Ontwikkelplan Fort Sabina
Tekst van het document
Ontwikkelplan Fort Sabina
naar een duurzame ontwikkeling en instandhouding van Fort Sabina oktober 2016
Colofon
Inhoudsopgave 1. Inleiding
Opdrachtgever Provincie Noord-Brabant in samenwerking met: Gemeente Moerdijk en stichting Fort Sabina.nl
9
1.2 Context en betekenis
11
1.3 Ontwikkeling tot op heden
14
1.4 De Verkenning
15
1.5 Leeswijzer
17
2. Doelstellingen Projecteigenaren Inge Kapteijns, Erfgoedfabriek Provincie Noord-Brabant Marty Braat, Gemeente Moerdijk Ronald Kramps, Waterpoort Provincie Noord-Brabant Joost van Rijckevorsel, Fort Sabina
Ruimtelijk ontwerp Studio Marco Vermeulen Maaskade 85 3071 NE Rotterdam T: +31 (0)10 225 0030 F: +31 (0)10 225 0758 E: studio@marcovermeulen.nl W: www.marcovermeulen.nl Marco Vermeulen Bram Willemse Wout Kruijer
Met dank aan: Joost de Bruin, Erfgoedfabriek Provincie Noord-Brabant Joost Findhammer, Provincie Noord-Brabant Albert Goorden, Staatsbosbeheer Wil Gorissen, Stichting Fort Sabina.nl Wim Haarmann, Erfgoedfabriek Provincie Noord-Brabant Sander van Heteren, Provincie Noord-Brabant Marjoleine Hoogendoorn, Gemeente Moerdijk Ben ten Hove, Leerfabriek KVL Patrick Martens, Provincie Noord-Brabant Jurjen Medendorp, Provincie Noord-Brabant Bas van Neijenhof, Stichting Fort Sabina.nl Frederick Pienaar, Provincie Noord-Brabant Sjoerd Koenraadt, Waterschap Brabantse Delta Martine Kreuger, Provincie Noord-Brabant René Kwant, kwartiermaker Zuiderwaterlinie Nanette Vugts, Erfgoedfabriek Provincie Noord-Brabant
5
1.1 Algemeen
19
2.1 Belang van het complex
21
2.2 Doelen en ambities
22
2.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden
24
3. Context
27
3.1 Bevochten Brabant
28
3.2 Context in de Zuiderwaterlinie
32
3.2 De stelling van Willemstad
36
3.4 Inventarisatie fort
42
3.5 Bouwhistorische waardestelling
49
4. Ruimtelijk ontwerp 4.1 Ontwikkelconcept
53 56
4.2 Ruimtelijk ontwerp
61
4.3 Duurzaamheid
128
4.5 Ruimtelijk ontwerp in relatie tot beleidskaders
130
5. Ondernemen op het fort
133
5.1 Pop up belevenis op Fort Sabina
135
5.2 Ondernemers op het fort
136
5.3 Verdienmodel
139
6. Financiën ontwikkelplan
141
6.1 Kosten ontwikkelplan
143
6.2 Financiering ontwikkelplan
144
6.3 Risico
146
7. Realisatie ontwikkelplan
149
7.1 Voorbereiding uitvoering
151
7.2 Uitvoering van het ontwikkelplan
152
7.3 Partnerschap
153
Bronnen en bijlagen
154
3
1. Inleiding 1.1 Algemeen 1.2 Context en betekenis 1.3 Ontwikkeling tot op heden 1.4 De Verkenning 1.5 Leeswijzer
5
1. Inleiding
Luchtfoto van Fort Sabina uit de jaren 80. 7
1. Inleiding
1.1 Algemeen Wie voor het eerst op Fort Sabina komt, wordt direct getroffen door de zeldzame kwaliteit van deze ongerepte plek. Dit bijzondere beeld wordt in hoge mate bepaald door de nog oorspronkelijke bebouwing, de omvang van het geheel, het overvloedige groen en de ruimte van het omliggende landschap, waaronder de indrukwekkende ligging aan het ‘open water’. Deze ligging aan het open water ervaar je nu nog niet. Het fort ligt zo’n drie kilometer ten zuidwesten van de historische vesting Willemstad en maakt deel uit van de zgn. Stelling van Willemstad , een kring van forten rond de oude vesting en een parel binnen de Zuiderwaterlinie. Fort Sabina werd gebouwd door Napoleon (1811) en verder uitgebreid onder koning Willem III (1880 – 1883). Het fort is van het zgn. type Tour Modèle en hiervan bestaan er in Nederland slechts drie. Fort Sabina is daarvan en in heel Brabant - het grootste. Ook maakt het deel uit van een ‘keten’ van hoogwaardige natuurgebieden. Staatsbosbeheer is eigenaar van het fort en heeft het in erfpacht gegeven aan de gemeente Moerdijk. Beheer en exploitatie zijn sinds 2012 in handen van de (particuliere) stichting Fort Sabina.
Geschutsopstelling richting het Volkerak, begin 20e eeuw.
9
1. Inleiding
1.2 Context en betekenis •
Scherfvrij onderkomen van begin 20e eeuw.
• Ontmanteling zwaar geschut 24 cm, begin 20e eeuw.
Fort Sabina maakt, zoals gezegd, deel uit van de ‘Stelling van Willemstad’. Dit is een uniek cluster van forten binnen de Zuiderwaterlinie en daarbuiten. De linie vormde de scheidslijn tussen de noordelijke en de zuidelijke Nederlanden en loopt nog altijd als een historisch kralensnoer dwars door Brabant. Het is de oudste, langste en meest benutte waterlinie van Nederland. De Zuiderwaterlinie kent voor het overige vrijwel enkel de zgn. aarden forten die verder niet bebouwd zijn. Sabina is dat met de andere forten rond Willemstad juist wel en de bebouwing met de oorspronkelijke toren (de Tour Modèle) is zeer zeldzaam in Nederland, er zijn er slechts 3 bekend en deze staan alle 3 in de Stelling van Willemstad. Daarnaast kent fort Sabina nog een kazerne, kruithuis en zgn. caponnières met ondergrondse infrastructuur. Uniek is verder de ligging rond het grote, open water van Volkerak en Hollandsch Diep waarbij alle forten nadrukkelijk en zichtbaar verbonden zijn. Daarbij is de stelling zo compact dat zij zich vanaf Fort Sabina in één keer laat overzien. Het fort en de ‘Stelling van Willemstad’ zijn majeure identiteitsdragers voor de regio. Zij vertellen niet alleen de belangrijkste
verhalen van Willemstad en zijn strategische ligging, daarnaast zijn fort en Stelling beeldbepalende ruimtelijke structuren, en - nogmaals - onderdeel van de Brabant-brede structuur die de Zuiderwaterlinie is. •
Waar cultuurhistorie en natuur op veel forten samengaan, geldt dit op en rond Fort Sabina in bijzondere mate. Het fort is onderdeel van en grenst aan hoogwaardige natuurgebieden zoals de Anthoniegorzen (Nationaal NatuurNetwerk (NNN), voorheen EHS) en het Volkerak-Zoommeer (Natura 2000). Kenmerkend is vooral de grote variatie aan bijzondere planten en dieren met name vogels. In de wijde omgeving vindt men flamingo’s, lepelaars, visarenden etc. De direct aan het fort grenzende St. Anthoniegorzen behoren volgens eigenaar Staatsbosbeheer tot de top van weidevogelgebieden in Nederland. Dicht in de buurt bevinden zich verder de Dintelse Gorzen bij Benedensas, het inmiddels zeer bekende en veel bezochte ‘natuureiland’ Tiengemeten en de Hellegatsplaten, alle van Natuurmonumenten. Ook ligt het fort aan de rand van de Nationale Parken Biesbosch-Haringvliet en Oosterschelde die gekandideerd zijn als Nationaal Park van Wereldklasse.
11
1. Inleiding
De Haven van Willemstad, 2015.
•
Fort Sabina, de omliggende forten en de vesting vormen de basis voor de ontwikkeling van een omvangrijk recreatielandschap met een onderscheidend karakter: de Stelling van Willemstad. Hiervoor is vanuit Waterpoort een visie en kansenkaart gemaakt (2014) die inmiddels breed wordt gedragen. Kern van de visie zijn de verbonden forten rond de oude vesting met daarbij het voor de streek kenmerkende ‘stoere’ landschap. In dit landschap is ook de strijd met de elementen voelbaar. Het biedt een uitdagend decor voor ‘active leisure’.
•
Fort en stelling zijn van betekenis in de samenwerking met de provincie Zuid-Holland. Zij investeert momenteel o.a. in het herstel van het Havenkanaal bij fort Prins Frederik in Ooltgensplaat, de gebiedsontwikkeling Hellegat en is betrokken bij de herbestemming van fort Buitensluis bij Numansdorp. Er is ambtelijk enthousiasme en bestuurlijk draagvlak om de herbestemming van dit fort te verbinden aan de ontwikkeling van de Stelling van Willemstad. Er is bereidheid om in de samenwerking te investeren.
•
Willemstad verwelkomt jaarlijks zo’n 500.000 – 600.000 bezoekers. Daarmee bevindt zich een publiek van substantiële omvang in het hart van het gebied. M.a.w. er is volop publiek binnen bereik i.p.v. dat eerst een nieuwe markt moet worden veroverd. Ook anderszins is fort Sabina in economische zin strategisch gelegen, namelijk tussen Rotterdam en Antwerpen en in de directe nabijheid van Zeehaven en Industrieterrein Moerdijk. Daarmee ligt niet alleen de particuliere maar ook een grote zakelijke markt binnen handbereik. Voorbeelden van nieuwe markten zijn de riviercruises en de Waterbus, op dit moment wordt serieus bekeken of Willemstad een hub in de nationale Riviercruisemarkt kan zijn.
•
wWaterpoort zorgt bij de ontwikkeling van de Stelling van Willemstad en Fort Sabina voor verbinding en versnelling. De samenwerkende partijen in Waterpoort zorgen ervoor dat diverse provinciale doelen (Deltaprogramma en Zuidwestelijke Delta (incl. programma Ontwikkeling Grevelingen-Volkerak-Zoommeer), Zuiderwaterlinie/Erfgoedfabriek, Vrijetijdseconomie/Visit Brabant, Brabant Uitnodigend Groen, Energie en Milieu en Water) op een integrale en gebiedsgerichte manier worden gerealiseerd. Waterpoort combineert top-down en bottom-up tot een middle-up-down aanpak, waarbij beleids- en gebiedsurgenties worden verbonden. 13
1. Inleiding
De Tour Modèle uit 1811 voor de renovatie in 2006.
Het baggeren van de Oude Heiningsche Haven, begin 20e eeuw.
1.3 Ontwikkeling tot op heden
1.4 De Verkenning
Nadat Fort Sabina door de gemeente Moerdijk in erfpacht is genomen van Staatsbosbeheer, is een begin gemaakt met de werkzaamheden aan het fort. In 2006 zijn het poortgebouw en de Tour Modèle gerestaureerd. De afgelopen jaren is ingezet op het verbeteren van de veiligheid op de locatie en het verbeteren van de toegankelijkheid. In de periode van 2008 en 2011 zijn enkele studies gedaan naar de bouwkundige staat van het fort en naar mogelijkheden en maatregelen voor herbestemming en ontstond het voornemen om het fort te
restaureren. In de achterliggende tijd hebben gemeente en fortbeheerder met slim combineren van opgaven, bescheiden middelen en veel inzet de meest urgente werkzaamheden opgepakt en het fort meer en meer ontsloten. In 4 jaar tijd is het aantal bezoekers gegroeid van 0 naar zo’n 12.000 in 2016.
In het voorjaar van 2015 heeft de provincie Noord-Brabant via de Erfgoedfabriek een pré-verkenning uitgevoerd voor Fort Sabina. De préverkenning ‘Stelling nemen voor Sabina’ laat de betekenis van het complex voor Brabant zien. Verder zijn de opgave en de uitgangspunten vastgesteld om eventueel in de herontwikkeling en restauratie van het monument te investeren. Op 19 november 2015 hebben provincie, gemeente en Stichting Fort Sabina.nl een intentieovereenkomst getekend voor een gezamenlijke verkenning naar het duurzaam beheer en instandhouding van Fort Sabina.
In de verkenning is een ontwikkelconcept voor Fort Sabina uitgewerkt voor een duurzame herontwikkeling van het fort uitgaande van de bijzonder kwaliteiten. Voor het plan zijn de investeringskosten en kosten voor beheer en onderhoud uitgewerkt en is een organisatiestructuur voor de exploitatie van het fort opgesteld. De verkenning brengt de opgave en mogelijke rol van betrokken partijen bij de ontwikkeling van het fort in beeld. Op basis van de uitkomsten van de verkenning besluiten Gedeputeerde Staten en Burgemeester en Wethouders van de gemeente Moerdijk of, en zo ja, onder welke voorwaarden ze in Fort Sabina willen investeren. 15
1. Inleiding
Foto gemaakt in de Oude Heiningsche Haven, begin 20e eeuw.
1.5 Leeswijzer Het ontwikkelplan bevat de resultaten van de verkenning. In dit eerste hoofdstuk wordt de aanleiding en context van het plan geschetst. In hoofdstuk 2 zijn de doelstellingen en ambities voor de duurzame instandhouding van Fort Sabina benoemd. In hoofdstuk 3 is de betekenis van het fort binnen de Stelling van Willemstad en de Zuiderwaterlinie uiteengezet. De toelichting op het ruimtelijk ontwerp voor Fort Sabina lees je in hoofdstuk 4 en de organisatie en
exploitatie van het fort zijn in hoofdstuk 5 te vinden. In de hoofdstukken 6 en 7 worden achtereenvolgens de financiën en de realisatie van het ontwikkelplan toegelicht.
De vloot van het korps Torpedisten, begin 20e eeuw. 17
2. Doelstellingen 2.1 Belang van het complex 2.2 Doelen en ambities 2.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden
19
2. Doelstellingen
Bouw van scherfvrij onderkomen begin 20e eeuw.
Interieur scherfvrij onderkomen begin 20e eeuw.
2. Doelstellingen
2.1 Belang van het complex
Het ontwikkelplan voor Fort Sabina is het resultaat van de verkenning naar het duurzaam beheer en instandhouding van Fort Sabina. Het ontwikkelplan omvat een ontwikkelconcept voor de herontwikkeling gebaseerd op de uitgangspunten en voorwaarden voor de duurzame instandhouding van het
fort. Het concept borduurt voort op de historische kwaliteiten en kenmerken van het fort en haar ligging binnen de Zuiderwaterlinie. Met de herontwikkeling van Fort Sabina wordt bijgedragen aan de hieronder beschreven doelen en ambities voor de duurzame instandhouding van Fort Sabina.
Fort Sabina vertelt het verhaal van Bevochten Brabant, een van de verhaallijnen uit ‘De (verbeeldings) kracht van erfgoed’, het beleidskader erfgoed 2016-2020. Fort Sabina is een iconisch erfgoedcomplex, ligt nabij de historische vesting Willemstad, binnen de zogenaamde Stelling van Willemstad (origineel Stelling van het Hollandsch Diep en het Volkerak) als onderdeel van de Zuiderwaterlinie.
In het programma Zuiderwaterlinie zijn alle forten aan te duiden als een belangrijke opgave voor de verhaallijn van Bevochten Brabant. De meeste forten zijn op orde en is er geen herontwikkelingsopgave. Een paar forten binnen de Zuiderwaterlinie kennen nog wel een herbestemmingsopgave. Deze forten, waaronder Fort Sabina, zijn te duiden als een ‘must’ waarvoor het programma voor de Grote Erfgoedcomplexen ingezet kan worden.
21
2. Doelstellingen
2.2 Doelen en ambities Fort Sabina en de Stelling van Willemstad zijn majeure identiteitsdragers voor de regio; zij vertellen het verhaal van Willemstad en zijn strategische ligging, daarnaast zijn fort en Stelling beeldbepalende ruimtelijke structuren en onderdeel van de Brabant-brede structuur van de Zuiderwaterlinie. De herontwikkeling van Fort Sabina draagt bij aan het behoud van de erfgoedwaarden op het fort; de essenties van deze waarden zijn beschreven in bijlage 1 bij dit ontwikkelplan en vertaald naar de onderstaande doelen en ambities.
2. Duurzame instandhouding Fort Sabina: Duurzaam beheer en instandhouding door een duurzame ontwikkeling en exploitatie van Fort Sabina met een passende invulling van activiteiten uitgaande van de erfgoedwaarden. Belangrijke opgave bij de herontwikkeling van Fort Sabina is het behoud van de essenties van het fort. a. Behoud, herstel en verbeteren van de gebruiksmogelijkheden van Fort Sabina; Het fort wordt sober hersteld en ingericht als casco met basisvoorzieningen zodat
Voor de duurzame instandhouding van Fort Sabina zijn de volgende doelen en ambities richtinggevend:
het multifunctioneel en flexibel gebruikt kan worden o.a. voor evenementen
Op en om het fort worden nieuwe elementen toegevoegd om het verhaal van Bevochten Brabant en Fort Sabina te kunnen vertellen. Meest opvallend
Op het fort is een breed publiek
element is een trap (of vergelijkbaar
welkom; door parkeervoorzieningen
element) die de Tour Modèle van de
voor de inundatiesluis, eveneens een
Nederlandse kazerne scheid en zicht
rijksmonument, te realiseren wordt het fort
biedt op de Stelling van Willemstad.
beter toegankelijk.
Hiermee wordt een landmark toegevoegd aan het fort.
c. Behoud van de cultuurhistorische waarden van de gebouwde en de groene omgeving op het fort; • Ontwikkelingen binnen en buiten het fort dragen bij aan de ensemblewaarde en identiteitswaarde van Fort Sabina;
werkruimten voor bedrijven en
Er wordt een nieuwe laag (nieuwe
multifunctionele ruimten voor bijv.
elementen) met consistent gebruik van
workshops, tentoonstellingen, theater
kleur en materiaal toegevoegd aan het
en een informatieruimte over de Stelling
fort om de cultuurhistorische kwaliteiten
van Willemstad, de Zuiderwaterlinie en
te versterken en het fort te positioneren
de bijzondere natuurwaarden op en rond
binnen de Stelling van Willemstad/
het fort.
Zuiderwaterlinie.
De herontwikkeling sluit aan bij de
b. Tonen van de verhaallijn ‘Bevochten Brabant’ en positioneren van het fort binnen de Stelling van Willemstad; • Beleven en herkenbaar zijn van de ruimtelijke samenhang tussen Fort Sabina en de Stelling van Willemstad / Zuiderwaterlinie; • (Betere) leesbaarheid van de gelaagde ontwikkeling in de tijd en de complexe structuur binnen de groene omwalling van het fort;
publieke en private partijen samen aan de slag gaan met de ontwikkeling van het gebied. Centraal staat het ontwikkelingsperspectief van een regio die het gezicht weer naar het water heeft gericht. De ontwikkeling van de regio wordt gevoed en gestuurd vanaf en met het water.
e. Maatregelen tbv verduurzaming van het beheer en exploitatie; Ontwikkeling van Fort Sabina als zelfvoorzienend fort met aandacht voor de erfgoedwaarden.
en feesten, voor horeca, kleinschalige
1. Gebiedsontwikkeling Stelling van Willemstad: De herontwikkeling van Fort Sabina als vliegwiel voor de gebiedsontwikkeling van de Stelling van Willemstad binnen het programma van de Zuiderwaterlinie.
samenwerking in Waterpoort waarin
d. Verbeteren toegankelijkheid en bereikbaarheid van het fort;
23
2. Doelstellingen
2.3 Uitgangspunten en randvoorwaarden lerend werken, leerwerkplekken, leerlingbouwplaatsen, stage en ervaringsplekken bijvoorbeeld door de blijvende inzet van de medewerkers van het Werkgelegenheidsproject (WGP), inzet op minimaal energieverbruik, biologische ingrediënten in de keuken e.d.).
In de pré-verkenning ‘Stelling nemen voor Fort Sabina’ zijn de volgende uitgangspunten voor de ontwikkeling van Fort Sabina opgehaald. •
Fort Sabina blijft toegankelijk voor algemeen publiek.
•
Het (onderscheidende) ongerepte karakter van het fort blijft zoveel mogelijk behouden, incl. de wettelijk voorgeschreven bescherming van flora en fauna. Behoud van het ‘rauwe en ruige’ karakter sluit een hoogwaardig(e) serviceniveau en inrichting niet uit.
De invulling van het fort sluit aan bij de visie en kansenkaart voor de Stelling van Willemstad die tijdens de Waterpoortconferentie van november 2014 is gepresenteerd en breed wordt gedragen. •
De huidige activiteiten die op het fort worden aangeboden zijn uitgangspunt en inspiratie voor de exploitatie van het fort. De drie pijlers voor de ontwikkeling van nieuw aanbod zijn hiervan afgeleid: gastvrijheid, natuur, cultuur/historie. Als leidraad voor de bedrijfsvoering of zelfs voor een business-concept als zodanig geldt dat die sociaal en duurzaam is (o.a. door ruimte voor
•
In principe lijkt een bedrijfsmodel met meerdere aanbieders die onder één stichting of in een coöperatie opereren het meest voor de hand te liggen. Ondernemers op het fort krijgen ‘gunning’ op basis van een deugdelijk ondernemersplan voor hun deel van de exploitatie en hun bijdrage aan het algemene concept.
•
Ontwikkeling van Fort Sabina mag gefaseerd plaatsvinden (groeimodel). Een dergelijk model kan zelfs deel uitmaken van het concept maar kan ook pragmatisch zijn: eerst de basis op orde inclusief die onderdelen van het fort die zich het ‘makkelijkst’ lenen voor rendabele exploitatie: Tour Modèle, kazerne en kruithuis.
•
Op verschillende plekken in en rond Willemstad worden de verhalen rondom het militaire verleden van het gebied zichtbaar gemaakt.
In het Mauritshuis, de vesting en op verschillende forten. Fort Sabina speelt hierin een belangrijke rol, hier wordt de Stelling van Willemstad zichtbaar en voelbaar, en kan het verhaal van de Zuiderwaterlinie (van Bergen op Zoom tot Grave) worden verteld en de rol van het fort door de jaren heen in tijden van oorlog, (waters)nood en het dagelijkse leven van toen en nu.
•
De ontwikkeling van Fort Sabina wordt opgepakt in relatie tot de gebiedsopgave voor Waterpoort/ Zuiderwaterlinie. Deze samenwerking is niet alleen van belang voor promotie maar ook voor afstemming over nieuw aanbod en producten, infrastructuur e.d. passend binnen de visie voor de Stelling van Willemstad/ Zuiderwaterlinie.
De torpedoloods (links) en botenloods (rechts) in 1970. Slechts de gevel van de botenloods is overgebleven.
25
3. Context 3.1 Bevochten Brabant 3.2 Context in de Zuiderwaterlinie 3.3 De Stelling van Willemstad 3.4 Inventarisatie Fort 3.5 Bouwhistorische waardestelling
27
3. Context
Het poortgebouw, de entree naar Fort Sabina, 2015.
3. Context
3.1 Bevochten Brabant
Dit hoofdstuk vertelt het verhaal van Bevochten Brabant en de samenhang en betekenis cq waarden van het fort met de Zuiderwaterlinie en de Stelling van Willemstad, ook worden de belangrijkste monumentale waarden benoemd.
De verhaallijn Bevochten Brabant gaat over Brabant als buffer tussen Holland en de dreiging uit het zuiden en oosten van grote Europese mogendheden: Spanje, Frankrijk, Duitsland. Brabant ging eeuwenlang onder een ‘treurig lot’ gebukt: Het lag tussen de Republiek en de grote Europese mogendheden in. De strijd werd alleen niet in Holland, maar grotendeels in Brabant uitgevochten. Dat was zo tijdens de Tachtigjarige Oorlog, maar ook toen de Fransen kwamen (eerst in 1672 en later nog eens in 1794) was Brabant brandhaard.
En in de 20e eeuw zou Brabant ook als buffer dienen t.b.v. de Vesting Holland. Met de waterlinies in Brabant (de Zuiderwaterlinie en het zuidelijke deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie) kan dit verhaal van eeuwenlange strijd in de tijd verteld worden. Overal ter wereld zijn er vestingsteden, forten en verdedigingslinies, maar het unieke van ‘onze’ linies is het verdedigen met water. Waterlinies zijn een samenhangend stelsel van vestingsteden, forten, dijken, kanalen, inundatiegebieden en –sluizen.
Bedoeld om het land te verdedigen met behulp van water (inundatie). De inundatie was de essentie, en daar waar de inundatie zwakke plekken vertoonde, verrezen forten en andere verdedigingswerken. In bijlage 2 is de historische ontwikkeling van de Zuiderwaterlinie, Stelling van Willemstad en Fort Sabina aan de hand van 6 perioden in de geschiedenis beschreven
29
3. Context
31
3. Context Context
Branding de Zuiderwaterlinie. Bron: Inspiratieatlas Zuiderwaterlinie, SMV, 2015.
3.2 Context in de Zuiderwaterlinie De Zuiderwaterlinie: één linie, vijf stellingen De Zuiderwaterlinie is de oudste, langste en meest benutte linie van Nederland. De Zuiderwaterlinie kent vijf unieke deelgebieden, de stellingen, die te onderscheiden zijn op basis van ruimtelijke en historische kenmerken. Elke stelling heeft zijn eigen kenmerken. Die karakteristieken zijn toe te schrijven aan de militaire historie van het gebied en de ligging ten opzichte van het water als verdedigingsmiddel.
De Stelling Bergen op ZoomSteenbergen vormt het allereerste begin van de waterlinie. Dit is het meestgebruikte deel, aangelegd in de Tachtigjarige Oorlog om de Spanjaarden tegen te houden. Om het gebied onder water te laten lopen, gebruikte men hier zowel zoet als zout water. De Stelling van Willemstad heeft de mooiste forten. Maar liefst vijf stuks,
gebouwd in een grote kring aan het open water. In de Stelling BredaGeertruidenberg staan linies en schansen centraal. Dat komt doordat het land hier maar gedeeltelijk onder water kon worden gezet. De Stelling ’s-Hertogenbosch-Heusden bestaat uit de grote vestingstad ‘s-Hertogenbosch met gerestaureerde vestingwerken, en het kleine maar charmante Heusden. De Zuiderwaterlinie volgt de loop van de
Maas het duidelijkst bij de Stelling GraveRavenstein. Hier kom je de rivier telkens weer tegen. In deze context is fort Sabina gepositioneerd.
33
3. Context
Vijf deelgebieden in de Zuiderwaterlinie, elk met een bijzondere identiteit en verbondenheid met de omgeving.
Landschapsversterking: Het versterken en terugbrengen van het amfibielandschap van de Zuiderwaterlinie.
Elementen: Bijzondere historsiche objecten en verbindingen
Moeraslandschap
X
Zichtbaar vestingwerk
Broekbos
Verdwenen vestingwerk
Natte heide
Vestingwerk/vestingstad
Boekweitpercelen
Lange afstands wandelpad (Menno van Coehoornpad)
Schorren en gorzen Wadden, slikken en platen Wijstgronden Natte graslanden Open water
Recreatieve ontsluiting vanaf het water. (Historische bevoorradingsroutes) Deelgebieden van de Zuiderwaterlinie aan de hand van historische kenmerken.
Bijzonder bos (bv. Mastbos in Breda of de Mookerheide) 35
3. Context
3.3 De Stelling van Willemstad 7
Historische en culturele relevantie 6 10 8 9
11
1
27 31
28
14 13
34
26 3 24
!
2
18 22
23 5
4 30 21 32 19
20 12
33
37
3. Context
Gebiedsvisie Stelling van Willemstad
Legenda
Het doel van de visie Stelling van
van een slikken- en gorzenlandschap.
(Pagina 36-37)
Willemstad is om inzicht te verkrijgen in
Tot nog maar enkele decennia geleden
!
Fort Sabina
de manier waarop het militair erfgoed van
stond dit gebied onder invloed van eb
1
Avontureneiland
de Stelling van Willemstad kan worden
en vloed. Grote delen zijn beschermd
2
Reconstructie Oud Heiningsche Haven als plas-dras gebied
ontsloten vanuit toeristisch en recreatief
natuurgebied (EHS en Natura 2000)
3
Natuurkamperen
perspectief en hoe dit kan bijdragen aan
vanwege de grote variatie aan
4
Loopgravenspel bij Fort de Hel
de ruimtelijke identiteit van de regio. Het
bijzondere planten en dieren. Je vindt er
5
Plas-dras gebied waar vroeger het inunderen van polders plaatsvond
gaat daarbij deels om de reconstructie
bijvoorbeeld vele vogels zoals flamingo’s,
6
Klimtoren en observatiepost
van historische vestingwerken en
lepelaars, visarenden en kiekendieven.
7
Wadlopen op het Haringvliet
structuren, maar ook om het zichtbaar
De ingepolderde Sint Anthonie Gorzen
8
Wildernispaden Hellegatsplaten
maken van de strategische en ruimtelijke
tussen Fort Sabina en Fort de Hel
9
Flamengo’s spotten vanuit de bestaande vogelkijkhutten
samenhang tussen deze vestingwerken.
vormen een belangrijk en beschermd
10
Evenemententerrein De Banaan
vogelweidegebied. Het landschap wordt
11
Strandsurfen en extreme watersporten
Verbonden forten
daarnaast bepaald door grootschalige
12
Voormalig redoute als poort naar het binnenland
De zeearmen verdedigen die toegang
landbouw, hoge windmolens, het
13
Extensief recreatief medegebruik EHS gebied het Zwanen Meer
boden tot Holland. Dát was vanaf 1583
Volkerak-sluizencomplex en natuurlijk
14
Klimbos
de belangrijkste taak van de Stelling
de forten. Hoewel rijk aan flora en fauna
15
Jachthaven fort Buitensluis
van Willemstad. De vijf forten rond
is het gebied rond Willemstad dan ook
16
Natuurkamperen op de uiterwaarden bij fort Bovensluis
de vestingstad hebben dan ook van
allerminst arcadisch en lieflijk. Het is
17
Landart de Wachter
oorsprong een sterke relatie met het
eerder een ruig en ‘stoer’ landschap,
18
Nieuwe verbindingsroute Maltaweg versterkt de positie van fort De Hel als ‘de poort van de Stelling’
open water. Deze gebiedsvisie wil het
waar water en wind domineren.
19
Kano en fluisterbood verhuur bij het oude gemaalhuis aan de Kromme Kreek
20
Vervangen duiker onder Stadsdijk zodat het Breede Gat beter doorvaarbaar wordt
militair erfgoed van de Stelling van Willemstad ontsluiten vanuit toeristisch
Juist deze kenmerken maken het tot een
21
Doorvaarbaar maken historische kreek De Vleij
en recreatief perspectief en dit erfgoed
uitdagend decor voor ‘active leisure’ en
22
Voormalig vestingwerk (nu gebruikt als vogelkijkhut)
laten bijdragen aan de ruimtelijke
teambuilding. Het huidige aanbod aan dit
23
Tankparcours fort de Hel
identiteit van de regio. Het gaat
soort activiteiten, waaronder tankrijden
24
Vogels spotten op de St. Anthoniegorzen
daarbij deels om de reconstructie van
bij Fort de Hel en ribvaren over het
25
Verbinding fort en binnenwater door reconstructie kreek
historische vestingwerken en structuren,
Volkerak kan verder worden uitgebreid
26
Mauritshuis inrichten als informatiecentrum en museum van de Stelling van Willemstad
maar ook om het zichtbaar maken van de
waardoor de Stelling van Willemstad
27
Extensief gebruik EHS zone door middel van een kruinenpad
strategische en ruimtelijke samenhang
bekend zal staan als hét ‘adventure’-
28
Extensief gebruik EHS zone door middel van een trimbos
tussen deze vestingwerken.
landschap van Nederland. Een
29
Herstel inundatiesluis nabij fort Bovensluis Leesbaarheid Stelling van Willemstad vergroten door het zichtbaar maken van fort de Hel
recreatielandschap vol activiteiten die
30
Stoer landschap
passen bij het militaire karakter van de
31
Amfibieroute die de forten en de klim / observatietoren onderling verbinden
In het gebied rond Willemstad ligt een
stelling en de cultuurhistorie, de verhalen
32
Bed & Breakfast Floris en Sabina
grote diversiteit aan landschapstypen.
en de plek. Uiteraard moeten we daarbij
33
Theetuin en Bed & Breakfast Barlake
Aan de oevers van het Hollands Diep en
rekening houden met de beschermde
34
Aanmeerplaats voor pleziervaart nabij fort Sabina
het Volkerak bevinden zich de restanten
status van bepaalde natuurgebieden.
39
3. Context
St. Antoniegorzen
Amfibievoertuig Een van de voorstellen is om de forten
Sabina en Fort de Hel in de vorm van
van de stelling op een ludieke manier
een plas-draszone die de ecologische
te ontsluiten met een amfibievoertuig.
waarde verhoogt. Bij een derde voorstel
Dat pendelt dan op en neer tussen Fort
maken we werk met werk bij het
Buitensluis en Fort Prins Frederik, via
aanpassen van de dijken rondom de
Willemstad en/of Fort Bovensluis naar
Dintel. Met relatief beperkte extra inzet
Fort de Hel en Fort Sabina. Een ander
kunnen we daarbij ook de verdwenen
voorstel betreft de reconstructie van de
zandgevormde redoutes, batterijen en
Oude Heiningsche Haven tussen Fort
forten terugbrengen.
Voorstel om de Stelling van Willemstad recreatief te verbinden door middel van een (militair) amfibievoertuig. BRON: www.britannica.com/technology/DUKW (2015) 41
3. Context
3.4 Inventarisatie fort Uit het verslag van de TU Eindhoven, Built (on) Heritage, 2013
Kazerne & Tour modèle De Tour modèle is het enige wat nog over is van het fort van voor 1879. In de Tour modèle kon 21 ton buskruit worden opgeslagen. De dikte van de uit ijsselstenen opgetrokken muren varieert van 1 tot ruim 1,5 meter. De kazerne is het grootste gebouw van het fort en werd in 1881 gebouwd aan de reeds bestaande Tour modèle. De oppervlakte bedraagt 300 m2 en telt 18 verblijven, waaronder een keuken, bergplaatsen en een ziekenboeg. Er verbleven in de kazerne ruim 180 soldaten. Kruithuis Achter de kazerne bevindt zich een dubbelwandig kruit- en projectielenmagazijn uit 1881 met
bergruimten en vier tongewelven. Voor het vervoer werd gebruik gemaakt van nog steeds aanwezig smalspoor. Caponnières De vier caponnieres zijn bereikbaar via ondergrondse gangen en hebben in kiezelbeton met toeslag van baksteensplit opgetrokken muurwerk. De gangen werden geprefabriceerd uit cement in de Nederlandsche Cement Steenfabriek te Delft. De dubbele caponnière heeft een verlande gracht en een berging uit 1884.
brikkenbeton. Brikkenbeton is een ongewapende betonsoort die bestaat uit tras en kalk en als toeslagmateriaal gebroken baksteenpuin. Aan de lagen in de bouwwerken is goed te zien hoeveel werk per dag werd geleverd. Dit soort beton voldeed gedurende een korte periode. Begin jaren tachtig van de negentiende eeuw werd de brisantgranaat uitgevonden. Vanaf toen was voor een goede bescherming gewapend beton van een andere samenstelling noodzakelijk.
Remise Een remise is een bomvrije bergplaats voor geschut. Het fort bevat twee remises uit 1866. Deze bestaan uit twee tongewelven en zijn opgetrokken uit
Remise kazemat Een kazemat is een tegen vijandelijk vuur gedekte en van schietgaten voorziene ruimte. De kazemat is ook opgetrokken uit brikkenbeton.
Magazijn Tegen de omwalling bevinden zich aan de zuidwest- en westzijde geschutsopstellingen met de bijbehorende in brikkenbeton opgetrokken kruit- en projectielenmagazijnen. De sporen van de geschutsemplacementen voor de zeven zware 24-centimeter kanonnen van het type Y zijn nog herkenbaar. Wachtershuisje Dit wachtershuisje is gebouwd na de watersnoodramp van 1953. De dijk achter het fort brak door en verwoeste de woning volledig. Zelfs van de fundering is niets teruggevonden. Het huidige wachtershuisje is gebouwd in metselwerk, gebruikmakend van een Noors verband.
43
3. Context
De vaartuigenloods in huidige staat, 2016.
Vaartuigenloods De VAARTUIGENLOODS is tussen 1879 en 1883 tot stand gekomen ten noorden van het fort Sabina-Henrica. Het gebouw vertoont een mengeling van Ambachtelijk-Traditionele vormen. Omschrijving. Loods opgetrokken uit machinale baksteen en afgedekt met zadeldaken. De loods ligt zeer markant ten noorden van het fort en bestaat uit drie parallel liggende en aan elkaar gebouwde hallen met een lengte van
10 traveeën. De voorgevel heeft brede korfboogvormig gesloten poorten met natuurstenen sluitsteen. De poorten bevinden zich in spaarvelden met brede lisenen, afgesloten met klimmende rondboogfriezen. De friezen volgen de lijn van het flauw hellende zadeldak met overstek en een bedekking van dakleer. De lange zijgevels zijn voorzien van hooggeplaatste ramen onder licht getoogde strekken. De achtergevel heeft dezelfde ramen,
geplaatst in spaarvelden, welke met klimmende friezen worden afgesloten. De rechter zijgevel en de achtergevel zijn gepleisterd. Inwendig worden de drie beuken van elkaar gescheiden door twee arcaden met rondbogen. De artillerieloods bij fort Sabina-Henrica is van algemeen belang. Het gebouw heeft cultuurhistorische waarde als uitdrukking van de ontwikkelingen van de landsverdediging en de krijgskunst in de negentiende eeuw en de plaats die het
fort innam als schakel in de Zuiderwaterlinie. Het heeft architectuurhistorische waarden wegens de sobere stijl en de eenvoud van de traditionele baksteenbouw. Het heeft ensemblewaarden wegens de relatie tussen fort, magazijn en het omliggende open poldergebied. Het is relatief gaaf bewaard gebleven. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)
45
3. Context
Bebouwing en bruikbaar oppervlakte Poortgebouw, 88m2 Tour Modèle 1811, 113 m2 3 Tour Modèle 1811, kelder/onderste verdieping 80m2 4 Kazerne, begane grond soldatenbarakken, 620m2 5 Kazerne, 1e verdieping officiersverblijven, 350m2 6 Bomvrij kruitmagazijn, 250m2 7 Remise, 12m2 8 Remise kazemat, 30m2 9 Remise, 12m2 10 Schuilplaats en magazijn 6x, 5m2 11 Schuilplaats en magazijn, 8m2 12 Seinhuis, 5m2 13 Schuilplaats en doorgang naar Dubbele caponnière, 5m2 14 Caponnière 3x, 20m2 15 Dubbele caponnière, 30m2 16 Poortwachtershuisje, 33m2 17 Gevel botenloods (oorspronkelijk xxxxm2) 18 Inundatiesluis 1 2
5
2
15
13
11
9
11
14
8 6 12
4
10
14
18 10
3 7 10
10
1 10
16 14
17
47
3. Context
3.5 Bouwhistorische waardestelling (op basis van bouwhistorische verkenning, BBM 2014) Het Fort Sabina-Henrica is een uitzonderlijk gaaf bewaard gebleven ensemble. De uitbreiding van het Fort in de periode rond 1880 is vrijwel volledig bewaard gebleven in haar oorspronkelijke staat. De bouwmassa’s van de afzonderlijke gebouwen zijn vrijwel geheel ongewijzigd. Op meerdere plekken in de voorgevel ontbreken de oorspronkelijke vensterinvullingen zoals deuren en luiken. Op andere plaatsen zijn daar nog wel restanten van terug te vinden, zodat hierin een betrouwbare reconstructie gemaakt kan worden. De overgebleven onderdelen dienen zorgvuldig bewaard te blijven en te worden gerestaureerd.
Fort Sabina is aangewezen als rijksmonument. De waardering van monumentale (onder)delen van een complex, ensemble of gebouw wordt volgens de richtlijnen voor bouwhistorisch onderzoek en waardering onderverdeeld in drie categorieën: 1. 2. 3. 4.
Hoge monumentenwaarde: behoud noodzakelijk. Positieve monumentenwaarde: behoud wenselijk. Indifferente monumentenwaarde: aangepaste vervanging mogelijk. Negatieve monumentenwaarde: vervanging wenselijk.
Bijzonder is het rond 1810-1811 gebouwde Tour Modèle. De basis hiervan is nog herkenbaar. Een aantal elementen zijn nog zichtbaar en bruikbaar.
Detail van de poort van de munitieopslagplaats 49
3. Context
Nummering van de bouwdelen fort Sabina bestaande toestand (Atlas Fort Sabina) Hieronder wordt voor elk bouwdeel afzonderlijk een waardering opgegeven. Voor een waardering op
onderdelen binnen het bouwdeel wordt verwezen naar de bevindingen vanuit het bouwhistorisch veldwerk.
• Fortwachtershuisje (11): • Aarden wal met toegangshek voor het poortgebouw: • Poortgebouw (1): • Caponnière H (10.3): • Caponnière G (10.2) ): • Caponnière I (10.1) ): • Dubbele caponnière F (10.4) De luik invulling gevelopening van schuilplaats 7.7 (zijde van de inwendige gracht): • Tour- Modèle (2 / westelijke deel) Cementdekvloeren met vloerverwarming verdieping: Cementdekvloer kelder: Kalkzandsstenen invullingen kelder”: • Kazerne (2 / oostelijkdeel): Invullingen in de keuken en toiletten: • Kruit- en projectielenmagazijn (3): • Magazijntje (9): • Schuilplaats (7.7): • Magazijntjes (7.1 – 7.6): • Remise Kazemat (5): • Dubbele Remise (4 en 6): • Seinhuisje (8): • Opstelplaatsen voor geschut:
Positieve waarde Indifferente waarde. Hoge waarde. Hoge waarde. Hoge waarde. Hoge waarde. Hoge waarde.
Indifferente waarde. (zeer) Hoge waarde. Indifferente waarde. Negatieve waarde. Negatieve waarde. Hoge waarde. Indifferente waarde. Hoge waarde. Hoge waarde. Hoge waarde. Hoge waarde. Hoge waarde. Hoge waarde. Hoge waarde. Hoge waarde.
Conclusie: het oorspronkelijk fort is grotendeels nog aanwezig en te bezien als cultuurhistorisch waardevol, elementen die later zijn toegevoegd (zoals de
cementenvloeren) worden negatief gewaardeerd en kunnen worden verwijderd of vervangen.
51
4 Ruimtelijk ontwerp 4.1 Ontwikkelconcept 4.2 Ruimtelijk ontwerp 4.3 Duurzaamheid 4.4 Ruimtelijk ontwerp in relatie tot beleidskaders
53
4. Ruimtelijk ontwerp
4. Ruimtelijk Ontwerp Door Studio Marco Vermeulen is een ruimtelijk ontwerp (ontwikkelconcept) gemaakt voor Fort Sabina. Dit ruimtelijk ontwerp is een uitwerking van het ontwikkelperspectief ‘Geef je over aan Sabina!’ (april 2015) waarin verschillende ontwikkelrichtingen voor Fort Sabina zijn onderzocht. Het ruimtelijk ontwerp voor Fort Sabina past binnen de gebiedsvisie die Studio Marco Vermeulen heeft opgesteld voor de Stelling van Willemstad en draagt het verhaal van Bevochten Brabant.
Opgave bij de herontwikkeling van Fort Sabina is het behoud, de duiding en ontwikkeling van de cultuurhistorische essenties van het fort. De aandacht richt zich vooral op de historisch waardevolle Tour Modèle in combinatie met de aangebouwde kazerne, het behoud van een eigen, zelfvoorzienende wereld binnen de omwalling, en de ligging van het fort aan het open water binnen de Stelling van Willemstad/ Zuiderwaterlinie.
55
4. Ruimtelijk ontwerp
Magazijnen van brikkenbeton en aarde, landscrapers avant la lettre.
4.1 Ontwikkelconcept Fort Sabina is onderdeel van de Stelling van Willemstad en daarmee van de Zuiderwaterlinie. Meerdere malen in de geschiedenis bleek deze locatie van grote, strategische waarde. Zowel Fransen als Hollanders bouwden er aan verdedigingswerken. Het grootste deel daarvan is in redelijke staat. Dat geeft Fort Sabina cultuurhistorische waarde die ook voor volgende generaties bewaard moet blijven. Tegelijkertijd is het de wens om deze cultuurhistorische waarde in de nabije toekomst beter beleefbaar te maken voor een groter publiek, en de recreatieve potentie hiervan (nog) beter te benutten. We moeten hiertoe Fort Sabina opnieuw in stelling brengen.
Cultuurhistorie en natuur gaan op veel forten samen, maar op en rond Fort Sabina zien we dat in bijzondere mate. Het fort is een van de grootste en meest intacte forten van de Zuiderwaterlinie en maakt deel uit van een hoogwaardig natuurgebied (EHS en Natura 2000). De direct aan het fort grenzende St. Anthoniegorzen staan in de top tien van broedgebieden voor weidevogels in Nederland. En daar komt de aanstaande verzilting van het Volkerak nog bij. Hierdoor ontstaat naast de huidige ecologische rijkdom nog nieuwe, streekeigen natuur.
De wens is om het (onderscheidende) ongerepte karakter van het fort zoveel mogelijk te behouden. Dat kan prima samengaan met een hoogwaardig serviceniveau en dito inrichting. Het overkoepelende thema (stoer/rauw) van de Stelling van Willemstad is daarbij de leidraad. Er zijn vier pijlers waarop de ontwikkeling van nieuw aanbod gaat steunen: • Gastvrijheid: voorzieningen tbv bereikbaarheid, informatie en horeca • Cultuur en historie: voorzieningen voor theatervoorstellingen en beeldende kunst • Natuurbeleving: landschappelijke inrichting en verduurzaming van de
•
bebouwing Sociale duurzaamheid: realisatie, onderhoud en arbeidsparticipatie dmv WGP
57
4. Ruimtelijk ontwerp
IJsselsteen
Nederlandse baksteen
Casco met basisvoorzieningen Het idee is om de initiële investeringen op Fort Sabina te richten op de ontwikkeling van een goed vormgegeven ruimtelijk ‘casco’ met basisvoorzieningen. Dat casco kan in de loop van de tijd op verschillende manieren, flexibel worden gebruikt. Als basisvoorziening zien we goede horeca en sanitaire voorzieningen, een informatiecentrum over de Zuiderwaterlinie, een uitzichtpunt en het aanbod van multifunctionele ruimte. Dit casco vormt de basis voor het verder uitbouwen en professionaliseren van de bestaande activiteiten van de huidige exploitant/beheerder. Het maakt daarnaast ook nieuwe activiteiten (en het eventueel medegebruik door andere partners) mogelijk die het cultureel en
Gras
(gerenoveerd) Brikkenbeton
recreatief profiel van het fort verder versterken. Deze casco-benadering biedt flexibiliteit voor het gebruik van het fort op korte termijn (en voor de huidige exploitant/beheerder), maar is tegelijkertijd een duurzame investering voor de langere termijn die ook ander toekomstig gebruik (al dan niet door andere partijen) mogelijk maakt.
van een semafoor waarmee tussen de forten werd gecommuniceerd. Maar er komen ook toevoegingen om het fort te gebruiken voor teambuildingactiviteiten en theatervoorstellingen. Meest opvallend is een trap die de Franse Tour Modèle van de Nederlandse kazerne scheidt en die ook zicht biedt op het fort en het open water.
Archipunctuur Dit concept vertalen we in een ruimtelijke ontwerp door verschillende archipuncturale ingrepen te doen op strategische plaatsen op het fort. Sommige ingrepen zullen het cultuurhistorische karakter versterken, zoals het terugbrengen van de gracht bij de dubbele caponnière en het plaatsen
Nieuwe laag In de loop der tijd is Fort Sabina meerdere malen gemoderniseerd en uitgebreid. Zo is de Tour Modèle, het eerste verdedigingswerk van Fort Sabina, in IJselsteen uitgevoerd. Later, in 1881, hebben de Nederlanders met baksteen een kazerne tegen deze Tour Modèle aangebouwd. In het begin
Matzwart staal
van de 20e-eeuw zijn er verschillende magazijnen en schuilplaatsen in brikkenbeton gebouwd. Het uitvoeren van de nieuwe ingrepen in één kleur (matzwart), maakt de nieuwe laag die we in de 21ste eeuw aan het fort toevoegen, leesbaar. Er ontstaat zo een familie van elementen en ingrepen. Zwart is terughoudend van kleur en past goed bij het groen van het fort en het stoere, militaire karakter. Het is ook belangrijk om alle andere toevoegingen aan het fort, zoals buitenmeubilair, bebording, fietsenstalling, verlichting en dergelijke, in matzwart uit voeren. Dit zorgt voor eenduidige en rustige uitstraling (eenheid in veelheid).
59
4. Ruimtelijk ontwerp
4.2 Ruimtelijk ontwerp
Leeswijzer Paginanummer beelden 1 100 parkeerplaatsen, 300m van entree 2 Uitzichtpunt bij inundatiesluis 3 Landart in inundatiekanaal 4 Verbinding tussen forten met amfibivoertuig 5 Invalide parkeerplaatsen 6 Toezicht / Kaartverkoop voor grote evenementen 7 Fietsenstalling 8 Fiets / wandelpad met talud, zwart gravel 9 Reconstructie botenloods tot vogelspot hotel 10 Ophaalbrug ter beveiliging en toegankelijheid 11 Poortgebouw met informatiepunt ZWL en SvW 12 Fiets / wandelpad richting veerpont 13 Verblijfsrecreatie in dubbele remises 14 Glijbaan vanaf talud 15 Terras voor restaurant en cafe 16 Nieuw wandelpad op fort met zwarte gravel 17 Snede tussen kazerne en Tour Modèle 18 Trap met uitkijkpunt 19 Podium met tribune in talud 20 Abstracte semafoor bij seinhuisje 21 Valbeveiliging bij alle toegankelijke hellingen 22 Kunstkabinetten in schuilplaats en magazijnen 23 Caponnière met glazen scherm voor zicht op vleermuizen 24 Spiegel die zicht geeft op het Volkerak en fort Prins Frederik 25 Caponnières niet toegankelijk, vleermuisverblijven met zwermkasten 26 Grote vuurkorf op terreplein 27 Remise kazemat voor onderhoud en opslag 28 Schuilplaats, doorgang en dubbele caponnière
We beschrijven hierna de reeks van concrete archipuncturale ingrepen waarmee het fort gerevitaliseerd wordt. We volgen daarbij de route zoals aangegeven in het vogelvluchtperspectief.
blz x
28
3 13 19
23
21 27 18 20 25 17
22
15
14
22
13 16
24 22
26
22
11 18
1
2
22
4
10
6
25
7 9
8 12
5
61
4. Ruimtelijk ontwerp
Entreegebied Door de verboden kringenwet was het tot 1874 verboden om in een straal van 1km rond het fort te bouwen. Hierdoor is het open karakter tot op de dag van vandaag behouden. Het polderlandschap en het open water benadrukken tevens het beschutte en introverte karakter van het fort. De parkeergelegenheid met circa 100 plaatsen is geprojecteerd net voor wegversmalling ter plaatse van de inundatiesluis. De parkeerplaats wordt omzoomd door een groen talud van 1,50 meter hoogte dat geparkeerde auto’s aan het zicht onttrekt. De geometrie van deze taluds sluit aan bij de vormgeving van het fort. Vanaf het Volkerak zal het fort bereikwbaar zijn door middel van een
het veerpontje dat aanmeert bij de bestaande (voormalige) politiesteiger. Door de bebossing rondom de dijk is de aanmeersteiger vanaf het fort en dijk niet zichtbaar. Door een eenvoudige, hooggeplaatste bewegwijzering zal de locatie van de veerpont worden aangeduid. Het onverharde fiets- en wandelpad zal met antracietkleurige gravel worden verhard en een aftakking langs het talud krijgen. Het hekje op het pad wordt vervangen door een wildrooster. Het is de ambitie om de forten rond Willemstad op spectaculaire manier te verbinden door middel van een of meerdere amfibievoertuigen. Dit voertuig zal bezoekers in het entreegebied afzetten en ophalen. 63
4. Ruimtelijk ontwerp
Ophaalbrug Vanaf midden 19e eeuw zijn de aarden omwalling en gracht rondom Fort Sabina aangelegd. In 1871 is er een ophaalbrug gemaakt bij het in 1881 gebouwde poortgebouw. Deze brug werd gebouwd op dubbele staande jukken met een uitneembaar vak. Halverwege was de brug voorzien van ca. 2,5 meter hoge dubbele ijzeren spijlenpoort met siersmeedwerk. (Bron, Nationaal Archief; OPG- W174). De brug was ongeveer 2,5 meter breed en een klein deel van het dek kon omhooggehaald worden. Het idee is om deze ophaalbrug in ere
te herstellen. Hiermee wordt het fort weer een eiland wat een extra dimensie geeft aan het bezoek van het fort en het zelfvoorzienende karakter. Buiten openingstijden kan het fort nu ook beter worden beveiligd tegen inbraak en vandalisme. De brug kan tegelijkertijd dienen als wildrooster, zodat er kleinvee op het fort gehouden kan worden. De brug zal uitgevoerd worden in matzwart staal. Daarnaast wordt de entree tot Fort Sabina duidelijk gemarkeerd door slanke matzwarte stalen letters boven de poort.
65
4. Ruimtelijk ontwerp
Buitengebied Aan de voet van de inundatiesluis is er goed zicht op het fort, de kreek en de gracht. De Inundatiesluis uit 1885 is aangelegd om het voorterrein van Fort Sabina onder water te kunnen zetten. De sluis verkeert in goede staat. Het water rondom het fort zou benut kunnen worden voor de plaatsing van
landschapskunst. Tussen de kreek en de gracht is ruimte voor een half verhard (zwarte gravel) wandelpad dat rondom het fort loopt en hier telkens nieuwe perspectieven op biedt. Ook zijn de caponnières goed zichtbaar vanaf dit pad. 67
4. Ruimtelijk ontwerp
Het poortgebouw - Zuiderwaterliniemuseum Het poortgebouw werd in 1882 gebouwd en bestaat uit één bouwlaag met vier traveeën. In een van de traveeën bevindt zich de onderdoorgang naar het voorplein van de kazerne. Vanuit de ruimte met tongewelf aan de oostzijde vertrekt een onderaardse gang richting de caponnière. Het poortgebouw is opgetrokken uit brikkenbeton en zowel aan de binnen- als buitenzijde gepleisterd. De gevelopeningen zijn voorzien van ijzeren luiken met spiegaten aan de vensters, en opgeklampte deuren met ruitvormige, betraliede, judassen bij de deuropeningen.
2 1
3
Het idee is om in het poortgebouw een klein museum in te richten over de vestingwerken. In de eerste zaal bevindt zich een grote maquette van de Zuiderwaterlinie waarop de ontstaansgeschiedenis, de wapenfeiten en de inundaties worden geprojecteerd. De tweede zaal zal meer ingaan op de Stelling van Willemstad (de Stelling van het Volkerak en het Hollands Diep) en het belang van Fort Sabina hierin. De derde, kleinere zaal aan de andere zijde van de doorgang zal dienst doen als een filmzaal waar door middel van persoonlijke getuigenissen de geschiedenis van Fort Sabina wordt verteld. De doorgang zelf zal dienst doen als Wall of Fame, met moderne bustes van kopstukken uit de geschiedenis van Fort Sabina.
5
4
1 Museum-Zuiderwaterlinie 2 Museum-Fort Sabina 3 Museum-Filmruimte 4 Doorkijk naar Caponiére 5 Wall of Fame
69
4. Ruimtelijk ontwerp
Zaal 1: de ontstaansgeschiedenis van de Zuiderwaterlinie
71
4. Ruimtelijk ontwerp
Zaal 2: Stelling van Willemstad en Fort Sabina
73
4. Ruimtelijk ontwerp
Zaal 3: Filmzaal
Onderdoorgang: Wall of Fame
75
4. Ruimtelijk ontwerp
Terreplein Het terreplein ligt beschut en alleen de façade van de Tour Modèle en de kazerne zijn hier zichtbaar. Het terras bevindt zich in een zonnige hoek van het plein uit de wind. Mogelijk wordt de kogelgloeioven die op het plein van 1835 tot 1870 stond teruggebracht. Deze oven werd gebruikt voor het verhitten van kogels/artillerie, met het doel daarmee brand te stichten. Een belangrijk element is een levensgrote vuurschaal die garant staat voor legendarische avonden. De snede die tussen de Tour Modèle en de kazerne wordt gemaakt is al subtiel zichtbaar. Het pad wordt opnieuw aangelegd met zwart gravel. De tafels, stoelen en overige elementen worden eenduidige gematerialiseerd met bijvoorbeeld KLP of mat zwart staal zodat het geheel een rustige uitstraling heeft. Vanaf het hoogste punt van het fort, het talud boven de remise, begint een verdiepte, 30 meter lange glijbaan die in de richting van het terras loopt.
2
4 1
3
1 Wandelpad 2 Terras 3 Vuurkorf 4 Glijbaan
77
4. Ruimtelijk ontwerp
Inrichting plein
Glijbaan
79
4. Ruimtelijk ontwerp
Kazerne - begane grond De kazerne is voor een groot deel nog in de oorspronkelijke staat van 1881. Duidelijk waarneembaar zijn de sporen als gevolg van de verzakking uit 1886. In de gevel is dit zichtbaar door het intanden van spievormige bakstenen; in het interieur door de later aangebrachte stalen liggers en de schuin aflopende vloeren op de verdieping. De ruimtes met tongewelven op de begane grond deden vroeger dienst als soldatenverblijf. De keuken kan op de huidige locatie blijven en uitgebreid worden met een bar en uitgiftebalie. De hiernaast gelegen onderdoorgang wordt voorzien van glazen deuren zodat er een doorzicht ontstaat naar de rest van het fort. Het travee naast de doorgang wordt ingericht als restaurant. De ruimtes naast het restaurant kunnen afzonderlijk worden gebruikt (verhuurd) voor diverse activiteiten zoals workshops, conferentie, cursussen etc. De ruimtes worden afgesloten door glazen wanden met een toegangsdeur. Hierdoor valt er wel daglicht in deze ruimtes, maar ondervinden de activiteiten onderling geen overlast. De huidige toiletruimte is aan vernieuwing toe en dient opnieuw ingericht te worden. De ingang van de toiletten zal verplaatst worden, zodat deze ook rechtstreeks vanaf de buitenruimte te bereiken zijn.
5
4 4 4 4 1
2 3 6
1 Restaurant 2 Keuken 3 Bar 4 Multifunctionele ruimtes 5 Toiletten 6 Tour Modele begane grond
81
4. Ruimtelijk ontwerp
Restaurant
83
4. Ruimtelijk ontwerp
Multifunctionele ruimtes
85
4. Ruimtelijk ontwerp
Kazerne - eerste verdieping De verdieping van de kazerne bestaat uit zeven separate ruimtes met tongewelven en zijn verbonden met een lange gang. Deze ruimtes deden dienst als officierenverblijven. De ruimten zijn ideaal om te verhuren als werkruimtes voor kleine, creatieve bedrijven. De bedrijfjes of organisaties die zich hier vestigen kunnen profiteren van de aanwezige voorzieningen op het fort. Mogelijk biedt de verhuur van deze ruimten een stabiele bron van inkomsten.
1 1 1 3
1 1 1 1 2
3
1 Kantoren 2 Tour model tweede verdieping 3 Ingang naar bovenverdieping
87
4. Ruimtelijk ontwerp
Kantoorruimte
89
4. Ruimtelijk ontwerp
Tour Modèle Het oudste gebouw van Fort Sabina is de Tour Modèle, gebouwd in 1811 in opdracht van Napoleon. Deze toren, opgebouwd uit IJsselsteen, is het hart van het fort. In de fundering van de toren liggen een of meerdere reservoirs voor de opslag van regenwater. In de kelders bevinden een drietal opslagruimten voor levensmiddelen (vivres) en een geventileerd kruitmagazijn. De verdieping heeft een kruisgewelf met aan alle zijden schietgaten. De Tour Modèle werd oorspronkelijk betreden via een ophaalbrug op de verdieping. De verdieping diende als verblijfsruimte voor de manschappen die hier op getimmerde kribben sliepen. Het dak diende als opstelplaats voor 4 stuks geschut op de buitenhoeken en bestond uit een halfhoge gemetselde borstwering waarin schietgaten opgenomen waren. De vloer van het platform liep naar het midden toe schuin af, zodat regenwater centraal afgevoerd kon worden naar de reservoirs onder de kelder. In 1881 is op het dak een 4 meter dikke laag aarde gestort. De constructie is hier niet op berekend en dit zorgt voor scheurvorming en lekkages in het plafond. Voorstel is om het dak af te graven en de aarde te vervangen door EPS, met daaroverheen een dunnere laag aarde.
1
3
2
1 Ingang, historische ingang die via een ophaalbrug breikbaar was. 2 Mogelijk locatie voor duurzame warmtevoorziening zoals een eWP of Biomassakachel 3 Ventialtieluiken, vroeger gebruikt voor het ventileren van het kruitmagazijn, nu mogelijk voor de ventilatie voor een biomassakachel.
91
4. Ruimtelijk ontwerp
De binnenruimte van de Tour Modèle is reeds gerenoveerd met een betonnen vloer met vloerverwarming. Een nieuwe, terughoudende en eenduidige inrichting van deze ruimte zal het monumentale karakter benadrukken; nu overheersen de meubels. Met een nieuwe geïntegreerde belichting komt de vorm van de ruimte en plastische werking van de IJsselstenen beter tot zijn recht.
Ook deze ruimte kan veelzijdig worden ingezet als ruimte van samenkomst. De kelder van de Tour Modele kan dienst doen als installatieruimte voor de elektrische warmtepomp of biomassakachel. De ruimte is namelijk goed te ventileren met de ramen aan de noordzijde, zoals vroeger ook gebeurde.
93
4. Ruimtelijk ontwerp
Hemelse trap Het meest beeldbepalende element van Fort Sabina zal de ‘hemelse trap’ zijn. De functie van deze trap is meerledig. Allereerst scheidt de trap de Tour Modèle van de kazerne, waardoor de historische opbouw van het fort inzichtelijk wordt. Deze snede loopt ook door in het grondpakket boven de bebouwing; hier komen keerwanden. De trap verbindt tegelijkertijd belangrijke onderdelen van het fort; de begane grond en de verdieping van de kazerne en de verschillende lagen van de Tour Modèle. De trap steekt verder door om hoog boven het dak, op 17 meter hoogte, een uitzichtpunt te vormen. Hier krijgt de bezoeker mooi zicht op heel fort Sabina en het omringende water dat door de Stelling van Willemstad werd verdedigd. De borstwering aan het einde van de trap is van glas.
3
2
1
1 Bouwfysisch afsluiten van de doorgang d.m.v. een glazen facade. 2 Snede tussen de Tour Modele en de kazerne 3 Uitzichtpunt, 17m hoog.
95
4. Ruimtelijk ontwerp
Doorsnede hemelse trap
97
4. Ruimtelijk ontwerp
Uitzichtpunt 99
4. Ruimtelijk ontwerp
Hemelse trap
101
4. Ruimtelijk ontwerp
Kruithuis Het huidige in 1881 gebouwde kruiten projectielenmagazijn staat op de locatie waar het in 1859 gebouwde buskruitmagazijn zich bevond. Het magazijn uit 1881 bestaat uit een metselwerkconstructie vergelijkbaar met de constructie van de kazerne. Het gebouw heeft een gemetselde fundering met een getoogde stenen vloerconstructie. Er is geen kelder voor de opvang van regenwater. De begane grond heeft vier traveeën en is opgetrokken uit één meter dikke bakstenen muren waarop 3 steens dikke segmentvormige bogen rusten. De vier ruimtes gezamenlijk worden omzoomd door een rondgaande gemetselde lichtgang met muuropeningen naar de binnenruimten van het magazijn. Hiermee werd de brandgevaarlijke lichtvoorziening gescheiden van de munitie. Het gebouw is verder voorzien van een inwendige ventilatievoorziening van de magazijnen die boven de lichtgang zijn gepositioneerd. Deze kanalen monden uit in de bovendakse ventilatiekanalen die boven de aarden bedekking uitsteken. Aan weerszijden van de voorgevel gemetselde keerwanden en een metselwerk borstwering die fungeert als keerwand ten behoeve van de aarden bedekking van het magazijn. In het interieur zijn 2 stuks ijzeren bovenloop kranen en smalspoor rails met wisselschijven aangebracht.
Op de bestekstekening uit 1880 wordt de functie van de verschillende ruimten aangegeven: In de ruimten met de bovenloopkranen waren de projectielen opgeslagen. De overige ruimten waren voor opslag van buskruit. Daartussen bevond zich een kleine ruimte die omschreven wordt als ‘vulplaats’, een enkelvoudige toegang en een kleine ruimte voor ‘gevulde projectielen’. De vensteropeningen zijn voorzien van opgeklampte luiken waarachter zich 6-vaks ramen bevinden. In de deuropeningen zijn eenvoudige opgeklampte deuren geplaatst. Het kruithuis is heeft mooie hoge, buikbare ruimtes die, net als de ruimtes in de kazerne voor veel doeleinden gebruikt kunnen worden. De ruimtes lenen zich bij uitstek voor expositie van beeldende kunst. De lichtgang wordt opnieuw, op historische of moderne wijze, de bron van verlichting voor deze ruimtes.
1 1 2
1 1
2 1 Tentoonstellingruimtes 2 Rondgang
103
4. Ruimtelijk ontwerp
Tentoonstellingsruimtes Kruithuis
105
4. Ruimtelijk ontwerp
Openluchttheater De landschappelijke, komvormige en beschutte ruimte achter het kruithuis wordt al regelmatig gebruikt als openluchttheater. De functionaliteit van deze ruimte en het aantal zitplaatsen wordt verder verbeterd door het talud rond deze ruimte en het dak van het kruithuis als tribune te profileren. Ook komt er eenvoudige trap naar het dak van het kruithuis. De aandacht richt zich op een sculpturaal vormgegeven podium.
7
10
4 2
4
1
8
6
9 3 4
4
1 Tribune openluchttheater
4
2 Remise 3 Semafoor 4 Tentoonstellingsruimtes x 7 5 Spiegel 6 Vleermuizentunnel 7 Dubbele Caponniere
4
5
8 Duiventil 9 WGP werkplaats, onderhoud & opslag 10
Doorgang naar Dubbele Caponniere
107
4. Ruimtelijk ontwerp
Openluchttheater 109
4. Ruimtelijk ontwerp
Duiventil en vleermuizen caponnière Eyecatcher is een verheven zeemijn van het soort dat werd gebruikt om het Volkerak af te sluiten voor de vijand. Nu fungeert de zeemijn nu als vredelievende duiventil.
In de gang naar de caponnière worden door middel van webcams en projectie, live de beelden van de zwermkasten in de caponniere getoond. w 111
4. Ruimtelijk ontwerp
Magazijnen Deze zeven magazijnen zijn gebouwd tussen 1880 en 1884. Het zijn eenvoudige constructies met plaatfundering, een naar één zijde afbuigende keerwand en borstwering waarin zich een toegang bevindt met een dubbele opgeklampte deur. De deur is voorzien van een ruitvormige, betraliede judas. Deze magazijntjes waren geplaatst naast de opstelplaatsen voor zwaar geschut.
Hoewel de effectieve ruimte van deze magazijntjes zeer beperkt is, fungeren ze prachtig als kabinetten voor expositie van beelden kunst. Ook de belendende geschutsopstellingen zijn ideaal voor platform voor expositie. De magazijntje kunnen ook worden gebruikt voor een ludieke manier van overnachten.
113
4. Ruimtelijk ontwerp
Remises De remises zijn gebouwd tussen 1880 en 1884 en hebben een vergelijkbare bouwkundige opbouw als de magazijnen. De dubbele remises hebben twee grote ruimten met schuilnissen. Bij één remise wordt de schuifconstructie hergebruikt en worden hier nieuwe glazen schuifdeuren in geplaatst.
De twee remises worden ingericht als tijdelijke verblijfsruimten. Deze kunnen gehuurd worden voor bijvoorbeeld evenementen als bruiloften. Ook deze ruimtes zouden kunnen worden ingericht als overnachtingsruimte. 115
4. Ruimtelijk ontwerp
Een van de remises fungeert als werk- en opslagruimte voor vrijwilligers en voor het WGP.
117
4. Ruimtelijk ontwerp
Semafoor De semafoor was het eerste bruikbare middel voor optische telecommunicatie en werd gebruikt om contact te houden tussen de verschillende forten van de Stelling van het Hollands diep en het Volkerak. Zo kon met een semafoor vanaf fort Sabina informatie naar fort Prins Frederik, aan de overzijde van het Volkerak, overgedragen worden. Hoewel dit, naar alle waarschijnlijkheid, niet de
locatie was waar de Semafoor gestaan heeft, is vanaf hier fort Prins Frederik wel zichtbaar. Mocht er na verloop van tijd ook een semafoor op fort Prins Frederik komen, is dit een uitstekende manier om de forten visueel weer met elkaar te verbinden. De semafoor wordt geplaatst op het voormalig seinhuisje.