Getekende Cultuur- en erfgoednota gemeente Moerdijk

i,;;;îî å:å. oi{ïl':l 3", .

Behoort bij besluit semeenre

mij bekend, de raadsgriffier, DE KRACHT VAN CULTUUR EN ERFGOED BENUTTEN Cultuur- en erfgoednota gemeente Moerdijk INHOUDSOPGAVE VOORWOORD SAMENVATTING 1.

INLE¡DING

7.1

Aanleiding Cultuur en erfgoed Totstandkoming Looptijd en uitvoeringsplan Beleidskader en rol gemeente

r.2 L.3 L.4 1.5 1.6 2.

2.t 2.2 2.3

Communicatie DE KRACHT VAN CULTUUR EN ERFGOED Sociaal - verbinden Economie en toerisme - beleven

Ruimte - behouden

3. 3.1

VERBINDEN

3.2 3.3

Culturele kernvoorzieningen

3.4 3.5 3.6

4 4.L 4.2 4.3 4.4 5 5.1 5.2 5.3

5.4 6 6.1

6.L.1 6.L.2

Verenigingen en vrijwilligers Makers en talentontwikkeling Huisvesting Cultuur en erfgoed in de kernen Cultuur- en erfgoededucatie BEIEVEN

Het verhaal van Moerdijk Stelling van Willemstad Evenementen lmmaterieel erfgoed BEHOUDEN

lnstrumentarium ln standhouden Ontwikkelen Kunst- en collectiebeheer FINANCIEN

Subsidiebeleid H uidige subsidievormen

6.2 6.3

Verbeterpunten subsidiebeleid Onderhoud en restauratie van monumenten Overzicht financiën cultuur- en erfgoednota 2O24 - 2027

7

UITVOERINGSPROGRAMMA

L

BIJLAGEN 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Verslag bijeenkomst 3 april 2023 Verslag bijeenkomst 29 juni 2023 Uitkomsten inwonerspanel Moerdijk Erfgoed en de Omgevingswet 10 Uitgangspunten voor het omgaan met monumenten Stelling van Willemstad: maatregelen voor behoud Overzicht toeristische bebording Immaterieel erfgoed in Moerdijk

2

VOORWOORD Voor u ligt de cultuur- en erfgoednota van de gemeente Moerdijk. De belangrijkste boodschap die in deze nota beschreven wordt <of: de belangrijkste boodschap in deze nota>, is dat we veel hebben om trots op te zijn. We begonnen het schrijven van deze nota met de houding dat het wat betreft cultuur en erfgoed best ‘een onsje’ meer mag zijn in de gemeente. Dat gaat om tijd en geld, maar vooral ook het uitstralen dat wat hier gemaakt werd en wordt, de moeite waard is om te beleven. Samen met alle cultuur- en erfgoedmakers en -dragers hebben we gewerkt aan een document dat voor ons de richting bepaalt. Met aandacht voor de diversiteit die er is en mag blijven. Maar ook aandacht voor de mogelijkheden die er zijn om kansen te bundelen en daarmee zo veel mogelijk cultuur te creëren met de tijd en middelen die we hebben. Wij zijn trots op onze cultuurmakers en dragers en laten met deze nota ook zien dat we durven te investeren in de hele breedte van het lokale cultuurveld. We behouden en versterken wat we hadden en we verkennen nieuwe mogelijkheden. Daarmee gaat onze cultuur- en erfgoednota helpen bij wat ons cultuur en erfgoed kan doen: verbinden, beleven en behouden. Zodat we met recht trots kunnen zijn op ons prachtige erfgoed en onze bruisende cultuur. Bennie Blom & Danny Dingemans Wethouders cultuur en erfgoed

3

SAMENVATTING Met de cultuur- en erfgoednota gemeente Moerdijk ‘De kracht van cultuur en erfgoed benutten’, stelt de gemeente de ambities, doelen en acties vast voor de komende jaren op het gebied van cultuur en erfgoed. Het geeft een antwoord op de vraag wat voor een gemeente Moerdijk over vier jaar wil zijn op het terrein van erfgoed en cultuur. De cultuur- en erfgoednota moet inwoners, bedrijven en organisaties duidelijkheid geven wat de kaders zijn van het cultuur- en erfgoedbeleid tot 2027 en welke financiële regelingen daarbij horen. In deze samenvatting zijn de hoofdlijnen puntsgewijs weergegeven. Bestuursakkoord Cultuur & (monumentaal) erfgoed We koesteren ons cultureel erfgoed en ons verenigingsleven. De komende 4 jaar komt er een breed cultuurbeleid gericht op de eigen inwoners en leggen we de verbinding naar toerisme. In de ontwikkeling van dit beleid betrekken we ook de mogelijkheid van de ontwikkeling van ons erfgoed. We hebben hier €100.000 voor over. Participatie • Bijeenkomsten werkveld op 3 april en 29 juni 2023 • Inwonerspanel eind mei, begin juni 2023 • Gesprekken cultuur- en erfgoedorganisaties (o.a.

Stoffer en Blik, Fort Sabina, Cultuur Moerdijk, cultuurcoach / Meer Moerdijk, West Brabants Archief) De kracht van cultuur en erfgoed benutten Uit de bijeenkomsten, gesprekken (intern en extern) en de enquête van het inwonerspanel komt de kracht van cultuur en erfgoed duidelijk naar voren: ‘Cultuur en erfgoed zijn onderdeel van onze identiteit, geven onze inwoners een gevoel van trots en verbondenheid, zorgen voor verbinding tussen onze inwoners in en tussen de kernen, geven kwetsbare inwoners de kans mee te doen in de samenleving, zijn belangrijk voor de persoonlijke ontwikkeling, zijn als vrijetijdsbesteding voor inwoners en bezoekers van belang voor de lokale economie en zorgen voor een prettige en betekenisvolle leefomgeving.’ Doel van de nota is het beter benutten van deze kracht van cultuur en erfgoed. Drie pijlers Sociaal – verbinden - Verbinden doen vooral de tientallen cultuur- en erfgoedorganisaties met duizenden leden en vrijwilligers in onze gemeente. Zij zorgen ervoor dat cultuur en erfgoed in Moerdijk beleefd en behouden kunnen worden. Economie en toerisme – beleven - Het aanwezige erfgoed en de culturele activiteiten daaromheen vormen voor onze inwoners een aantrekkelijke leefomgeving die zowel inwoners als bezoekers volop kunnen beleven.

Ruimte - behouden - Tenslotte kunnen cultuur en erfgoed alleen voor verbinding zorgen en beleefd worden als het behouden blijft. Zes doelen: 1. Cultuur- en erfgoedorganisaties dragen bij aan de leefbaarheid in alle kernen. 2. Cultuur en erfgoed dragen bij aan de persoonlijke ontwikkeling en mentale gezondheid van onze inwoners.

4

3. In iedere kern kunnen inwoners actief en passief deelnemen aan activiteiten op het gebied van cultuur en erfgoed. 4. Onze inwoners ontlenen een gevoel van trots en identiteit aan kunst, cultuur en erfgoed van Moerdijk . 5. Het bijzondere erfgoed maakt onze gemeente aantrekkelijk voor bezoekers. 6. Een aantrekkelijke en betekenisvolle leefomgeving door behoud te koppelen aan beleefbaar maken van cultureel erfgoed. Maatregelen Verbinden Iedere inwoner kan meedoen- actief of passief ▪ Verenigingen en vrijwilligers – extra ondersteuning / platform ▪ Culturele kernvoorzieningen handhaven en uitbreiden: ❖ Een accommodatie in iedere kern ❖ De Schuur als gemeentelijk theater ❖ Voorstellingen voor 400-600 bezoekers ❖ Onderzoek naar een Buitenpodium Fort Sabina ▪ Aandacht voor creatieve makers Beleven Trots en identiteit inwoners- verbinding naar toerisme ▪ Het verhaal van Moerdijk beter beleefbaar voor inwoners en bezoekers ▪ Stelling van Willemstad als parel ▪ Structureel Fonds voor herdenking Bevrijding en Watersnoodramp Behouden Behouden om te verbinden en te beleven - genieten ▪ Instrumentarium op orde: Omgevingsplan, cultuurhistorische kaart ▪ Nieuw erfgoed: monumenten na WO II, groen erfgoed, beeldbepalende panden ▪ Herbestemming stimuleren ▪ Geen extra legeskosten voor verduurzaming van monumenten ▪ Kunstcollectie en kunst in de openbare ruimte Subsidie ▪ Bestaande regelingen

vereenvoudigen ▪ Subsidieregeling Kunst, Cultuur en Erfgoed voor cultuur- en erfgoedinstellingen ▪ Regeling voor makers cultuur en erfgoed ▪ Onderzoek effectiviteit subsidie restauratie monumenten Financiën Het huidige cultuurbudget bestaat voornamelijk uit structurele subsidies (educatie-, muziek-, basis-, begrotings- en budgetsubsidies) aangevuld met incidentele evenementen- en activiteitensubsidies (zie Hoofdstuk 6.1). In het Bestuursakkoord 2022 is € 100.000 per jaar extra vrijgemaakt voor cultuur en erfgoed. Deze nota geeft aan hoe deze extra middelen besteed worden, deels structureel (vaste budgetten, subsidies), deels incidenteel. Daar komt een bedrag van € 27.000 voor Stoffer en Blik bovenop om het beleid van de afgelopen jaren te formaliseren. Zie hiervoor het uitvoeringsplan van de cultuur- en erfgoednota.

5

1.

INLEIDING

1.1 Aanleiding De gemeente Moerdijk wil een extra impuls geven aan het culturele en erfgoedleven in Moerdijk, een voornemen dat in 2022 in het Bestuursakkoord is vastgelegd: Cultuur & (monumentaal) erfgoed ‘We koesteren ons cultureel erfgoed en ons verenigingsleven. De komende 4 jaar komt er een breed cultuurbeleid gericht op de eigen inwoners en leggen we de verbinding naar toerisme. In de ontwikkeling van dit beleid betrekken we ook de mogelijkheid van de ontwikkeling van ons erfgoed. We hebben hier € 100.000,- per jaar voor nodig.’ Duidelijk is dat het cultuur- én erfgoedbeleid betreft, in de eerste plaats gericht op de eigen inwoners en verenigingen, maar ook als middel om bezoekers te trekken. De ontwikkeling van ons erfgoed is daarbij ondersteunend. Er is een extra budget van €100.000 gereserveerd omdat de gemeente een stap verder wil gaan met cultuur en erfgoed dan nu het geval is. 1.2 Cultuur en erfgoed Met deze nota stelt de gemeente de ambities, doelen en acties vast voor de komende jaren op het gebied van cultuur en erfgoed. Een antwoord op de vraag wat voor een gemeente Moerdijk over vier jaar wil zijn op het terrein van erfgoed en cultuur. Om duidelijk te maken wat we in Moerdijk onder beide begrippen verstaan geeft deze paragraaf een korte definitie van cultuur en erfgoed.

Wat is cultuur Kunst en cultuur is de bewuste creatie van iets moois of betekenisvols met behulp van vaardigheid en verbeelding. Het omvat een breed scala aan menselijke activiteiten waaronder schilderen, tekenen, grafiek, beeldhouwen, moderne mediakunst, theater, dans, muziek en zang, fotografie, architectuur, literatuur en poëzie. Wat is erfgoed? Cultuurhistorisch erfgoed – kort gezegd erfgoed - is een verzamelnaam voor het geheel van materiële en immateriële zaken die door vorige generaties gemaakt en overgeleverd zijn en die wij waardevol vinden voor ons gezamenlijk (maatschappelijk) geheugen en onze gemeentelijke identiteit. Wij willen deze erfenis op onze beurt dan ook weer doorgeven aan toekomstige generaties. Die erfenis bestaat uit gebouwen en (archeologische) objecten (tastbaar materieel erfgoed), maar ook uit gebruiken, verhalen en gewoonten (niet tastbaar, immaterieel erfgoed). Tot het immaterieel erfgoed rekenen we o.a. lokale gebruiken rond carnaval, processies, verhalen over bekende personen en (volks)vertellingen, en de plaatselijke dialecten, ambachten en technieken. Waarden van cultuur en erfgoed We onderscheiden drie waarden van cultuur en erfgoed: Artistieke waarde De artistieke waarde van cultuur en erfgoed gaat over de invloed van cultuur en erfgoed op de ontwikkeling van de individuele mens.

Het is de waarde die ontstaat door te genieten van cultuur en erfgoed of door zelf cultuur / erfgoed te beoefenen. Het kan gaan om actieve participatie (een instrument bespelen, een dansles volgen, aan toneel doen, historisch onderzoek) of passieve participatie (genieten van een film, theatervoorstelling of een museum). Maatschappelijke waarde

6

De maatschappelijke waarde van cultuur en erfgoed is de invloed op buurt- of sociaal niveau. Het samen iets doen verbindt en betrekt mensen en draagt bij aan het uitdragen van een gezamenlijke identiteit. Cultuur en erfgoed leveren ook een belangrijke bijdrage aan sociale cohesie, omdat activiteiten (samen) bezocht of georganiseerd worden. Verder kunnen cultuur en erfgoed bijdragen aan persoonlijke ontwikkeling en mentale gezondheid. Culturele en erfgoedinstellingen en verenigingen worden vaak ondersteund door trouwe vrijwilligers, die uit dit werk veel zingeving en plezier halen. Het is een goede manier om actief te blijven en betrokken te zijn bij de maatschappij. Kunstbeoefening en -beleving is daarom een belangrijke middel om doelstellingen vanuit het sociaal domein te realiseren. Economische waarde De economische waarde die met cultuur en erfgoed gecreëerd wordt, is op de eerste plaats de bestedingen van de bezoekers en gebruikers van culturele voorzieningen. De bezoekers die gebruik maken van de voorzieningen combineren dit weer vaak met een bezoek aan lokale horecagelegenheden of andere voorzieningen. De economische waarde van cultuur en erfgoed gaat echter ook over de werkgelegenheid die in en dankzij de sector gecreëerd wordt.

Een levendige cultuur- en erfgoedsector met een kwalitatief aanbod is niet alleen voor inwoners belangrijk, maar draagt ook bij aan het creatieve en aantrekkelijke imago van een gemeente waar het prettig wonen en leven is. 1.3 Totstandkoming Wij hebben de cultuur- en erfgoednota met hulp van onze inwoners en belangrijkste stakeholders opgesteld: - Twee bijeenkomsten met organisaties en personen uit het cultuur- en erfgoedveld (verenigingen, makers, organisatoren, beheerders) op 3 april en 29 juni 2022. Voor de verslagen zie Bijlage 1 en 2. - Een enquête in mei-juni 2022 voor het inwonerspanel waar bijna 500 inwoners aan hebben meegedaan, zie Bijlage 3. - Gesprekken met culturele organisaties binnen en buiten Moerdijk (o.a. Stichting Cultuur Moerdijk, Stichting Stoffer en Blik, Stichting Fort Sabina, Monumentenhuis Brabant, West Brabants Archief). - Een informatieavond voor de gemeenteraad op 13 september 2023. Participatie Voor het opstellen van de cultuur- en erfgoednota hebben we gebruik gemaakt van het stappenplan participatie waarvan de participatieladder onderdeel is. De ladder beschrijft zes treden, van informeren tot faciliteren. Voor de nota hebben we de eerste drie treden doorlopen: - Informeren: wij hebben de stakeholders en inwoners geïnformeerd over de opzet en doelen van de cultuur- en erfgoednota.

- Raadplegen: wij hebben onze inwoners (via het bewonerspanel) en stakeholders (via de gezamenlijke bijeenkomsten) geraadpleegd over hun ideeën en suggesties voor cultuur en erfgoed in Moerdijk. - Adviseren: wij hebben enkele belangrijke thema’s uit de nota voorgelegd aan de belangstellenden in de tweede bijeenkomst. Het advies vanuit het veld is meegewogen bij het opstellen van de definitieve nota. - Alle deelnemers en genodigden voor de bijeenkomsten hebben als terugkoppeling een verslag van beide bijeenkomsten ontvangen. De volgende treden (coproduceren, meebeslissen en faciliteren) zijn bij het opstellen van de nota niet van toepassing. Dat kan eventueel wel aan de orde zijn bij de uitvoering van het beleid.

7

Ook de gemeentelijke organisatie is stakeholder. De cultuur- en erfgoednota wordt immers ook opgesteld om (delen van) gemeentelijk beleid te realiseren. 1.4 Looptijd en uitvoeringsplan De cultuur- en erfgoednota legt de ambitie en kaders van de gemeente Moerdijk voor periode van vier jaar vast. De looptijd is tot en met 2027. De nota bevat een uitvoeringsplan met actiepunten dat een looptijd heeft van vier jaar. Najaar 2026 volgt een evaluatiemoment als het uitvoeringsprogramma een jaar voor afronding is. Daarin kan worden voorgesteld het beleid voor te zetten en een nieuw uitvoeringsprogramma voor de komende jaren of een traject voor aanpassing in te zetten. Over de voortgang van het uitvoeringsplan en de daarin opgenomen prestaties zal via de bestuursrapportages en het jaarverslag de raad op de hoogte worden gehouden. 1.5 Beleidskader en rol gemeente Naast de wettelijke taken die vanzelfsprekend bij de gemeente liggen (vooral op het gebied van erfgoed) is de rol van de gemeente in het cultuur- en erfgoedbeleid vooral voorwaardenscheppend: de gemeente verschaft (deels) de middelen en faciliteert organisaties, cultuurmakers en andere inwoners waar mogelijk bij het uitvoeren van activiteiten op het gebied van cultuur en erfgoed.

Cultuur en erfgoed komen op verschillende plekken terug in het gemeentelijk beleidskader en instrumentarium: - Meerjaren beleidsbegroting 2024-2027: programma 2 Wonen en leven in Moerdijk, thema Voorzieningen en accommodaties programma 3 Toerisme en recreatie, programma 4, Ondersteuning voor inwoners die het echt nodig hebben, thema Preventie en Meedoen. - Scan Mens & Maatschappij, , deel 1, deel 2 en deel 3; leefgebied sociale participatie - Concept Omgevingsvisie en -plan - Uitvoeringskader Erfgoed 2014 - Verordeningen: Erfgoed, Moerdijks restauratiefonds, gemeentelijke adviescommissie visuele omgevingskwaliteit Moerdijk - Cultuurhistorische waardenkaart 2014 - Archeologiekaart en -beleid 2023 - Bestemmingsplannen - Ambitiedocument (2021-2029) van de Alliantie Waterlinie - Visie buitengebied (2016) samen met de deelvisies Landschapskwaliteitsplan en visie bebouwingsconcentraties. 1.6 Communicatie De communicatie over de vastgestelde nota is deel van het uitvoeringsplan. Vanuit het uitvoeringsplan van de cultuur- en erfgoednota is het zaak om daar waar kansen liggen samen met betrokken partners de thema’s / onderdelen uit het plan zichtbaar en beleefbaar te maken voor onze inwoners, ondernemers en verenigingen en uiteindelijk ook om Moerdijk op de kaart te zetten voor bezoekers. Zodat we de kracht van cultuur en erfgoed beter gaan benutten.

8

2

DE KRACHT VAN CULTUUR EN ERFGOED BENUTTEN

Uit de bijeenkomsten, gesprekken (intern en extern) en de enquête van het inwonerspanel komt de kracht van cultuur en erfgoed duidelijk naar voren: Cultuur en erfgoed zijn onderdeel van onze identiteit, geven onze inwoners een gevoel van trots en verbondenheid, zorgen voor verbinding tussen onze inwoners in en tussen de kernen, geven kwetsbare inwoners de kans mee te doen in de samenleving, zijn belangrijk voor de persoonlijke ontwikkeling, zijn als vrijetijdsbesteding voor inwoners en bezoekers van belang voor de lokale economie en zorgen voor een prettige en betekenisvolle leefomgeving. Doel van de nota is het beter benutten van deze kracht van cultuur en erfgoed. Deze ambities sluiten nauw aan bij het gemeentelijk beleid in het sociaal, economisch en ruimtelijk domein. Aan elk van deze domeinen zijn doelen verbonden: verbinden, beleven en behouden. Deze drie doelen zijn de pijlers van de Cultuur- en Erfgoednota. Ze worden apart behandeld maar hebben een grote samenhang: - Verbinden doen vooral de tientallen cultuur- en erfgoedorganisaties met duizenden leden en vrijwilligers in onze gemeente. Zij zorgen ervoor dat cultuur en erfgoed in Moerdijk beleefd en behouden kunnen worden. Dit is de kern van Hoofdstuk 3. Verbinden.

- Het aanwezige erfgoed en de culturele activiteiten daaromheen vanuit onze inwoners vormen een aantrekkelijke leefomgeving die zowel inwoners als bezoekers volop kunnen beleven, waar Hoofdstuk 4. Beleven op in gaat. - Tenslotte kunnen cultuur en erfgoed alleen voor verbinding zorgen en beleefd worden als het behouden blijft. Dit is het onderwerp van Hoofdstuk 5. Behouden. Samen vormen ze de kracht van cultuur en erfgoed. 2.1 Sociaal - verbinden Cultuur draagt bij aan de sociale cohesie in onze samenleving en persoonlijke ontwikkeling van de eigen inwoners. Ook inwoners in een kwetsbare positie kunnen door cultuur en erfgoed meedoen aan de samenleving. Actief door cultuurbeoefening van de inwoners (onder andere toneel, dans, muziek, zang, heemkunde) en passief door onze inwoners én bezoekers de kans te geven van cultuur en erfgoed als toeschouwer of bezoeker te genieten. Cultuur zorgt zo voor een gevoel van verbinding en identiteit en draagt bij aan positieve mentale gezondheid. Onze doelen zijn: 1. Cultuur- en erfgoedorganisaties dragen bij aan de leefbaarheid in alle kernen. Dit helpt onze inwoners mee te doen in de samenleving en zorgt voor verbinding in en tussen de kernen. Het draagt bij aan een prettig leven, zingeving en leuke vrijetijdsbesteding, dat je goed in je vel zit, dat je je kan verwonderen en je kan ontwikkelen, alleen of samen met anderen.

Door het continueren van de financiële ondersteuning van het cultuur- en erfgoed veld met subsidies en door meer samenwerking en betere communicatie tussen de culturele organisaties onderling en met de gemeente kunnen de organisaties het culturele en erfgoedaanbod nog meer verbeteren. 2. Cultuur en erfgoed dragen bij aan de persoonlijke ontwikkeling en mentale gezondheid van onze inwoners. Dit willen we bereiken door te zorgen dat ieder kind in het basis- en voortgezet onderwijs in aanraking komt met kunst, cultuur en erfgoed en door iedere inwoner de mogelijkheid te bieden om hun talenten te ontwikkelen. 3. In iedere kern kunnen inwoners actief en passief deelnemen aan activiteiten op het gebied van cultuur en erfgoed. 9

Dit willen we bereiken door de voorzieningen om cultuur en erfgoed te beoefenen en te beleven op peil te houden in de kernen. Daarnaast willen wij meer mogelijkheden scheppen voor grotere voorstellingen in de gemeente en streven we naar een culturele voorziening met aantrekkingskracht tot buiten de gemeentegrenzen. Wij gaan hierbij uit van gemeentelijke (gefinancierde) accommodaties. Alleen als in een kern onvoldoende gemeentelijke voorzieningen voorhanden zijn, faciliteren wij private accommodaties. 2.2 Economie en toerisme - beleven Cultuur en erfgoed zijn bij uitstek geschikt om inwoners en bezoekers een beleving te bieden. Samen vormen zij een verhaal, een collectief geheugen, van onze gemeente dat verder ontwikkeld en meer verteld kan worden. Zij kunnen een voorstelling of monument bezoeken, een evenement meemaken of zich vergapen aan kunst en erfgoed in de openbare ruimte. Op deze manier dragen cultuur en erfgoed bij aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat en zorgen voor een economische impuls voor de eigen ondernemers. Onze doelen zijn: 4. Onze inwoners ontlenen een gevoel van trots en identiteit aan kunst, cultuur en erfgoed van Moerdijk. Dit willen we bereiken door zoveel mogelijk facetten van het erfgoed en verhaal van Moerdijk beter te ontsluiten, zowel voor inwoners als bezoekers. 5. Het bijzondere erfgoed maakt onze gemeente aantrekkelijk voor bezoekers.

Dit willen we bereiken door met name in te zetten op ons militair erfgoed en enkele bijzondere dorps- en stadscentra in onze gemeente. 2.3 Ruimte - behouden Om erfgoed te kunnen benutten en beleven moet het in de eerste plaats behouden blijven. Veel is bepaald in landelijke, provinciale en gemeentelijke wet- en regelgeving: o.a. erfgoedwet en omgevingswet. Er blijft echter nog genoeg te regelen in onze gemeente, vooral in samenhang met beide vorige doelen; Verbinden en Beleven. Dat wat wij belangrijk vinden om te verbinden en te beleven dient ook behouden te blijven. Ons doel is: 6. Een aantrekkelijke en betekenisvolle leefomgeving door behoud en tegelijk beleefbaar maken van cultureel erfgoed. Dit willen we bereiken door behoud van erfgoed te verbinden met (her)bestemming en beleving van erfgoed en kunst in de openbare ruimte, door erfgoed beter te borgen in ruimtelijke processen en door speciale aandacht te geven aan behoud en benutten van ons militaire erfgoed.

10

3.

VERBINDEN

Cultuur en erfgoed zijn belangrijk voor Moerdijk omdat het maakt dat mensen meedoen aan de samenleving, zowel actief (cultuur- en erfgoedbeoefenaar) als passief (bezoeker, toeschouwer). Dat geldt ook en juist voor meer kwetsbare doelgroepen als jeugd, ouderen en mensen met een beperking. Grote groepen mensen in onze gemeente ontlenen een gevoel van trots en identiteit aan cultuur en erfgoed. Cultuur en erfgoed helpen mee antwoord te geven op de vraag wie wij zijn en waar we vandaan komen. Dit gezamenlijke gevoel van herkenbaarheid verbindt mensen in en tussen onze kernen. Tenslotte dragen cultuur en erfgoed bij aan persoonlijke ontwikkeling en mentale gezondheid. In de scan Mens en Maatschappij van de gemeente is het belang van sociale participatie verder beschreven. De vele tientallen verenigingen zijn het belangrijkste culturele en erfgoedkapitaal van onze gemeente. Zonder de duizenden leden en vrijwilligers is er geen cultuur- en erfgoedleven in Moerdijk. De belangrijkste samenhang in deze nota zit dan ook bij de verenigingen: zij zorgen voor verbinding, beleving en behoud van cultuur en erfgoed in onze gemeente, de drie pijlers van deze nota. 3.1 Vrijwilligersorganisaties en vrijwilligers De ondersteuning van vrijwilligersorganisaties is speerpunt van ons huidige beleid en wij zullen dat met deze nota voortzetten, zie doelstelling 1.

Voor de financiële ondersteuning zie Hoofdstuk 6.1 Subsidiebeleid. Met deze nota willen wij de mogelijkheden benutten om de kracht van deze organisaties met hun duizenden leden en vrijwilligers nog beter tot hun recht te laten komen. Geen thema kwam zo vaak naar voren in de bijeenkomsten met het cultuur- en erfgoedveld als samenwerking. Praktisch iedere organisatie, van groot tot klein, ziet de meerwaarde van onderlinge samenwerking en samenwerking met de gemeente. Het is een over de hele linie gevoelde behoefte om ervaringen uit te wisselen en waar mogelijk en nodig gezamenlijk op te trekken. Wel met behoud van de eigen activiteiten en gericht op de eigen kern of het eigen thema. Deze samenwerking gaat niet vanzelf, ook als alle partijen dit willen en de meerwaarde zien. Op dit moment is er een intermediair cultuureducatie werkzaam in de gemeente die zich met name richt op cultuureducatie in het primair en voortgezet onderwijs. Scholen worden ondersteund en begeleid bij het opstellen van een cultureel programma en leerlingen maken kennis met vele verschillende vormen van kunst, cultuur en erfgoed. Vanuit deze functie heeft de intermediair cultuureducatie veel contact met het werkveld van cultuur en erfgoed, en brengt waar mogelijk partijen samen om activiteiten uit te voeren.

Om een verdere professionalisering van het cultuur- en erfgoedveld te stimuleren en de samenwerking en uitwisseling tussen organisaties te bevorderen, stellen wij naast de huidige intermediair cultuureducatie een cultuurcoach aan. De cultuurcoach is (1) het eerste aanspreekpunt voor vragen rondom het reilen en zeilen van een vereniging (zoals ledenwerving, vrijwilligers, fondsenwerving, vergunningen) en denkt mee, ondersteunt en verbindt waar mogelijk. Daarnaast legt de cultuurcoach (2) de verbinding tussen verenigingen en organisaties in zowel de eigen kern als met andere kernen, inspireert en stimuleert samenwerking. Ook zorgt de cultuurcoach (3) voor informatie, kennis en uitwisseling, bijvoorbeeld in de vorm van netwerk- en themabijeenkomsten en een (online) platform. De cultuurcoach heeft een stimulerende, faciliterende en coördinerende rol, de uitvoering berust bij de organisaties zelf. Op deze manier creëren wij een platform voor alle cultuur- en erfgoedorganisaties, met de cultuurcoach als coördinator, in nauwe samenwerking met de intermediair cultuureducatie. Actie: Inzet van een cultuurcoach voor 1,5 dag per week vanaf 2024, inclusief een eigen budget, voor het opzetten en in standhouden van een (online) platform voor alle cultuur- en erfgoedorganisaties. 11

NB. Ondersteuning bij behoud en werving van vrijwilligers is door de gemeente belegd bij Surplus 3.2 Culturele kernvoorzieningen Een belangrijke vraag waar de cultuur- en erfgoednota antwoord op moet geven, is hoeveel en welke voorzieningen de gemeente Moerdijk nodig heeft voor een bloeiend cultureel leven. Zoals in Hoofdstuk 2.1 beschreven is doel 3: In iedere kern kunnen inwoners actief en passief deelnemen aan activiteiten op het gebied van cultuur en erfgoed. Dit willen we bereiken door de voorzieningen om cultuur en erfgoed te beoefenen en te beleven op peil te houden in de kernen. Daarnaast willen wij meer mogelijkheden scheppen voor grotere voorstellingen in de gemeente en streven we naar een culturele voorziening met aantrekkingskracht tot buiten de gemeentegrenzen. Wij gaan hierbij uit van gemeentelijke (gefinancierde) accommodaties. Alleen als in een kern onvoldoende gemeentelijke voorzieningen voorhanden zijn, faciliteren wij private accommodaties. Deze doelstelling leidt tot de volgende keuzes: a. Het huidig cultureel voorzieningenniveau in de kernen blijft minimaal op peil. b. Wij handhaven een gemeentelijke theatervoorziening voor de hele gemeente en zorgen dat deze toekomstbestendig blijft. c. Wij scheppen meer mogelijkheden voor grotere uitvoeringen en voorstellingen. d.

Wij onderzoeken de mogelijkheden voor een onderscheidende bovenlokale culturele voorziening. Hieronder werken wij deze doelstelling verder uit. a. Cultuur in de kernen Een levendige cultuur- en erfgoedsector heeft plekken nodig waar de beoefenaars kunnen optreden en zich aan het publiek tonen. In iedere kern is een accommodatie waar verenigingen kunnen repeteren en optreden. Het betreft meestal kleinschalige voorzieningen, vaak in een gemeenschapshuis maar ook andere MFC’s, die met name gericht zijn op de eigen kern. Deze podia zijn daarmee van wezenlijk belang voor de leefbaarheid en sociale cohesie in de gemeente en dienen ondersteund en behouden te blijven. Iedere inwoner moet dichtbij toegang hebben tot een culturele voorziening. Daarom blijft het huidige beleid van kracht om in iedere kern een culturele voorziening te hebben. In het "beleidskader voor gemeenschapshuizen, ontmoetingsfunctie in de kernen" dat de raad op 28 september j.l. heeft vastgesteld is deze voorziening voor elke kern geborgd.

Naast de kleinschalige voorzieningen in de kernen, telt de gemeente nog een aantal voorzieningen die gebruikt worden door culturele gezelschappen en voor uitvoeringen zoals theater De Schuur, de Moerdijkzaal, theaterzaal De Vlakte in De Borgh en gemeenschapshuis ’t Trefpunt in Zevenbergen, de Niervaert en de Stad Klundert in Klundert, en de Parel en Villa ‘d Engelenburgh in Fijnaart. Het betreft zowel particuliere als door de gemeentelijke gefinancierde accommodaties (eigendom, huur). De vraag is welke accommodaties de gemeente wil (blijven) faciliteren. Zoals verwoord in doelstelling 3 faciliteren wij alleen die particuliere accommodaties die nodig zijn om het culturele verenigingsleven in stand te houden. Gemeentelijke accommodaties: • Gemeenschapshuis ’t Trefpunt blijft beschikbaar als repetitieruimte; de functie die het nu ook heeft. • De culturele functie van de Moerdijkzaal in het gemeentehuis blijft met name bestemd voor muzikale voorstellingen en het houden van lezingen. 12

•

De culturele functies van De Schuur, De Niervaert en De Parel worden hieronder apart behandeld.

Particuliere accommodaties • De gemeente heeft op dit moment geen faciliterende rol in de theaterzaal van De Borgh. Wel voor de sporthal binnen De Borgh, die komt te vervallen met het realiseren van een nieuwe sporthal. De huidige exploitant heeft verzocht om met de gemeente in overleg te treden over mogelijkheden tot financiering van de exploitatie van de theaterzaal om de huidige culturele gebruikers onderdak te kunnen blijven geven. Vanwege de belangrijke functie voor culturele verenigingen gaan wij samen met de exploitant onderzoeken hoe het cultureel gebruik van de Borgh mogelijk kan blijven. • Villa ‘d Engelenburgh ontvangt op dit moment een subsidie voor een eigen cultureel programma. Bij het opstellen van de nieuwe subsidieregeling Kunst, cultuur en erfgoed wordt deze subsidie heroverwogen, zie Hoofdstuk 6.1 Subsidies. • De Stad Klundert is een private evenementenlocatie die tegen marktconforme tarieven te gebruiken is. De culturele functie voor het verenigingsleven is in Klundert bij De Niervaert belegd als gemeentelijke accommodatie zodat er geen noodzaak is De Stad Klundert extra te faciliteren als culturele voorziening. Actie: Onderzoek naar de mogelijkheid om het cultureel gebruik van De Borgh in Zevenbergen voort te zetten. b. Gemeentelijke theatervoorziening Wij benoemen Theater De Schuur als gemeentelijke theatervoorziening.

Hiermee wordt tevens invulling gegeven aan dit monument dat de gemeente in eigendom heeft en zo een verband heeft met doelstellingen 4 en 6 Behoud en beleving van cultureel erfgoed binnen deze nota. Stichting Stoffer en Blik is de huurder van Theater De Schuur Voor haar activiteiten die zowel betrekking heeft op het maken van amateurkunst als op het geven van professionele theater -en filmvoorstellingen ontvangt de stichting een jaarlijkse subsidie van €9.000. Om professionele voorstellingen te kunnen blijven tonen is een incidentele subsidie beschikbaar gesteld voor theatertechniek. Voortvloeiend uit het borgen van deze culturele voorziening is van belang deze financiële ondersteuning structureel te maken. Vanwege de steeds grotere inzet van theatertechniek en de steeds grotere maatschappelijke waarde van het theater (o.a. samenwerking met scholen en andere maatschappelijke partners) stellen wij dit bedrag te verhogen naar €40.000 (incl. actviteitendeel) per jaar. Deze subsidiëring aan St. Stoffer en Blikt wordt ook opgenomen in de op te stellen nadere Subsidieregeling Kunst, Cultuur en erfgoed , zoals vermeld in Hoofdstuk 6.1 Subsidiebeleid. Het theatergebouw zit tegen de grens van de mogelijkheden aan, zowel wat betreft programmering als bezetting. Feitelijk zijn de ruim 100 beschikbare plaatsen op dit moment al nauwelijks toereikend voor de huidige omvang van de bevolking.

Met de aanleg van nieuwe woonwijken zal het aantal bezoekers wellicht toenemen en ontstaat de vraag of de Schuur in de toekomst een passende theatervoorziening blijft. Tegelijkertijd zijn er in de omgeving meer dan voldoende grote theaters aanwezig (zie ook de uitkomsten van het inwonerspanel in bijlage 3) in o.a. Breda, Etten-Leur, Roosendaal, Bergen op Zoom, Dordrecht . Een permanent podium van zo’n omvang zal de draagkracht voor onze gemeente echter te boven gaan (programmering, exploitatie). Het is nu nog te vroeg om hier uitspraken over te doen, maar we blijven dit monitoren en zullen als gemeente hier in de toekomst een standpunt over in moeten nemen.

13

NB. Voor alle gemeentelijke accommodaties en voorzieningen geldt dat in het nog op te stellen beleidskader maatschappelijke accommodaties een verdere uitwerking volgt Dit heeft o.a. betrekking op functie van de accommodatie, rollen en verantwoordelijkheden van eigenaar en huurder/gebruiker, onderhoud, beheer en exploitatie. c. Faciliteit voor grote voorstellingen Uit de bijeenkomsten met het cultuur- en erfgoedveld blijkt dat er een ruimte gemist wordt voor grotere voorstellingen van amateurkunst/makers uit de gemeente waar zeker 400-600 bezoekers terecht kunnen. De verwachting is dat voorstellingen van deze omvang niet het hele jaar door zullen plaatsvinden maar dat zo’n voorziening wel met enige regelmaat gebruikt zal worden. De oplossing is om één of twee voorzieningen in onze gemeente te faciliteren om regelmatig dergelijke voorstellingen te huisvesten. Dat betekent dat techniek, materiaal en overige faciliteiten standaard aanwezig zijn zodat een ruimte op korte termijn klaargemaakt kan worden voor een grotere voorstelling. Alle organisaties in de gemeente kunnen deze voorziening gebruiken, die met name op de eigen inwoners gericht is. Zowel de Niervaert te Klundert als de Parel in Fijnaart zouden voor zo’n functie geschikt te maken zijn.

De keuze voor deze twee kernen, sluit ook aan op wat is opgenomen in de concept omgevingsvisie waarbij deze kernen als voorzieningenkern zijn benoemd, naast de hoofdkern Zevenbergen. In december wordt besluitvorming verwacht over de toekomst van de zwembaden en daarmee ook over vervangende nieuwbouw van De Niervaert. In het huidige concept plan van eisen voor deze vervanging is reeds rekening gehouden met bovengenoemde faciliteiten, dit kan nog aangescherpt worden op basis van deze nota. Voor De Parel zou dit een extra voorziening betekenen. Actie: Onderzoeken of De Niervaert en/of De Parel gefaciliteerd kunnen worden om regelmatig voorstellingen van 400-600 bezoekers te huisvesten. d. Bovenlokale culturele voorziening De gemeente heeft de ambitie om zich op cultuur- en erfgoedgebied regionaal te presenteren. De gemeente onderscheidt zich op erfgoedgebied door een nog bijna intact stelsel van vestingen en forten. Willemstad trekt veel bezoekers en de gemeente is bezig de andere onderdelen van de Zuiderwaterlinie op te knappen en steeds beter toegankelijk te maken (Stenen Poppen Klundert, de forten Sabina en De Hel). Met name Fort Sabina leent zich bij uitstek voor de combinatie van een cultuurhistorisch zeer aantrekkelijke plek met de mogelijkheid voor voorstellingen in de open lucht. Fort Sabina sluit namelijk aan op meerdere doelen uit deze nota: 1.

Presenteerwaarde cultureel erfgoed (doel 6) 2. Onderdeel van het toeristisch aanbod (doel 5) 3. Aanvulling op bestaande culturele voorzieningen (doel 3) In dit kader is vooral doelstelling 3 van toepassing: de mogelijkheid een bijzondere culturele voorziening te realiseren die nieuw is voor Moerdijk. Dit bijzonder erfgoed ligt nu eenmaal binnen de gemeente Moerdijk en dan kunnen wij het maar beter verder uitnutten. Een openluchtpodium op Fort Sabina heeft een meerwaarde voor het cultureel aanbod in WestBrabant. Het bestuur van de Stichting Fort Sabina deelt deze ambitie. Ook een deel van het culturele veld zag voordelen in een podiumfunctie voor Fort Sabina. Het doel is een andersoortig cultureel aanbod te bieden voor een regionaal publiek, naast gebruik door en voor organisaties uit de gemeente. Tevens moet deze voorziening het bezoek aan met name het militair erfgoed in onze gemeente bevorderen.

14

Wij zullen de mogelijkheden onderzoeken voor de inrichting, programmering en financiering van een open luchtpodium op Fort Sabina. Eventuele investerings- en exploitatiekosten voor een dergelijke voorziening zijn niet in deze nota opgenomen en dienen op basis van de uitkomsten van het onderzoek aan de raad te worden voorgelegd. Naast het onderzoek naar de mogelijkheden voor een buitenpodium zetten wij de huidige steun aan Stichting Fort Sabina voort, zie Hoofdstuk 6.1 Subsidie. Actie: De mogelijkheden onderzoeken voor de inrichting, programmering en financiering van een openluchtpodium op Fort Sabina. 3.3 Makers en talentontwikkeling Moerdijk kent een fijnmazige infrastructuur van culturele- en erfgoedorganisaties. Niemand hoeft ver te reizen om muziek te kunnen maken of zich met geschiedenis bezig te houden. Deze verenigingen en stichtingen vervullen daarmee een belangrijke sociale functie. De verenigingen, stichtingen en podia zijn een eerste plek waar makers en talenten van kunst en cultuur samen kunnen komen. De jeugd komt in aanraking met kunst, cultuur en erfgoed op school via het Kunstmenu in het basisonderwijs en het culturele programma van de school in zowel het basis- als voortgezet onderwijs.

Als ze zich verder in hun passie willen verdiepen biedt Meer Moerdijk onder andere in jongerencentrum Tune of tijdens naschoolse / vakantieactiviteiten daarvoor de mogelijkheid. Voor volwassenen is er op dit moment geen centrale voorziening om zich verder te ontwikkelen op het gebied van kunst en cultuur. Wel zijn er veel verenigingen en andere culturele organisaties. De cultuurcoach krijgt de opdracht een zo compleet mogelijk overzicht te maken van deze aanbieders, in het kader van de platformfunctie die beschreven is in Hoofdstuk 3.1. Met dit overzicht krijgen inwoners toegang tot een netwerk dat hen kan helpen zich verder te ontwikkelen op cultureel gebied. Het vergroot de participatie en zelfredzaamheid van onze inwoners. Dit sluit aan op doel 2: Cultuur en erfgoed dragen bij aan de persoonlijke ontwikkeling en mentale gezondheid van onze inwoners. Actie: Vraag naar en aanbod van culturele cursussen bij elkaar brengen via de cultuurcoach. Voor creatieve ondernemers en bedrijven ontbreekt een gezamenlijke plek om elkaar te stimuleren. Ideaal gesproken zou er een centrale locatie zijn, een broedplaats, waar al deze culturele personen en initiatieven samen kunnen komen. Een broedplaats brengt de kwaliteit van cultuur naar een hoger niveau. Het grote oppervlak van de gemeente maakt het echter moeilijk om alle initiatieven op één plek te concentreren.

Anderzijds is de belangstelling en aanloop waarschijnlijk te klein om zo’n voorziening op verschillende plekken in de gemeente te vestigen. De cultuurcoach zal samen met Stichting Stoffer en Blik onderzoeken wat de belangstelling en de mogelijkheden zijn voor een platform waar verschillende disciplines elkaar kunnen ontmoeten en versterken. Afhankelijk van de uitkomst zal een plan met budget opgesteld worden en aan de raad voorgelegd. Verder zullen wij het creatieve proces van cultuurmakers ook bevorderen met een nieuwe subsidie, zie Hoofdstuk 6.1 Subsidie. Actie: Het ondersteunen van de cultuurmakers bij het vinden van geschikte makersplaatsen. 3.4 Huisvesting In veel gevallen gebruiken culturele- en erfgoedorganisaties gemeentelijk vastgoed, als incidentele gebruikers of als huurder. Met deze nota benoemen wij de functie van een gebouw als het een culturele voorziening betreft. In Hoofdstuk 3.2 hebben wij aangegeven welke accommodaties een culturele functie houden of krijgen. In Hoofdstuk 4.2 komen heemkundekringen aan bod. In het nog op te stellen Accommodatiebeleid concretiseren wij vervolgens wat daarvoor nodig is zoals podium, licht, geluid, etc. 15

3.5 Cultuur en erfgoed in de kernen Cultuur en erfgoed dragen bij aan de vitaliteit van een dorp of stad. Een route langs bijzondere gebouwen en plekken, de openstelling van een monument of activiteiten rond erfgoed en cultuur zijn voorbeelden om een kern levendiger te maken. De eigen inwoners en verenigingen geven invulling aan deze activiteiten om erfgoed en cultuur te beleven en door te geven. Elke kern heeft immers een eigen verhaal en achtergrond die in de eerste plaats voor de eigen inwoners interessant is. De gemeente faciliteert deze samenwerking en verbinding door de inzet van een cultuurcoach die partijen bij elkaar kan brengen (zie Hoofdstuk 3.1) en door de lokale heemkundekringen te ondersteunen bij het ontsluiten van de eigen historische informatie (zie Hoofdstuk 6.1). 3.6 Cultuur- en erfgoededucatie Het doel van cultuur- en erfgoededucatie is jeugd en jongeren te laten kennismaken met cultuur en hun talenten te laten ontdekken, zoals verwoord in doel 2: Cultuur en erfgoed dragen bij aan de persoonlijke ontwikkeling en mentale gezondheid van onze inwoners. Dit doen wij door de huidige programma’s te continueren, zie ook Hoofdstuk 6.1 Subsidiebeleid.

Cultuur met kwaliteit (CMK, provinciaal programma), ook wel de Cultuurloper genoemd Iedere school stelt een interne cultuurcoördinator aan die stapsgewijs een programma doorloopt en uiteindelijk in staat is zelfstandig een cultuurprogramma voor de school op te zetten en uit te voeren. Vanuit het Rijk ontvangen de scholen een bedrag per leerling, wat verdubbeld wordt door de gemeente Moerdijk (regeling cultuureducatie). Op deze wijze kunnen scholen hun cultureel programma financieren. Dit programma wordt ontwikkeld en uitgevoerd onder begeleiding van de Intermediair cultuureducatie van Meer Moerdijk. Het Kunstmenu Ieder schooljaar ontwikkelt de intermediair cultuureducatie een gevarieerd Kunstmenu, bestaande uit ongeveer 8 voorstellingen. Ongeveer 80% van alle scholen doet mee aan het Kunstmenu. Iedere leerling gaat één keer per jaar naar een door de school gekozen voorstelling uit het Kunstmenu. Intermediair cultuureducatie De intermediair cultuureducatie zorgt daarnaast ook voor innovatie in lesprogramma’s bijvoorbeeld met thematische leskisten of projecten. Daarnaast kunnen kinderen meedoen aan activiteiten naschool en in de vakanties. De intermediair cultuureducatie zorgt dat erfgoed en geschiedenis een volwaardige plek hebben in de activiteiten en programma’s die ontwikkeld en aangeboden worden.

Ten slotte blijven we muziekonderwijs stimuleren door middel van de regeling Individueel muziekonderwijs. Deze regeling biedt ouders een financiële tegemoetkoming bij de bekostiging van individuele muzieklessen. Deze regeling wordt in 2025 geëvalueerd. Zie Hoofstuk 6.1 Subsidies.

16

4.

BELEVEN

Cultuur en erfgoed zijn bij uitstek geschikt om inwoners en bezoekers een beleving te bieden. Samen vormen zij een verhaal, een collectief geheugen, van onze gemeente dat verder ontwikkeld en meer verteld kan worden. Zij kunnen een voorstelling of monument bezoeken, een evenement meemaken of zich vergapen aan kunst en erfgoed in de openbare ruimte. Op deze manier dragen cultuur en erfgoed bij aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat en zorgen voor een economische impuls voor de eigen ondernemers. Dit hoofdstuk werkt de doelen 4 (Onze inwoners ontlenen een gevoel van trots en identiteit aan kunst, cultuur en erfgoed van Moerdijk) en 5 (Het bijzondere erfgoed maakt onze gemeente aantrekkelijk voor bezoekers) verder uit. Belang van beleving en betekenis voor toerisme Veel mensen zijn op zoek naar bijzondere ervaringen, uniek, authentiek en het liefst persoonlijk op maat gemaakt, afgestemd op persoonlijke interesses en wensen. Zowel voor onze inwoners als bezoekers is het daarom belangrijk om onderscheidend aanbod te ontwikkelen, aanvullend op het al bestaande aanbod. Beleving speelt hierin een belangrijke rol: mensen willen genieten en ervaringen opdoen. Het toevoegen van beleving en het bieden van belevenis kan onder andere met behulp van verhalen: verhalen vergroten de waarde van een product door de beleving te versterken.

Cultureel erfgoed op zich is al bepalend voor de identiteit van een leefomgeving, waarbij het vaak wordt ingezet om deze (lokale) identiteit te versterken. Veel mensen gaan op zoek naar culturele belevenissen met de wens om door lokaal erfgoed, artefacten en authentieke levensstijlen iets over andere culturen of culturen van vroeger te leren. 4.1 Het verhaal van Moerdijk De geschiedenis, het verhaal, van de eigen plek geeft veel inwoners een gevoel van trots en identiteit. Het verbindt ze met elkaar. Daarnaast trekt een bijzonder verhaal, het liefst aansprekend gebracht, bezoekers die zo zorgen voor een lokale economische impuls. Het Bestuursakkoord wil beide doelgroepen – inwoners en bezoekers – beter bereiken met het verhaal van Moerdijk dat cultuur en erfgoed vertellen. De gemeente Moerdijk telt veel bijzondere plekken, gebouwen, kunstwerken en verhalen. Samen vormen ze het verhaal van Moerdijk. Thema’s die veel terugkomen zijn onder andere water, turf en zout, suiker, meekrap, industrie, visserij, WO II. Er bestaat niet een verhaal van Moerdijk, iedere kern of gebied heeft een eigen achtergrond en verhaal dat aandacht verdient. Veel verhalen en informatie zijn op locatie te vinden, bijvoorbeeld op informatieborden en panelen.

Verder zijn kunst, cultuur, landschap en erfgoed beschreven in vele folders, brochures en boeken, meestal te verkrijgen bij Visit Moerdijk en lokale winkels. Ook de musea en heemkundekringen maken de geschiedenis van onze gemeente toegankelijk via hun eigen websites, uitgaven en te bezoeken ruimtes. Het aanbod is echter nogal versnipperd, niet voor iedereen even makkelijk toegankelijk en weinig overzichtelijk. Dit geldt zowel voor de eigen inwoners als bezoekers van de gemeente. Doelgroep inwoners Veel inwoners zijn geïnteresseerd in het verhaal van hun eigen kern en omgeving. Vaak betreft het lokale informatie die dicht bij de inwoners staat (zie doel 4: Onze inwoners ontlenen een gevoel van trots en identiteit aan kunst, cultuur en erfgoed van Moerdijk). Zij willen weten hoe de plek waar je leeft is ontstaan, hoe dat het gebied en haar inwoners heeft gevormd en wat het belang voor is vandaag. Deze informatie, dit verhaal, wordt op vele manieren ontsloten: - Musea en heemkundekringen beheren een groot deel van de historische informatie en voorwerpen uit hun kern en omgeving. Vooral de toegankelijkheid van een aantal heemkundekringen kan nog verbeterd worden. Hoofdstuk 6.1 Subsidiebeleid gaat in op de 17

-

-

subsidiering van heemkundekringen zodat zij hun collecties beter kunnen ontsluiten. Ook de subsidiering van musea staat benoemd in Hoofdstuk 6.1 Subsidiebeleid. Activiteiten en evenementen zijn een aansprekende manier om de eigen geschiedenis, cultuur en erfgoed naar buiten te brengen. De gemeente stelt hiervoor al jarenlang een evenementensubsidie beschikbaar. Met deze nota geven we lokale groepen ook de mogelijkheid om de eigen geschiedenis en cultuurhistorie beter zichtbaar te maken door een uitbreiding van de Subsidieregeling Vitale en cultuurrijke samenleving, Hoofdstuk 6.1 Subsidiebeleid. Hiermee kan een vereniging bijvoorbeeld een paneel of monumentje plaatsen in de eigen kern. Vele, ook lokale, verhalen staan op de Canon van Moerdijk, http://canonvanmoerdijk.nl, beheerd door de Stichting Cultuur Moerdijk. Dit is een belangrijke bron en naslagwerk voor de geschiedenis en het erfgoed van Moerdijk. Digitale ontsluiting biedt veel mogelijkheden om lokale informatie toegankelijk te maken. Onlangs heeft het West Brabants Archief een nieuwe aanpak naar buiten gebracht waarmee het zowel de eigen als externe historische informatie wil ontsluiten, verdeeld over vier thema’s. Voor het thema ‘Ons Dorp – onze stad’ bouwen zij een website waar heemkundekringen en musea op aan kunnen sluiten met hun eigen lokale informatie.

Op deze manier worden deze historische gegevens voor een groter publiek beschikbaar gesteld. De gemeente ziet in deze – nog te ontwikkelen - voorziening een uitstekend middel om de lokale geschiedenis en erfgoed van Moerdijk te ontsluiten en zal onze heemkundekringen stimuleren en – indien nodig – financieel faciliteren om zich aan te sluiten bij dit initiatief. De cultuurcoach is hiervan de aanjager en coördinator.

Actie: De heemkundekringen en musea stimuleren en faciliteren om zich aan de sluiten bij de website ‘Ons dorp – onze stad’ van het West Brabants Archief. Doelgroep bezoekers Onze gemeente is voor bezoekers een aantrekkelijke bestemming, onder andere vanwege het bijzondere militaire erfgoed, de leuke en levendige centra van Willemstad, Zevenbergen en Klundert, en de vele monumenten, kunstwerken en mooie plekken daarbuiten. Om bezoekers te trekken is een eenduidig verhaal nodig van Moerdijk dat de nadruk legt op de belangrijkste kwaliteiten en bezienswaardigheden, als onderdeel van een duidelijke toeristische marketingstrategie. Dit overkoepelende verhaal dient tevens als marketinginstrument dat wordt opgesteld vanuit de doelstellingen uit het toeristisch-recreatief beleid van de gemeente. De cultuur- en erfgoednota is erop gericht om kunst, cultuur en erfgoed van Moerdijk te behouden en beter zichtbaar en beleefbaar te maken (doel 5 en 6). Er is zodoende een directe samenhang tussen de toeristische doelen en de doelen van deze nota. Het beeld dat wij naar buiten brengen dient herkenbaar en toegankelijk te zijn voor inwoners en bezoekers. Om die reden stellen wij vanuit deze nota een jaarlijks budget beschikbaar om de verhalen van Moerdijk beter zichtbaar en beleefbaar te maken, voor b.v.

panelen, brochures, digitale middelen, etc., en voor inspanningen om (gemeentelijk) monumentaal vastgoed open te stellen voor bezoekers als aanvulling op de stadsgidsenroutes. Actie: De verhalen van Moerdijk beter zichtbaar en beleefbaar maken, als drager van de toeristische marketingstrategie. West Brabants Archief De gemeente heeft het eigen archief ondergebracht in het West Brabants Archief (WBA) te Bergen op Zoom, een gemeenschappelijke regeling van een aantal West Brabantse gemeenten. Hier wordt veel van ons materieel erfgoed bewaard en ontsloten. Het benutten daarvan is belangrijk om het beleven en de verhalen te kunnen faciliteren. Op dat gebied is het WBA al actief, zoals een scanservice. De toegankelijkheid van deze oude bronnen is echter vaak lastig. Heemkundekringen 18

zouden een belangrijke bijdrage kunnen leveren om deze bronnen te ontsluiten zodat bijvoorbeeld onderzoek naar het eigen huis of straat makkelijker kan worden gemaakt. Dat is voor het WBA geen (wettelijke) kerntaak. Het gebeurt soms wel met vrijwilligers maar niet gecoördineerd. De hierboven genoemde website met verhalen is eigenlijk het sluitstuk van dit proces. Wij willen heemkundekringen die zich aansluiten bij deze website stimuleren om dit bronnenonderzoek ter hand te nemen. 4.2

Stelling van Willemstad

Visie en ambitie De ambitie van de gemeente Moerdiijk is meer beleving toe te voegen aan de verdedigingswerken van de Stelling van Willemstad, met respect voor de monumentale waarden van de vestingwerken. Dit bevordert de leefbaarheid voor de inwoners en maakt de Stelling nog aantrekkelijker voor bezoekers. Toerisme, recreatie en erfgoed zijn met elkaar verweven in deze ambitie. De komende tijd wordt ingezet op het versterken van de verbindingen tussen de vijf forten en met Willemstad en Klundert. De typische signatuur van elk fort blijft daarbij behouden. Dit maakt dat bezoekers gestimuleerd worden meerdere plekken te bezoeken. De locaties worden zowel over land als over water met elkaar verbonden. Cultuurhistorische waarden Stelling van Willemstad Bijna alle onderdelen van de Stelling van Willemstad hebben een monumentale status, met uitzondering van Fort Bovensluis. De onderdelen van de Stelling vormen samen de belangrijkste en meest onderscheidende erfgoedparel van onze gemeente, die nog beter benut kan worden om bezoekers te trekken. Uit de enquête van het inwonerspanel en het Programma Vitale Centra blijkt dat ook onze inwoners de forten en vestingwerken hoog waarderen en er trots op zijn. Voor de beleefbaarheid van de Stelling als geheel is het van belang dat deze cultuurhistorische waarden goed bewaard blijven en waar mogelijk versterkt worden.

In Bijlage 6 staan de maatregelen en acties die wij vaststellen om verrommeling tegen te gaan en de uitstraling van de forten en vestingwerken te versterken. Dit sluit aan op de doelen 4 en 5 van deze nota. Actie: Uitvoeren maatregelen om de cultuurhistorische waarden van de Stelling van Willemstad te behouden en te versterken. Zie Bijlage 6. 4.3 Evenementen Onze gemeente kent een rijk gevulde agenda met culturele activiteiten en evenementen. Sommige komen ieder jaar terug zoals carnaval, anderen vinden incidenteel plaats zoals de viering van 400 jaar Mauritshuis. Activiteiten en evenementen zijn een belangrijke manier om kunst, cultuur en erfgoed levend te houden en zichtbaar te maken voor alle inwoners. Bovendien hebben sommige een bovenlokale uitstraling zodat er ook bezoekers van buiten onze gemeente op af komen. Evenementen zorgen zo voor verbondenheid, geven bijna iedereen de mogelijkheid mee te doen in de samenleving en zijn belangrijk voor het toerisme en de levendigheid in onze kernen. Uit de bezoekersaantallen en bijeenkomsten met het werkveld blijkt dat de Kunst- en Monumentenroute van Stichting Cultuur Moerdijk het belangrijkste culturele evenement in onze gemeente is. Andere grotere evenementen met een culturele inslag zijn o.a. de Lichtjestocht Standdaarbuiten, Klundert bij Kaarslicht en het Old Timerfestival.

Dit wordt mede mogelijk gemaakt door een subsidie van de gemeente. Gezien het belang dat onze inwoners eraan hechten blijven wij de steun aan deze evenementen voortzetten maar we organiseren deze niet zelf. Wel maken wij met onze Evenementensubsidie en de subsidie Vitale en cultuurrijke samenleving vele kleinere evenementen mogelijk, ook op gebied van kunst en cultuur. 19

Van de organisatoren van zowel grote als kleinere activiteiten horen wij dat zij de organisatie steeds moeilijker voor elkaar krijgen. Dat heeft vooral te maken met strengere regels die aan evenementen verbonden zijn. De gemeentelijke procedures voor vergunningverlening zijn daar een onderdeel van. Vanuit de doelstellingen 4 (Onze inwoners ontlenen een gevoel van trots en identiteit aan kunst, cultuur en erfgoed van Moerdijk) en 5 (Het bijzondere erfgoed maakt onze gemeente aantrekkelijk voor bezoekers) zien wij de noodzaak zien om onze evenementensubsidie te evalueren om te kijken op welke manier wij initiatiefnemers nog beter kunnen helpen bij de organisatie van evenementen. Daarnaast is er een koppeling nodig met hiervoor genoemde doelstellingen, zoals o.a. levendigheid van de kernen en het verhaal van Moerdijk, om organisatoren te stimuleren bij te dragen aan gemeentelijke beleidsdoelstellingen. Nu ontbreekt een specifiek evenementenbeleid. Actie: Evalueren van de evenementensubsidie en opstellen evenementenbeleid. De uitbreiding van de taken van de cultuurcoach betreft ook het op weg helpen van organisatoren in de vergunningprocedure, bijvoorbeeld door het uitwisselen van ervaringen en wijzen op goede voorbeelden, zie Hoofdstuk 3.1 Vrijwilligersorganisaties en vrijwilligers.

Voor de herdenkingen van de Bevrijding in 1944 en Watersnood uit 1953 stellen wij een aparte subsidie beschikbaar die onder de evenementensubsidie zal vallen, zie Hoofdstuk 4.4 Immaterieel erfgoed. 4.4 Immaterieel erfgoed Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed (KIEN) omschrijft immaterieel erfgoed als volgt: ‘Onder immaterieel erfgoed verstaat het KIEN de culturele uitingen die door erfgoed-gemeenschappen worden beleefd als erfgoed1. Het geeft hun een gevoel van identiteit en continuïteit. Het is dynamisch en beweegt mee met veranderingen van binnenuit en van buitenaf. Immaterieel erfgoed moet je niet musealiseren, het is levend erfgoed, het wordt actief beoefend en het ontwikkelt zich constant. Beschermen is niet bevriezen, maar juist doorgeven. Daarom spreken wij van borgen.’ Natuurlijk is immaterieel erfgoed meestal verbonden met gebouwen en plekken maar de nadruk ligt bij dit erfgoed op gebruiken, activiteiten en verhalen. We noemden dit vroeger ook wel folklore. Carnaval, Sinterklaas en Koningsdag Uit alle enquêtes en bijeenkomsten komt steevast carnaval als belangrijkste immaterieel erfgoed naar voren. Ook Sinterklaas en Koningsdag worden vaak genoemd. De gemeente ondersteunt en faciliteert deze volksfeesten waar mogelijk al heel lang.

Met deze nota stellen we vast dat deze feesten belangrijk blijven voor onze gemeenschap en dat - mocht de uitvoering in gevaar komen zoals in coronatijd – de gemeente zich zeer zal inspannen om ze doorgang te laten vinden. Herdenken Naast volksfeesten als carnaval blijkt dat de grote rampen uit het recente verleden het meest bij onze inwoners leven. Het gaat dan vooral om de Tweede Wereldoorlog, en dan meer specifiek de bevrijding in 1944, en de Watersnoodramp uit 1953. Het is belangrijk dat de plekken zichtbaar blijven die bij deze gebeurtenissen horen, juist voor nieuwe generaties, en dat we iedere vijf jaar stil staan bij wat toen gebeurd is. Iedere vijf jaar zijn er weer initiatieven voor culturele activiteiten rondom de Bevrijding en Watersnood, vaak kleinschalig en lokaal maar soms ook op grotere schaal voor zoveel mogelijk van onze inwoners. Iedere keer weer moet de financiering rond komen, wat een forse belasting betekent voor de organisaties die vooral uit vrijwilligers bestaan. Vanwege het steeds terugkerende karakter en het belang dat onze inwoners eraan hechten, stellen wij een subsidie beschikbaar om culturele 1 Hiermee wordt bedoeld: festiviteiten, rituelen, sociale praktijken, spreken zingen, ambachten, kennis en

gebruiken die een gevoel van identiteit en continuïteit geven.

20

evenementen die georganiseerd worden ter gelegenheid van een herdenkingslustrum te faciliteren. Deze subsidie is onderdeel van de evenementensubsidie, maar enkel bedoeld voor een cultureel programma of activiteit voor alle inwoners van onze gemeente. De voorwaarden voor deze subsidie gaan wij verder uitwerken. Actie: Instellen van een subsidieregeling – als onderdeel van de evenementensubsidie - voor culturele activiteiten die georganiseerd worden ter gelegenheid van de vijfjaarlijkse herdenking van de Bevrijding en Watersnoodramp. Overig immaterieel erfgoed Behalve de volksfeesten en grote herdenkingen zijn er nog veel meer verhalen, plekken en gebruiken die in het collectieve geheugen van onze inwoners voortleven en het waard zijn doorgegeven te worden. Veel ervan is gedocumenteerd door onze musea (Vlas en Suikerijmuseum) en heemkundekringen, die zorgen dat dit erfgoed doorgegeven en beleefd kan worden, bijvoorbeeld door tentoonstellingen en publicaties. Moerdijk heeft zelfs een eigen lijst van geclassificeerd immaterieel erfgoed, vaak landelijk vastgesteld zoals het molenaarsambacht, Koningsdag en Klinkend erfgoed (klokken), zie Bijlage 8. In dit overzicht is ook aangegeven welke soort bescherming voor dit immaterieel erfgoed geldt. Uit de bijeenkomsten blijkt een grote behoefte om plekken te markeren waar zich een bijzondere gebeurtenis heeft afgespeeld.

Met de uitbreiding van de Subsidieregeling Vitale en cultuurrijke samenleving, Hoofdstuk 6.1 Subsidiebeleid geven wij ondersteuning bij het plaatsen van bijvoorbeeld een paneel of herdenkingsmonument in de eigen kern.