroegtijdig signalen van betaalachterstanden bij o.a. verhuurders en energiemaatschappijen. Door vroeg problemen te signaleren en op tijd te ondersteunen wil gemeente Moerdijk zorgen dat mensen de regie over hun eigen leven kunnen houden. Extra inzet in de wijk Samen met de zorgverzekeraars investeert onze gemeente met subsidie in extra taken voor wijkzusters en wijkverpleegkundigen. Zij zijn dichtbij en vertrouwd voor inwoners én vaak het eerste contact voor hulpvragen. De extra taken betreffen vooral preventie, vroegtijdige signalering en mantelzorgondersteuning. De bedoeling is de behoefte aan zorg en ondersteuning zoveel mogelijk te voorkomen of te zorgen dat mensen hierin (gedeeltelijk) zelfredzaam zijn.
De wijkzusters en wijkverpleegkundigen houden inloopspreekuren, gaan op huisbezoek en nemen deel aan lokale activiteiten zoals dorps- en stadstafels en gezondheidsmarkten.
Gemeentelijke doelen Gemeente Moerdijk wil zoveel mogelijk voorkomen dat de zelfredzaamheid van inwoners verloren gaat. Daarom geven we prioriteit aan preventie. Wanneer inwoners hun zelfredzaamheid (dreigen te) verliezen, streven we in eerste instantie naar re-ablement (Een inzet die we nu alleen toepassen op huishoudelijke ondersteuning, maar zeker willen uitbreiden). Als de zelfredzaamheid van inwoners afneemt, willen we dat in een vroeg stadium signaleren. Met tijdige ondersteuning proberen we verergering van klachten en problemen te voorkomen. Bij voorkeur kunnen mensen daarna weer verder op eigen kracht en/of met hulp van hun sociale netwerk. Zwaardere zorg en ondersteuning bij het algemeen dagelijks leven willen we kunnen blijven bieden aan alle inwoners die dit echt nodig hebben. Dat lukt ons alleen door zoveel mogelijk ‘naar de voorkant te bewegen’.
Doelgroepen We richten ons als gemeente op alle inwoners die vanwege een beperking - in wat voor vorm dan ook - geen eigen huishouding kunnen voeren. Zij zijn op dit gebied niet of slechts gedeeltelijk zelfredzaam.
12
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Partners Om ons beleid voor ondersteuning bij het algemeen dagelijks leven en huishouding waar te maken, werken we als gemeente samen met verschillende partners. Een overzicht staat in Hoofdstuk 2 van Scan Mens en Maatschappij deel II. Zo doen we bijvoorbeeld een beroep op Surplus voor de wijkzuster, individueel maatschappelijk werk en mantelzorgondersteuning. Voor taken op het gebied van inburgering zijn Werkplein Hart van West-Brabant en Vluchtelingenwerk betrokken. We werken met tal van zorgaanbieders en leveranciers van maatwerkvoorzieningen en natuurlijk het zorgkantoor en de zorgverzekeraars.
Actuele context Vergrijzing In de periode 2025 tot 2040 neemt de vergrijzing enorm toe, met een grote groep 75 - 90-jarigen. Deze mensen moeten voorbereid worden en/of ondersteund worden bij het zelfredzaam en veerkrachtig blijven om een toenemende vraag aan zorg en ondersteuning te voorkomen. Integraal Zorg Akkoord (IZA) en Gezond Leven Akkoord (GALA) In 2023 zijn landelijk het Integraal Zorgakkoord (IZA) en Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) gesloten. Beide akkoorden zetten in op de beweging van ziekte en zorg naar gezondheid en preventie. De zogenoemde ‘beweging naar de voorkant’. Hierbij spelen gemeenten een belangrijke rol, onder meer door het versterken van de sociale basis, het aanpakken van gezondheidsachterstanden en bovenal het vooropzetten van preventie. Het GALA stelt een gezonde samenleving centraal en werd ondertekend door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en GGD GHOR Nederland. Doel van dit akkoord is: bevorderen en behouden van de fysieke en mentale gezondheid, met speciale aandacht voor mensen in kwetsbare situaties. De ondertekenaars van het GALA leggen samen het fundament voor een gerichte lokale en regionale aanpak van preventie, gezondheid en de sociale basis.
De sociale basis bestaat uit wat inwoners in het dagelijks leven met en voor elkaar doen én wat andere partners op sociaal vlak doen, lokaal gericht. Dit kunnen vrijwillige of professionele organisaties zijn, maar ook lokale en regionale bedrijven en natuurlijk de gemeente. Alle betrokkenen hebben en nemen hun verantwoordelijkheid in het scheppen en behouden van stevige sociale structuren. Voor een sterke sociale basis zijn plekken nodig waar inwoners elkaar kunnen ontmoeten en sport, cultuur of andere vrijetijdsbesteding kunnen beoefenen. Het IZA richt zich op het goed, toegankelijk en betaalbaar houden van de zorg, met als invalshoek de Zorgverzekeringswet. Ondertekenaars zijn onder meer overkoepelende organisaties van ziekenhuizen, de geestelijke gezondheidszorg en de ouderenzorg. De samenwerking met zorgpartijen, met name ook regionaal, is een belangrijk punt in het IZA.
13
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Inzichten Sector beweegt naar de voorkant In de hele zorgsector is de ‘beweging naar de voorkant’ gaande. We bewegen van intensieve jeugdzorg naar jeugdhulp en welzijnswerk; waar mogelijk verschuiven we GGZ-problematiek naar de lichtere Wmoondersteuning; het medisch domein verwijst waar het kan naar het sociale domein en indien passend, kiezen we voor welzijnswerk of maatschappelijk werk in plaats van een maatwerkvoorziening via de Wmo. Gemeenten en andere niet-medische partijen zoals maatschappelijk werk, jongerenwerk en welzijnswerk spelen hierin een essentiële rol, De druk op deze organisaties, dus ook op de gemeente, neemt toe. Let wel, dit is een gewenste beweging vanuit de gedachte ‘licht waar mogelijk, zwaar waar nodig’ en vanuit de uitgangspunten eigen kracht, normaliseren en preventie. Re-ablement Re-ablement (ook wel “herstelgerichte zorg” genoemd) binnen het sociaal domein verwijst naar een benadering van zorg en ondersteuning gericht op het herstel van de zelfredzaamheid en kwaliteit van leven van individuen, met name ouderen of mensen met beperkingen. Het doel is mensen met gerichte training of ondersteuning in staat stellen zoveel mogelijk onafhankelijk te zijn en weer controle over hun leven te krijgen. Dit kan hun gevoel van eigenwaarde en kwaliteit van leven aanzienlijk verbeteren.
Re-ablement wordt op dit moment ingezet bij inwoners die moeite hebben bij het uitvoeren van de huishoudelijke taken. Een beperking hoeft niet altijd een belemmering te zijn. Daarom kijkt de Wmo eerst samen met een inwoner naar mogelijkheden om het huishouden toch zelf te blijven doen. Is er meer nodig dan alleen advies dan schakelen we een ergotherapeut in. Die adviseert de inwoner over hulpmiddelen en leert in een aantal trainingen hoe de inwoner anders kan schoonmaken, ondanks beperkingen. Uit de ingezette trajecten blijkt dat twee derde van de aangemelde inwoners in staat is meer onafhankelijkheid te bereiken. Hierdoor is minder of geen huishoudelijke ondersteuning nodig. Deze positieve resultaten zijn waardevolle informatie om verbreding van de inzet van re-ablement te onderzoeken. Het draagt bij aan de doelstellingen van zowel het welzijn van de inwoner als de efficiënte inzet van de gemeentelijke zorg. Toegang Sociaal domein Voor hulp en ondersteuning kunnen inwoners contact opnemen met de gemeente, ook wel de toegang genoemd. Veel inwoners weten ons te vinden en hun hulpvraag bij ons te stellen. Maar we zien ook dat door de landelijk ingezette koers van extra-muralisering en langer thuis wonen niet alle inwoners zelfredzaam genoeg zijn om (tijdig) de juiste hulp te vragen.
In de praktijk zien we steeds vaker, vooral bij ouderen, een vervuilde woning en onvoldoende persoonlijke hygiëne en medische zorg. Ook mantelzorg weet dit niet altijd te doorbreken. In samenhang met de vergrijzing die op ons afkomt, is dit een ongewenste ontwikkeling. Binnen de jeugdhulp zien we een groot deel van de jeugdhulpvragen ontstaan door ouderproblematiek, zoals een scheiding, verslaving of financiële problemen. Daarnaast zien we vanuit de toegang steeds vaker de noodzaak van korte praktische hulp in plaats van alleen te verwijzen. Denk aan ondersteuning bij de inzet van wijkverpleging, begeleiden tot gespecialiseerde hulpverlening start en het regelen dat noodzakelijke huishoudelijke middelen worden aangeschaft. Inwoners voor korte praktische hulp verwijzen naar een andere hulpverlener (bijv. maatschappelijk werk) geeft bij een bepaalde groep weerstand en er zijn wachttijden. Hierdoor kunnen inwoners afhaken. Preventief werken is belangrijk om zwaardere zorg te voorkomen. Dat betekent dat er bij signalen van partners of sociaal netwerk proactief (outreachend) gewerkt moet worden. Onze toegang is hier nog onvoldoende op ingericht. Op basis van de hiervoor beschreven inzichten én de uitgangspunten die de gemeenteraad in 2021 vaststelde, zijn kansen voor de toekomst geformuleerd.
14
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Kansen 2024 en verder Sociale basis wordt steeds belangrijker Gemeenten investeren in een sterkere sociale basis om drie redenen (bron: Leren, sturen en verantwoorden, Verwey-Jonker Instituut, 2022): 1. Ontmoeting, meedoen, je inzetten voor elkaar en een verhoogd welzijn van bewoners wordt als doel op zich gezien met een intrinsieke waarde. 2. Een sterke sociale basis helpt vroegtijdig signaleren van problemen van inwoners. Deze zijn daarmee makkelijker te verhelpen en/of door te verwijzen. Dit is waardevol geredeneerd vanuit (het welzijn van) inwoners an sich. 3. Een sterke sociale basis is een manier om zorgkosten te temperen. In de meeste (maar niet alle) gemeenten wordt een sterke sociale basis expliciet gezien als een middel om zorgkosten te temperen, zodat mensen die echt zorg nodig hebben dit nu en in de toekomst ook kunnen krijgen. In het Gezond en Actief Leven Akkoord is de sociale basis een verplichting. Deze verplichting zorgt voor een versnelling in de aanpak. In Moerdijk wordt dit thema in 2024 uitgewerkt om de kansen te onderzoeken maar ook om een goede koppeling te maken met gebiedsgericht en vraaggericht werken per kern. Sociale benadering dementie zal hierin ook een plek krijgen.
Verbinden medisch domein, sociaal domein en welzijnswerk De oorzaak van fysieke en psychische klachten waarmee mensen zich bij de huisarts melden is vaak nietmedisch en ligt meer op het sociaal-maatschappelijke vlak. Er liggen kansen door het organiseren van een lokale toegang in wijken met een meedenkcoach [bijv een Wmo-consulent met de pet meedenkcoach) en een welzijnscoach van Welzijn op Recept. De meedenkcoach heeft alle kennis over het brede scala aan ondersteuningsmogelijkheden binnen het sociaal domein (Jeugd, Werkplein, Wmo, Schuldhulpverlening, Inburgering, etc.) en de welzijnscoach is goed op de hoogte van de lokale laagdrempelige welzijns- en sociaal-maatschappelijke activiteiten op wijk-/kernniveau. De huisarts die vaststelt dat de oorzaak van de medische klachten van een patiënt op het psychosociale en dus niet-medische vlak liggen, kan deze patiënt dan direct aanmelden bij de lokale toegang. De meedenken welzijnscoach bespreken vervolgens samen wie het beste het intakegesprek met de betreffende inwoner kan aangaan om deze direct zo goed mogelijk te ondersteunen bij het oplossen van de daadwerkelijke oorzaak van de gezondheidsklachten. Geen medicatie, maar de focus op het onderliggende probleem, zoals meedoen in de samenleving of oplossen van schulden.
Er is al contact met huisartsen, waardoor het mogelijk is om op kleine schaal te starten in één of twee wijken en dat eventueel verder uit te bouwen. Brede toegang brengt oorzaken beter in beeld Er zijn al stappen gemaakt naar een brede intake om de hulpvraag van een inwoner op alle leefgebieden in beeld te krijgen zodat ook integrale ondersteuning geboden kan worden. Er wordt al veel samengewerkt met Wmo, Jeugd, Werkplein en Schuldhulpverlening. Verder ontwikkelen is nodig. Nu er flink wordt ingezet op het voorliggend veld in de wijken zal integraal werken met de partners in dit voorliggend veld essentieel worden. Onze toegang is hierop nog onvoldoende ingericht. Hier ligt een belangrijke kans, het is zaak te onderzoeken of een brede toegang inderdaad een effectievere werkwijze is. Diverse gemeenten werken op een dergelijke manier. Op dit moment hebben we bij gemeente Moerdijk nog zogenoemde aparte toegangen: voor ondersteuning aan volwassenen (Wmo), ondersteuning aan Jeugd (CJG) en ondersteuning bij financiële zorgen (Schuldhulpverlening en Werkplein). Een brede toegang, met ook betrokkenheid van welzijnswerk en maatschappelijk werk kan inwoners sneller naar de juiste hulp leiden. Bij de Wmo en schuldhulpverlening vragen we tijdens een intake naar de situatie overigens al wel naar de verschillende leefgebieden.
Ook binnen het jeugddomein zien we de noodzaak van een brede, integrale intake en meer outreachend werken. Het startpunt is altijd een jeugdhulpvraag terwijl deze vraag niet altijd de oorzaak, maar juist een symptoom is van andere (soms verborgen) hulpvragen. Regionaal onderzoek wijst uit dat een groot percentage van jeugdhulpvragen haar oorzaak vindt in problemen op andere leefgebieden zoals financiën, gezondheid, wonen of speelt er ouderproblematiek (verslaving of scheiding). De hervormingsagenda Jeugd, de aanpassingen binnen de Jeugdwet en de nieuwe Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein (verwachte inwerkingtreding juli 2024) gaan ons helpen deze beweging te kunnen maken.
15
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Relatie met de uitgangspunten De uitgangspunten ‘eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid’, ‘normaliseren’ en ‘preventie’ zijn te herkennen in de beschreven kansen. Kortom Er is dus veel mogelijk om het dagelijks leven en huishouden voor iedereen soepeler te laten verlopen. De sociale basis wordt steeds belangrijker. Ook om tijdig signalen op te pakken en hier naar te handelen. En door aandacht te besteden aan ondersteuning, re-ablement, een brede toegang tot het sociaal domein, vroegsignalering en samenwerking tussen het medisch, sociaal en welzijnsdomein kunnen mensen in staat worden gesteld zo veel mogelijk zelfstandig te blijven leven.
16
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
2. Leefgebied Sociale veiligheid Focus op preventie van onveiligheid, vroeg signaleren én samenwerken Een fijn thuis en een veilige omgeving zijn helaas niet voor iedereen vanzelfsprekend. Alle gemeenten in Nederland hebben te maken met (wettelijke) taken op het gebied van huiselijk geweld, kindermishandeling, onbegrepen gedrag en mensenhandel. Gemeente Moerdijk zet breed in op preventie en signalering. Zo willen we de risico’s op onveiligheid verkleinen. Als toch sprake is van onveiligheid, bieden we ondersteuning met onze samenwerkingspartners. Het doel van deze gemeentelijke ondersteuning is de veiligheid structureel herstellen. De professionals in het brede sociaal domein begeleiden inwoners bij keuzes die gemaakt moeten worden in aanpak en in te zetten hulp en zorg, indien dit nodig is. Ook kunnen deze professionals zelf hulpverlenen aan de inwoners. Het uitgangspunt hierbij is dat er één contactpersoon is voor de inwoner die zorgt dat er samenhangende zorg en ondersteuning wordt gegeven.
Wettelijke taken Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) Vanuit de Wmo zijn gemeenten verantwoordelijk voor de ondersteuning van mensen die niet op eigen kracht zelfredzaam zijn. Hieronder vallen ook gerichte taken op het gebied van sociale veiligheid. Deze taken gaan over het bestrijden van huiselijk geweld en kindermishandeling, de opvang van daklozen én het bieden van beschermd wonen voor mensen met een psychische kwetsbaarheid. Voor hen zorgt de gemeente voor begeleiding of een plaats in een beschermde woonomgeving. Veilig Thuis Veilig Thuis West-Brabant is in onze regio het advies- en meldpunt voor huiselijk geweld en kindermishandeling. Bij huiselijk geweld kan het gaan om partnergeweld, eer gerelateerd geweld, seksueel geweld en ouderenmishandeling. In opdracht van gemeente Moerdijk voert Veilig Thuis een deel van de gemeentelijke taken uit. Denk onder meer aan: advies geven, meldingen in ontvangst nemen, het onderzoeken van gemelde situaties en zo nodig vervolgstappen in gang zetten. Bijvoorbeeld de overdracht naar vrijwillige hulp of het informeren van de Raad voor de Kinderbescherming of de politie. Op www.veiligthuiswb.nl staat meer informatie over de diensten van Veilig Thuis West-Brabant. Wanneer sprake is van risicovolle situaties van huiselijk geweld in combinatie met zorg mijdend gedrag, kan het Interventieteam MDA++ van Veilig Thuis worden ingezet.
Dit team richt zich op het doorbreken van langdurig geweld binnen gezinssystemen waarbij reguliere interventies niet effectief genoeg zijn gebleken. MDA++ staat voor een multidisciplinaire aanpak. Vrouwenopvang Alle gemeenten zijn verantwoordelijk voor de opvang van slachtoffers van geweld in huiselijke kring. Voor deze taak zijn er in Nederland centrumgemeenten en regiogemeenten. Formeel gezien bestaat er geen onderscheid tussen centrumgemeenten en regiogemeenten, maar centrumgemeenten hebben een regierol en ontvangen financiële middelen van het Rijk. Breda is de centrumgemeente voor zestien West-Brabantse gemeenten. De vrouwenopvang wordt voor deze gemeenten uitgevoerd door de Safegroep. De Safegroep valt net als Veilig Thuis onder de koepel SMO Breda. De vrouwenopvang is bestemd voor vrouwen (met kinderen) die om veiligheidsredenen niet thuis kunnen blijven wonen. Het merendeel van de vrouwen is slachtoffer van ernstig huiselijk en/of seksueel geweld. De vrouwenopvang biedt kortdurende, tijdelijke opvang met een maximum van zes maanden. Waarbij ambulante hulp en verblijf samengaan op weg naar herstel in veiligheid.
17
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Maatschappelijke opvang De Wmo definieert de taken van een centrumgemeente voor de maatschappelijke opvang als volgt: ‘Opvang (onderdak en begeleiding) bieden aan personen die de thuissituatie hebben verlaten, al dan niet in verband met risico’s voor hun veiligheid als gevolg van huiselijk geweld, en niet in staat zijn zich op eigen kracht, met gebruikelijke hulp, met mantelzorg of met hulp van andere personen uit hun sociale netwerk te handhaven in de samenleving.’ Meestal gaat het om inwoners die te maken hebben met een opeenstapeling van problemen op het gebied van financiën, wonen, werken, psychische en lichamelijke gezondheid, sociale contacten en opvoeding. Zij zijn niet altijd in staat om zelf hulp te vragen, ze weten de weg niet of accepteren (nog) geen hulp. Als gemeenten in de regio willen we dat deze mensen weer volwaardig kunnen meedoen in de samenleving. Er is een breed aanbod van opvangtrajecten en voorzieningen, zoals: • Een 24-uurs opvang voor dak- en thuislozen in Breda (doorstroomvoorziening). • Een tijdelijke opvang voor mensen die zijn uitgestroomd uit de 24-uursopvang en wachten op een normale woonplek (tussenvoorziening). • Twintig crisiswoningen voor onderdak aan meer zelfredzame daklozen met een begeleidingsvraag. • Villa Boerebont: opvangtrajecten met name bestemd voor risicojongeren. • Tot eind 2023: een pilot voor 25 zogenoemde trajecten Springplank.
Tijdens een traject van twaalf maanden krijgt iemand naast een tijdelijke woon- of opvangplek ook begeleiding, onder meer bij re-integratie naar werk. Preventie en nazorg bij dakloosheid In het beleidskader Maatschappelijke opvang, OGGZ en regionale verslavingspreventie ‘Een (T)huis = een zorg minder’ is een nadrukkelijke rol weggelegd voor regiogemeenten (zoals Moerdijk) in het voorkomen van dakloosheid en het realiseren van woonoplossingen met nazorg voor mensen die uitstromen uit de maatschappelijke opvang. In het Nationaal Actieplan Dakloosheid is afgesproken dat ieder mens recht heeft op een plek om te wonen. In 2030 moet opvang niet meer nodig zijn, iedere dakloze krijgt een eigen woonplek met ondersteuning op maat. Met het beleidskader focussen we ons op het voorkomen van dak- en thuisloosheid, de periode in de opvang zo kort mogelijk houden en het bieden van nazorg om te voorkomen dat mensen opnieuw dakloos worden. Opvang dak- en thuislozen Centrumgemeente Breda heeft de verantwoordelijkheid voor het uitvoeren van de regionale taken zoals het bieden van feitelijke opvang. Vanuit Moerdijk maken maar weinig inwoners gebruik van de regionaal georganiseerde opvangvoorzieningen. Als een inwoner hier wel gebruik van maakt is de afspraak dat hij of zij zo snel als mogelijk weer terug gaat wonen in de eigen gemeente.
18
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Openbare geestelijke gezondheidszorg taken (OGGZ) Een deel van (dreigend) daklozen vraagt niet om hulp, weet de weg naar hulp niet te vinden of wil geen hulp. Zij zijn niet in staat om zelf ondersteuning te vragen, of de omgeving maakt zich zorgen of ervaart ernstige overlast. We willen zorgen dat deze mensen weer volwaardig aan de samenleving kunnen deelnemen, als dat nodig is met ondersteuning. Met een vasthoudende (pro)actieve inzet van hulp proberen we de situatie te doorbreken. Daarmee verkleinen we ook het risico op dakloosheid. We bieden actief en ongevraagd hulp aan mensen die niet in staat zijn om deze hulp zelf te zoeken. Met het (regionaal) uitvoeren van deze OGGZ-taken zetten we in op (zorgwekkende) zorgmijders en het terugdringen van overlast. Het gaat om bemoeizorg, MaSS en het straatteam. Straatteam In de regio Breda hebben we een Straatteam. Dit team werkt proactief en maakt en houdt contact met dak- en thuislozen die lang op straat leven en (nog) geen ondersteuning willen. Bemoeizorg Het team bemoeizorg biedt actief en ongevraagd hulp aan inwoners die uit zichzelf geen hulp (kunnen) vragen, maar wel hulp nodig hebben. In het team is expertise op de volgende vlakken: maatschappelijk werk, verslavingszorg, licht verstandelijk beperking, psychiatrische problemen, psychosociale ondersteuning en financiële expertise bij schulden.
Het bemoeizorgteam gaat actief, vriendelijk doch stevig, actief te werk en leidt inwoners door naar zorg- en hulpverleners. Maatschappelijke Steunsystemen (MaSS) Iedere gemeente in de centrumregio Breda heeft een netwerkoverleg Maatschappelijke SteunSysteem (MaSS). In maandelijkse casuïstiekoverleggen worden samen met partners kwetsbare inwoners met meervoudige problemen besproken om vanuit een integraal plan van aanpak doorbraken te realiseren. Bij langdurige en/of vastgelopen probleemsituaties organiseren de MaSS-partners een zorgconferentie. Tijdens deze bijeenkomst proberen alle betrokken partijen én de cliënt een doorbraak te bewerkstelligen en afspraken voor de toekomst te maken. De gemeente controleert of de afspraken worden nageleefd. Regionale verslavingspreventie Novadic-Kentron voert in opdracht van de regio activiteiten op het gebied van verslavingspreventie uit. Deze activiteiten zijn gericht op het voorkómen van problemen en beperken van schade door het gebruik van alcohol, drugs en medicijnen én door gokken, internetten en gamen. Voorbeelden van activiteiten zijn: voorlichting - van jongeren, ouders en professionals -, informatievoorziening en consultatie, deskundigheidsbevordering, actief veldwerk en ondersteuning van organisaties voor beschermd wonen en maatschappelijke opvang. Zo nodig verwijst Novadic-Kentron mensen door naar passende zorg.
Met deze preventieve aanpak wil de regio ook het risico op dakloosheid als gevolg van verslaving verkleinen. Verslaving is een veel voorkomende oorzaak van dakloosheid. Jeugdwet Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de Jeugdwet. Deze wet regelt jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering; samen jeugdzorg genoemd. In dit hoofdstuk gaat het specifiek om taken vanuit de Jeugdwet op het gebied van sociale veiligheid. Eén van die taken is het versterken van het opvoedkundig klimaat in de leefomgeving en netwerken van een kind. Anders gezegd: we zetten in op ondersteuning binnen een gezin door een jeugdprofessional of gespecialiseerde zorgvormen zoals GGZ. We bieden hulp waar nodig binnen het hele systeem rondom het kind. In het verlengde van bovengenoemde taak treffen gemeenten diverse maatregelen om kindermishandeling te voorkomen. We zetten in op goede, vroegtijdige signalering door onder andere professionals in het onderwijs, de kinderopvang en het jongerenwerk te trainen in het tijdig oppikken van signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling. De Wet meldcode helpt professionals om de juiste stappen te zetten bij vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling. Signalen bespreken met een professional, het gezin zelf en het raadplegen van Veilig Thuis zijn stappen in de meldcode.
De jeugdprofessional werkt samen met het gezin aan het herstel van de veiligheid, eventueel ondersteund door de inzet van specialistische hulp.
19
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Vaak is het gebruikmaken van jeugd- of volwassenhulp vrijwillig. Als vrijwillige hulp onveilige situaties rondom het kind niet wegneemt, zal de jeugdprofessional dit bespreken in het veiligheidsteam om een gezamenlijk beeld te krijgen van de onveiligheid en de stappen die de professional met het gezin kan nemen om deze te herstellen. Lukt dit onvoldoende, dan kan de gemeente een verzoek tot onderzoek indienen bij de Raad voor de Kinderbescherming. Wanneer de Raad voor de Kinderbescherming om een beschermingsmaatregel verzoekt, kan de kinderrechter dit toetsen en wordt na uitspraak een gecertificeerde instelling (GI) aangewezen voor de uitvoering van de beschermingsmaatregel en jeugdhulp. Gemeenten zijn ten slotte ook eindverantwoordelijk voor deze kinderbeschermingsmaatregelen. Deze worden conform de Jeugdwet uitgevoerd door gecertificeerde instellingen (GI’s). Het is aan de gemeente te zorgen voor een toereikend aanbod van GI’s voor jeugdbescherming, jeugdreclassering en gesloten jeugdzorg. Die laatste vorm wordt afgebouwd. Er is een beweging in gang gezet naar meer kleinschalige opvang en zo min mogelijk gesloten plaatsingen. Het streven voor 2030 is: nul gesloten plaatsingen. Zie ook leefgebied Wonen onder actuele context.
Wet verplichte GGZ (Wvggz) In deze wet - van kracht sinds januari 2020 - zijn de rechten beschreven van mensen die verplicht geestelijke gezondheidszorg krijgen. Het gaat om mensen met een psychische aandoening die gedrag vertonen dat gevaarlijk is voor henzelf of anderen. Het voorkómen van verplichte zorg is prioriteit. Als dit niet lukt, moeten zorgaanbieders de verplichte zorg snel en met zo min mogelijk dwang verlenen én er zo snel mogelijk weer mee stoppen. Bij jeugdigen is er extra aandacht voor mogelijke nadelen van verplichte zorg op hun verdere ontwikkeling. Als gemeente hebben we de opdracht om meldingen van derden over personen die in geestelijke nood zijn, te kunnen ontvangen en te laten uitvoeren. De inzet van deze verplichte zorg kan niet zomaar. De manieren om toestemming te krijgen voor verplichte zorg zijn: een zorgmachtiging via de rechter én een crisismaatregel via de burgemeester. Wanneer de burgemeester aan iemand een maatregel oplegt, moet deze persoon de mogelijkheid krijgen om, net als bij de rechter, gehoord te worden. De Wvggz is in de regio West- Brabant gezamenlijk vormgegeven. De meldfunctie voor de Wvggz ligt bij het Meldpunt crisiszorg West- Brabant. Als uit een melding blijkt dat er zorgen zijn en de inschatting is dat er verplichte zorg nodig is, dan wordt een verkennend onderzoek uitgevoerd door team Bemoeizorg.
Bij de gemeente Moerdijk werken we voor deze wet samen met de openbare orde, handhaving en Wmo. Voornamelijk de politie treft inwoners in een crisistoestand aan. De politie zal vaak proberen iemand te bewegen zelf hulp te vragen bij een (crisis)instantie. In sommige gevallen lukt dat onvoldoende en is een gedwongen opname nodig. De burgemeester kan hiervoor een crisismaatregel afgeven. Iemand krijgt dan tijdelijk verplichte zorg. In de gemeente Moerdijk komt het gemiddeld vijf à zes keer per jaar voor dat een crisismaatregel wordt opgelegd. Wet tijdelijk huisverbod (Wth) Doel van de Wth is het beschermen van personen die te maken hebben met (dreigend) huiselijk geweld. Deze wet geeft burgemeesters de bevoegdheid om iemand de toegang tot de eigen woning te ontzeggen, wanneer van deze persoon een ernstige dreiging van huiselijk geweld uitgaat. Hieronder valt ook kindermishandeling. Het toegangsverbod geldt tien dagen en kan alleen opgelegd worden aan meerderjarigen. Verlenging is mogelijk tot maximaal vier weken. In deze periode heeft het in gang zetten van een hulpverleningstraject prioriteit. Hierbij wordt bekeken of andere maatregelen (de dreiging van) huiselijk geweld kunnen wegnemen. Als het plan is een huisverbod op te legen wegens (ernstig vermoeden van) kindermishandeling, neemt de burgemeester contact op met Veilig Thuis West-Brabant.
Deze organisatie voert de maatregel tijdelijk huisverbod uit. De gemeente zorgt dat naleving van het huisverbod wordt gecontroleerd door de politie.
20
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Niet-wettelijke taken Zorg- en veiligheidshuis Als gemeenten hebben we de opgave om te zorgen voor goede samenwerkingen tussen organisaties die onze inwoners ondersteunen. De gemeente Moerdijk neemt deel aan het Zorg- en Veiligheidshuis De Markiezaten. Dit richt zich op het bestrijden van ernstige overlast en criminaliteit, door recidive en maatschappelijke uitval te voorkomen. Hierbij ligt de focus niet alleen op bestaande overtreders van de wet, maar ook op individuen of groepen met groot risico op afglijden richting crimineel en ernstig overlastgevend gedrag. Het Veiligheidshuis is een netwerksamenwerking tussen straf-, zorg- en andere gemeentelijke partners, waarin zij samenwerken voor een eenduidige aanpak van zeer complexe problematiek om zo ernstige overlast en criminaliteit te bestrijden. De focus in de samenwerking ligt op complexe veiligheidscasuïstiek, bijvoorbeeld de combinatie van een strafbaar feit, verslaving en opvoedingsproblemen (zie ook: www.zorgenveiligheidshuizen.nl). Wijk-GGZ Vanuit de Wmo hebben gemeenten de verantwoordelijkheid om te zorgen voor ondersteuning van inwoners. We zien dat de vraag om ondersteuning in complexe vraagstukken waar psychische problemen spelen, steeds groter wordt. Dit komt onder andere door de beddenafbouw in de geestelijke gezondheidszorg en de decentralisatie van beschermd wonen.
Om hierop een antwoord te hebben, is in de gemeente Moerdijk de wijk- GGZ opgezet. De wijk GGZ’er gaat na een melding zo snel mogelijk af op mensen met verward of onbegrepen gedrag, om de situatie in kaart te brengen en aandacht te geven aan de betrokkene en de omgeving. Op deze manier moet eventuele verergering worden voorkomen. Vaak gaat het om een situatie op het vlak van zorg en veiligheid (door vervuiling, eenzaamheid, alcohol of drugs). Samen met de zorg- en veiligheidspartners onderzoekt de wijk GGZ’er welke benadering en zorg of veiligheidsinterventie iemand nodig heeft. Zo nodigt regelt de wijk wijk GGZ’er dit ook. Met passende ondersteuning wil gemeente Moerdijk zorgen dat de betreffende inwoners in hun eigen woonomgeving kunnen blijven en dat ook hun omgeving en netwerk zich gehoord en begrepen voelen. Er is structurele samenwerking met de politie, Woonkwartier en de gemeente. Daarnaast zijn tal van andere partnerorganisaties betrokken. Aanpak mensenhandel Het Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen zijn in 2018 gestart met het Interbestuurlijk Programma (IBP) en een gezamenlijke agenda. Het belangrijkste doel is een optimale samenwerking tussen overheden zodat er rond belangrijke maatschappelijke opgaven een meer gezamenlijke aanpak tot stand komt.
In 2018 is mensenhandel opgenomen als prioriteit in het Interbestuurlijk Programma en zijn afspraken gemaakt over het invullen van de gemeentelijke rol bij de aanpak van mensenhandel. Ook in onze regio komt mensenhandel in verschillende vormen voor. Niet alleen in de illegale prostitutie, maar ook in andere sectoren, zoals de landen tuinbouw, horeca, industrie en ook in huishoudens vinden vormen van uitbuiting plaats. Alle vormen van mensenhandel grijpen diep in op de vrijheid van slachtoffers en bezorgen hen veel leed. Hierbij gaat het niet alleen om volwassenen, maar ook om minderjarigen. Om slachtoffers te beschermen en deze ondermijnende criminaliteit te stoppen, is en blijft het dringend nodig om mensenhandel breed en gezamenlijk aan te pakken. Voor de regio Zeeland-West-Brabant is een overkoepelend actieprogramma opgezet met de naam ‘Geen plaats voor mensenhandel’. Dit verbindt initiatieven uit de regio met landelijke handvatten en handreikingen. In het uitvoeringsplan aanpak mensenhandel district De Markiezaten, waar Moerdijk onder valt, zijn de strategische doelen uit het actieprogramma omgezet in concrete activiteiten. De aanpak van mensenhandel vraagt om gezamenlijke inspanningen vanuit de leefgebieden Veiligheid en Zorg (Mens en Maatschappij). Vanuit deze leefgebieden werkt gemeente Moerdijk samen met de zorgcoördinator mensenhandel.
De focus in het uitvoeringsplan mensenhandel ligt op: • Het bevorderen van aandacht voor en bewustwording van het fenomeen mensenhandel en het verbeteren van het signalerend vermogen van de gemeente. • De samenwerking van gemeenten met ketenpartners in het district en de regio organiseren, waaronder ook handhaving. • De opvang van en hulpverlening aan slachtoffers regelen.
21
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Aanpak Jeugdoverlast Jeugdoverlast is van alle tijden, de mate waarin dit ervaren wordt verschilt. Ook in onze gemeente zien we regelmatig plekken waar jongeren bij elkaar komen en overlast veroorzaken voor de omgeving. Niet altijd zijn de jongeren zich bewust van wat hun gedrag oproept bij de ander of de omgeving. We hebben samen met de politie, handhaving en afdeling veiligheid van de gemeente en de jongerenwerkers een aanpak voor jeugdoverlast ontwikkeld. Op basis van signalen van inwoners of de politie leggen we contact met de groepen die overlast geven, en proberen we inzicht te geven in hun gedrag. Eventuele persoonlijk hulpvragen proberen we op te halen en als dat nodig is zal er vanuit handhaving of politie worden opgetreden. Doel van onze aanpak is steeds in gesprek gaan met de jongeren en de omgeving om de ervaren overlast terug te brengen. Deze aanpak is bij uitstek een integrale aanpak tussen veiligheid en het sociaal domein. Jongerenwerk (Meer Moerdijk) belangrijke schakel Jongerenwerkers zijn een belangrijke schakel bij veiligheidsproblemen. Ze werken zeer preventief, zorgen voor verbinding met jongeren en bieden hen, met allerlei activiteiten en programma’s de mogelijkheid om zich te ontwikkelen. De jongerenwerkers hebben een essentiële signaalfunctie. Vaak merken zij al vroegtijdig dat het niet goed gaat met jongeren en kunnen ze daarover het gesprek aangaan.
Door jongerenwerkers laagdrempelig in te zetten kunnen we situaties sneller signaleren en de jongeren sneller begeleiden bij wat zij nodig hebben. Ook bij jeugdoverlast worden jongerenwerkers ingezet om de verbinding met jeugdigen en hun behoeften aan te gaan. Hierbij stimuleren de jongerenwerkers ander gedrag bij de jeugdigen en kijken of er een eventuele hulpvraag speelt.
Gemeentelijke doelen Wanneer het om inwoners in onveiligheid gaat, hebben we als gemeente een aantal taken. Het is belangrijk dat we de signaalfunctie in onze gemeente goed organiseren. Dat professionals weten wat een signaal is, hoe dit besproken kan worden met de inwoner en waar zorgen gedeeld kunnen als deze blijven bestaan. Als er eenmaal contact is met de inwoner is een goede analyse en vervolgens passende hulp en ondersteuning nodig. In Moerdijk heeft zich een aantal ernstige incidenten afgespeeld. We investeren in signaleren om zo vroegtijdig hulp te kunnen bieden en we willen het vragen om hulp zo laagdrempelig mogelijk maken. We trainen professionals in het voorliggend veld. Denk aan jongerenwerk, onderwijs, maatschappelijk werk en thuiszorg. Onderwerpen tijdens trainingen zijn onder andere: de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling én geweld in afhankelijkheidsrelaties. Daarnaast streven we ook naar een meer samenhangende aanpak, een aanpak voor het hele gezin. Dat doen we door intensieve samenwerking tussen jeugd en volwassenondersteuning, maar ook in samenwerking met maatschappelijke partners, zoals onderwijs. We kijken gezamenlijk naar de meldingen van Veilig Thuis. Ten slotte wordt gewerkt aan samenwerking binnen het gemeentelijke sociaal domein over de grenzen van de verschillende leefgebieden heen.
Dat geldt voor alle meldingen die Veilig Thuis doorzet aan de gemeente.
22
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Doelgroepen Tot de doelgroepen behoren alle gezinnen en huishoudens waarbij sprake is van onveiligheid. Gemeente Moerdijk heeft daarbij specifieke aandacht voor kwetsbare doelgroepen. Dit kunnen inwoners zijn - jeugdigen, volwassen, ouderen, nieuwkomers - die het slachtoffer zijn of dreigen te worden van verwaarlozing, mishandeling of mensenhandel. Ook kinderen en jongeren die bedreigd worden in hun ontwikkeling vormen zo’n kwetsbare doelgroep, evenals volwassen mensen met onbegrepen gedrag. Ten slotte richten we ons eveneens op inwoners voor wie een reclasseringsmaatregel geldt; zowel minder- als meerderjarigen.
Partners Gemeente Moerdijk werkt op het vlak van sociale veiligheid samen met veel verschillende partners. Dat zijn onder andere: de Wijk-GGZ, Veilig Thuis West-Brabant, het Meldpunt Crisiszorg West-Brabant, GGZ Breburg en GGZ Westelijk Noord-Brabant. Ook Woonkwartier, politie en huisartsen zijn betrokken. De gemeente voert de regie op de samenwerking tussen alle betrokken partijen.
Actuele context Hervormingsagenda jeugd 2023-2028 Het Rijk heeft een uitgebreide Hervorimingsagenda Jeugd uitgebracht. Twee onderdelen gerelateerd aan sociale veiligheid lichten we hier toe: 1. Sterke lokale teams De Hervormingsagenda jeugd heeft als doel knelpunten in de jeugdzorg structureel aan te pakken. Een ander doel is het jeugdzorgstelsel financieel houdbaar maken voor de toekomst. Een van de grote opgaven in de hervormingsagenda is sterke lokale teams organiseren die gezinnen kunnen ondersteunen en zelf hulp kunnen bieden. Meer gezinsgericht werken, kijken naar het totale systeem en de ondersteuning bieden vanuit het hele sociaal domein, maken de hervormingsagenda een belangrijke opgave voor de komende jaren. 2. Toekomstscenario Kind- en gezinsbescherming: Sterk lokaal team is zelf aan zet en regionaal team ondersteunt waar nodig Dit is een gezamenlijk programma van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. In nauw overleg met de partners in het veld wordt gebouwd aan een nieuwe werkwijze, waarbij de nadruk ligt op het verbeteren van de samenwerking tussen alle betrokken partijen bij onveiligheid van 0-100 jaar.
(Het toekomstscenario is op onderdelen een vervolg op het eerdere landelijke programma ‘Geweld hoort nergens thuis’.) De focus van het toekomstscenario is: verdere verbinding tussen zorg en veiligheid, met de bedoeling escalaties te voorkomen en inwoners met complexe ondersteuningsvragen zo snel mogelijk toe te leiden naar passende zorg en ondersteuning. Het einddoel is structurele veiligheid realiseren voor alle leden in het gezin of huishouden. Hiervoor zijn twee concrete opgaven geformuleerd. 1. stevige lokale teams die zelf veiligheidscasuïstiek kunnen ondersteunen en 2. een regionaal veiligheidsteam dat het lokale team ondersteunt. In het regionaal veiligheidsteam zijn minimaal de functies van Veilig Thuis, Gecertificeerde Instellingen en de Raad voor de Kinderbescherming opgenomen. In dit kader vindt in onze jeugdzorgregio de Proeftuin West-Brabant-West plaats. In een podcast vertelt de projectleider hier meer over: www.voordejeugdenhetgezin.nl/projecten/proeftuinen. De proeftuin laat zien dat het naast structuuraanpassingen vooral gaat over een andere werkwijze met partners. Meer in verbinding, op basis van een gedegen analyse en inzetten op ondersteuning voor het gehele (gezin)systeem. Naast de proeftuin zijn we met veertien gemeenten een programma gestart om deze ontwikkeling in al de gemeenten vorm te geven.
Voorgaand deel van dit hoofdstuk was een beknopte schets van de staat van de sociale veiligheid in Moerdijk. Hierna wordt vooruitgeblikt op de toekomst, met eerst inzichten en vervolgens kansen.
23
Scan Mens & Maatschappij Deel III
Gemeente Moerdijk
Inzichten Samenwerken veiligheid en sociaal domein is noodzakelijk Wanneer je naar het onderdeel sociale veiligheid kijkt, is dit een onderdeel waarbij de onderdelen veiligheid, handhaving en sociaal domein elkaar stevig raken. Aan onveiligheid van individuen, al dan niet zichtbaar in de openbare ruimte, ligt vaak een hulpvraag ten grondslag. Het is aan ons om hierop te anticiperen en niet enkel de zichtbare onveiligheid te behandelen. Volwassenenproblematiek vaak de oorzaak van kindproblematiek Bij de jeugdigen in onveiligheid zien we dat vaak sprake is van problematiek bij de volwassenen in het gezin. Dit is vaak goed zichtbaar bij kindermishandeling of verwaarlozing. Meerdere stress factoren en/of trauma’s bij de volwassenen zorgen ervoor dat zij geen inzicht in hun gedrag hebben richting de jeugdige. Grotere rol gemeente, met samenwerkingspartners vormgeven We zien dat de gemeenten steeds vaker verantwoordelijk zijn voor het ondersteunen van inwoners met complexe (veiligheids-) vraagstukken. Een opgave waarop we moeten voorbereiden en die alleen kan worden gerealiseerd als we een stevig lokaal team neerzetten dat deze inwoners kan ondersteunen. Wetende dat we als gemeente een grotere rol krijgen, is het aan ons om onszelf en de netwerkpartners zo te organiseren dat we gezamenlijk een antwoord kunnen bieden.