Rapport Structurele begrotingsruimte

Rapport structurele begrotingsruimte Een onderzoek naar de mogelijkheden tot het vergroten van de structurele begrotingsruimte van de gemeente Moerdijk April 2025

1

Inhoud Inleiding ................................................................................................................................. 4 Doelstelling ............................................................................................................................ 6 Leeswijzer ............................................................................................................................. 7 1.

Onderzoeksopzet ...................................................................................................... 8 1.1

Welke aanpakken zijn mogelijk? ........................................................................................ 8

1.2 Welke aanpak hanteren we? ............................................................................................. 10 1.3 Het onderzoek vanuit een breder perspectief ................................................................ 11 2.

Hoe ziet het financiële perspectief van de gemeente Moerdijk er uit? .................. 13 2.1 Financieel perspectief 2025-2028 ................................................................................... 13 2.2 Financieel perspectief na 2028 ........................................................................................ 14 2.3 Nader inzicht in de baten en lasten.................................................................................. 15 2.4 Hoe verhoudt het verwachte begrotingsresultaat zich tot de totale baten en lasten en wat zegt dit over de urgentie van dit project?......................................................................... 17 2.5 Welke ‘spaarpotjes’ (reserves en voorzieningen) heeft de gemeente? ........................ 20 2.6 Welke risico’s lopen we en hoe verhoudt zich dit tot ons weerstandsvermogen? ...... 23 2.7 Wat zeggen diverse kengetallen over onze financiële positie? .................................... 24 2.8 Welke conclusies kunnen we trekken wat betreft de financiële positie van de gemeente Moerdijk? ................................................................................................................. 25

3.

Vergelijking met andere gemeenten ....................................................................... 26 3.1 Aandachtspunten bij het vergelijken van gemeenten .................................................... 26 3.2 Referentiegroep ................................................................................................................ 27 3.3 Vergelijking baten ............................................................................................................. 28 3.4 Vergelijking lasten ............................................................................................................ 32 3.5 Conclusie vergelijking met andere gemeenten .............................................................. 39

4.

Welke begrotingsposten gaan we nader in beeld brengen? .................................. 40 4.1 Selectiecriteria .................................................................................................................. 40 4.2 Beoordeling omvang en beïnvloedbaarheid begrotingsposten .................................... 42 4.3 Nader in beeld te brengen begrotingsposten ................................................................ 43

5.

Sociaal domein ........................................................................................................ 44 5.1 Sociaal domein vanuit breder perspectief ...................................................................... 45 5.2 Hoe zijn de totale lasten binnen dit taakveld opgebouwd? .......................................... 48 5.3 Inkomensregelingen ......................................................................................................... 49 5.4 WSW en beschut werk ..................................................................................................... 56 5.5 Jeugdzorg ......................................................................................................................... 57 2

5.6 Wmo ................................................................................................................................... 65 5.7 Samenkracht en burgerparticipatie ................................................................................. 75 6

Verkeer, vervoer en waterstaat .............................................................................. 78 6.1 Hoe zijn de totale lasten binnen dit taakveld opgebouwd? .......................................... 79 6.2 Verkeer en vervoer ........................................................................................................... 80

7

Sport, cultuur en recreatie ...................................................................................... 88 7.1 Hoe zijn de totale lasten binnen dit taakveld opgebouwd? .......................................... 88 7.2 Openbaar groen en (openlucht) recreatie ...................................................................... 90 7.3 Sportaccommodaties ....................................................................................................... 93 7.4 Overige lasten ................................................................................................................... 96

8

Gemeentefonds ....................................................................................................... 98 8.1 Systematiek gemeentefonds ........................................................................................... 98 8.2 Ravijnjaar 2026 ................................................................................................................. 99 8.3 Aanhoudende onzekerheden - Taken, middelen en ambities uit balans ....................100 8.4 Middelen Jeugdzorg ........................................................................................................ 101 8.5 Specifieke uitkeringen ..................................................................................................... 102 8.6 Verdeling gemeentefonds ............................................................................................... 102 8.7 In hoeverre zijn de baten te beïnvloeden? (btw compensatiefonds) ......................... 103

9

Lokale heffingen .................................................................................................... 105 9.1 Hoe zijn de baten opgebouwd? ......................................................................................106 9.2 Hoe zien de gemiddelde woonlasten eruit? ................................................................... 111 9.3 In hoeverre zijn de baten te beïnvloeden?..................................................................... 114

10

Diverse gemeentebrede onderwerpen .................................................................. 118

10.1 Verbonden partijen .......................................................................................................... 119 10.2 Personeelslasten..............................................................................................................123 10.3 Kapitaallasten ................................................................................................................... 129 10.4 Nieuw beleid ....................................................................................................................136 10.5 Reserves ...........................................................................................................................142 Conclusies en aanbevelingen ........................................................................................... 146 Samenvatting bevindingen per hoofdstuk ............................................................................ 146 Algehele conclusie ...................................................................................................................153 Aanbevelingen.......................................................................................................................... 155 Bijlagen ..............................................................................................................................

159 Bijlage 1 Specificatie voorzieningen .......................................................................................160 Bijlage 2 Specificatie bestemmingsreserves ......................................................................... 161 Bijlage 3 Selectie nader in beeld gebrachte begrotingsposten ........................................... 162 3

Inleiding In dit rapport wordt u meegenomen in de mogelijkheden tot het vergroten van de structurele begrotingsruimte van de gemeente Moerdijk. Het zal u niet ontgaan zijn dat de financiële positie van gemeenten landelijk onder druk is komen te staan. Terwijl gemeenten de komende jaren met diverse grote landelijke uitdagingen te maken hebben op het gebied van o.a. woningbouw, verduurzaming, energietransitie en stijgende lasten binnen het sociaal domein, is er grote onduidelijkheid over de bijdragen die gemeenten voor deze taken ontvangen vanuit het Rijk. In de landelijke media wordt in dit kader ook wel gesproken over het ‘ravijnjaar 2026’. Gemeenten ontvangen vanaf dat jaar vanuit het Rijk fors minder middelen via het gemeentefonds. Analyses van o.a. BMC, de VNG, en de Raad voor het Openbaar Bestuur tonen een grote disbalans tussen de taken en de middelen van de gemeenten. Ook de motie ‘Wend het ravijn af: compensatie voor 2026 en 2027’ die tijdens de Algemene Ledenvergadering (ALV) van de VNG met 99% is aangenomen, onderstreept het belang dat gemeenten voldoende vergoed moeten worden voor de taken die zij moeten uitvoeren. Inmiddels is de VNG gestart met een landelijke campagne waarin (nogmaals) aandacht wordt gevraagd voor de gevolgen van de aanstaande korting van het gemeentefonds.

Dit met het oog op de overleggen die richting de voorjaarsbesluitvorming van het kabinet gepland staan. Tegelijkertijd is het maar de vraag in hoeverre het Rijk in de aankomende Voorjaarsnota meer structurele middelen beschikbaar gaat stellen aan gemeenten. Ondanks alle onzekerheden is de begroting 2025-2028 van de gemeente Moerdijk (zoals die op 7 november 2024 door de gemeenteraad is vastgesteld) voor het jaar 2025 met een verwacht structureel resultaat van € 3,2 miljoen reëel in evenwicht en dus structureel sluitend. Wel worden vanaf 2026 (beperkte) structurele tekorten verwacht van respectievelijk € 1,5 miljoen (2026), € 1,3 miljoen (2027) en € 0,6 miljoen (2028). Daarnaast voorzien we diverse ontwikkelingen waarvan duidelijk is dat deze vanaf 2029 aanvullende investeringslasten met zich zullen meebrengen. Dit betreft o.a. ambities op het gebied van scholenontwikkeling, gemeenschapshuizen, zwembaden en woningbouw & mobiliteit. Hoewel dit gezien het tijdsbestek om ‘zachte bedragen’ gaat, is in de aanbiedingsnota bij de begroting 2025-2028 geschetst dat hier op termijn een kapitaallast mee gemoeid gaat van circa € 6 miljoen. Daarbij is onderstaande indicatie weergegeven voor het toekomstige structurele begrotingsresultaat.

Figuur 1 Indicatie structureel begrotingsresultaat gemeente Moerdijk

4

Op basis van bovenstaande is tijdens de behandeling van de kadernota 2025-2028 en daarop volgend de begroting 2025-2028 geconstateerd dat de financiële uitkomsten op de korte termijn geen (urgente) noodzaak gaven om op dat moment al mogelijkheden te hebben waarmee de structurele begrotingsruimte kon worden vergroot. Echter was het algehele beeld dat het richting komende begrotingsjaren nuttig en noodzakelijk is om nader inzicht te krijgen in de wijze waarop de structurele begrotingsruimte kan worden vergroot. Het doel hierbij is om richting de behandeling van de kadernota 2026-2029 opnieuw met de gemeenteraad hierover in gesprek te gaan. Dit zodat de gemeenteraad deze inzichten kan betrekken bij de behandeling van de kadernota 2026-2029, als opmaat naar het opstellen van de uiteindelijke begroting 2026-2029. Dit rapport geeft invulling aan deze toezegging, waarbij het doel niet is om met concrete ombuigingsmaatregelen te komen, maar om juist vanuit een breder perspectief ook andere mogelijkheden te onderzoeken die kunnen bijdragen aan het vergoten van de structurele begrotingsruimte. Vanuit dat oogpunt hopen we dat dit rapport bijdraagt aan het inzicht in onze gemeentelijke begroting en de (on)mogelijkheden voor het vergroten van de structurele begrotingsruimte.

Dit zodat we hier tijdens de informatiebijeenkomst van 10 april 2025 met elkaar over in gesprek kunnen gaan en u als gemeenteraad in de commissie en raadsvergadering van de kadernota 2026-2029 verdere kaders kunt meegeven richting het opstellen van de uiteindelijke begroting 2026-2029.

Zevenbergen, 1 april 2025 Het college van burgemeester en wethouders, Aart-Jan Moerkerke Bennie Blom Danny Dingemans Pauline Joosten Eef Schoneveld Sjoerd Elseman

5

Doelstelling Zoals in de inleiding is geschetst is er momenteel landelijk veel te doen over de financiële positie van gemeenten. Landelijk wordt geconstateerd dat er sprake is van een disbalans tussen de taken die gemeenten (moeten) uitvoeren en de middelen die zij daarvoor ontvangen vanuit het Rijk. Tijdens de behandeling van de kadernota 2025-2028 en daarop volgend de begroting 2025-2028 is geconstateerd dat de financiële uitkomsten van de gemeente Moerdijk op de korte termijn geen (urgente) noodzaak gaven om op dat moment al mogelijkheden te hebben waarmee de structurele begrotingsruimte kon worden vergroot. Echter was wel het algehele beeld dat het richting komende begrotingsjaren nuttig en noodzakelijk is om nader inzicht te krijgen in de wijze waarop de structurele begrotingsruimte kan worden vergroot.

Het doel van dit onderzoek is om vanuit een breder perspectief mogelijkheden te onderzoeken die kunnen bijdragen aan het vergoten van de structurele begrotingsruimte. Het doel van dit onderzoek is dan ook niet om met specifieke ombuigingsvoorstellen te komen maar om met richtinggevende mogelijkheden te komen. De inzichten uit dit onderzoek dragen bij aan het inzicht in onze gemeentelijke begroting en de (on)mogelijkheden tot het vergroten van de structurele begrotingsruimte. Dit zodat we hier tijdens de informatiebijeenkomst van 10 april 2025 met elkaar over in gesprek kunnen gaan en u als gemeenteraad deze inzichten kan betrekken bij de behandeling van de kadernota 2026-2029, als opmaat naar het opstellen van de uiteindelijke begroting 2026-2029.

6

Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd: In hoofdstuk 1 wordt stil gestaan bij de gehanteerde onderzoeksopzet. Met het oog op de landelijke ontwikkelingen van de financiële situatie van gemeenten, kan de te kiezen aanpak per gemeente verschillen. In alle gevallen is het van belang om te vertrekken vanuit een breed commitment met een gedeeld urgentiebesef en stip op de horizon. Dit vraagt om een scherpe uitlijning van het proces, waarbij het van belang is om de aanpak aan de voorkant duidelijk te definiëren. Welke stappen gaan we nemen (en welke juist niet)? Op welke termijn en in welke volgorde nemen we die? Welke tussentijdse bijstelmomenten bouwen we in? In dit hoofdstuk wordt expliciet stil gestaan bij deze vragen. Hierbij worden de mogelijke aanpakken geschetst, wordt toegelicht welke aanpak het beste past bij de doelstelling van dit onderzoek en wordt het bredere perspectief toegelicht waarbinnen dit onderzoek plaatsvindt. In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op de vraag hoe het financiële perspectief van de gemeente Moerdijk er nu - en in de komende jaren – voor staat. Om hier een oordeel over te kunnen vormen, worden in dit hoofdstuk diverse aspecten in samenhang bezien. In hoofdstuk 3 staat de vraag centraal hoe het financiële perspectief van de gemeente Moerdijk zich verhoudt ten opzichte van andere gemeenten.

De baten en lasten van de diverse taakvelden (beleidsterreinen) worden vergeleken met referentiegemeenten. Dit met als doel om op hoofdlijnen een beeld te krijgen en eventuele rode draden te kunnen waarnemen, die vervolgens aanleiding kunnen geven tot nader onderzoek. In hoofdstuk 4 wordt een selectie gemaakt van de begrotingsposten die in de hoofdstukken 5 t/m 10 nader in beeld worden gebracht. Dit vanuit het oogpunt dat het niet wenselijk en efficiënt is om alle begrotingsposten volledig door te lichten. Dit sluit ook niet aan bij de doelstelling van dit onderzoek. Het doel is immers niet om met een lijst met concrete en specifieke ombuigingsmaatregelen te komen, maar om in eerste instantie vanuit een breder perspectief mogelijkheden te onderzoeken die kunnen bijdragen aan het vergoten van de structurele begrotingsruimte. In hoofdstuk 5 t/m 9 worden diverse begrotingsposten nader in beeld gebracht. Achtereenvolgens wordt ingegaan op de taakvelden sociaal domein (hoofdstuk 5), verkeer, vervoer en waterstaat (hoofdstuk 6) en sport, cultuur en recreatie (hoofdstuk 7). Ook wordt ingegaan op de baten uit het gemeentefonds (hoofdstuk 8) en de lokale heffingen (hoofdstuk 9). Hoewel deze onderwerpen nader in beeld worden gebracht, betekent dit niet dat voor deze onderwerpen al wel concrete ombuigingsmaatregelen worden voorgesteld.

Het doel is om nader inzicht te creëren zodat op basis daarvan richtinggevende mogelijkheden in beeld gebracht kunnen worden die als basis kunnen dienen voor het gesprek over de (on)wenselijkheid van eventuele vervolgstappen. In hoofdstuk 10 wordt nader ingegaan op diverse gemeentebrede onderwerpen die niet aan een specifiek taakveld zijn te koppelen maar door heel de gemeentelijke begroting van invloed zijn op de structurele begrotingsruimte. Achtereenvolgens wordt ingegaan op de verbonden partijen, personeelslasten, kapitaallasten, nieuw beleid en de (inzet van) reserves. Tot slot worden de conclusies en aanbevelingen geformuleerd.

7

1. Onderzoeksopzet Het mag duidelijk zijn dat er niet één generieke oplossing is die gemeenten kunnen inzetten om het (landelijke) vraagstuk rondom de financiële positie van gemeenten eenvoudig op te kunnen lossen. De te kiezen aanpak zal daarbij zowel van landelijke als lokale ontwikkelingen afhangen. In hoeverre geeft het Rijk gehoor aan de oproep vanuit gemeenten voor een goede balans tussen de ambities, taken en middelen die gemeenten hier vanuit het Rijk voor ontvangen? Op welke termijn komt daar duidelijkheid over en in hoeverre kunnen gemeenten daar rekening mee houden in hun begroting 2026-2029? Daarnaast spelen lokale ontwikkelingen een rol. Wat is de financiële uitgangspositie van een gemeente? Hoe ontwikkelt die financiële positie zich en wat zegt dit over de mate waarin gemeenten wellicht op korte termijn al genoodzaakt zijn om concrete maatregelen te nemen? De te kiezen aanpak zal dus per gemeente verschillen. In alle gevallen is het van belang om te vertrekken vanuit een breed commitment met een gedeeld urgentiebesef en stip op de horizon. Dit vraagt om een scherpe uitlijning van het proces, waarbij het van belang is om de aanpak aan de voorkant duidelijk te definiëren.

Welke stappen gaan we nemen (en welke juist niet)? Op welke termijn en in welke volgorde nemen we die? Welke tussentijdse bijstelmomenten bouwen we in? In dit hoofdstuk wordt daarom expliciet stil gestaan bij deze vragen. Hierbij worden de mogelijke aanpakken geschetst (paragraaf 1.1), wordt toegelicht welke aanpak het beste past bij de doelstelling van dit onderzoek (paragraaf 1.2) en wordt het bredere perspectief toegelicht waarbinnen dit onderzoek plaatsvindt (paragraaf 1.3).

1.1 Welke aanpakken zijn mogelijk? Bij de te kiezen aanpak kan onderstaand raamwerk als hulpmiddel gebruikt worden. Dit raamwerk wordt door BMC gebruikt om de verschillende type aanpakken in beeld te brengen bij hun opdrachtgevers. Hieronder wordt dit model kort toegelicht, waarna wordt geschetst voor welke aanpak in dit onderzoek is gekozen.

Figuur 2 Ombuigingsmethoden, bron: BMC

Grofweg worden er vijf mogelijke aanpakken onderscheiden, waarbij de aanpakken oplopen qua mogelijke impact op het beleid en de uitvoering van de taken van de gemeente.

8

Meten is weten Een belangrijk vertrekpunt is dat in beeld is hoe je er als gemeente financieel voor staat. Hoe is de begroting opgebouwd? Met welke taakvelden zijn de meeste baten en lasten gemoeid? Hoe ziet het financieel meerjarenperspectief eruit? Aan welke knoppen kan worden gedraaid? Kan er op bepaalde begrotingsposten risicovoller worden begroot? Wat zeggen de financiële kengetallen? Welke ‘spaarpotjes’ heeft de gemeente en hoe kunnen die zo doelmatig mogelijk ingezet worden? Kortom, de eerste aanpak betreft het (nader) in beeld brengen van de financiële positie van de gemeente zodat de (financieel technische) knoppen in beeld komen waar aan gedraaid kan worden. Dit zodat mogelijk voorkomen kan worden dat direct meer verregaande ombuigingsmaatregelen genomen moeten worden en zodat vanuit die inzichten indien nodig een weloverwogen keuze gemaakt kan worden in de vervolgstappen. Beter organiseren Als de financiële positie volledig in beeld is, dient de vraag te worden gesteld in hoeverre ombuigingsmaatregelen externe effecten mogen hebben. Indien het antwoord daarop nee is, is de volgende aanpak het beter organiseren. Kunnen we de uitvoering van taken anders organiseren? Waar valt efficiencywinst te halen? Hierbij kan gedacht worden aan het onder de loep nemen van de (belangrijkste) processen, het uitvoeren van benchmarks etc.

Gericht schaven Een volgende mogelijke aanpak is het gericht schaven. Hierbij staat de vraag centraal hoe de financiële opgave wordt verdeeld over de diverse taakvelden. Binnen welk taakveld wordt een hogere / lagere taakstelling opgelegd? Welke weging wordt daarbij gehanteerd en in hoeverre is daar draagvlak voor? Bij deze methode bestaat het risico dat taakstellingen worden opgenomen waarbij onduidelijk blijft hoe deze concreet uitgevoerd gaan worden. Hierdoor ontstaat onzekerheid over de hoogte en haalbaarheid van de taakstellingen. Bij deze aanpak is het van belang dat voldoende onderbouwd wordt welke maatregelen getroffen gaan worden voor het realiseren van de taakstellingen. Ook de provincie hanteert dit als belangrijke voorwaarde in hun rol als financieel toezichthouder. Takendiscussie De volgende mogelijke aanpak is de takendiscussie. Hierbij wordt de principiële discussie gevoerd over de taken die als gemeente worden uitgevoerd. Hoe kom je tot een fundamentele afweging van de taken? Welke taken gaan we niet, soberder of anders/slimmer uitvoeren? Welke taken worden uitgevoerd boven het wettelijke minimumniveau? Wat zijn de maatschappelijke en organisatorische consequenties als dit op het minimum niveau wordt uitgevoerd? Wat is er nodig om dat te bereiken? Etc. Ombuigen in strategisch perspectief De meest verregaande aanpak is het ombuigen in strategisch perspectief.

In deze aanpak staan de maatschappelijke effecten centraal. Per beleidsterrein dient een afweging gemaakt te worden in de rol die je hier als gemeente in hebt en wilt hebben. Dit rekening houdend met de beleidsvrijheid die je als gemeente hierin hebt. Hoe combineer je de strategische doelen met het ombuigingsproces? Welke rol pakken we als gemeente? Waar ben ik wel en niet van? Hierbij staat de fundamentele balans tussen beleid, middelen en organisatie centraal. Hoe kom je tot een nieuwe balans tussen de ambities en strategische doelen die je als gemeente hebt, de financiële middelen die beschikbaar zijn en de mate waarin de organisatie dit waar kan maken? 9

1.2 Welke aanpak hanteren we? In de vorige paragraaf is duidelijk geworden dat er verschillende aanpakken mogelijk zijn. Deze aanpakken variëren van het verder in beeld brengen van de financiële positie (’meten is weten’) tot de meest verregaande aanpak waarbij de visie en strategie ter discussie staan en vanuit strategisch perspectief ombuigingskeuzes gemaakt worden. Hierbij geldt dat de ene aanpak de andere niet uitsluit waarbij aanpakken in samenhang opgepakt kunnen worden. Zo kan de financiële positie nader in beeld gebracht worden, terwijl voor diverse taakvelden al kritisch(er) gekeken kan worden naar efficiencymaatregelen of de mate waarin en de intensiteit waarmee specifieke taken worden uitgevoerd. De vraag is welke aanpak het beste aansluit bij het geformuleerde doel van dit onderzoek. Het doel van dit onderzoek is om vanuit een breder perspectief mogelijkheden te onderzoeken die kunnen bijdragen aan het vergoten van de structurele begrotingsruimte. Dit met als doel om met richtinggevende mogelijkheden te komen, zonder dat daarbij op dit moment al specifieke ombuigingsmaatregelen worden voorgesteld. Dit vanuit het beeld zoals dat in de begroting 2025-2028 is geschetst, waarbij de financiële positie van de gemeente Moerdijk op dit moment gezond is, maar er wel aandacht nodig is voor de ontwikkeling van onze financiële positie in de komende jaren.

De methode die hierbij het beste aansluit is het nader in beeld brengen van de (financiële) positie van de gemeente (’meten is weten’). Gezien de financiële uitgangspositie van de gemeente Moerdijk en de landelijke onzekerheden die momenteel nog bestaan over o.a. het gemeentefonds, wordt het niet wenselijk geacht om op dit moment al concrete ombuigingsmaatregelen aan de gemeenteraad voor te stellen. Vanuit dat oogpunt is het raadzaam om eerst de (financiële) positie van de gemeente nader in beeld te brengen en uit te diepen. Hoe ziet het financiële perspectief van de gemeente eruit? Hoe is de begroting opgebouwd? Hoe verhoudt dit zich tot andere gemeenten? In hoeverre zijn de baten en lasten door de gemeente te beïnvloeden? Aan welke (financieel/technische) knoppen kan gedraaid worden? De antwoorden op deze vragen biedt op hoofdlijnen inzicht in de (on)mogelijkheden voor het vergroten van de structurele begrotingsruimte. Dit vormt een vertrekpunt om vanuit daar met elkaar eventuele toekomstige vervolgstappen te bepalen.

Figuur 3 Gehanteerde onderzoeksaanpak

Deze aanpak sluit ook aan bij het advies wat vorig jaar vanuit de VNG aan gemeenten is gegeven voor het opstellen van de begroting 2025-2028. In het advies van destijds was o.a. te lezen: ‘De financiële situatie voor gemeenten is daarmee het best te omschrijven als ‘prepare for the worst, hope for the best’. Het is verstandig om na te denken over maatregelen, tegelijkertijd willen we voorkomen dat gemeenten te vroeg onnodige en onomkeerbare ombuigingen in gang zetten.’

10

1.3 Het onderzoek vanuit een breder perspectief Dit onderzoek staat niet op zichzelf maar moet gezien worden vanuit een breder perspectief. De uitkomsten van dit onderzoek vormen een vertrekpunt. Afhankelijk van de landelijke ontwikkelingen en ontwikkelingen binnen onze eigen gemeente, zal bepaald moeten worden in hoeverre een eventuele versnelling in de gekozen aanpak nodig is. 1.3.1

In relatie tot de kadernota en begroting 2026-2029

Dit onderzoek heeft een nadrukkelijke relatie met de kadernota 2026-2029 en begroting 2026-2029. In de figuur hieronder is deze samenhang grafisch weergegeven.

Project structurele begrotingsruimte

10 April 2025

Raad Informatiebijeenkomst

Kadernota 2026-2029

6 Mei 2025

Raad Juni – juli

Informatiebijeenkomst

Commissie en raad

Begroting Rijk Meicirculaire 2025

2026-2029

6 nov. 2025

Raad

Figuur 4 Het project in relatie tot de kadernota en begroting 2026-2029

De uitkomsten van dit onderzoek worden in de informatiebijeenkomst van 10 april 2025 aan de gemeenteraad toegelicht. Dit zodat de uitkomsten bekend zijn en hierover het gesprek kan worden gevoerd voordat de kadernota 2026-2029 in de gemeenteraad wordt besproken. Op 6 mei 2025 is een informatiebijeenkomst gepland waarin de gemeenteraad meegenomen wordt in de concept-kadernota 2026-2029. In de kadernota 2026-2029 geeft de gemeenteraad de kaders mee die het vertrekpunt vormen voor de op te stellen begroting 2026-2029. Dit is dus het moment waarop een geactualiseerd (financieel) beeld ontstaat n.a.v. de actuele ontwikkelingen die zich hebben voorgedaan sinds de begroting 2025-2028. Zoals voorgaande jaren zal de gemeenteraad voortijdig in het proces betrokken worden bij de inhoud van de kadernota. Hierbij heeft de gemeenteraad ook de mogelijkheid om eigen kadervoorstellen in te dienen. Dit zodat deze (samen met de ontwikkelingen die vanuit het college worden voorzien) integraal besproken kunnen worden in de commissie (4 juni 2025), en de raadsvergadering (3 juli 2025), waarin ook de algemene beschouwingen worden gehouden. De kaders zoals die in de kadernota zijn vastgesteld worden nader uitgewerkt in de begroting 20262029 die in het najaar 2025 aan de gemeenteraad zal worden aangeboden.

In de komende periode zullen de (landelijke) ontwikkelingen nauwlettend in de gaten gehouden worden. Eventuele maatregelen zullen door het Rijk meegenomen worden in de Voorjaarsnota 2025 en financieel worden vertaald in de meicirculaire 2025. De ramingen voor de baten uit het gemeentefonds in onze begroting worden zoals gebruikelijk daarop gebaseerd.

11

1.3.2

In relatie tot de komende jaren

Wanneer we nog verder uitzoomen, kan het bredere perspectief van het project als volgt worden weergegeven. Landelijke- en lokale ontwikkelingen hebben invloed op het financieel meerjarenperspectief van de gemeente. Zoals in hoofdstuk 2 nader zal worden toegelicht worden binnen de gemeente Moerdijk in de jaren 2026-2028 (beperkte) financiële tekorten verwacht, waarbij de verwachte tekorten vanaf 2029 verder toenemen. Dit als gevolg van diverse grootschalige ontwikkelingen (o.a. scholenontwikkeling, MFA’s , zwembaden en woningbouwopgave & mobiliteit) waar op dit moment al aan gewerkt wordt en waarvan duidelijk is dat deze in de toekomst investeringslasten met zich zullen meebrengen. Hoewel de genoemde (kapitaallasten) niet meer dan een indicatie zijn, is duidelijk dat deze investeringen van invloed gaan zijn op het structurele begrotingsresultaat van de gemeente. Op basis van de huidige inzichten zal de besluitvorming hierover vooral in 2025 en 2026 plaatsvinden, waarbij verder geldt dat er in maart 2026 gemeenteraadsverkiezingen plaatsvinden. De komende jaren zal dus blijvende aandacht nodig zijn voor de structurele begrotingsruimte.

Figuur 5 Het project in relatie tot komende jaren

12

2. Hoe ziet het financiële perspectief van de gemeente Moerdijk er uit? In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de vraag hoe het financieel perspectief van de gemeente er nu - en in de komende jaren – voor staat. Om hier een oordeel over te kunnen vormen worden in dit hoofdstuk diverse aspecten in samenhang bezien. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de cijfers in dit rapport zijn gebaseerd op de begroting 20252028, zoals die in november 2024 door de gemeenteraad is vastgesteld. Binnenkort wordt t.b.v. de kadernota 2026-2029 het financieel perspectief geactualiseerd, waarbij (landelijke en lokale) ontwikkelingen die zich sinds de begroting 2025-2028 hebben voorgedaan financieel worden verwerkt.

2.1 Financieel perspectief 2025-2028 In de raadsvergadering d.d. 7 november 2024 is de begroting 2025-2028 vastgesteld. In de bijbehorende aanbiedingsnota is onderstaand beeld geschetst. (bedragen x € 1.000) (-/- = nadeel)

2025

2026

2027

702

-4.169

-1.818

-587

Waarvan structureel

3.206

-1.485

-1.255

-587

Waarvan incidenteel

-2.504

-2.684

-563

0

Verwacht begrotingsresultaat (aanbiedingsnota 2025-2028)

2028

Tabel 1 Verwacht begrotingsresultaat 2025-2028

Wanneer bovenstaande cijfers grafisch weergegeven worden ziet dit er als volgt uit:

Figuur 6 Verwacht begrotingsresultaat begroting 2025-2028

Structurele budgetten De meerjarenbegroting is voor het jaar 2025 met een verwacht structureel resultaat van € 3,2 miljoen reëel in evenwicht en dus structureel sluitend. Voor de jaren vanaf 2026 is sprake van een structureel tekort. Vanaf 2026 worden structurele tekorten verwacht van respectievelijk € 1,5 miljoen (2026), € 1,3 miljoen (2027) en € 0,6 miljoen (2028).

13

Incidentele budgetten Voor de incidentele budgetten geldt dat in de jaren 2025, 2026 en 2027 de incidentele lasten hoger zijn dan de incidentele baten. Voor 2025 kan het tekort aan éénmalige middelen binnen de begroting worden opgevangen binnen het overschot aan structurele middelen. De totale begrotingsuitkomst is en blijft dan namelijk positief. Alle éénmalige activiteiten voor 2026 en 2027 kunnen alleen doorgang vinden als een beroep op de algemene reserve wordt gedaan. Dit omdat ook de structurele uitkomsten een tekort laten zien. In aanloop naar- en ten tijde van -het opstellen van de kadernota 2026-2029 en/of begroting 2026-2029 kan op basis van de actuele inzichten bezien worden of het nu verwachte tekort aan incidentele middelen zich dan nog voordoet. Mocht dit zo zijn dan kan op dat moment besloten worden de algemene reserve hiervoor in te zetten, dan wel kan een heroverweging plaatsvinden ten aanzien van de opgenomen incidentele lasten.

2.2 Financieel perspectief na 2028 Hoewel de ramingen naarmate deze verder in de tijd komen te liggen steeds ‘zachter’ worden, is het verstandig om ook naar ontwikkelingen te kijken die we als gemeente na 2028 op ons af zien komen en die op de langere termijn een grote invloed kunnen gaan hebben op het financieel meerjarenperspectief van onze gemeente. In de aanbiedingsnota bij de begroting 2025-2028 is onderstaand perspectief geschetst.

Figuur 7 Indicatie verwacht structureel begrotingsresultaat na 2028

In bovenstaande figuur is op de donkerblauwe lijn het structurele begrotingsresultaat weergegeven zoals die in tabel 1 is weergegeven. De blauwe stippellijn geeft een indicatie van het verwachte structurele begrotingsresultaat, rekening houdend met diverse grootschalige ontwikkelingen (o.a. scholenontwikkeling, MFA’s , zwembaden en woningbouwopgave & mobiliteit) waar op dit moment al aan gewerkt wordt en waarvan duidelijk is dat deze in de toekomst investeringslasten met zich zullen meebrengen. Deels heeft hier nog geen definitieve besluitvorming over plaatsgevonden. Zoals in paragraaf 1.3.2 is geschetst vindt de besluitvorming hierover voornamelijk in 2025 en 2026 plaats. Aan de andere kant kunnen er in de komende jaren ook nog zaken naar voren komen waar nu helemaal nog geen rekening mee is gehouden. Het toekomstperspectief is niet meer dan een indicatie. Wel maakt bovenstaande figuur de noodzaak van dit onderzoek duidelijk. Hoewel het ‘ravijnjaar 2026’ minder diep is dan bij sommige andere gemeenten, worden op basis van de huidige inzichten vooral vanaf 2030 forse tekorten voorzien. Vanaf 2031 gaat het om ruim € 6 miljoen. Dit maakt dat het richting de komende begrotingsjaren nodig is om de mogelijkheden tot het vergroten van de structurele begrotingsruimte te verkennen.

Zodat er bewust en weloverwogen invulling gegeven kan worden aan de ambities van de gemeente op de langere termijn. 14

2.3 Nader inzicht in de baten en lasten De begrotingsresultaten zoals die in voorgaande paragrafen zijn weergegeven zijn opgebouwd uit de totale jaarlijkse baten en lasten van onze gemeente. Indien er in een jaar meer/minder baten dan lasten worden verwacht resulteert dit in een positief /negatief begrotingsresultaat in die jaren. De gemeentelijke baten en lasten kunnen onderverdeeld worden in diverse beleidsterreinen (zogenaamde taakvelden). Gemeenten zijn vanuit de (BBV) wetgeving verplicht om hun baten en lasten per taakveld inzichtelijk te maken. Het voordeel hiervan is dat gemeentelijke baten en lasten op een eenduidige manier geordend worden, waarbij het uitgangspunt is dat de financiële cijfers van gemeenten beter onderling te vergelijken zijn. Ook het Rijk en het CBS gebruiken deze informatie. In deze paragraaf wordt (op hoofdlijnen) nader inzicht gegeven in de opbouw van de baten en lasten van de gemeente Moerdijk. 2.3.1

Baten

De totale baten zijn voor 2025 begroot op circa € 162 miljoen. Wanneer de baten worden onderverdeeld in de (wettelijk voorgeschreven) taakvelden, levert dat onderstaand beeld op.

Figuur 8 Begrote baten 2025 (per taakveld)

Net als andere gemeenten zijn we in grote mate afhankelijk van de middelen die we van het Rijk uit het gemeentefonds ontvangen. Deze baten vormen met circa € 78 miljoen veruit de grootste inkomstenbron. Deze middelen zijn door de gemeente vrij te besteden. Daarnaast ontvangen we vanuit het Rijk ook middelen voor de bekostiging van het verstrekken van bijstandsuitkeringen (taakveld ‘inkomensregelingen’), de opvang van Oekraïners (taakveld ‘samenkracht en burgerparticipatie’) en de bestrijding van onderwijsachterstanden (taakveld ‘onderwijsbeleid en leerlingzaken’). Verder vormen de gemeentelijke belastingen en heffingen een belangrijke inkomstenbron voor de gemeente. De ozb vormt daarbij veruit de grootste inkomstenbron. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in de baten die betrekking hebben op woningen (circa € 5 miljoen) en niet-woningen (circa € 20 miljoen). Vooral de ozb baten uit niet-woningen zijn binnen onze gemeente relatief hoog. Dit vanwege 15

het specifieke karakter van de gemeente Moerdijk met de 4e grootste zeehaven van Nederland en het grote industrieterrein. Tot slot heeft de gemeente diverse overige baten uit bijv. de grondexploitaties. 2.3.2

Lasten

De totale lasten zijn voor 2025 begroot op circa € 162 miljoen. Net als bij de baten kunnen de lasten ook per taakveld (beleidsterrein) worden uitgesplitst. Dit levert voor de lasten onderstaand beeld op:

Figuur 9 Begrote lasten 2025 (per taakveld)

Net als bij andere gemeenten vormt het sociaal domein met circa € 55 miljoen aan lasten veruit het grootste taakveld van de gemeente Moerdijk. Gemeenten hebben binnen het sociaal domein een brede verantwoordelijkheid om kwetsbare inwoners te ondersteunen. Taken op het gebied van jeugd, zorg, wonen en werk staan hierbij centraal. Na het sociaal domein vormt ‘bestuur en dienstverlening’ met circa € 35 miljoen aan lasten het grootste taakveld. Dit taakveld kan gezien worden als alle (overhead)lasten die gemaakt worden om de gemeente draaiende te houden. Onder dit taakveld vallen o.a. de lasten t.b.v. het gemeentehuis, het college, burgerzaken, treasury, ICT en de personeelslasten van alle ondersteunende afdelingen (P&O, Financiën, etc.). ‘Volksgezondheid en milieu’ vormt met circa € 21 miljoen aan lasten het derde taakveld. Dit betreft voornamelijk de lasten t.b.v. de inzameling van afval en het aanleggen en onderhouden van de riolen. Deze lasten worden op basis van het uitgangspunt van 100% kostendekkendheid doorberekend in de riool- en afvalstoffenheffing. Daarnaast vallen de lasten t.b.v. milieubeheer, begraafplaatsen en volksgezondheid onder dit taakveld. Tot slot zijn er nog diverse relatief kleinere taakvelden.

Deze taakvelden hebben betrekking op het brede takenpakket van gemeenten op het gebied van verkeer, vervoer en waterstaat, sport, cultuur en recreatie, volkshuisvesting, veiligheid, onderwijs en economie.

16

2.4 Hoe verhoudt het verwachte begrotingsresultaat zich tot de totale baten en lasten en wat zegt dit over de urgentie van dit project? In onderstaande figuur zijn de totale baten en lasten (inclusief reservemutaties) weergegeven. Daarbij is op de donkerblauwe lijn het verwachte structurele begrotingsresultaat weergegeven zoals die in figuur 7 is gepresenteerd.

Figuur 10 Begrote baten en lasten in relatie tot indicatie structureel begrotingsresultaat

De totale begrotingsomvang bedraagt in 2025 circa € 162 miljoen en loopt de komende jaren op naar circa € 182 miljoen in 2028. Wanneer de omvang van de begroting jaarlijks met circa 5% blijft toenemen zou de begrotingsomvang in 2032 naar verwachting circa € 220 miljoen bedragen. Wanneer dit afgezet wordt tegen de indicatie van het structurele begrotingsresultaat zoals dat in de vorige paragraaf is geschetst, levert dat bovenstaand beeld op. De structurele tekorten die worden verwacht bedragen in de periode 2026-2029 circa 1% van het begrotingstotaal, waarna de verwachte structurele tekorten vanaf 2030 zouden neerkomen op circa 2 á 3% van de totale begrotingsomvang. Hoewel dit een en ander in perspectief plaatst, betekent dit niet dat er geen aandacht nodig is voor het structurele begrotingsresultaat van de komende jaren. Gedeputeerde Staten (GS) houden in elke provincie toezicht op de ontwikkeling van de financiële positie van gemeenten. Indien gemeenten een begroting hebben die structureel niet in evenwicht is, dan kunnen zij onder zogenaamd preventief financieel toezicht worden geplaatst. De provincie focust zich primair op de vraag of de begroting reëel in evenwicht is voor wat betreft de structurele baten en lasten. Daarnaast is een aanzienlijk deel van de lasten van de gemeente slechts in beperkte mate te beïnvloeden.

Dit wordt duidelijk als we de lasten van de gemeente onderverdelen in de diverse soorten lasten (zogenaamde economische categorieën).

17

Voor diverse gemeentelijke lasten geldt dat deze (op korte-middellange termijn) beperkt te beïnvloeden zijn. Zo wordt in onderstaande figuur duidelijk dat o.a. de personeel gerelateerde lasten, bijdragen aan gemeenschappelijke regelingen en kapitaallasten een groot aandeel hebben in de totale jaarlijkse lasten. Deze lasten vormen samen bijna de helft van de gemeentelijke lasten waarbij deze in de praktijk niet of in beperkte mate (op korte – middellange termijn) te beïnvloeden zijn. Hierbij speelt ook mee dat gemeenten op basis van wetgeving verplicht zijn om diverse wettelijk opgelegde taken uit te voeren. Hierbij hebben gemeenten (ondanks enige beleidsvrijheid ten aanzien van de intensiteit en kwaliteit) doorgaans relatief weinig beleidsvrijheid.

Figuur 11 Begrote lasten 2025 (per economische categorie)

Kortom, de onderdelen waarin gezocht kan worden om de structurele begrotingsruimte te vergroten zijn niet oneindig doordat diverse lasten niet of in beperkte mate te beïnvloeden zijn op de korte / middellange termijn en diverse gemeentelijke taken wettelijk zijn opgelegd. Zoals in hoofdstuk 4 zal worden toegelicht, bestaat er geen absoluut objectieve maat voor het vaststellen van de mate van beleidsvrijheid. Als zeer grove indicatie kan gesteld worden dat ca. 15% van de gemeentelijke lasten op korte / middellange termijn te beïnvloeden zijn. Daarnaast geldt dat aan de batenkant de ozb in de praktijk de belangrijkste knop is om als gemeente aan te kunnen draaien. Wanneer de indicatie van het structurele begrotingsresultaat hiertegen wordt afgezet, levert dat onderstaand beeld op.

18

Figuur 12 Indicatie urgentie project

Hoewel er in bovenstaande figuur een aantal aannames zijn gemaakt, geldt dat dit een indicatie geeft van de urgentie van dit project. Op basis van de indicatie zoals die in de begroting 2025-2028 was afgegeven worden de komende jaren (beperkte) tekorten verwacht die richting 2031 naar verwachting oplopen tot ruim € 6 miljoen. Tegelijkertijd geldt dat slechts een beperkt deel van de gemeentelijke lasten op korte / middellange termijn te beïnvloeden is. Ook aan de batenkant zijn de baten beperkt te beïnvloeden. Veruit de grootste inkomstenpost van de gemeente (het gemeentefonds) is niet te beïnvloeden. In de praktijk is de ozb de voornaamste knop waaraan een gemeente zelf kan draaien om extra baten te genereren. Hierbij geldt dat het verdeelmodel van het gemeentefonds als uitgangspunt heeft om iedere gemeente een gelijkwaardige financiële uitgangspositie te geven, zodat gemeenten een gelijkwaardig voorzieningenniveau kunnen realiseren tegen gelijke belastingdruk. Gemeenten met relatief dure woningen kunnen met eenzelfde ozb tarief meer baten genereren dan gemeenten met relatief goedkope woningen. Daarom ontvangen gemeenten minder geld uit het gemeentefonds als ze veel vermogen (belastingcapaciteit) hebben om belastingen te heffen.

De achterliggende gedachte hiervan is dus dat als een gemeente een relatief hoger voorzieningenniveau wil aanbieden, dit logischerwijs zou betekenen dat de ozb tarieven in die gemeente ook relatief hoger zullen liggen dan in Figuur 13 Verdelingssystematiek gemeentefonds gemeenten met een lager voorzieningenniveau. Al met al onderstrepen bovenstaande inzichten het belang van dit project om nader inzicht te krijgen in de wijze waarop de structurele begrotingsruimte kan worden vergroot. 19

2.5 Welke ‘spaarpotjes’ (reserves en voorzieningen) heeft de gemeente? Naast de vraag in hoeverre de jaarlijkse lasten gedekt kunnen worden uit de jaarlijkse baten (zie paragraaf 2.4), dienen ook een aantal andere aspecten te worden bekeken om een goed inzicht te krijgen in de financiële positie van de gemeente. In deze paragraaf wordt nader inzicht gegeven in de reserves en voorzieningen die we als gemeente aanhouden. Dit kan gezien worden als de ‘spaarpotjes’ van de gemeente. Dit is grofweg op te delen in:

-

Middelen die bedoeld zijn voor lasten die zeker komen (voorzieningen); Middelen die door de raad met een bepaald doel zijn gereserveerd (bestemmingsreserves); Middelen in de algemene reserve die bedoeld zijn om tegenvallers op te vangen en waarin een stuk vrije ruimte resteert waar de raad over kan beslissen.

De reserves en voorzieningen van de gemeente Moerdijk zien er als volgt uit:

Figuur 14 Reserves en voorzieningen *Op het moment dat dit document wordt opgesteld is de jaarrekening 2024 nog niet afgerond waardoor de

werkelijke standen per 1-1-2025 nog niet bekend zijn. In bovenstaande grafiek is uitgegaan van de cijfers zoals die in de begroting 2025-2028 verwacht werden.

20

2.5.1

Voorzieningen

De gemeente beschikt over een aantal voorzieningen. Op basis van de begroting 2025-2028 (raadsvergadering 7 november 2024) is de verwachte stand van de voorzieningen per 1-1-2025 circa € 47,7 miljoen. Voorzieningen worden aangehouden voor het afdekken van kwantificeerbare onzekerheden of verplichtingen (bijv. verliesverwachtingen binnen een grondexploitatie) en om een gelijkmatige verdeling van lasten over een aantal begrotingsjaren te verkrijgen (zoals de voorziening voor wegen, gebouwen en de riolering). De vorming van voorzieningen is vastgelegd in de (BBV) wetgeving. Daarbij moet de omvang van de voorziening overeenkomen met de onderliggende verplichting. Hier wordt door de accountant dan ook op gecontroleerd. Doordat aan voorzieningen verplichtingen voor de toekomst ten grondslag liggen, zijn deze niet vrij besteedbaar. Het niet vrij besteedbare karakter heeft tevens tot gevolg dat voorzieningen als vreemd vermogen worden aangemerkt, terwijl reserves onderdeel uitmaken van het eigen vermogen van een gemeente. In bijlage 1 is een specificatie opgenomen van de voorzieningen. 2.5.2

Reserves

De reserves vormen het eigen vermogen van een gemeente. Op basis van de begroting 2025-2028 (raadsvergadering 7 november 2024) is de verwachte stand van de totale reserves (en dus het eigen vermogen) van de gemeente Moerdijk per 1-1-2025 circa € 89,4 miljoen. In tegenstelling tot voorzieningen zijn reserves vrij te besteden. Dat wil zeggen dat het de raad vrij staat de bestemming van reserves te wijzigen. Vanuit de wetgeving worden twee soorten reserves onderscheiden, te weten de bestemmingsreserves en de algemene reserve.

-

Bestemmingsreserves Zodra de raad aan een reserve een bepaalde bestemming heeft gegeven, is er sprake van een bestemmingsreserve. Een bestemmingsreserve heeft weliswaar een vastgelegde toekomstige bestemming, maar is geen financiële verplichting. De bestemming kan door de raad worden gewijzigd. Bestemmingsreserves kunnen worden gevormd ter realisatie van bestuurlijke ambities (omdat de financiële positie van de gemeente niet altijd voldoende ruimte biedt is het soms noodzakelijk om hiervoor te sparen), ter egalisatie van lasten (om grote schommelingen in de jaarlijkse baten en lasten op te vangen) of ter dekking van afschrijvingslasten. De totale omvang van de bestemmingsreserves van de gemeente Moerdijk bedraagt per 1-1-2025 naar verwachting circa € 57,2 miljoen. In bijlage 2 is een specificatie opgenomen van de bestemmingsreserves.

-

Algemene reserve De algemene reserve bestaat uit componenten waaraan de raad (nog) geen bestemming heeft gegeven. Deze reserve heeft als belangrijkste functie het vormen van een buffer voor financiële tegenvallers en vormt een belangrijk deel van het weerstandsvermogen van de gemeente. Op basis van de raadsbesluiten tot en met de gemeenteraad van 13 maart 2024 bedraagt de totale omvang van de algemene reserve van de gemeente Moerdijk circa € 32,2 miljoen. Daarvan wordt circa € 18,3 miljoen aangehouden t.b.v. het benodigde weerstandsvermogen (zie ook paragraaf 2.6). Daarmee resteert een ‘vrije ruimte’ van circa € 13,9 miljoen. 21

In principe kunnen reserves alleen ingezet worden ter dekking van incidentele lasten. Dit vanuit de gedachte dat structurele lasten gedekt moeten worden uit structurele baten. Indien de structurele lasten jaarlijks hoger zouden zijn dan de structurele baten, zouden de reserves (en daarmee het eigen vermogen) namelijk afnemen en op den duur zelfs negatief worden. De enige uitzondering hierop vormen de bestemmingsreserves die een gemeenteraad instelt ter dekking van afschrijvingslasten. De dekking van de jaarlijkse afschrijvingslasten die uit een investering voortkomen mogen namelijk als structurele dekking aangemerkt worden. Op deze systematiek wordt in paragraaf 10.5.1 nader ingegaan. Daarnaast hebben het Rijk en de VNG afspraken gemaakt over de inzet van het vrij besteedbare deel van de algemene reserve, waarmee gemeenten enige flexibiliteit hierin wordt geboden. Van dit vrij besteedbare deel zou een gemeente onder voorwaarden jaarlijks maximaal 10% mogen inzetten voor het dekken van structurele lasten. Op deze systematiek wordt in paragraaf 10.5.2 nader ingegaan.

22

2.6 Welke risico’s lopen we en hoe verhoudt zich dit tot ons weerstandsvermogen? Periodiek wordt in de begroting en jaarrekening (in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’) ingegaan op de vraag in hoeverre de gemeente in staat is om financiële tegenvallers op te vangen. Om dat te kunnen beoordelen is inzicht nodig in de omvang en achtergronden van de aanwezige risico’s en de aanwezige weerstandscapaciteit. Jaarlijks worden de belangrijkste risico’s minimaal één keer geïnventariseerd. De laatste keer dat dit heeft plaatsgevonden was bij de begroting 2025-2028. De gemeenteraad heeft bepaald dat de weerstandratio minimaal 1,0 moet zijn. Dit betekent dat de buffer binnen de algemene reserve voor het opvangen van risico’s minimaal gelijk moet zijn aan het benodigde weerstandsvermogen. In onderstaande grafiek is de meerjarige ontwikkeling van het weerstandsratio weergegeven.

Figuur 15 Meerjarige ontwikkeling weerstandsratio *In bovenstaande figuur is de jaarrekening 2023 na de begroting 2024 weergegeven. Dit komt doordat de risicoinventarisatie voor de jaarrekening 2023 (begin 2024) na de risico-inventarisatie van de begroting 2024 (medio 2023) is uitgevoerd.

De weerstandsratio (donkerblauwe lijn) ligt de afgelopen jaren gemiddeld genomen op 1,7 (1,0 is voldoende en 2,0 is uitstekend). De ratio kwam in de begroting 2025 uit op 1,8. De weerstandsratio was licht gestegen ten opzichte van de jaarrekening 2023. De risico’s m.b.t. projecten en bedrijfsvoering (hogere inschatting impact risico informatieveiligheid) werden hoger ingeschat, maar het beschikbare weerstandsvermogen (algemene reserve) was ook gestegen. Voor een nadere toelichting wordt verwezen naar de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ in de begroting 2025-2028.

23

2.7 Wat zeggen diverse kengetallen over onze financiële positie? Bij de beoordeling van de financiële positie van de gemeente kan ook gekeken worden naar diverse financiële kengetallen. Deze kengetallen drukken de verhouding uit tussen bepaalde onderdelen van de begroting of de balans en kunnen helpen bij de beoordeling van de financiële positie. Gemeenten zijn vanuit de (BBV) wetgeving verplicht om in de begroting en jaarrekening diverse kengetallen op te nemen. Er zijn geen wettelijke normen vastgelegd voor de kengetallen. Wel zijn er een aantal signaleringswaarden geformuleerd die kunnen helpen bij de beoordeling van de kengetallen. Twee kengetallen worden hieronder kort uitgelicht. Netto schuldquote De netto schuldquote geeft een indicatie van de druk van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie. In de praktijk wordt de netto schuldquote als ‘goed’ gezien als deze onder de 90% uitkomt en als ‘slecht’ gezien als deze boven de 130% uitkomt.

Figuur 16 Netto schuldquote

De netto schuldquote (excl. doorleningen) bedroeg eind 2023 13%. In de komende jaren stijgt dit kengetal naar verwachting tot ongeveer 60%-70%, wat nog steeds als ‘goed’ aangemerkt kan worden. De verwachte stijging komt voornamelijk door de investeringen die we als gemeente de komende jaren doen. Deze kunnen deels gefinancierd worden met de (betaal)middelen die we als gemeente hebben uitstaan bij het ministerie (schatkistbankieren). Wel verwachten we dat er de komende jaren geldleningen nodig zijn voor de financiering van de investeringen. Solvabiliteit De solvabiliteitsratio geeft inzicht in het aandeel van het eigen vermogen in het totale vermogen van de gemeente. Het eigen vermogen bestaat uit de algemene reserve en de bestemmingsreserves. In de praktijk wordt het solvabiliteitsratio als ‘goed’ gezien als deze boven de 50% uitkomt en als ‘slecht’ gezien als deze onder de 20% uitkomt.

Figuur 17 Solvabiliteitsratio

24

De solvabiliteitsratio van de gemeente Moerdijk daalt de komende jaren naar verwachting van 47% in 2023 naar 36% in 2028. Daarmee kan deze als ‘gemiddeld’ worden beschouwd en ligt nog ruim boven de signaleringswaarde van 20%. De daling wordt niet veroorzaakt door een verwachte daling van het eigen vermogen, maar komt voort uit de investeringen die de gemeente de komende jaren verwacht te doen. Door de investeringen neemt de totale balansomvang (bezittingen) van de gemeente toe, waarbij voor de financiering van deze investeringen naar verwachting (deels) geldleningen (vreemd vermogen) nodig zijn. Door deze ontwikkelingen neemt de totale balanswaarde de komende jaren naar verwachting sneller toe dan het eigen vermogen, waardoor het aandeel tussen het eigen en vreemd vermogen daalt. Voor een nadere toelichting op de financiële kengetallen wordt verwezen naar de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ in de begroting 2025-2028.

2.8 Welke conclusies kunnen we trekken wat betreft de financiële positie van de gemeente Moerdijk? De diverse aspecten die in dit hoofdstuk zijn toegelicht moeten in samenhang worden bezien. Het beschikbare weerstandsvermogen laat zien dat we in staat zijn onze risico's op te vangen. Daarnaast resteert per 1-1-2025 naar verwachting circa € 13,9 miljoen vrije ruimte in de algemene reserve. De netto schuldquote laat zien dat we in staat zijn om aan onze verplichtingen te voldoen. De solvabiliteit geeft aan dat we een gezonde verhouding hebben tussen het eigen en vreemd vermogen. Wel is de verwachting dat de kengetallen de komende jaren wat minder positief worden als gevolg van investeringen die we de komende jaren als gemeente doen en die (deels) gefinancierd moeten worden met geldleningen. Deze kengetallen blijven desondanks ook aankomende jaren ruimschoots onder de signaleringswaarde. Tot slot is er ook sprake van een structureel sluitende begroting in 2025 waarbij de structurele lasten in dat jaar ruimschoots gedekt kunnen worden met de structurele baten. De combinatie van deze inzichten laat zien dat onze financiën op dit moment gezond zijn, waarbij er aandacht nodig is voor de ontwikkeling van onze financiële positie in de komende jaren.

Dit rekening houdend met de gepresenteerde financiële uitkomsten voor de jaren 2026-2028, maar ook met het oog op een aantal ambities die we als gemeente hebben en de daaruit voortkomende investeringen die we na 2028 op ons af zien komen. In de aanbiedingsnota van de begroting 2025-2028 was op basis hiervan de indicatie afgegeven dat het structurele tekort hierdoor de komende jaren oploopt tot ruim € 6 miljoen vanaf 2031. De noodzakelijke aandacht voor de structurele begrotingspositie wordt versterkt vanuit de wetenschap dat slechts een beperkt deel van de gemeentelijke lasten en baten op korte / middellange termijn te beïnvloeden is.

25

3. Vergelijking met andere gemeenten In hoofdstuk 2 is ingegaan op het financieel perspectief van de gemeente Moerdijk. In dit hoofdstuk staat de vraag centraal hoe dit zich verhoudt ten opzichte van andere gemeenten. Dit met als doel om op hoofdlijnen een beeld te krijgen en eventuele rode draden te kunnen waarnemen, die vervolgens aanleiding kunnen geven om specifieke verschillen nader te onderzoeken.

3.1 Aandachtspunten bij het vergelijken van gemeenten Allereerst dient te worden opgemerkt dat financiële gegevens van gemeenten onderling niet altijd goed te vergelijken zijn. Een veelgebruikte maatstaf om gemeenten onderling te vergelijken is het aantal inwoners. Gemeenten met hetzelfde inwoneraantal kunnen echter alsnog zeer verschillend van elkaar zijn door een aantal belangrijke factoren. Zonder hierbij volledig te zijn kan hierbij o.a. gedacht worden aan: -

-

-

-

-

-

-

-

-

Sociaal-demografische samenstelling: Een gemeente met veel jonge gezinnen zal andere voorzieningen (scholen, kinderopvang) hebben dan een gemeente met veel ouderen (ouderenzorg, aanpassingen in de openbare ruimte). Economische structuur en werkgelegenheid: Een gemeente met veel bedrijven en werkgelegenheid kan meer baten uit lokale belastingen genereren dan een gemeente zonder veel bedrijvigheid. Ook kan een hogere werkloosheid in bepaalde gemeenten leiden tot hogere uitgaven voor sociale voorzieningen. Stedelijke vs. landelijke ligging: Stedelijke gemeenten hebben vaak hogere lasten voor zaken als infrastructuur, verkeersbeheer en woningbouw. Landelijke gemeenten kunnen juist hogere lasten hebben voor het onderhouden van een uitgespreid wegennet of het bieden van voorzieningen op grotere afstanden. Woningmarkt en grondbeleid: Gemeenten met een dure of krappe woningmarkt halen meer baten uit onroerendezaakbelasting (ozb) en grondverkoop of -ontwikkeling. Historische schulden en investeringen: Sommige gemeenten hebben in het verleden grote investeringen gedaan (bijv. in grote bouwprojecten of culturele voorzieningen) en dragen nog steeds de lasten daarvan, terwijl andere gemeenten minder schulden of langlopende verplichtingen hebben. Beleidskeuzes en prioriteiten: Gemeenten hebben autonomie in hoe ze hun beleid vormgeven.

De ene gemeente kan veel investeren in cultuur en sport, terwijl een andere gemeente zich (meer) richt op onderwijs en zorg. Toerisme en evenementen: Gemeenten met toeristische trekpleisters of veel evenementen krijgen vaak te maken met extra lasten voor zaken als handhaving, infrastructuur en schoonmaak. Tegelijkertijd kunnen ze hier ook meer baten uit halen door bijv. toeristenbelasting. Regionale samenwerking en voorzieningen: Sommige gemeenten hebben samenwerkingsverbanden, waarbij lasten en voorzieningen worden gedeeld. Dit beïnvloedt de begroting, omdat de lasten en baten van bepaalde voorzieningen verschillen per regio. Subsidies en specifieke uitkeringen: Gemeenten ontvangen soms specifieke subsidies of uitkeringen van het Rijk of de provincie voor bepaalde projecten. Deze specifieke gelden zijn vaak tijdelijk en kunnen van jaar tot jaar verschillen, wat het moeilijk maakt om structurele vergelijkingen te maken. Afwijkende boekhoudkundige methoden: Hoewel gemeenten moeten voldoen aan landelijke richtlijnen (o.a. BBV wetgeving), kunnen er in de praktijk verschillen ontstaan in hoe bepaalde uitgaven worden geboekt. Sommige gemeenten kunnen bepaalde posten bijv. anders rubriceren of verantwoorden, wat de vergelijkbaarheid beïnvloedt. 26

Kortom, zelfs als twee gemeenten hetzelfde aantal inwoners hebben en op het eerste gezicht vergelijkbaar zijn, zorgen al deze factoren ervoor dat hun financiële situatie en beleidskeuzes sterk uiteen kunnen lopen. Het vergelijken van gemeentelijke financiële gegevens vraagt daarom om een zorgvuldige analyse. Dit ligt buiten de scope van dit onderzoek. Het doel van dit hoofdstuk is niet om een allesomvattende vergelijking te maken waarin alle verschillen volledig verklaard en geduid worden. Het doel is voornamelijk om op hoofdlijnen een beeld te krijgen en eventuele rode draden te kunnen waarnemen, die vervolgens aanleiding kunnen geven om specifieke verschillen nader te onderzoeken.