Ontwikkelplan Fort Sabina

119

4. Ruimtelijk ontwerp

Periscoop Doel van fort Sabina was de verdediging van het open water. Door het verhogen van de dijk is het Volkerak echter niet meer zichtbaar. Door het parallel plaatsen van twee spiegels ontstaat een levensgrote periscoop. Hierdoor is het open water weer zichtbaar, zonder snede te maken in de dijk.

121

4. Ruimtelijk ontwerp

Schuilplaats en dubbele caponnière Deze is gebouwd tussen 1880 en 1884. De caponnière heeft een haakvormige plattegrond met schietgaten van verschillende formaten. Vanuit hier konden de flanken van het fort worden verdedigd. De dubbele caponnière is bereikbaar via een ondergrondse gang

vanuit de schuilplaats. Naast de Tour Modèle is dit het meest bijzondere element van Fort Sabina dat ook vrijwel nergens anders voorkomt. De gracht wordt gereconstrueerd door middel van een plas-dras gebied. Er wordt een 60cm smal verhoogd vlonderpad

gemaakt dat de ondergrondse gang verbindt met de ingang van de caponnière. Door middel van een stalen frame worden de schietgaten (smal binnen, breed buiten, het tegenovergestelde van de Tour Modèle!) benadrukt. 123

4. Ruimtelijk ontwerp

Caponnières

Huisstijl

In de drie overige caponières worden zwermkasten voor vleermuizen opgehangen. Deze ruimtes zijn ontoegankelijk voor het publiek. In de gang naar één van de caponnières worden door middel van webcams en projectie, live de beelden van de zwermkasten getoond.

Vanwege de eenduidige kleur en materiaaltoepassing vormen de archipuncturale elementen en ingrepen samen de huisstijl van Fort Sabina. Dit kan uitgroeien tot de huisstijl van de gehele Stelling van Willemstad. Dat benadrukt het eigen karakter van de Stelling van Willemstad ten opzichte van andere deelgebieden in de Zuiderwaterlinie, waar andere materialen worden toegepast: accoya hout in de West-Brabantse Waterlinie, cortenstaal in ’s-Hertogenbosch en matzwart staal dus rond Willemstad.

125

4. Ruimtelijk ontwerp

Botenloods / vaartuigenloods Ten noorden van het fort bevond zich een loods waarmee torpedoversperringen in het zeegat konden worden aangebracht. Het gebouw heeft cultuurhistorische waarde als uitdrukking van de ontwikkelingen van de landsverdediging en de krijgskunst in de negentiende eeuw en de plaats die het fort innam als schakel in de Zuiderwaterlinie. Het heeft architectuurhistorische waarden wegens

de sobere stijl en de eenvoud van de traditionele baksteenbouw. Het is denkbaar dat het oorspronkelijke volume van de botenloods, waarvan nu alleen de voorgevel nog overeind staat, herbouwd wordt. Omdat het gebouw grenst aan de kwetsbare St. Anthoniegorzen mag er op geen enkele wijze verstoring van het vogelweidegebied

plaatsvinden. De geveldelen die hierop zijn gericht mogen geen licht geven of spiegelen. Eigenaar Staatsbosbeheer staat echter open voor initiatieven die dit als randvoorwaarde nemen. Gedacht wordt aan een vogelobservatiehotel.

127

4. Ruimtelijk ontwerp

Vanwege vocht is een constante basiswarmte rond de 16 graden in alle gebruiksruimten voorgesteld.

4.3 Duurzaamheid Om militaire redenen kon het fort zich volledig afsluiten van de omgeving en was in zekere zin zelfvoorzienend. Er waren voorzieningen getroffen om enige tijd zonder aanvoer van buitenaf te kunnen overleven. Zoals het opvangen en opslaan van hemelwater om het als drinkwater te gebruiken. De pijlers onder de bakstenen gewelven leidden het water dat op het dak viel naar waterkelders. Er waren voedseltuinen op het fort en er liep vee rond. Deze noodzaak tot zelfredzaamheid sluit mooi aan bij de hedendaagse interesse in zelfvoorzienende systemen, lokale voedselproductie en kringlopen op kleinere schaal. Vanuit dit historische gegeven is het denkbaar om fort Sabina uit te laten groeien tot proeftuin voor kleinschalige en low-tech oplossingen voor energie, water, voedsel en grondstoffen. En tot broedplaats voor startende bedrijven die bijdragen aan deze oplossingen. Zo wordt het fort

ook een leeromgeving. Scholen en gezinnen kunnen hier laagdrempelig en spelenderwijs kennis maken met local solutions for global challenges. De Groene Grachten uit Amsterdam heeft in de eerste helft van 2016 een energiescan uitgevoerd voor Fort Sabina. Bij de uitwerking van de plannen worden de ideeën uit de energiescan meegenomen en nader afgewogen.

Strategie In de energiescan is gezocht naar een energiestrategie die bij past bij het ontwikkelconcept. Voor Fort Sabina zetten we in op een zelfvoorzienend fort, met aandacht voor de historische waarde en een duurzame toekomst. In de energiescan zijn maatregelen beschreven m.b.t. de thema’s water & groen, warmte, energieopwekking en quick wins.

Er zijn kansen voor Fort Sabina om een zelfvoorzienend fort te worden door een integrale benadering van water, warmte, energie en isolatie.

om een oppervlakte ca. 200m2 die bij voorkeur buiten het fort, bijv. bij de nieuwe of ter plaatse van de bestaande parkeerplaatsen.

Warmte en energie

Water en groen

Door de specifieke bouw van het fort wordt een warmte concept voorgesteld waarbij er een constante basiswarmte (ca. 15/16 graden) is op het fort; voor comfort maar ook vanwege vocht. Voor de lage temperatuurverwarming zijn vloerverwarming of LT-radioteren in beeld, voor de bij verwarming naar 18-20 graden worden pelletkachels of infrarood verwarming voorgesteld. Als warmtebron wordt een bodembron of een luchtwarmtepomp voorgesteld. Voor de energieopwekking worden zonnepanelen maar ook een kleine windmolen genoemd. Deze maatregelen hebben een grote (ruimtelijke) impact op het fort en zullen nader afgewogen moeten worden. Voor plaatsing van zonnepanelen gaat het

Op Fort Sabina is door gemeente, in samenwerking met Stichting IKN een helofytenfilter aangelegd voor de zuivering van het afvalwater. Op korte termijn worden in een samenwerking met het ROC-West Brabant maatregelen opgepakt en uitgewerkt voor een verdere verduurzaming van het watergebruik: o.a. de inzet van regenwater voor het doorspoelen van de toiletten.

Isolatie Voor de isolatie ligt de focus bij de ramen en de vloeren op het fort. In de ruimtes met vloeren zonder historische waarde zijn er mogelijkheden om vloerverwarming met vloerisolatie te combineren. 129

4. Ruimtelijk ontwerp

Fort Sabina tijdens de watersnoodramp in 1953.

4.4 Ruimtelijk ontwerp in relatie tot beleidskaders Voor de herontwikkeling van Fort Sabina is van belang dat het ontwikkelplan aansluit bij de identiteitswaarde van het complex en is afgestemd op de aanwezige potenties in de omgeving.

van de bebouwing en het buitenterrein worden verbeterd en er een nieuwe identiteit aan het fort wordt toegevoegd. Deze ontwikkelingen sluiten aan bij het vigerende bestemmingsplan.

bestemmingsplan bijstelling vraagt en is afweging nodig in relatie tot de aanwezige belangen vanuit o.a. ecologie (NNN, flora- en faunawet), water en ruimtelijke kwaliteit.

Deze ontwikkellocatie is niet meegenomen in de verkenning en vraagt een zorgvuldige afweging gezien de ligging in het kwetsbare natuurgebied de Anthoniegorzen.

De ruimtelijke ontwikkelingen zullen in principe plaatsvinden op het fort waarbij de gebruiksmogelijkheden

Buiten het fort, in het agrarisch gebied zal een parkeervoorziening worden aangelegd waarvoor het

Ter plaatse van de bestaande torpedoloods is een ontwikkellocatie in beeld voor een bijzondere verblijfslocatie.

In bijlage 3 zijn de relevante beleidskaders voor het ontwikkelplan Fort Sabina kort toegelicht. 131

5. Ondernemen op het fort 5.1 Pop up belevenis op Fort Sabina: je raakt nooit uitgekeken 5.2 Ondernemers op het fort 5.3 Verdienmodel

133

5. Ondernemen op het fort

5. Ondernemen op het fort De gemeente Moerdijk heeft het fort in erfpacht van Staatsbosbeheer en draagt bij aan het beheer en onderhoud van het fort. Stichting Fort Sabina.nl onderneemt op het fort en is verantwoordelijk beheer en onderhoud.

5.1 Pop up belevenis op Fort Sabina: je raakt nooit uitgekeken Het fort en haar ongereptheid zijn een grote bron van inspiratie voor velen. Mensen verwonderen en verbazen zich als ze over het fort lopen. De creativiteit wordt enorm geprikkeld. Het effect wat Fort Sabina heeft op mensen, zal worden gebruikt om een ‘experience’ voor bezoekers te creëren. Hoe? Door pop-up events en belevenissen te organiseren. Evenementen, speelplekken voor kinderen en stellages (bijvoorbeeld uitkijktorens) zijn vaak van tijdelijke aard op Fort Sabina. Hiermee wordt een gevoel van exclusiviteit gecreëerd. Je weet nooit

wat je kunt verwachten, en verrassing is het toverwoord. Fort Sabina is daarom een uitermate geschikte plek voor teambuilding, brainstorms. De ongerepte plek, die Fort Sabina is, is een plek om avontuur en creativiteit te faciliteren en produceren op hoog niveau. Fort Sabina wordt een plek waar avontuur, innovatie en creativiteit gefaciliteerd wordt op en hoog niveau, is klaar voor de toekomst en kan zich daar soepel op aanpassen. Het commerciële programma wordt verbonden met de historie en de omgeving. Hiermee blijft Fort Sabina behouden en is het in transformatie en ontwikkeling.

Een verplaatsbare kogelgloeioven uit 1863-1864. Een oven voor het verhitten van kogels, met het doel daarmee brand te stichten

135

5. Ondernemen op het fort

5.2 Ondernemers op het fort Gemeente Moerdijk heeft het fort in erfpacht van Staatsbosbeheer en dit na aanbesteding in exploitatie gegeven aan Stichting Fort Sabina.nl. De afgelopen jaren heeft de gemeente verantwoordelijkheid genomen voor de het beheer en onderhoud van het fort en geïnvesteerd in basisvoorzieningen zoals een betere toegankelijkheid, brandveiligheid en riolering. De gemeente zet zich in voor de verdere ontwikkeling van het fort. De gemeente neemt regie op de ontwikkeling van het fort (projectleiding en bouwkundige begeleiding) en draagt bij aan het beheer en onderhoud. Parallel aan de inzet van gemeente is er door de inzet van de stichting in de periode 2012-2015 veel gebeurd op het fort. Stichting Fort Sabina heeft in de periode 2012-2015 o.a. gezorgd voor: •

Toename van de naamsbekendheid en het aantal bezoekers van 0 naar 12.000 per jaar;

•

2 imposante thema exposities gericht op de herdenking van 60 jaar watersnood en 70 jaar bevrijding;

•

Opbouw van een netwerk met vrijwilligers, organisaties (o.a. Waterpoort) en partners in de duurzame doorontwikkeling zoals Energiek Moerdijk en Stichting IKN.

•

Effectieve verdere inzet van het werkgelegenheidsproject en werkend leren op het fort gericht op beheer en onderhoud (groen, houtbewerking, bouw en restauratie (nieuwe deuren en luiken), horeca en gastheerschap, animatie).

De toekomst gaat er voor de stichting anders uitzien. De stichting zal het fort zelfstandig duurzaam gaan exploiteren. De duurzame instandhouding en de doorontwikkeling zijn een opgave voor, maar biedt ook kansen aan de stichting. Het bestuur van de stichting krijgt een andere en beter op alle taken toegespitste bemensing met een breder draagvlak. Functies en belangen worden gescheiden waardoor de organisatie van de stichting transparanter wordt. Ook wordt er een commissie van advies (bestaande uit minimaal 3 leden) aangesteld die het bestuur gevraagd en ongevraagd adviseert en verantwoordelijk is voor het toezicht op het bestuur ten aanzien van visie en uitvoering van de ambitie voor het fort, energie en duurzaamheid, de (sociale invulling van de) exploitatie en het financieel perspectief.

Diagram ondernemers op het fort

Staatsbosbeheer, als eigenaar, staat constructief tegenover de ontwikkelingen. Het ontwikkelplan van Fort Sabina doet recht aan kansen en kwaliteiten van het fort en sluit aan bij de missie uit het ondernemingsplan van Staatsbosbeheer. Staatsbosbeheer zal op het fort informatie verstrekken over de ecologische waarden (flora en fauna) van het fort en de omgeving. Om de uitvoering van het ontwikkelplan mogelijk te maken wordt de canon van het fort niet verhoogd.

137

5. Ondernemen op het fort

5.3 Verdienmodel

Het Terreplein voor de kazerne

Het ontwikkelplan zet in op het herstel van het fort als casco met basisvoorzieningen waarmee het op verschillende manieren en flexibel gebruikt kan worden, o.a. voor workshops, teambuilding, evenementen, horeca, kleinschalige werkruimte en als informatiecentrum voor de Stelling van Willemstad/ Zuiderwaterlinie. Door de beschikbaarheid van ruimtes en ruimte in en op het fort genereert de Stichting inkomsten om, de vaste lasten te betalen en om te investeren in de verdere ontwikkeling, het opknappen en bruikbaar maken van overige ruimten van het fort en het fort in het algemeen. Meer bruikbare ruimten geef de stichting meer mogelijkheden om inkomsten te genereren. De stichting gaat een aantal vaste overeenkomsten aan met bedrijven met een meerwaarde voor, bijdage aan de exploitatie van het fort. Bedrijven die nu al bijdragen aan het op de kaart zetten van het fort en de doelstelling(en) van de stichting zijn: • • •

Daarnaast zal de stichting het fort of ruimtes op het fort beschikbaar stellen aan incidentele gebruikers: zakelijk, al dan niet in een arrangement via bijvoorbeeld Zjost (heisessies, inspiratiesessies, teamsessies, -building, enz.) omdat het fort, de plek inspireert en/of voor (cultuur)evenementen. Bij (cultuur) evenementen zal, om een hoogwaardige invulling en programmering tot stand te brengen,worden samengewerkt met diverse partners uit het culturele veld waarbij ondermeer gedacht kan worden aan BKKC. Stichting Fort Sabina wil in de exploitatie kansen bieden aan mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en hen actief laten participeren bij het beheer, onderhoud en (her)ontwikkeling van het fort. De stichting is van mening dat talenten van mensen zo veel mogelijk moeten worden ingezet, zoals de Participatiewet ook voorstaat.

Kletsmajoor (keuken, het restaurant in de kazerne en terras) Zjost (diverse ruimtes en buiten) Fort Sabina Producties (diverse ruimtes en buiten)

Groepsfoto bij de Fortweg te Heiningen 139

6. Financiën ontwikkelplan 6.1 Kosten ontwikkelplan 6.2 Financiering ontwikkelplan 6.3 Risico

141

6. Financiën ontwikkelplan

6. Financiën ontwikkelplan Het ontwikkelplan is gericht op de duurzame instandhouding van het fort als icoon binnen de Stelling van Willemstad, tevens onderdeel van de Zuiderwaterlinie. Om inzicht te hebben in de financiële betekenis van de herontwikkeling zijn de kosten voor de realisatie van het ontwikkelplan en de kosten voor beheer en onderhoud voor een periode van 10 jaar in beeld gebracht.

6.1 Kosten ontwikkelplan

Overzicht kosten-baten

Voor de realisatie van het ontwikkelplan voor Fort Sabina is een globale kostenraming opgesteld door Boost Herontwikkeling uit ’s-Hertogenbosch, dit in nauw overleg met de opsteller van het ontwikkelplan. De globale kosten voor de realisatie van het ontwikkelplan zijn geraamd op € 3 mln. Op basis van de huidige kosten voor beheer en onderhoud van zowel de gebouwen als de buitenruimte van het

fort zijn de kosten voor het beheer en de instandhouding van het fort voor een periode van 10 jaar opgesteld. De totale investering voor de realisatie van het ontwikkelplan en het beheer en onderhoud van het fort in de eerste 10 jaar bedraagt € 4.0 mln., waarvan € 1 mln. voor beheer en onderhoud en € 3 mln. voor een eenmalige investering.

143

6. Financiën ontwikkelplan

6.2 Financiering ontwikkelplan Het investeringsvoorstel is gebaseerd op een gefaseerde aanpak en evenwichtige bijdragen van gemeente, provincie en Stichting Fort Sabina.nl. De gemeente, als erfpachter, reserveert voor ambtelijke inzet als projectleider, bouwbegeleiding, beheer en onderhoud € 0,8 mln. in een periode van 10 jaar. De gemeente stelt jaarlijks een budget van ca. € 50.000,= beschikbaar, in combinatie met de inzet van het werkgelegenheidsproject, voor in elk geval het groen onderhoud (fase I/ fase II) en stelt een projectleider aan voor de begeleiding van de herontwikkeling (fase II).

De afgelopen jaren heeft de gemeente jaarlijks structureel geïnvesteerd in een betere toegankelijkheid van het fort, brandveiligheid en algemene basisvoorzieningen zoals de riolering en het beheer van het groen op het fort. De provincie stelt een onrendabele bijdrage van € 1,5 mln. beschikbaar voor de uitvoering van het ontwikkelplan. De bijdrage van de provincie wordt gefaseerd en als een subsidie beschikbaar gesteld. De eerste bijdrage van € 1,3 mln. wordt als een investeringsimpuls ingezet om belangrijke onderdelen uit het ontwikkelplan (fase I) uit te voeren. Op moment dat aan de voorwaarden

uit de samenwerkingsovereenkomst/ subsidiebeschikking wordt voldaan (o.a. de herontwikkeling van het fort, de exploitatie en organisatie) stelt de provincie een bijdrage van € 0,2 mln. (fase III) beschikbaar voor verder herstel en ontwikkeling van het fort.

menskracht uitgevoerd, wat eveneens een belangrijke investering van de stichting is. De eigenaar Staatsbosbeheer verlengt de erfpacht en verhoogt de canon niet; en draagt daarmee ook in financiële zin bij aan de duurzame ontwikkeling en instandhouding van Fort Sabina.

Stichting Fort Sabina.nl zal in de periode van 10 jaar € 1,6 mln. investeren in het fort. Door verbreding van de exploitatie van het fort worden extra inkomsten gegenereerd die worden geïnvesteerd in beheer en onderhoud van het fort (fase I/II) en de uitvoering van onderdelen van het ontwikkelplan zoals de aanleg van het theaterplein (fase II). Deze werkzaamheden worden deels met eigen

De uitvoering van het ontwikkelplan, inclusief beheer en onderhoud, wordt gefaseerd tot stand gebracht. Fase II en IV lopen parallel met fase I; bij de uitvoering van het ontwikkelplan is sprake van een gezamenlijke en integrale ontwikkeling van betrokken partijen.

145

6. Financiën ontwikkelplan

Het poortgebouw vanaf het terreplein

6.3 Risico Voorwaarden voor de duurzame instandhouding is dat de beheer- en instandhoudingskosten kunnen worden betaald vanuit de exploitatie. Risico is dat de opbrengsten uit de exploitatie van het fort te gering zijn waardoor de investeringen niet worden gerealiseerd. Om dat risico te bepreken is de investeringsimpuls noodzakelijk zodat de gebruiksmogelijkheden worden verbeterd en meerdere partijen (ondernemers, stichtingen, verenigingen) gebruik kunnen maken van de gebouwen op het fort. Het fort als casco voor passende ondernemingen en initiatieven. Door de gebruikersgroep uit te breiden worden de verdienmogelijkheden cq opbrengsten vergroot.

Door de exploitatie van het fort te monitoren wordt beoordeeld of Stichting Fort Sabina.nl voldoende middelen genereert voor de duurzame instandhouding en indien nodig zal het gebruik verbreed en/of geïntensiveerd worden.

S. van Haarle met electroschoktorpedo voor de West Hellegat versperring 147

7. Realisatie ontwikkelplan 7.1 Voorbereiding uitvoering 7.2 Uitvoering van het ontwikkelplan 7.3 Partnerschap

149

7. Realisatie ontwikkelplan

Luchtfoto Fort Sabina, 2014.

7. Realisatie ontwikkelplan Het ontwikkelplan voor Fort Sabina sluit aan bij de ambitie van provincie, gemeente, stichting en ook van Staasbosbeheer voor een duurzame instandhouding van het fort zoals

vastgelegd in de intentieovereenkomst van 19 november 2015.

7.1 Voorbereiding uitvoering Om het ontwikkelplan te kunnen realiseren moet het globale ontwikkelplan uitgewerkt worden naar een definitief ontwerp. Aanvullend op de uitwerking van het ontwikkelplan wordt ook inhoud

gegeven aan de professionalisering en verbreding van de organisatiestructuur van de stichting en projectorganisatie voor de uitvoering(zie ook 5.2).

151

7. Realisatie ontwikkelplan

Soldatenkazemat op Fort Sabina, begin 20e eeuw.

Slaapzaal voor de soldaten op Fort Sabina, begin 20e eeuw.

7.3 Partnerschap

Fort Sabina in 1939.

7.2 Uitvoering van het ontwikkelplan Stichting Fort Sabina.nl en de gemeente gaan intensief samenwerken in het tot uitvoering brengen van het ontwikkelplan en nemen de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het ontwikkelplan, het beheer en onderhoud van het fort. Deze opgave vraagt inzet en organisatiekracht van zowel gemeente als de stichting. De gemeente is verantwoordelijk voor de begeleiding en aansturing van de realisatie van het ontwikkelplan en levert de projectleider die ook als centraal aanspreekpunt voor stichting en haar partners fungeert. De stichting zal, in overleg met gemeente, onderdelen van het ontwikkelplan en uitvoering op zich

nemen en neemt daarmee een rol in de daadwerkelijke realisatie van deelopgaven uit het ontwikkelplan. De investeringsimpuls van de provincie wordt ingezet om de basisonderdelen van het fort op orde te krijgen zodat de gebruiksmogelijkheden en toegankelijkheid worden verbeterd. Ook de zichtbaarheid van Fort Sabina wordt met de investeringsimpuls uitgewerkt. Deze werkzaamheden zullen op basis van een aanbesteding(en) worden uitgevoerd. Voor de overige werkzaamheden wordt capaciteit ingezet vanuit o.a. Stichting Fort Sabina.nl, het Werkplein, ROC.

Op 19 november 2015 is door Stichting Fort Sabina.nl, de provincie Noord Brabant en de gemeente Moerdijk de intentieovereenkomst voor de duurzame instandhouding van Fort Sabina getekend. Hierin is de intentie uitgesproken dat deze partijen samen, ieder met behoud van eigen verantwoordelijkheid, het duurzaam beheer en instandhouding van Fort Sabina mogelijk willen maken. Voor de uitvoering van het ontwikkelplan zal een samenwerkingsovereenkomst worden opgesteld waarin de rollen en verantwoordelijkheden van partners worden benoemd en de voorwaarden waaronder de bijdragen beschikbaar worden gesteld voor de uitvoering van het ontwikkelplan.

als adviseur bij uitwerking van o.a. het definitief ontwerp. Bij de uitvoering van de plannen staat de provincie meer op afstand. Focus voor provincie ligt bij het monitoren van de voortgang en resultaten van de uitvoering aan de afgesproken voorwaarden uit de samenwerkingsovereenkomst en subsidiebeschikking, waarbij de koppeling met de Stelling van Willemstad en de Zuiderwaterlinie belangrijke elementen zijn. De bestuurders van de stichting, gemeente en provincie en zullen jaarlijks de voortgang van de herontwikkeling bespreken. De stichting vertegenwoordigt daarbij de op het fort participerende partijen en ondernemers. De gemeente vertegenwoordigt tevens het werkplein.

Provincie wil graag betrokken blijven bij de vervolgfases. In de voorbereidingsfase van de uitvoering is provincie betrokken 153

Bijlagen: 1. Erfgoedwaarden Fort Sabina

Morh, A.H., Van Kerkum, P.C. (1999) Terminologie verdedigingswerken, inrichting, aanval en verdediging. Een herziene en uitgebreide bewerking van vestingbouwkundige termen.

2. Historie Zuiderwaterlinie en Stelling van Willemstad 3. Beleidskaders

Bronnen BBM (2014) Bouwhistorische verkenning Fort Sabina Beek & Kooiman (2004) Het post-militaire landschap 2.0. Een overzicht van linies en stellingen in Nederland. VROM. BHIC, Brabants Historisch Informatie Centrum (2015) www.bhic.nl BUITEN, Bureau voor Economie & Omgeving (2010) Projectenboek Zuiderwaterlinie. ’s-Hertogenbosch: provincie Noord-Brabant. Caalders, J. e.a., (2009) Projectenboek Zuiderwaterlinie. Provincie Noord-Brabant: Bureau voor Economie & Omgeving. Cultural heritage counts for Europe (2015) Europa Nostra, ENCATC, Heritage Europe, International Cultural Centre Krakow, Raymond Lemaire international centre for conservation at KU Leuven, The Heritage Alliance, uitgave Bertelsmann. Duenk, J. (2013) Cultuuragenda van Brabant voor 2020. ’s-Hertogenbosch: provincie NoordBrabant. Dommelen, S. van & C.J. Pen (red.) (2013) Cultureel erfgoed op waarde geschat. Economische waardering, verevening en erfgoedbeleid. Den Haag: Platform31. Hoof van J., (2004) Menno van Coehoorn; Vestingbouwer, belegeraar, infanterist. Utrecht: uitgever Matrijs.

OCW (1999) Belvedere. Beleidsnota over de relatie tussen cultuurhistorie en ruimtelijke inrichting. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. OCW (2009) Beleidsbrief Modernisering van de Monumentenzorg. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. OCW (2011) Kiezen voor Karakter. Visie Erfgoed en Ruimte. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Provincie Noord-Brabant (2016) De Verbeeldingskracht van erfgoed, beleidskader erfgoed 20162020. RCE (2014) Beschrijving rijksmonumenten Fort Sabina, Vaartuigenloods, inundatiesluis Rooijakkers, G. (2005) De musealisering van het dagelijks leven. Cultureel erfgoed tussen bewaren en vergeten, Uit: R. van der Laarse (red.), Bezeten van vroeger. Erfgoed, identiteit en musealisering. Amsterdam: Het Spinhuis, pagina 207-217. Rijksmuseum Digitaal Archief (2015) Rijksuniversiteit van Grondingen (2015) www.leestekensvanhetlandschap.nl Sneep, J. e.a. (1996) Atlas Historische vestingwerken in Nederland, Noord-Brabant. Zutphen: Stichting Menno van Coehoorn. Stegmeijer, E. & J. Janssen (2015) Erfgoedzorg in de nieuwe realiteit, uit: Rooilijn, tijdschrift voor wetenschap en beleid in de ruimtelijke ordening, Jg 48, Nr. 3, pagina 380-389. StudioMarcoVermeulen (2014) Stelling van Willemstad, van verdedigingswerk naar uitdagend landschap.

StudioMarcoVermeulen (2015) Ontwikkelperspectief Fort Sabina als onderdeel van de Stelling van Willemstad StudioMarcoVermeulen (2016) Inspiratieatlas de Zuiderwaterlinie

Janssen, J., E. Luiten, H. Renes, J. Rouwendal i.s.m. O. Faber, C. Pen & E. Stegmeijer (2014) Karakterschetsen. Nationale onderzoeksagenda Erfgoed en Ruimte; deel 1 Kennisagenda. Amersfoort: Netwerk Erfgoed en Ruimte/Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Stuurgroep Nationaal Project Nieuwe Hollandse Waterlinie (2004) Panorama Krayenhoff Linieperspectief. Utrecht.

Kwant, R. (2013) Van Alva Tot Bond, Masterplan voor toegankelijk militair erfgoed in Brabant. ’s-Hertogenbosch: provincie Noord-Brabant.

Taverne, E. (2008) Vechten om een fort. Uit: L. Jans & E. Luermans, Fort Altena en de A27: 10 ontwerpen. Breda: NBKS, pagina 9-13.

Kwant, R. (2014) De troepen in beweging! Actieplan 2014 - 2015: Programma en organisatie. ’s-Hertogenbosch: provincie Noord-Brabant.

Technische Universiteit Eindhoven (2013) Built (on) Heritage

Kwant, R. (2015) Stelling nemen voor Sabina, betekenis & ontwikkeling van Brabants grootste fort

Timmermans, P. (2006) Over de hele linie, verleden, heden en toekomst van de Zuiderwaterlinie. ’s-Hertogenbosch: provincie Noord-Brabant.

Nationale Bibliotheek van Nederland (2015) www.geheugenvannederland.nl 155

Bijlagen

Bijlage 1: Erfgoedwaarden Fort Sabina Erfgoedwaarden Fort Sabina en de Stelling van Willemstad zijn majeure identiteitsdragers voor de regio; zij vertellen het verhaal van Willemstad en zijn strategische ligging, daarnaast zijn fort en Stelling beeldbepalende ruimtelijke structuren en onderdeel van de Brabant-brede structuur van de Zuiderwaterlinie. De herontwikkeling van Fort Sabina ten behoeve van een duurzame instandhouding van het fort draagt bij aan het behoud van de erfgoedwaarden op het fort, maar ook voor het grotere verband; de erfgoedwaarden van de Stelling van Willemstad en de Zuiderwaterline. In onderstaande essenties geven wij aan welke erfgoed waarden een rol spelen bij nieuwe ontwikkelingen op Fort Sabina. Semantische essentie, het verhaal van Fort Sabina binnen de Zuiderwaterline De Zuiderwaterlinie is de oudste, langste en meest benutte linie van Nederland. Binnen deze linie zijn 5 unieke stellingen te onderscheiden op basis van ruimtelijke en historische kenmerken. De waarde van Fort Sabina betreft de prominente plaats die dit fort inneemt binnen de Stelling van Willemstad; de strategische ligging aan het Hollandsch Diep en het Volkerak en de poort die zij vormt samen met Fort Prins Hendrik. Op Fort Sabina zijn meerdere lagen van de geschiedenis leesbaar en het

verhaal van Bevochten Brabant kan voor de verschillende tijdsperioden worden verteld. Het fort is oorspronkelijk aangelegd door de Fransen om hun kustverdediging te versterken, bijzonder is dat op Fort Sabina 1 van de 3 Tour Modèles uit Nederland staat. In de periode van1880 – 1884 krijgt het fort haar huidige omvang en wordt merendeel van de huidige bebouwing gebouwd. Het fort ligt strategisch aan zee en moest het Hollands Diep en de Volkerak verdedigen. In eerste instantie heette het fort: Fort de Ruyter”. Samen met het fort aan de overkant: fort “Prins Hendrik” maakten ze deel uit van de stelling. Fort Sabina kan beschouwd worden als het omgekeerde fort. Alle forten van de Zuiderwaterlinie zijn naar het zuiden gericht. Fort Sabina is gericht op het Westen op de (toenmalige zee) vandaar dat hier ook de enige torpedoloodsen van Nederland waren, helaas zijn deze verdwenen. Na het vertrek van de Fransen in 1812 werd het Fort “De Ruijter” omgedoopt, en wel in Fort Sabina Henrica, naar de Sabina Henricapolder. Na de eerste Wereldoorlog vervallen de linies en verliezen de forten en vestigingen langzaam aan hun status. Het fort heeft in WOI en WOII nog een functie als burger schuilplaats. Ook bij de watersnoodramp fungeert het als schuilpaats voor de burgerbevolking en daarna nog tot in de jaren ’50 en ’60 als munitieopslagplaats.

In de jaren ’70 is het fort verkocht aan Staatsbosbeheer. Tegenwoordig is het fort toegankelijk voor het publiek.

De grootste bouwmassa betreft de Tour Modèle met de later aangebouwde kazerne.

Uniek waren de torpedoloodsen die bij het fort waren gebouwd; helaas zijn deze verdwenen.

Net buiten het fort, in het hoogwaardige natuurgebied de Anthoniegorzen, zijn in de 20e eeuw een torpedoloods en botenloods gebouwd. De torpedoloods is verwijderd en de botenloods is in en zeer slechte staat. Fort Sabina heeft een grote ensemblewaarde door de essentiële samenhang van het fort (artillerieloods) met de botenloods en de inundatiesluis (1885). Met de inundatiesluis kon de omliggende polder onder water worden gezet, maar is tegenwoordig een belemmering voor de bereikbaarheid van het fort.

Erfgoeddoelstelling: Het fort in standhouden, herstellen en inrichten en de toegankelijkheid en gebruiksmogelijkheden verbeteren om het verhaal van Bevochten Brabant op het fort zowel in de tijd als in relatie tot de Stelling van Willemstad / Zuiderwaterlinie te vertellen en verbeelden. Morfologische essentie Kern van de morfologische essentie van Fort Sabina is de ruimtelijke samenhang tussen fort, stelling en linie en de sterke connectie met het water. De relatie tussen het fort en de vesting Willemstad, de omliggende inundatiegebieden (met sluisjes) en het open water van Volkerak en Hollandsch Diep, zijn kenmerkend. Fort Sabina is het grootste bebouwde fort is binnen de Zuiderwaterlinie. Het fort kenmerkt zich als een gesloten eenheid, met binnen de omwalling een eigen gelaagde, besloten wereld met een vrij groot ensemble van meerdere gebouwen binnen een groene setting. Daarbij is de verscheidenheid en veelheid aan bouwwerken en onderdelen, door de gecompliceerde bouwgeschiedenis, een toegevoegde waarde voor de architectuur.

Erfgoeddoelstellingen: • Het beleefbaar en herkenbaar zijn van de ruimtelijke samenhang tussen Fort Sabina en de Stelling van Willemstad / Zuiderwaterlinie; • (Betere) leesbaarheid van de gelaagde ontwikkeling in de tijd en de complexe structuur binnen de groene omwalling van het fort. • Ontwikkelingen binnen en buiten het fort dragen bij aan de ensemblewaarde van Fort Sabina.

157

Bijlagen

Bijlage 2: Historie Zuiderwaterlinie en Stelling van Willemstad Materiële essentie De gebruikte materialen op het fort vertegenwoordigen de verschillende tijdsperioden. •

• • • • •

•

Tour Modèle opgebouwd in IJsselsteen; napoleontisch. Uniek het gebruik van oorspronkelijk materiaal. De Tour Modèle is het oorspronkelijke fort 1810-1811, dat is gebouwd door Spaanse krijgsgevangenen in opdracht van de Franse bezetter. Kazerne uit machinale baksteen, 1881 Caponnières, kiezelbeton en baksteensplit. Gangen pre-fab Botenloods, beton, traditionele bouw Remises, twee stuks, uit brikkenbeton. 1866 Kruit- en projectielenmagazijn, brikkenbeton. Twee opstelplaatsen voor 24mm geschut zijn nog herkenbaar; Poortgebouw, beton

De architectuurhistorische waarde van het fort wordt vertegenwoordigd door de sobere stijl en de eenvoud van de traditionele baksteenbouw, en voor die tijd moderne betontechniek in de botenloods. Kern van de materiële essentie is de diversiteit aan verschillende materialen en dat deze materialen een bepaalde tijdsperiode uit de ontwikkeling van Fort Sabina vertegenwoordigen.

Erfgoeddoelstelling: Behoud van de aanwezige en benoemde cultuurhistorische waarden van de gebouwde en de groene omgeving. Essentie is om consistent gebruik te maken van materialen en bij nieuwe ontwikkelingen een eigen tijdslaag met consistent kleur en materiaalgebruik toe te voegen.

• Proloog (tot 1700) In de aanloop tot het ontstaan van de Zuiderwaterlinie (of historisch: Zuiderfrontier) ontwikkelden zich tijdens de 80-jarige oorlog een aantal versterkte steden tot vestingen omdat ze op strategische plaatsen liggen. Rond een aantal vestingsteden ontstaan linies of groepen verdedigingswerken (linie Bergen op Zoom – Steenbergen, Breda en ’s-Hertogenbosch) al dan niet versterkt door inundaties. Vroeger lag bij Willemstad een gors. Toen Jan IV van Glymes, Markies van Bergen op Zoom deze had laten inpolderen, ontstond rond 1565 het dorpje Ruigenhil. Op 17 juni 1583 na de Slag bij Steenbergen namen de Spanjaarden Steenbergen in. Willem van Oranje liet Ruigenhil versterken tot vesting. Na diens dood in 1584 verleende zijn zoon, Prins Maurits, de plaats in 1585 stadsrechten. Willems stad kreeg de officiële naam Willemstad. • 1e Bouwperiode 1701-1795 In de periode 1701-1714 neemt de Zuiderwaterlinie voor het eerst de vorm aan van een echte (water)linie vanaf Sluis in Zeeuws-Vlaanderen tot aan Grave in het oosten van Brabant. Met behulp van inundaties worden de verschillende vestingsteden met elkaar verbonden. Op plaatsen waar inunderen niet mogelijk is worden nieuwe verdedigingswerken

aangelegd. O.a. de linies van de Munnikenhof en den Hout en het retranchement van/bij Waspik zijn hier goede voorbeelden van. Willemstad doorstond in 1793 een beleg door de Fransen, maar werd overgegeven na de val van Bergen op Zoom. In het begin van de 19e eeuw werd Willemstad bezocht door koning Lodewijk. Napoleon op 27 en 28 april 1809 en door diens broer keizer Napoleon op 4 oktober 1811. De keizer gaf opdracht tot de bouw van een kruithuis. Na de Engelse invasie, tijdens de Walcherenexpeditie, versterkten de Fransen de kustverdediging met twee forten ten zuiden van Willemstad: Fort Sabina Henrica en Fort de Hel. In de Franse tijd worden een aantal forten gebouwd onder Napoleon. De Tour Modèle no. II van toen nog ‘Fort de Ruyter’ is uit 1811. • 2e periode 1795-1830 Deze periode is een dieptepunt in de geschiedenis van de linie. Omdat er geen dreiging meer is vanuit het zuiden hebben de vestigen geen nut meer, hoogstens als garnizoensstad. In de Franse periode vinden er alleen in West-Brabant nog bouwactiviteiten plaats. Willemstad speelt een belangrijke rol in de kustverdediging en Bergen op Zoom is van belang voor de verdediging van 159

Bijlagen

Antwerpen, een van de belangrijke Franse havens. Na 1814, als de noordelijke en zuidelijke Nederlanden verenigd worden verschuift de verdediging naar de zuidkant van het huidige België. Enkele vestingen behouden hun vestingstatus vanwege hun rol in de achterhoede van de verdediging, maar meer ook niet. Vestingen als Steenbergen, Geertruidenberg en Heusden werden zelfs opgeheven. De grootste verandering op Fort Sabina is dat de houten kap in 1816 is vervangen door een aarden dekking. • 3e periode 1830-1874 Na de Belgische opstand wordt de linie weer in staat van verdediging gesteld en begint een herstelperiode. Opgeheven vestingen als Heusden en Geertruidenberg worden weer als vesting terug in gebruik genomen. Geertruidenberg krijgt zelfs grotendeel nieuwe verdedigingswerken. Rond 1860 begint er een nieuwe opleving te komen. Rond verschillende vestingen worden nieuwe forten gebouwd of bestaande forten verbeterd (bijvoorbeeld de forten De Ruyter en Bovensluis bij Willemstad en de enkele van de forten rond Heusden). In 1874 werd Willemstad het centrum van de Stelling van het Hollandsch Diep

en het Volkerak. Het moest Holland beschermen tegen troepen die vanuit Brabant het Hollandsch Diep wilden oversteken en de toegang voor schepen naar het Hollandsch Diep afsluiten.

’s-Hertogenbosch de functie van opvangstelling om het veldleger op te kunnen vangen als zij zicht terug moesten trekken. Samen met de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Stelling van Amsterdam maakt dit onderdeel uit van de ‘Vesting Holland’.

Tot aan 1879 is het fort, met uitzondering van wat kleine verbouwingen na (een kogelgloeioven in 1835 en een kruitmagazijn in 1859) onveranderd gebleven. Vanaf 1879 heeft het fort een flinke transformatie ondergaan. (uitbreiding Tour Modèle met een bomvrije kazerne, kanonopstellingen, schuilplaatsen, magazijnen en vier caponnières gebouwd. Buiten het fort zijn er nog twee loodsen gebouwd, één bedoeld als een torpedoloods).

De stelling rond Willemstad werd tijdens de mobilisatie van 1914-18 verder verbeterd, hier zijn nog veel restanten van. Een nieuwe stelling werd tevens aangelegd ten westen van de lijn Steenbergen – Ossendrecht: de stelling Noord-Brabant. Deze stelling moest een eventuele Brits/Franse aanval op Antwerpen en het Duitse front via Zeeland opvangen. Ook hiervan zijn nog enkele restanten aanwezig.

• 4e periode 1874-1930 In deze periode, die begint met het aannemen van de Vestingwet van 1874, komt er een einde aan de oude Zuiderwaterlinie. De nadruk komt te liggen op de Nieuwe Hollandse Waterlinie, later aangevuld met de Stelling van Amsterdam. De Zuiderwaterlinie wordt min of meer opgeheven en enkele delen krijgen een nieuwe naam en functie. Willemstad en omgeving worden opgenomen in de “Stelling van het Hollandsch Diep en het Volkerak” en het gebied van Geertruidenberg tot aan fort Nieuw Sint-Andries blijft bestaan als Zuiderwaterlinie. In deze laatste linie kregen de vestingwerken rond Geertruidenberg, Heusden en

Na de Eerste Wereldoorlog vervallen de linies, de forten en vestingen verliezen langzaam aan hun status als verdedigingswerk. • 5e periode 1930-heden Als tegen 1940 een nieuwe oorlog dreigt met Duitsland vinden er in het oosten van Brabant nieuwe bouwactiviteiten plaats. Langs de Maas en door de Peel worden nieuwe verdedigingslinies gebouwd: respectievelijk de Maaslinie en de PeelRaamstelling. Kort daarvoor waren bij de belangrijkste rivierovergangen al rivier/ brugkazematten aangelegd om deze strategische punten te beschermen (o.a. bij de Moerdijkbruggen, Keizersveer, Hedel, Ravesteijn en Cuijk).

Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelt West-Brabant een bescheiden rol in de Duitse kustverdediging. Langs de grote rivieren, tussen Moerdijk en Bergen op Zoom, wordt een verdedigingslinie aangelegd die een geallieerde aanval via Zeeland op moet vangen. Verschillende grote bunkers in het landschap getuigen hier nog van. Meer landinwaarts worden door de Duitsers verschillende vliegvelden in gebruik genomen. Voor de verdediging daarvan worden vaak nieuwe verdedigingswerken aangelegd. Op en rond de verschillende vliegvelden vinden we nog altijd de nodige restanten. Bijzonder is ook de kolossale bunker bij Valkenswaard die door de Duitse afluisterdiensten gebruikt werd. In 1952 werden de laatste werken van de Zuiderwaterlinie officieel opgeheven als militaire werken, in de Nieuwe Hollandse Waterlinie was dit in 1963. Diverse onderdelen van de linies werden daarna (en worden) overigens nog wel gebruikt door Defensie, maar niet meer als verdedigingswerk. In de periode na 1913 heeft Fort Sabina verschillende functies gehad: als verdedigingswerk, als schuilplaats voor burgers en in de jaren ‘50 en ‘60 als munitieopslagplaats.

161

Bijlagen

Bijlage 3: Beleidskaders Beleidskaders Fort Sabina en omgeving De provincie Noord-Brabant wil zich ontwikkelen tot topregio op het gebied van kennis en innovatie. Een aangenaam en bijzonder leef- en vestigingsmilieu is daarbij belangrijk. De herontwikkeling van de grote Erfgoedcomplexen (kloosters, fabrieken, landgoederen en forten en kazernes) kan hierin een belangrijke impuls geven. De grote Erfgoedcomplexen kunnen, als identiteitsdragers van Brabant, traditie en economische innovatie op vernieuwende wijze met elkaar verbinden. Van belang is dat de herbestemming aansluit bij de identiteitswaarde die deze complexen hebben. Voor Fort Sabina richt de provinciale inzet zich op de verbetering van de gebruiksmogelijkheden en de identiteit van het fort binnen de Stelling van Willemstad/ Zuiderwaterlinie. Door het ontwikkelplan mogelijk te maken en af te stemmen op de aanwezige potenties in de omgeving, kan Fort Sabina duurzaam in stand worden gehouden en zich ontwikkelen tot een gezichtsbepalende en culturele plek binnen de Stelling van Willemstad. De ruimtelijke ontwikkelingen zullen in principe plaatsvinden op het fort waarbij de gebruiksmogelijkheden van de bebouwing en het buitenterrein worden verbeterd en er een nieuwe

identiteit aan het fort wordt toegevoegd. Buiten het fort, in het agrarisch gebied zal een parkeervoorziening worden aangelegd. Ter plaatse van de bestaande torpedoloods is een ontwikkellocatie in beeld voor bijzondere verblijfslocatie. Deze ontwikkellocatie wordt niet meegenomen in de verkenning. De volgende beleidskaders zijn van toepassing. 5.1

Rijkskaders

5.1.1 Monumentenwet In 2001 zijn Fort Sabina-Henrica en de inundatiesluis aangewezen als Rijksmonument en van nationale belang. Hierdoor vallen alle werkzaamheden aan deze monumenten onder de Monumentenwet. De redengevende omschrijving is opgenomen in het monumentenregister van de Rijksdienst voor het cultureel erfgoed: Fort: www.monumentenregister.nl zoek op 521706 Inundatiesluis: www.monumentenregister. nl zoek op 525988 5.1.2 Natura 2000 / Nationaal Natuur Netwerk (NNN) De natuurwetgeving kan worden onderverdeeld in gebiedsbescherming en soortbescherming.

• Gebiedsbescherming Gebiedsbescherming wordt gewaarborgd door de Natuurbeschermingswet 1998 en de beleidskaders voor de Ecologische Hoofdstructuur (ook wel Natuurnetwerk Nederland (NNN) genoemd).

kenmerkende natuurwaarden. Dit beleid is vastgelegd in de Nota Ruimte en werkt volgens een beschermings-stappenplan. Als er aantasting plaatsvindt, kan het project of ingreep alleen onder specifieke voorwaarden doorgaan.

Natuurbeschermingswet 1998 Binnen de EU worden de belangrijkste leefgebieden van de meest bedreigde en waardevolle soorten en habitattypen aangewezen als Natura 2000-gebied. Deze Natura 2000-gebieden moeten samen een Europees ecologisch netwerk vormen om de achteruitgang van de biodiversiteit te keren. De juridische basis voor dit netwerk zijn de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn, welke in Nederland zijn doorvertaald in de Natuurbeschermingswet 1998 (Nbwet). Per gebied worden voor de soorten en habitattypen instandhoudingsdoelstellingen bepaald.

Voor Fort Sabina zijn door de provincie specifieke doelen vastgelegd die uitgangspunt zijn voor Staatsbosbeheer en het beheer zoals dat wordt uitgevoerd door de gemeente op het fort. • Kruiden- en faunarijk grasland, voor het binnenterrein • Zilt- en overstromingsgrasland, voor het buitenterrein • Zoete Plas, voor de gracht

Natuur Netwerk Nederland (voorheen EHS) Het doel van het NNN is het realiseren en in stand houden van een duurzaam functionerend natuurnetwerk. Dit maakt instandhouding, vermeerdering en verspreiding van kwetsbare en zeldzame dier- en plantensoorten mogelijk. Het levert daarmee een bijdrage aan het behoud van de Nederlandse biodiversiteit. Het beleid met betrekking tot het NNN is gericht op behoud, herstel en ontwikkeling van de wezenlijk

Botanisch beheer Het is gebleken dat door de wijze van beheer (met de inzet van schapen) vele interessante plantensoorten de kans krijgen om te groeien. Daarnaast hebben de schapen ook een recreatieve waarde en voorkom je grote recreatieve druk op de kwetsbare natte stukken. Bijzonder element en onderdeel van het NNN zijn de Anthoniegorzen. Dit gebied is aangewezen als vochtig weidevogelgrasland, een hoogwaardig natuurgebied, in de top tien van broedgebieden voor weidevogels in Nederland zoals: grutto, tureluur, kievit en patrijs, en verder slobeend en zomertaling. Voorts is het een pleisterplaats voor de brandgans. 163

Bijlagen

Waar het fort wel toegankelijk is en een recreatieve functie krijgt, geldt dit voor de Anthoniegorzen absoluut niet. •

Soortbescherming

Flora- en faunawet De soortbescherming wordt gewaarborgd door de Flora- en faunawet. Deze wet beschermt inheemse dier- en plantensoorten waarbij onderscheid wordt gemaakt in verschillende beschermingscategorieën. Deze bescherming is overal in Nederland van toepassing, zowel in natuurgebieden als daarbuiten. Het is daarbij van belang om te weten tot welke beschermingscategorie de aanwezige soorten behoren. Fort Sabina is de enige geschikte locatie als overwinteringsplaats voor vleermuizen in de Noordwesthoek van Brabant. Hierdoor is het van belang om een aantal gangen (caponnières) op het fort te bestemmen als overwinteringsplaats. Hier is al uitgebreid onderzoek naar gedaan. (P. Twisk, 2012) Ook deze functie van het fort wordt zichtbaar gemaakt. Verder zal gezien de bijzonderheid en de potentie van de plek elke ontwikkeling en verandering getoetst worden op de mogelijke effecten op de aanwezige flora en fauna. Hierbij wordt samengewerkt met de eigenaar Staatsbosbeheer.

5.2 Provinciale beleidskaders 5.2.1 Het Beleidskader erfgoed 2016 – 2020, ‘De (verbeeldings)kracht van erfgoed’ Het Beleidskader erfgoed fungeert als koepel voor het totale erfgoedbeleid van de provincie. Binnen het erfgoedkader richt de provincie zich op duurzaam behoud door herbestemming of restauratie, op de bescherming van collecties, op de beleving van het cultureel erfgoed en op de verhalen van Brabant (Innovatief Brabant, Religieus Brabant, Bevochten Brabant en Bestuurlijk Brabant). De Zuiderwaterlinie, incl. Fort Sabina, maakt onderdeel uit van de verhaallijn Bevochten Brabant. De provincie werkt de strategische alliantie Zuiderwaterlinie verder uit, o.a. door profilering van de Brabantse vestingsteden en samenwerking met lokale, nationale en internationale initiatieven, met name voor de vrijetijdseconomie. Elementen uit de Zuiderwaterlinie worden ook door Waterschap de Brabantse Delta benut in de robuuste waterhuishouding en vormen plekken waar meer over het waterbeheer van toen en nu kan worden geleerd. Het Programma Grote Erfgoedcomplexen is binnen het erfgoedkader een belangrijk instrument. De organisatie van het Programma Grote Erfgoed Complexen is gedefinieerd in ‘De Erfgoedfabriek’. De Erfgoedfabriek levert

een bijdrage aan de herontwikkeling en herbestemming van een aantal gezichtsbepalende erfgoedcomplexen, waarvoor de markt geen oplossing heeft. De bedoeling is dat De Erfgoedfabriek, en specifiek de herontwikkelde erfgoedcomplexen, bijdragen aan een sociaal veerkrachtig Brabant (ambitie van het Bestuursakkoord), het versterken van de kenniseconomie en innovatieve ontwikkelingen en een goed leef- en vestigingsklimaat (ambitie vanuit de Agenda van Brabant). 5.2.2 Structuurvisie Ruimtelijke Ordening en Verordening Ruimte De ruimtelijke mogelijkheden in en rondom Fort Sabina worden mede bepaald door de Structuurvisie Ruimtelijke Ordening en de Verordening Ruimte van de provincie. De Structuurvisie Ruimtelijke Ordening (SVRO) geeft de hoofdlijnen van het provinciaal ruimtelijk beleid tot 2025 weer (met een doorkijk naar 2040). De visie is bindend voor het ruimtelijk handelen van de provincie en vormt de basis voor de wijze waarop de provincie de instrumenten, die de Wet ruimtelijke ordening biedt, inzet. De doorwerking van de Structuurvisie Noord-Brabant is opgenomen in de provinciale Verordening Ruimte.

vlak’ en ‘complex van cultuurhistorisch belang’. Het beleid voor de complexen van cultuurhistorisch belang richt zich op het behoud, herstel of ontwikkeling van de cultuurhistorische waarden door herontwikkeling. De Verordening ruimte (art. 24) biedt op deze complexen extra mogelijkheden voor bouwactiviteiten en planologische gebruiksmogelijkheden, waaronder wonen, die op grond van het geldende bestemmingsplan niet zijn toegestaan; voorwaarde is dat de ontwikkeling een bijdrage levert aan het behoud of herstel van het cultuurhistorische karakter van de complexen en dat de beoogde ruimtelijke ontwikkeling past binnen het beleid voor dat gebied. Fort Sabina heeft in de Verordening Ruimte ook andere aanduidingen en is aangeduid als Ecologische hoofdstructuur en Zoekgebied voor windturbines. Ook zijn de algemene en rechtstreeks werkende regels voor ‘bevordering van ruimtelijke kwaliteit’, ‘ veehouderijen’, ‘mestbewerking’ en ‘beperking veehouderij’ van toepassing.

Fort Sabina heeft in de Verordening Ruimte de aanduiding ‘cultuurhistorische 165

Bijlagen

5.2.3 Gebiedsgericht werken in Waterpoort Waterpoort is het gebied dat is gelegen op het grondgebied van zes gemeenten (Bergen op Zoom, Goeree-Overflakkee, Halderberge, Moerdijk, Steenbergen en Tholen) rondom het Volkerak-Zoommeer en drie provincies (Noord-Brabant, Zeeland en Zuid-Holland) raakt. Het gebiedsproces Waterpoort is gestart vanuit de provincie Noord-Brabant als strategische gebiedsontwikkeling. In de afgelopen jaren is het uitgegroeid tot een gedragen (provincie)grensoverschrijdend programma waar meerdere publieke partijen samenwerken met burgers, ondernemers, onderwijsinstellingen, maatschappelijke organisaties en private bedrijven. De samenwerking binnen Waterpoort is nodig omdat het gebied te maken heeft met een teruglopende economie, een afnemend inwoneraantal en – voorzieningenniveau. Daarbij kiest de regio voor dat wat hen bindt, namelijk het thema ‘water’. Het perspectief van de samenwerkende partners is dat de regio het gezicht weer naar het water heeft gericht. Oude relaties tussen stad, water en ommeland zijn weer hersteld en nieuwe relaties zijn ontstaan. De overgangen van land en water bieden veel kansen voor wonen, recreatie en natuur. De ontwikkeling van de regio

wordt gevoed en gestuurd vanaf en met het water. Een gezond regionaal en verbonden watersysteem is de katalysator voor economische, ecologische en sociaal-maatschappelijke ontwikkeling. In de nieuwe samenwerkingsovereenkomst ligt de nadruk op investeren en samen zaken doen. De eerste ‘business cases’ worden nu uitgewerkt: Waternetwerk en de Zuiderwaterlinie. De duurzame instandhouding van Fort Sabina past in bovenstaande lijn. Waterpoort ziet er op toe dat de investeringen in tijd, geld en energie op Fort Sabina zowel op meerdere schaalniveaus (van individueel fort via de Stelling van Willemstad en naar de Zuiderwaterlinie als geheel) als op meerdere beleidsthema’s (erfgoed, water, natuur, vervoer over water, sociale veerkracht, vrijetijdseconomie) renderen. 5.3 gemeentelijke kaders 5.3.1 Strategische Visie voor Moerdijk 2030 De gemeente Moerdijk wordt met een aantal ingrijpende ontwikkelingen geconfronteerd, zoals vergrijzing, ontgroening, de globalisering van de toeristisch-recreatieve en agrarische sector, schaalvergroting in de omgeving waarin de gemeente opereert en niet in de laatste plaats de voortgaande decentralisatie van rijksoverheidstaken.

Deze en andere ontwikkelingen stellen de gemeente op korte en (middel)lange termijn voor grote opgaven. De uitvoering van de visie en het beleid rondom die opgaven wordt voor de periode van 2009- 2030 op robuuste wijze ingezet. Dit doet de gemeente door in een visie op de (middel) lange termijn - op strategisch niveau- richting te geven aan de ontwikkelingen in de samenleving en aan de eigen positie in de regio. De strategische visie voor de gemeente Moerdijk heeft tot doel te komen tot een: 1. ontwikkelingsrichting voor de lange termijn; 2. kapstok en referentiekader voor integraal afgestemd gemeentelijk beleid; 3. duidelijke missie die kan worden uitgedragen naar buurgemeenten, provincie en rijk. De strategische visie maakt het mogelijk om op langere termijn een consistent beleid te voeren, en nieuwe ontwikkelingen snel te combineren met al ingeslagen richtingen, waarmee de gemeente Moerdijk een integraal beleid kan voeren en beter kan anticiperen op veranderingen in de maatschappij, wet of wensen. Paraplunota’s De paraplunota’s zijn bedoeld als kapstok voor alle gemeentelijke beleidsnotities. Ze zorgen ervoor dat er meer samenhang tussen beleid is en

er minder beleidsplannen in algemene zin gemaakt worden. De gemeentelijke ambities en doelen staan centraal in de paraplunota’s. Hieraan kan alle beleid en uitvoering verbonden worden. De uitvoeringsstrategie benoemt de hoofdrichting die wordt ingezet om de doelstellingen te realiseren. Met de paraplunota’s zet Moerdijk nadrukkelijk in op een toekomst in het teken van duurzaamheid. De gemeente wil de mens centraal plaatsen als onderdeel van de samenleving. De samenleving is een samenspel van aspecten die de mens zelf betreffen, de leefomgeving en bedrijvigheid. Moerdijk kiest daarom voor de ‘definitie’ die betrekking heeft op de ‘duurzame samenleving’ die uiteen valt in drie pijlers Maatschappij (people), Leefomgeving (planet) en Economisch-Klimaat (profit). 5.3.2. Structuurvisie “Moerdijk 2030” De structuurvisie “Moerdijk 2030”, vastgesteld door de gemeenteraad op 9 juni 2011, is een integrale visie die inspeelt op de ontwikkeling van de beide werelden van Moerdijk: het grootschalige (inter-)nationale Moerdijk enerzijds en het ruime, rustige, agrarische Moerdijk met een veel kleinschaliger karakter anderzijds. De visie beoogt ook deze twee werelden samen te brengen zodat ze elkaar kunnen aanvullen en versterken. Toerisme is ook in de structuurvisie een speerpunt. Het versterken van het 167

toerisme is een belangrijke kans om nieuwe werkgelegenheid te creëren en de uitstraling en levendigheid van de kernen te vergroten. De gemeente Moerdijk heeft een aantal (potentieel) belangrijke toeristisch-recreatieve kwaliteiten. Een aantal van deze attracties is nog wat onzichtbaar. Er liggen kansen deze meer tot hun recht te laten komen en uit te bouwen, zodat zeker ook de eigen inwoners en ondernemers hier hun voordeel mee kunnen doen. De belangrijkste zijn: • de ligging aan het grote water van het Hollandsch Diep en het Volkerak, met de vestingsteden Willemstad en Klundert, de kern Moerdijk en de verspreid liggende forten als toeristisch-recreatieve knooppunten; • de ligging aan het kleinschalige rivierlandschap langs de Mark/Dintel, met Standdaarbuiten als recreatief knooppunt; • het fraaie agrarische landschap met zijn oude kreken en dijken met bomenlanen; • intensieve vormen van recreatie nabij Zevenbergen.

5.3.3. Bestemmingsplan In het bestemmingsplan voor het buitengebied is het fort bestemd ter behoud en herstel van cultuurhistorische, natuur- en landschapswaarden in de vorm van een fort met randbeplanting, alsmede voor horeca, kleinschalige dagrecreatie zoals bijvoorbeeld een atelier, beeldentuin of expositieruimte. Voor nieuwe parkeervoorzieningen en ontsluiting moet het bestemmingsplan bijgesteld worden. Op dit moment wordt het bestemmingsplan herzien, de ontwikkelingen inhoudelijk en juridisch kunnen nu meegenomen worden in het VO-Bestemmingsplan op basis van een passende visie.

Dit document betreft een visiedocument, aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend. Beeldmateriaal: Copyright Studio Marco Vermeulen 2016, tenzij anders aangegeven.

169