CConstaterende datMoerdijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 5 - TAM-omgevingsplan Kleine Kernen 'Langeweg, Noordhoek en Klundert'

Commissievergadering 27 augustus 2026, gemeente MoerdijkBij agendapunt: Vaststelling wijziging TAM-omgevingsplan Kleine Kernen 'Langeweg, Noordhoek en Klundert'263.179 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 11 van 30

De afstand van 500 meter is zeer ruim genomen; de meeste gebeurtenissen die hierbinnen vallen hebben alsnog geen invloed op het onderzoeksgebied. Deze gevallen worden afgedaan als ‘buiten onderzoeksgebied’ en worden niet nader geanalyseerd. Als een gebeurtenis binnen het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden of hier mogelijk invloed op heeft wordt deze nader geanalyseerd. In sommige gevallen worden er aanvullende bronnen geraadpleegd zoals extra archiefmateriaal of luchtfoto’s. Het doel van de nadere analyse is om vast te stellen of de gebeurtenis dient te leiden tot een verdacht gebied. Hierbij wordt altijd de vraag gesteld: is het op basis van de bekende gegevens überhaupt wel mogelijk om een horizontale afbakening van een verdacht gebied te maken zonder dat dit buitenproportioneel groot wordt? De definitie van een verdacht gebied wordt in de volgende paragraaf behandeld. De nadere analyse vindt onder andere plaats aan de hand van de ‘uitgangspunten voor het beargumenteerd aanmerken en afbakenen van verdacht gebied’ uit de Nadere bepalingen (CS-VROO-02), en wordt geheel gerapporteerd. Omwille van de transparantie van het onderzoek wordt een strikte scheiding gehanteerd tussen de informatie die uit het bronnenmateriaal afkomstig is en de interpretatie of analyse hiervan.

2.4 Definitie verdacht gebied Wat betekenen de termen verdachte gebieden en onverdachte gebieden nu eigenlijk? De keuze om een op OO verdacht gebied aan te merken hebben tot dusver vaak bij de explosievenopsporingsbedrijven gelegen. Omdat het hier in feite gaat om een financiële afweging, een afweging ‘wat veiligheid mag kosten’, behoren die keuzes eerder thuis bij een overheid (gemeente). De taak van het bedrijf dat het vooronderzoek uitvoert is vooral om goede historische gegevens en de analyse hiervan aan te leveren op basis waarvan een gemeente of andere overheid zo’n risico -afweging kan maken. Het bedrijf kan hierover wel een advies geven dat is gebaseerd op historische gegevens, opgedane kennis en ervaring. Het uitgangspunt van het onderzoek moet zijn dat de omvang van een verdacht gebied in een redelijke verhouding moet staan tot de mogelijk nog aan te treffen ontplofbare oorlogsresten. De definitie van ‘verdacht gebied’ zoals AES deze verstaat is een gebied waarbinnen het verstandig is om, in het geval van grondroerende werkzaamheden, fysieke opsporing van OO uit te voeren en/of andere beheersmaatregelen te treffen. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.

Pagina 10 van 51 2.5 Afbakenen verdacht gebied Bij het bepalen van verdachte gebieden geldt het uitgangspunt dat dit alleen mogelijk is indien met voldoende zekerheid een locatie voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten kan worden vastgesteld. Het verdachte gebied wordt doorgaans in zowel horizontale als verticale zin afgebakend. 2.5.1 Horizontale afbakening Met horizontale afbakening wordt de tweedimensionele oppervlakte bedoeld die het verdachte gebied beslaat. Om onnodige kosten voor de opsporing te voorkomen dient deze realistisch te zijn en in verhouding te staan met de daadwerkelijke kans op de aanwezigheid van OO. Bij het horizontaal afbakenen van verdachte gebieden wordt gebruikt gemaakt van bestaande methoden en richtlijnen binnen de branche vereniging, met name het document CS- VROO-02. In sommige gevallen zijn er geen richtlijnen voorhanden en worden eigen methoden gehanteerd. Deze methoden en analyses zullen altijd worden beargumenteerd. 2.5.2 Verticale afbakening De verticale afbakening is de maximale diepte waarop een OO zich kan begeven. Soms wordt ook een minimale diepte gespecificeerd. De type OO en de manier waarop die in de grond terecht is gekomen zijn bepalend voor het vaststellen van de verticale afbakening. In het geval van bombardementen of beschietingen is de penetratiediepte van het projectiel afhankelijk van diverse factoren.

Dit zijn onder andere: • De bodemopbouw. • Het gewicht, de grootte en de vorm van het projectiel. • De hoek en snelheid van inslag. Op onderstaande afbeelding zijn de penetratie en diepteligging van diverse soorten ontplofbare oorlogs resten schematisch weergegeven. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 11 van 51 figuur 2.1: schematische weergave van de penetratie en diepteligging van diverse soorten ontplofbare oorlogsresten 2.5.2.1 Afwerpmunitie Afwerpmunitie kan soms vele meters de grond in dringen, waardoor de opsporing erg kostbaar kan zijn. Derhalve is het van groot belang dat er een realistische en goed gefundeerde afbakening wordt bepaald. In 2014 is door de VEO het initiatief genomen om te komen tot een branchebrede en wetenschappelijk onderbouwde methode voor het vaststellen van de maximale indringingsdiepte van ontplofbare oorlogsresten. Hiervoor is Deltares benaderd, die in opdracht van de gemeente Katwijk hier reeds een methode voor had gemaakt. Deze methode is geoptimaliseerd en vertaald in een rekenvoorschrift, het Ontwerp Voorschrift Bepaling Indringingsdiepte Conventionele Explosieven (Deltares, 1210497-000, 2015). Als er een verticale afbakening wordt gemaakt voor afwerpmunitie moet volgens het CS-VROO deze methode gehanteerd worden.

Voor deze rekenmethode zijn diverse fysieke gegevens van de betreffende vliegtuigbom benodigd, zoals de massa, diameter, volume en weerstandscoëfficiënt. Daarnaast is de afwerphoogte benodigd, waaruit de trefsnelheid kan worden afgeleid. Om het gedrag van de bom na inslag in de bodem te bepalen dienen de GEF- gegevens van sonderingen ter plaatse als input te worden gebruikt. Vaak wordt in het vooronderzoek geen verticale afbakening voor afwerpmunitie vastgesteld. In veel gevallen zijn in de fase van het vooronderzoek niet voldoende sonderingen voorhanden, en bovendien kan de maximale indringingsdiepte lokaal sterk verschillen. Daarom is het doelmatiger om alleen een berekening te maken voor de locaties waar de bodem op diepte wordt geroerd in plaats van het hele verdachte gebied. Het bepalen van de verticale afbakening van afwerpmunitie maakt geen deel uit van dit onderzoek. Dit is pas noodzakelijk als een gebied verdacht is verklaard op afwerpmunitie, waarbinnen werkzaamheden op een diepte van meerdere meters plaatsvinden, of waar in de directe nabijheid werkzaamheden zijn gepland die trillingen veroorzaken, zoals heien. Indien daar behoefte aan is kan een verticale afbakening per verdacht gebied plaatsvinden afhankelijk van de voorziene werkzaamheden.

AES adviseert om de verticale afbakening daarom te bepalen in een aparte rapportage of onderdeel te laten zijn van een risicoanalyse.

Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 12 van 51 2.6 Vooronderzoek na-conflictperiode Aan de hand van een vergelijking tussen historische en recente kaarten en luchtfoto’s, een onderzoek naar maaiveldhoogtes en eventueel archiefonderzoek wordt bepaald of er na 1945 bodemingrepen in het onder - zoeksgebied hebben plaatsgevonden. De contouren van naoorlogs vergraven of opgebrachte grond kunnen vrij worden beschouwd van ontplof bare oorlogsresten, waardoor verdachte gebieden mogelijk kunnen worden verkleind. Het gebied dat op basis van naoorlogse bodemingrepen onverdacht is verklaard wordt horizontaal en verticaal afgebakend en opgenomen in de OO bodembelastingkaart (zie hieronder). Het uitvoeren van een vooronderzoek na-conflictperiode maakte geen deel uit van de opdracht. 2.7 Rapportage en OO-bodembelastingkaart De conclusies van het onderzoek worden weergegeven op de OO-bodembelastingkaart. Deze kaart bevat in ieder geval de horizontale grenzen van de op OO verdachte gebieden en de hoofdsoort van de daar verwachte OO. In het rapport worden de (sub)soort, verschijningsvorm en nationaliteit van deze OO gespecificeerd, alsmede de verticale afbakening van het verdachte gebied. In het geval van afwerpmunitie worden ook de verwachte aantallen en gebruikte ontstekers vastgesteld.

Of er ook daadwerkelijk ontplofbare oorlogsresten in de bodem is achtergebleven kan alleen worden vastgesteld door middel van opsporingswerkzaamheden. De verdachte gebieden en onverdachte gebieden moeten worden gezien als waarschijnlijkheidsuitspraken. 3 | RESULTATEN In dit hoofdstuk worden de gebeurtenissen geanalyseerd die konden worden herleid tot 500 meter rond het onderzoeksgebied. Voor elke gebeurtenis wordt eerst het bronmateriaal weergegeven waarna deze in een apart segment wordt geanalyseerd. Dit hoofdstuk kan worden beschouwd als gebeurtenissenlijst voor dit onderzoek. De gebeurtenissen die binnen 500 meter van het onderzoeksgebied plaatsvonden en waarvan de locatie voldoende betrouwbaar kon worden vastgesteld zijn indicatief ingetekend op de gebeurtenissenkaart in bijlage 2. Deze kaart kan niet altijd als accuraat of volledig worden beschouwd. 3.1 | Gebeurtenissen Langeweg mei 1940 In het bronmateriaal is versnipperde informatie gevonden van oorlogshandelingen te Langeweg in mei 1940. Deze worden hieronder per bron vermeld: Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron | Inhoud Op zaterdag 11 mei verschenen in Zevenbergen en Zevenbergschen Hoek Franse militairen. De bedoeling was om samen met Nederlandse troepen de Moerdijkbruggen te heroveren. Door de Duitsers bleef dit niet onopgemerkt.

Dit en de aanwezigheid van Franse militairen kan de aanleiding Website Canon van Moerdijk | zijn geweest dat op die zaterdagmiddag rond 15.00 uur Zevenbergen, Langeweg en Zevenbergschen Hoek werden gebombardeerd. (…) De Franse troepen verlieten de volgende dag spoorslags Zevenbergen richting het zuiden. Het aantal dodelijke burgerslachtoffers uit Zevenbergen en Zevenbergschen Hoek bedroeg 36 personen. Ook vijf Franse militairen sneuvelden. In de plaats Zevenbergen verschenen op 12 mei 1940 de eerste Duitse soldaten evenals op Zevenbergen 0682: 5567 | Langeweg, dat eveneens tot de gemeente Zevenbergen behoort (….) stoottroepen (zwarthemden) met lichte tanks hebben Zevenbergen en Langeweg bezet In dezelfde nacht, van 13 op 14 mei is de hoeve van J. Nelemans aan den Langeweg afgebrand, Website Historisch Dagboek | vermoedelijk in brand geschoten en in de hoeve van de weduwe Maris-Molengraaf aan den Burgemeester in oorlogstijd | Langeweg onder vuur genomen waarom de bewoners (en de daar tijdelijk verblijvenden) zich plat op den vloer moesten leggen voor lijfsbehoud. 14 mei 1940 schietpartij te Langeweg. Hedenmorgen. Van morgen werd hier een gewond burger van Langeweg met name (…) gebracht naar het gasthuis vervoerd.

Naar ik nader verneem zou de schietpartij te Website Historisch Dagboek | Langeweg tusschen Zevenbergen en Langeweg door een Langewegsche inwoner zijn geschied Burgemeester in oorlogstijd | waarom ongeveer een 50-tal burgers in de omgeving bij de aldaar wonende landbouwerschuren verblijvende, door de Duitsche militaire overheid bijeengebracht den ganschen nacht vast gehouden zijn op een zolder van het caf v. Gils te Langeweg, waar onder strenge bewaking en bedreiging met de wapenen gezocht wordt naar een dader. Er zou een der dezen, met name … Snijders zijn gefusileerd. Schade Terheijden 2423: 429 | schade aan een woonhuis van den heer C. Romme te Langeweg C no 4. Glas f15, dakpannen f15 Fa C Aarden & zonen. Gebroken ruiten tengevolge van het opblazen der brug te Zwartenberg. F 580. Terheijden 2423: 429 | Fabriek (houthandel). Terheijden Langeweg C57 L. van Beek vernielde ramen Lagenweg C30 Terheijden 2423: 429 | C. Romme. Vernielde ruiten en dakpannen. F 27,60. Langeweg C4 Terheijden 2423: 429 | W. Weterings schade aan haverveld door bominslag. Bouwland. F55 Langeweg C8 Wed. P. Mathijssen. Schade aan veldgewassen f 340 bouwland Langeweg C12 Terheijden 2423: 429 | M Leijs. Door springen van brug Nieuw Veer (…) C38 Ref: | Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 13 van 51 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.

Pagina 14 van 51 Analyse Voor zover bekend zijn bij de Duitse bombardementen tijdens de meidagen alleen bommen gevallen in de nabijheid van de rijksweg Dordrecht – Breda. Volgens een rapport uit het gemeentearchief van Terheijden 2 zijn deze bommen niet meer dan 250 meter van de rijksweg neergekomen, ruim buiten het onderzoeksgebied dus. In het gemeentearchief van Zevenbergen zijn geen indicaties gevonden van bominslagen nabij het dorp Langeweg. De schietpartij zou ergens tussen Zevenbergen en Langeweg hebben plaatsgevonden, vermoedelijk ruim buiten het onderzoeksgebied. Deze schietpartij wordt alleen benoemd in het dagboek van de burgemeester van Zevenbergen, in de overige bronnen wordt hier niets over vermeld. De exacte locatie en de omvang van de schietpartij zijn niet bekend. Er zijn te weinig aanknopingspunten om deze gebeurtenis verder te analyseren of een verdacht gebied aan toe te kennen. Verder is schade geregistreerd vanwege het springen van de brug bij de Nieuwe Veer, maar deze brug ligt ver van het onderzoeksgebied vandaan. Van diverse schademeldingen is de oorzaak niet bekend. Omdat voor zover bekend alle oorlogshandelingen in mei 1940 buiten het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden, wordt hier geen verdacht gebied aan toegekend. Figuur 3.1: diverse locaties rondom Langeweg op een historische kaart (bron: Kadaster).

3.2 Melding niet ontplofte bommen Langeweg, 16 mei 1940 Op 16 mei 1940 zou melding zijn gemaakt van niet ontplofte bommen bij Langeweg. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron Inhoud Website Historisch Dagboek Burgemeester in oorlogstijd 16 mei 1940 Gaf heden avond aan den Ort Kommandant dat mij ter kennis is gebracht dat 3 niet geexploiteerde bommen zouden liggen bij de watermachine nabij Langeweg onder Terheijden waarvan dankbaar kennis werd genomen. Op een stafkaart is door mij de plaats aangeduid. 2 Terheijden 2423: 474.

Analyse Met de watermachine wordt vermoedelijk het gemaal bij de Nieuwe Veer bedoeld. Dit strookt met de verslagen van Duitse bombardementen van de rijksweg Dordrecht – Breda (zie vorige paragraaf). Dit gemaal ligt ruim buiten het onderzoeksgebied en deze gebeurtenis is bijgevolg niet relevant voor dit onderzoek. Figuur 3.2: de locatie van het gemaal bij de Nieuwe Veer op een historische kaart (bron: Kadaster). 3.3 | Bombardement Noord, 24/25 juni 1940 In de nacht van 24 op 25 juni sloegen bommen bij de Noord bij Langeweg. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron | Inhoud In de nacht van 24 op 25 juni jl is onze bevolking opgeschrikt door een bombardement, toen om Zevenbergen 0682: 4822 | 12.30 nm hevige expl oties zyn gehoord.

Achteraf bleken een aan | tal bommen te zyn gevallen naby Langeweg, gemeente Terheyden, waarover, ter plaatse als zulks behoort, wel zal zyn gerapporteerd In verband met het vallen van eenige brisantbommen in den nacht van 24 op 25 juni 1940, is door mij (…) toen op het gehucht Langeweg onder de gemeente Terheijden een onderzoek ingesteld waarbij mij het volgende is gebleken: op plm 200 meter verwijderd van den openbaren weg de Noord te Langeweg onder voornoemde gemeente constateerde ik dat een achttal (waarschijnlijk tengevolge van een luchtgevecht door een Engelsch vliegtuig) uitgeworpen brisantbommen waren terechtgekomen in een weiland en twee perceelen bouwland respectievelijk bezaaid met haver en bepoot met aardappelen. Zeven van deze projectielen waren tot ontploffing gekomen zonder Terheijden 2423: 621 | noemenswaardige schade te veroorzaken, terwijl een in het weiland gevallen bom | diep in den grond was gedrongen zonder tot explosie te zijn gekomen. Nadat bij deze laatste bom de gebruikelijke kenteekenen waren geplaatst, werd daarbij gedurende 36 achtereenvolgende uren de wacht gehouden. Daarna is door bevoegde Nederlandsche militairen getracht bedoelde bom tot ontploffing te brengen, evenwel zonder resultaat, aangezien het projectiel meer dan 2.50 meter in den drassigen grond was gedrongen.

Uit verklaringen van omwonende personen bleek dat vóór het vallen der bommen een luchtgevecht had plaats gehad, waarbij een lichtkogel werd uitgeworpen, blijkbaar met de bedoeling om de in de nabijheid gelegen boerderijen te sparen, waarna onmiddellijk kort na elkaar voornoemde bommen op plm 100 meter verwijderd van bedoelde boerderij neerkwam Ref: | Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 15 van 51 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 16 van 51 Bron Inhoud Terheijden 2423: 474 Op 25 juni vm 1 uur zijn te Lang eweg op de Noord acht bommen uitgeworpen, welke terecht kwamen in wei - en bouwland; dit laatste bezet met aardappelen en haver. Zeven bommen ontploften, terwijl een bom ca 1,5 m in den grond drong zonder te ontploffen. Schade aan gebouwen werd hierbij, behoudens enkele gesprongen ruiten, niet aangericht Terheijden 2423: 474 Hedennacht om één uur luchtaanval te Langeweg (gemeente Terheijden. In een weide en bouwland; acht bommen gevallen; geen alarm gemaakt; geen dooden en ook geene gewonden; materieele schade zeer gering; geene bijzonderheden Website Historisch Dagboek Burgemeester in oorlogstijd Om 12.30 uur werden vrijwel alle burgers opgeschrikt door een hevige explosie, zeer waarschijnlijk van een bom, niet ver van hier. De luchtwacht op de toren meldt mij bij navraag dat waarschijnlijk in de omgeving van Terheijden is neergekomen.

Alle ramen en deuren rammelden, veel menschen kwamen in de deuren uitzien. Bij nadere inlichtingen bij de agent van politie te Langeweg deelt deze mede, dat een reeks van 7 of 8 bommen is gevallen op het land van landbouwer Matthijssen, op de Noord, nabij de Langeweg. Daar zouden een aantal vliegtuigen in gevecht zijn geweest. Voor zoover men thans hoort zijn er ge en menschen of dieren verongelukt, hetgeen door mij aan bezoek der plaats van bominslagen is juist gebleken. Analyse De bombardementsgegevens van Bomber Command 3 zijn voor deze datum gecontroleerd. In de nacht van 24 op 25 juni 1940 werden zeer veel doelen gebombardeerd, waaronder barakken te Willemsoord. Het is niet te achterhalen welk toestel haar bommen afwierp bij Langeweg, te meer omdat ooggetuigen verklaarden dat het bombardement vooraf werd gegaan door een luchtgevecht. Mogelijk betreft het hier een noodafworp en is geen geregistreerd doelwit gebombardeerd. Bijgevolg is het niet bekend hoeveel en wat voor soort bommen zijn afgeworpen. Volgens bovenstaande bronnen zijn de bommen op 200 meter van de Noordseweg ingeslagen, op zo’n 100 meter van de daar staande boerderijen. Er wordt geen melding gemaakt van bominslagen nabij de Schoolstraat, die tussen het dorp Langeweg en de Noordseweg ligt. Van deze datum zijn ook geen schademeldingen bekend in de Schoolstraat.

Naar alle waarschijnlijkheid zijn de bommen dus verder oostelijk neergekomen, ruim buiten het onderzoeksgebied. Derhalve wordt deze gebeurtenis als niet relevant beschouwd. Figuur 3.3: het gebied waar de bommen van 24 op 25 juni 1940 vermoedelijk zijn neergekomen geprojecteerd op een historische kaart (bron: Kadaster). 3 TNA AIR14: 2665.

3.4 | Opsporen bommen Langeweg, juli 1940 In de maand juli 1940 is Langeweg bezocht door de Commissie van Proefneming, die achtergebleven munitie ruimde. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron | Inhoud NA 2.13.210: 23 | 22 juli 1940 Terheijden bij watermachine 3 bommen (Duitsche) 4m diep gepeild NA 2.13.210: 23 | Commissie van Proefneming. Terheijden (N Br) bij watermachine 4m diep gepeild. 3 bommen (D). Laten zitten 31 juli 1940 NA 2.13.210: 23 | Terheijden Wed P Matthijsen Noord-Langeweg. Engelsche bom uit gegraven 1kg trotyl laten springen 3m onder grondwater gepeild. Nog niets te bemerken. Engelsche bommen op grens Oosterhout en Terheijden konden door de hulp van de Duitschers worden weggehaald. NA 2.13.210: 23 | Commissie van Proefneming. Terheijden (N Br) Wed P. Mathijssen Noord Langeweg 3m onder grondwater gepeild. Eng vliegtuigbom Laten springen Analyse Het betreft hier Duitse en Engelse bommen. De Duitse bommen bij de watermachine zijn al benoemd in paragraaf 3.2. De Engelse bommen zijn naar alle waarschijnlijkheid afkomstig van het bombardement op de Noord die in de voorgaande paragraaf is besproken. 3.5 | Oorlogshandelingen Langeweg 31 oktober – 4 november 1944 Van 31 oktober tot 4 november 1944 vonden te Langeweg intensieve oorlogshandelingen plaats.

In onderstaande subparagrafen worden de volgende gebeurtenissen in deze periode toegelicht: • | De eerste oversteek van Poolse troepen over de Mark op 31 oktober tot 1 november 1944. • | De luchtaanvallen op Langeweg op 2 november 1944. • | De bevrijding van Langeweg op 4 november 1944. • | De oorlogsschade na de bevrijding. • | Analyse en afbakening van de artilleriebeschietingen. 3.5.1 Oversteek Polen bij Nieuwe Veer, 31 oktober – 1 november 1944 In de nacht van 31 oktober op 1 november staken Poolse troepen de Mark over, maar dit bruggenhoofd werd later weer ontruimd. Tijdens de gevechten om het bruggenhoofd werd Langeweg door artillerie beschoten. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Ref: | Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 17 van 51 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 18 van 51 Bron Inhoud Van Doorn, Operatie Rebound, 20 Er was een gat met een lengte van ongeveer vier kilometer ontstaan tussen de posities van deze divisie en de 245e Infanterie Divisie. Zonder dit te weten, stuitte een verkenningseenheid van de Polen, het 10e Poolse Regiment Bergjagers, op een nauwelijks verdedigd frontvak. Dit zou voor de Duitsers nog niet zo onoverkomelijk zijn geweest, als de Polen er niet in geslaagd zouden zijn een bruggehoofd te vormen bij de nieuwe verkeersbrug van de in aanbouw zijnde autoweg Rotterdam - Breda.

Zich terugtrekkende genisten, vermoedelijk van de 331e Infanterie Divisie van het 67e Duitse Legerkorps, hadden de br ug opgeblazen. Dit vond plaats nog juist voordat de Polen die morgen, 30 oktober, rond 9.00 uur arriveerden. Toch moeten de bruggen, waarschijnlijk door de haast die geboden was, slecht opgeblazen zijn. Doordat de brug onvoldoende vernietigd was, waren de Polen in de gelegenheid een bruggehoofd te vormen aan de Overzijde van de Mark. Dat dit bruggehoofd op slechts een tiental kilometers van de zo belangrijke Moerdijkbruggen gelegen was, maakte dit bruggehoofd eveneens van strategisch belang. In de vroege avond arriveerde het 8e Poolse Infanterie Bataljon, de 'Bloedhemden', nabij het Nieuwe Veer, zoals de plaats van het bruggehoofd zo toepasselijk werd aangeduid. De 11e Genie Compagnie was op dat moment al enkele uren bezig om een oversteek van de infanterie mogelijk te maken. Het was eerst zaak om een stevige voet aan de andere oever van de Mark te verkrijgen. Van Doorn, Operatie Rebound, 20-21 Toen het donker werd, ging eerst de 1e Compagnie onder leiding van kapitein Nitka over. Deze compagnie begon zich direct aan de overkant in te graven. Gedurende de gehele avond en nacht lag het bruggehoofd onder Duits artillerie - en mortiervuur. In de vroege dinsdagmorgen kwam luitenant Wolszakiewicz met zijn 2e Compagnie het bruggehoofd versterken.

Intussen werkte de genie verder aan een noodbrug. Ondersteunende tanks hielden de noordoever continu onder vuur. Deze vuursteun wekte de aandacht van het 935e Duitse Grenadier Regiment van de 245e Infanterie Divisie dat gelegerd was nabij Langeweg en Zw artenberg. Het Poolse bruggehoofd vormde een gevaarlijke ontwikkeling voor het gehele 67e Duitse Legerkorps. Hierdoor werd namelijk de meest belangrijke ontsnappingsroute, de Moerdijkbruggen, ernstig bedreigd. Koortsachtig zocht luitenant -generaal Püchler, opvolger van Sponheimer, naar een mogelijke oplossing om deze crisis het hoofd te kunnen bieden. Als enige reserve waren nog het 1e en 2e Bataljon van het 723e Grenadier Regiment van de 719e Infanterie Divisie voorhanden. Het 3e Bataljon van dit regiment was met de 346e Infanterie Divisie teruggetrokken naar de omgeving van Stampersgat. Tevens had Püchler nog de beschikking over de Sturmgeschütze van de 244e en 280e Brigade, en konden enkele verdragende batterijen vanaf de overkant van het Hollandsch Diep enige vuursteun verstrekken. Tezamen met delen van het 935e Grenadier Regiment werd het kleine Poolse bruggehoofd aangevallen. Later werden ook nog de beide anti -tank compagnieën van het 723e en 935e Infanterie Regiment ingezet. Nadering van het Poolse bru ggehoofd was echter niet zo eenvoudig, omdat het vlakke polderlandschap weinig mogelijkheden tot dekking bood.

Ook de beide compagnieën van het 8e Poolse Infanterie Bataljon hadden met dekkingsproblemen te kampen. De weinige woningen en drie boerderijen nabij het Nieuwe Veer werden al snel door Duits artillerievuur zwaar beschadigd. De positie van de Polen werd dan ook steeds moeilijker. Op een gegeven moment werd zelfs de verbinding van het bruggehoofd met het hoofdkwartier van het 8e Infanterie Bataljon v oor enige tijd verbroken en zetten de Duitsers alle beschikbare artillerie in om het Poolse bruggehoofd te vernietigen Zevenbergen 0682: 5567 The night was very dark. Our artillery was firing, with a medium regiment supporting it. The farms on the other side of the canal had been set on fire (…) Artillery, mortars and machine guns were firing incessantly to form an impenetrable curtain, screening the two companies which were freshly and none too securely established on the bridgehead. The enemy had become aware of our presence. Looking at the map they could not help realizing that the only place where a crossing might be effected was where the road led down to the canal. It was on this spot that the Germans concentrated the entire weight of their gun fire Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.

Pagina 19 van 51 Bron Inhoud Van Doorn, Operatie Rebound, 22 Op dinsdag 31 oktober, kort na het vallen van de duisternis, vielen de Duitsers, gesteund met ongeveer zes Sturmgeschütze, het bruggehoofd aan. De Polen kregen het zwaar te verduren. Ook hun eigen artillerie, met name het 2e Poolse Artillerie Regiment en het 68e en 53e Britse Medium Regiment van de Royal Artillery met middelzwaar geschut (noot 18: een medium regiment beschikte over in totaal zestien stuks verdragend geschut van 5,5 inch), mengden zich in de strijd. In de loop van de avond nam de Duitse druk enigszins af. Vermoedelijk dankzij de intensieve vuursteun slaagden de Polen er op deze dinsd ag in het bruggehoofd in handen te houden. Hoe intens de Geallieerde artilleriesteun was, blijkt onder meer uit het munitieverbruik van het ondersteunde 2e Poolse Artillerie Regiment. Op het moment dat de Duitse aanval haar hoogtepunt bereikte, 's avonds tussen 18.00 en 20.00 uur, vuurden de ruim twintig kanonnen van dit regiment onophoudelijk! Het munitieverbruik van het 1e en 2e Artillerie Regiment bedroeg in twee uur tijd het ongelofelijke aantal van 5.200 granaten.

Het 68e Medium Regiment vuurde 's midd ags maar liefst zeventien stuks zogenaamde 'Uncle Targets' (noot 19: Uncle Target is een codenaam binnen de artillerie, waarmee aangeduid wordt dat met alle beschikbare stuks geschut op een bepaald coördinaat ondersteuning wordt gegeven. Het zal duidelijk zijn dat een dergelijk punt dan in korte tijd een gigantische hoeveelheid granaten te verduren krijgt. Deze in de loop van de bevrijding zo succesvol gehanteerde taktiek heeft menige Duitse aanval afgebroken) af. De doelen lagen in een gebied van slechts e nkele kilometers groot, onder meer nabij Zevenbergse Hoek en Langeweg. Helaas had ook de burgerbevolking onder deze artilleriesteun zwaar te lijden Van Doorn, Operatie Rebound, 23 Tot zijn grote verbazing kreeg de commandant van de brigadecommandant [sic] het bevel de tanks van het 1e Eskadron beschikbaar te stellen voor een oversteek over de Mark. Zo konden de tanks de infanterie beter ondersteunen. De overste protesteerde heftig; dit mocht echter niet baten. Hoewel het Duitse storingsvuur voor de nodige problemen bleef zorgen, werd in de nacht van dinsdag 31 oktober op woensdag 1 november de 3e Compagnie van het 8e Infanterie Bataljon overgezet. Cadet - officier Kostecki verloor zijn arm toen zijn boot werd getroffen. De overige acht inzittenden raakten hierbij eveneens gewond .

Ook de boten waarmee brencarriers overgezet werden, werden lek geschoten. Na het overzetten van de 4e en tevens laatste compagnie, was het volledige 8e Infanterie Bataljon aan de overzijde van de Mark actief. Het bruggehoofd had een omvang van slechts enkele honderden vierkante meters, en stond onder commando van kapitein Gryziecki Van Doorn, Operatie Rebound, 23 Van het plan om een noodbrug over de Mark te bouwen, was uiteraard niets terecht gekomen. Een poging om vervolgens een brug van pontons te bouwen, mislukte eveneens. Ondanks het vele storingsvuur slaagden de Polen er uiteindelijk in van pontons enkele vlotten te bouwen. Om circa 3.40 uur werden de eerste zeven tanks met behulp van vlotten overgezet. De eerste tank betrof een Cromwell van troepcommandant sergeant Jagusiak. Daarna volgden een viertal zwaardere Shermans van het 1e Poolse Anti-Tank regiment. Deze tanks met hun zwaardere 17-ponds kanon waren beter in staat om bijvoorbeeld het Duitse Stur mgeschutz te weerstaan de gewone Sherman tanks. Ten slotte volgde sergeant-majoor Chomka met twee gewone Shermans. Dit waren tevens de laatste tanks die 'veilig' konden worden overgezet, omdat de Duitsers er vervolgens in slaagden diverse pontons lek te schieten. Juist voor het licht worden, namen de overgezette tanks hun positie in.

Met behulp van deze tanks slaagde het 8e Infanterie Bataljon erin een deel van de verloren grond weer terug te winnen. Om 8.30 uur begon een Pools offensief. Zevenbergen 0682: 5567 The tanks took up their positions, very bad positions, on roads running along the tops of the dykes, where every deviation from the road could only end in their being drowned in the mud. The bridgehead widened. Supported by the fire of their tanks, the companies advanced (...) The tanks wasted no time. The crews looked for the places from which came the rumble of German mortars or machine guns, then fired at the latter with guns and automatic weapons forcing the Germans to silence, sometimes indeed silencing them for ever. (...) The 2nd troop suddenly reported the presence of German tanks. Things were getting rather warm. Anti -tank shells were flying about, trailing a long tail of light behind them. Their numbers also increased. The Shermans were on fire and there was a growing number of wounded. Enemy artillery fire was becoming more intense TNA WO171: 907 1 november 1944 [4 AGRA] 1300 65 Med Regt shot on 8754 4322 [klooster Langeweg], 350 deg, scale 2 79 Med to shoot on 8750 4310, scale 2, forthwith Bron | Inhoud Van Doorn, Operatie | Om 17.55 uur kregen de Polen uiteindelijk de beslissende Duitse tegenaanval te verduren. De situatie Rebound, 24 | werd hiermede voor de Polen onhoudbaar.

Het Duitse net sloot met de minuut, de ene Poolse tank na de andere werd uitgeschakeld; sommigen kwamen in de modder vast te zitten en vormden op die wijze een gemakkelijk doelwit voor de Duitse Sturmgeschütze. Op een gegeven moment waren de Duitsers zelfs zo dicht genaderd dat kapitein Gryziecki zich genoodzaakt het beruchte verzoek tot 'SOS-fire' te geven. Dit is een teken voor de eigen artillerie om met alle beschikbare vuurmonden op de eigen(!) linies vuur te geven. Het SOS- | vuur had wel even succes. Dit was echter van korte duur; de Duitsers naderden opnieuw (...) Rond 19.30 trokken de vier compagnieën zich op de zuidoever van de Mark terug. Vervolgens zouden het anti-tankgeschut en de twee overgebleven tanks volgen. Een stuk rijdend anti-tankgeschut zonk echter op het moment dat het vlot waarop hij werd overgebracht, werd lek geschoten. In de vroege morgen van donderdag 2 november werd de terugtocht voltooid. Zevenbergen 0682: 5567 | Emboldened, the enemy was nearing the dyke on which the Poles were defending themselves. They were 50 metres away… 30 metres away. The final assault was now imminent. 'Hullo - Orchid X' went the call over Captain Gryzieckski's wireless. 'Hullo Orchid X' meant asking for SOS fire on one's own positions. It was a critical moment, the bridgehead would shortly cease to exist. The immediate foreground was aflame with shell bursts.

The men dropped behind the dyke, pressed themselves hard into their slit trenches, hid their heads and held their breath. If that sea of fire should move another 20 metres in their direction not one of them would survive. But the fire remained unchanged. It smashed the Germans, broke up their assault, repelled them temporarily and gave us the chance to collect our wounded. Sergeant Grambor, a MP, was riding towards the ferry crossing. He was bringing an order. He left his motorcycle, jumped into a boat and crossed under fire to the other bank. The orders were for Captain Gryziewicz: 'Retreat to the other bank'. The bridgehead could not be held Zevenbergen 0682: 5567 | The advanced supply point had not a moment to lose. Artillery regiments were calling for ammunition and, being unable to move it quickly enough with their own vehicles, were asking for help. These regiments were supporting the bridgehead on the Mark Canal and were firing uninterruptedly to protect the 8th Battalion, and enable it to hold on in spite of German efforts to dislodge it. The 2nd Motorised Artillery Regiment had already drawn its daily quota of ammunition, it had received an additional nine truck loads (...) 'Shall we get a few more lorries to-day? The gunners are already getting faint beside the guns, and the Lord only knows if this will end by evening. Ammunition must be there'.

Ammunition would be there. The drivers turned in and out, back and forth: ten minutes for dinner and again they drove to the Corps Depots (...) On that day and night the two artillery regiments fired 125 tons of ammunition Terheijden 2427: 1836 | Overigens zat er bijna voortdurend een artilleriewaarnemer in de toren van Wagenberg evenals te Langeweg boven in het klooster. Deze lieden hadden een buitengewoon goed overzicht over het terrein. Elke beweging van de geallieerden werd meteen opgemerkt. Terheijden 2427: 1836 | Langeweg had het enorm zwaar te verduren gehad. Op 30 October waren de Polen daar aan de zuidzijde van de Mark verschenen bij het Nieuwe Veer. 's Morgens rond 08.30 uur brachten de Duitsers daar de springladingen tot ontploffing in de splinternieuwe bruggen van de nog niet in gebruik zijnde autoweg Breda - | Dordrecht. Ook de spoorbrug moest het ontgelden. De Polen slaagden er met ware doodsverachting in om een bruggehoofd te vormen over de Mark en zelfs om tanks over te zetten. De provisorische brug die ze gebouwd hadden - men gebruikte zelfs grote vlotten- | werd door de Duitse artillerie in elkaar geschoten. De tanks werden daarna buiten gevecht gesteld. Ondanks de gecombineerde aanval van twee Duitse bataljons (een van de 719e Inf.Div. van generaal Schwalbe en een van de 245e Inf.Div. van generaal Sanders, wisten de Polen lang stand te houden.

Na enige dagen moest het bruggehoofd prijsgegeven worden. Het gevecht was voornamelijk een artillerieduel geweest, met alle gevolgen van dien voor Langeweg. Meermalen ook hadden de geallieerden vliegtuigen ingezet. Terheijden 2427: 1836 | Aan het Markkanaal voor Terheijden was de brug richting Breda ook opgeblazen op 30 october vroeg in de morgen. Ook daar was er voor de Polen geen doorkomen aan. Uiteindelijk zijn ze dus via Ter Aalst en Vraggelen er in geslaagd de kanaallinie te nemen. Ref: | Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 20 van 51 Analyse Tijdens de gevechten om het bruggenhoofd werd ook Langeweg door artillerie bestookt. Omdat er geen luchtfoto beschikbaar is tussen deze gebeurtenis en de bevrijding van Langeweg, worden beide gebeurtenissen tegelijk geanalyseerd in 3.5.5. 3.5.2 Luchtaanvallen Langeweg, 2 november 1944 Ter ondersteuning van de oprukkende geallieerde troepen werd Langeweg gebombardeerd en bestookt met boordwapens. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron | Inhoud 2 november 1944 TNA AIR37: 716 | 12 Spitfires 341/145 12x 500 on mortars and strongpoints at cross roads D8743. 12 hits on cross- roads and buildings. 3 houses on fire.

2.11.1944 The squadron of 12 aircraft took off at 16.00 hours led by Capt Andrieux IFC to bomb mortars and TNA AIR27: 1738/42 | anti-tank guns, cross roads and buildings, north of Breda. 12 hits were seen on the cross roads and buildings, three houses were left on fire. The target was later strafed. There was meagre flak at the target. The Squadron landed at 17.15 hours. 3 november 1944 Zevenbergen 0682: 5567 | In den namiddag heftige actie van vliegtuigen, die hun bommen doen neerploffen op Langeweg, op de stellingen langs de Mark en op verkeersknooppunten. Terheijden 2427: 1836 | Het gevecht was voornamelijk een artillerieduel geweest, met alle gevolgen van dien voor Langeweg. Meermalen ook hadden de geallieerden vliegtuigen ingezet. Noord-Brabant 1148: 443 | Prov weg Zwartenberg-Zevenbergschenhoek bij km 3.350 bomtreffer; bij km 6.300 weg versperd door gesprongen viaduct in Rijksweg. Overigens granaattreffers Analyse bombardement De informatie uit Zevenbergen 0682: 5567 is afkomstig van een historisch overzicht van de bevrijding van Zevenbergen, die na de bevrijding is opgesteld. Hierin wordt het bombardement op 3 november geplaatst in plaats van 2 november. Op 2 november wordt in het overzicht geen melding gemaakt van bombardementen.

Dit is mogelijk te verklaren uit het feit dat Zevenbergen al van 30 oktober tot 5 november onder granaatvuur lag en grotendeels werd verwoest. Het is goed voor te stellen dat men er in de chaos en verwarring een dag naast heeft gezeten. Volgens het bronmateriaal zijn door 12 Spitfires 12 500- ponds bommen afgeworpen. Op de luchtfoto van 28 december 1944, anderhalve maand na het bombardement, zijn twaalf bomkraters waargenomen: Ref: | Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 21 van 51 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 22 van 51 Figuur 3.4: de waargenomen kraters op de luchtfoto van 28 december 1944 (bron: WUR 4/1530: 3131). In het bronmateriaal kon alleen informatie over twaalf afworpen worden gevonden, en er zijn twaalf kraters waargenomen. Dat zou betekenen dat alle bommen zijn gedetoneerd. Naast de kraters zijn echter ook nog diverse totaal verwoeste panden waargenomen:

Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 23 van 51 Figuur 3.5: de locaties van de verwoeste panden op luchtfoto’s van 12 september 1944 (boven, vóór het bombardement) en 28 december 1944 (onder, na het bombardement) (bron: resp. WUR 106G/2847: 4379 en WUR 4/1530: 3131). Deze panden kunnen ook zijn verwoest door artillerievuur, of zwaar beschadigd en kort na de bevrijding afgebroken. Er is echter ook een melding van een bomtreffer bij km 3.350 in de provinciale weg Zwartenberg – Zevenbergsche Hoek. De locatie waar het middelste verwoeste pand zich bevindt , op onderstaande historische kaart met geel gemarkeerd, ligt inderdaad op 350 meter van kilometerpaal 3. Het is echter niet zeker dat de provinciale weg op deze wijze doorloopt. Figuur 3.6: de provinciale weg Zwartenberg – Zevenbergschen Hoek en de locatie van het verwoeste pand op een historische kaart (bron: Kadaster).

Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 24 van 51 Op de luchtfoto is op deze locatie geen krater te zien, alleen de verwoeste panden. Het is mogelijk dat een krater wordt verhuld door het puin. Het zou hierbij ook om een grote krater van geschut kunnen gaan. Er zijn alleen aanwijzingen voor twaalf bomafworpen, en er zijn twaalf kraters waargenomen. Er worden dus geen blindgangers verwacht, en er wordt geen verdacht gebied vastgesteld. In onderstaande tabel worden de uitgangspunten uit de Nadere bepalingen (CS- VROO-02) beschreven voor bombardementen door jachtbommenwerpers: Uitgangspunt CS-VROO-02 Analyse Hoe nauwkeurig zijn de locaties waar de vliegtuigbommen zijn ingeslagen per inslag geografisch vast te leggen? Zeer nauwkeurig, zie hierboven Welk type toestel voerde de aanval uit en hoeveel toestellen betrof het? Twaalf Spitfires Op welke datum werd de aanval uitgevoerd volgens de gegevens van de betreffende luchtmacht en kan op basis van lokale bronnen en/of luchtfoto’s bevestigd worden dat de melding van de luchtmacht en de lokale melding overeenkomen? 2 november 1944 In het historisch verslag van de gemeente Zevenbergen wordt 3 november genoemd, maar dit kan een fout zijn Wat was de bommenlading per toestel? 1x 500 lbs Op welke wijze is het bombardement uitgevoerd (bijvoorbeeld of de bommen in één of meerdere aanvallen zijn afgeworpen en de wijze van afwerpen)?

Aangezien elk toestel maar één bom had, is die ook in één aanval afgeworpen, vermoedelijk in duikvlucht Hoeveel inslagen zijn plaatselijk gemeld en/of op luchtfoto’s zichtbaar? 12 Hoeveel bommen zijn gedetoneerd en hoeveel blindgangers zijn gemeld? 12, er zijn geen blindgangers gemeld Analyse beschieting met boordwapens Uit het bronmateriaal blijkt dat de Spitfires Langeweg na het bombardement hebben beschoten met hun boordwapens. Het is niet bekend waar het precieze doelwit zich bevond, en omdat de inslagen van boordwapens niet zichtbaar zijn op luchtfoto’s, kan hier ook geen betrouwbare afbakening voor worden vastgesteld. In 1985 zijn door de EODD twaalf 20mm granaten aangetroffen die mogelijk afkomstig zijn van deze beschieting. 4 Het is echter niet bekend waar in Langeweg deze granaten zijn aangetroffen. Vanwege een gebrek aan aanknopingspunten is hier geen verdacht gebied aan toegekend.

In onderstaande tabel worden de uitgangspunten uit de Nadere bepalingen (CS- VROO-02) beschreven voor beschietingen door vliegtuigen: Uitgangspunt CS-VROO-02 Analyse Is de locatie van het getroffen doelwit bekend? Niet exact Betrof het een stilstaand of bewegend doel? Stilstaand Welk(e) type(n) toestel is/zijn ingezet? Spitfire Met welke bewapening is geschoten? 20mm Hispano cannon Wat was de beschietingswijze of de toegepaste tactiek (waaronder afstand en hoek van het vliegtuig ten opzichte van het doel) Vermoedelijk in duikvlucht Welke informatie is er over de schade die werd veroorzaakt door de beschieting? Geen, de meeste schade is veroorzaakt door bominslagen en granaatvuur 4 MORA 19853347. Uitgangspunt CS-VROO-02 | Analyse Zijn er aanwijzingen dat er ontplofbare oorlogsresten zijn | In 1985 zijn er twaalf 20mm granaten gevonden, maar het is niet aangetroffen in het kennelijk beschoten gebied of in de | bekend waar nabijheid daarvan? 3.5.3 Bevrijding Langeweg, 4 november 1944 Na zware artilleriebeschietingen en bombardementen werd Langeweg op 4 november 1944 bevrijd.

Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron | Inhoud 3 november 1944 [68 Med Regt] TNA WO171: 1062 | Y73 8698 4338 Y74 8747 4338 Y75 8720 4312 Y76 8772 4306 4 november 1944 Van Doorn, Operatie | De opmars van het 415e Infanterie Regiment in de richting van Zevenbergen verliep eveneens Rebound, 52 | langzaam. Men zou er die zaterdag niet meer in slagen deze gemeente te bevrijden. Het dorp Langeweg kon deze dag nog wel worden bevrijd De geallieerde troepen naderen Langeweg vanuit het zuidoosten. Op 30 oktober blazen de Duitsers de brug over de Mark bij Zwartenberg op. Felle gevechten zijn het gevolg met veel artillerievuur. In en rond Langeweg staan artillerie en de tankafweer van de Duitsers. Het klooster en het seminarie liggen midden in de vuurlinie. De kapel wordt vrij snel door granaten getroffen. Direct na de eerste Website Canon van Moerdijk | schoten zoeken de bewoners van het dorp dekking in het klooster waar in een van de kelders een Duits front- lazaret is gevestigd. Op de gebouwen komen meerdere voltreffers terecht; achteraf heeft men negentig inslagen kunnen tellen. Op 5 november trekken de Duitsers weg, de eerste Canadese militairen komen op 6 november aan: Langeweg is bevrijd. Langeweg krijgt het zwaar te verduren.

Terugtrekkende Duitsers steken boerderijen in brand en van Hoedelmans, De bevrijding | 31 oktober tot 4 november ligt het dorp constant onder zwaar artillerievuur. Het seminarie van de van West-Brabant, 67 | paters Capucijnen wordt op één dag negentig keer getroffen. De kerk raakt zwaar beschadigd en de panden in de Dorpsstraat en de Scholstraat werden vernield. Op 4 november 1944 is de bevrijding, welke aan vijftien inwoners van Langeweg het leven kost, een feit. De 5e November bekommerden zich de Polen voornamelijk om de streek tussen Made en de Amer, Terheijden 2427: 1836 | dus Drimmelen en omgeving. Op 6 November werd de aandacht gericht op de omgeving Langeweg en Zevenbergse Hoek, waar de Polen in de loop van de middag arriveerden. De Duitsers waren de vorige dag al vertrokken. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was in de kelder van het Voormalige Rooms Katholieke Klooster in Website Traces of War | Langeweg een Duits Front-Lazaret gevestigd. Tegen het einde van de oorlog in oktober 1944 vonden veel inwoners van Langeweg in een klooster een veilige schuilplaats. Zevenbergen 0682: 5567 | Zevenbergsche | hoek is bevrijd door Poolse troepen. Zevenbergen en Langeweg door Amerikaanse troepen Ref: | Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 25 van 51 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.

Pagina 26 van 51 Figuur 3.7: de opmars van de geallieerden in west Brabant (bron: Zevenbergen 682: 5567). Er is geen informatie gevonden over de bevrijding van Langeweg in de After Action Reports van de 104 US Infantry Division5, of in het boek over deze divisie, Timberwolf Tracks. Analyse De teruggeslagen oversteek van de Polen op 31 oktober 1944 (zie 3.5.1) en de bevrijding van Langeweg gingen gepaard met zware artilleriebeschietingen. Deze worden afgebakend in 3.5.5. 3.5.4 Oorlogsschade Langeweg Na de bevrijding is Langeweg grotendeels verwoest. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot de oorlogsschade in Langeweg per bron vermeld: Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron Inhoud Zevenbergen 0682: 5567 Rest ons nog mede te deelen, dat Zevenbergen's buitenwijken als Langeweg en Zevenbergschen Hoek het ook zeer zwaar te verduren hadden. (…) Te Langeweg werd het seminarie door plm 75 granaattreffers zwaar beschadigd, terwijl circa 800 menschen in de kelders van het klooster een toevlucht hadden gezocht.

Een 40 -tal huizen werden hier geheel of gedeeltelijk verwoest en 16 dooden vielen als slachtoffers van het oorlogsgeweld Terheijden 2423: 528 Burgemeester en wethouders van Terheyden geven by deze opdracht aan de Nederlandsche Heide - Maatschappy te Breda tot het in werkverruiming uitvoeren van opruimingswerkzaamheden te Langeweg 5 NARA RG407: 11946.

Bron | Inhoud Naar aanleiding van uw verzoek tot het opmaken van een advies met begroting van kosten betreffende het puinruimen in uw gemeente, berichten wij u het volgende. Terheijden 2423: 528 | Ligging en grootte: de gebouwen (burgerwoonhuizen) liggen in het dorp Langeweg. Het op te nemen aantal bedraagt 12. Tegenwoordige toestand: de gebouwen zijn door oorlogshandelingen zodanig verwoest dat ze niet weer kunnen worden opgebouwd Noord-Brabant 1148: 443 | Prov weg Zwartenberg-Zevenbergschenhoek bij km 3.350 bomtreffer; bij km 6.300 weg versperd door gesprongen viaduct in Rijksweg. Overigens granaattreffers Terheijden 2423: 271 | RK Bijzondere Lagere School Kerkdorp Langeweg Schoolstraat C27 oorlogsgeweld 29 oct - 6 nov 1944 Zevenbergen 0682: 1487 | [30 oktober – 5 november oorlogsschade: Langeweg C54, RK Meisjesschool Langeweg C114, politiewoning Langeweg, Terheijden 2423: 271 | RK Bijzondere Lagere School Kerkdorp Langeweg Schoolstraat C27 oorlogsgeweld 29 oct - 6 nov 1944 Terheijden 2423: 270 | [oorlogsschade RK Jongensschool Langeweg C27] Zevenbergen 0682: 5385 | door oorlogsgeweld zwaar beschadigde schoolgebouw Mariaschool De Langeweg 46 Vanwege de grote verwoestingen in het hele dorp zijn de individuele schadegevallen niet geanalyseerd.

3.5.5 Analyse en afbakening artilleriebeschietingen Uit het bronmateriaal blijkt dat Langeweg vijf dagen lang onder artillerievuur heeft gelegen. Op de luchtfoto van 28 december 1944 zijn dan ook een groot aantal kraters te zien. De geschutskraters in de directe omgeving van het onderzoeksgebied zijn hieronder weergegeven: Figuur 3.8: de waargenomen geschutskraters rondom het onderzoeksgebied op de luchtfoto van 28 december 1944 (bron: WUR 4/1530: 3131). Op de donkere velden en waar bebouwing staat zijn inslagen soms nauwelijks te onderscheiden. In deze gebieden zijn er dus waarschijnlijk meer inslagen dan kon worden waargenomen, met name ter plaatse van het klooster en de aangrenzende tuin. Het klooster zou 75 treffers hebben gehad, en inslagen in de kloostertuin zijn verhuld door de begroeiing. Hieruit blijkt dat het hele onderzoeksgebied onder artillerievuur heeft gelegen en ook geheel verdacht is op Ref: | Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 27 van 51 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 28 van 51 de aanwezigheid van verschoten geschutmunitie. Hier kunnen de volgende ontplofbare oorlogsresten worden verwacht: Soort OO Subsoort (kaliber) Verschijningsvorm Verticale afbakening Geschutmunitie Geallieerd Diverse (2 inch t/m 155 mm) Verschoten Tot 1,75m -mv WOII* Tot 1,85 – 0,45m -NAP** * Voor de verticale afbakening is uitgegaan van het grootste kaliber.

De kleinere kalibers zullen niet tot de maximale diepte zijn ingedrongen. ** De verticale afbakening ten opzichte van NAP is een indicatie, ingeschat aan de hand van gegevens over historische maaivel dhoogtes. Deze kunnen lokaal verschillen. Voor het grootste aan te treffen kaliber is uitgegaan van de grootste granaat die in Langeweg is aangetroffen. Dit zijn vijf 155mm granaten die in 1985 door de EODD zijn geruimd.6 Voor de verticale afbakening is gebruik gemaakt van de voorschriften uit het CS -VROO-02 (ontwerpversie juli 2023), waarin de maximale indringingsdiepte van diverse kalibers in verschillende soorten grond is vastgesteld. Volgens boormonsters van DINOloket bestaat de bodem in de omgeving van het onderzoeksgebied uit klei- en zandgrond. Hier wordt uitgegaan van het scenario met de diepste indringing, namelijk kleigrond. Houwitsermunitie van 11 tot 16 cm kan in kleigrond 100 tot 175 cm indringen. Uit het bestand TophoogteMD blijkt dat de historische maaiveldhoogte in 1970 in het onderzoeksgebied varieerde tussen 0,1m -NAP en 1,3m NAP.

In onderstaande tabel worden de uitgangspunten uit de Nadere bepalingen (CS- VROO-02) beschreven voor artilleriebeschietingen: Uitgangspunt CS-VROO-02 Analyse Zijn de locaties van de schademeldingen bekend? Ja Zijn er luchtfoto’s beschikbaar waarop kraters en/of schade aan de infrastructuur zichtbaar zijn? Ja Is bekend welke eenheid of eenheden de beschietingen heeft/hebben uitgevoerd? Ja, de artillerie van de 104 US Infantry Division , 2 e Poolse Artillerie Regiment, 68 en 53 Medium Regiment en 4 Army Group Royal Artillery Is bekend welke typen geschut en kalibers zijn ingezet? Niet vanuit het bronmateriaal; de kalibers zijn vastgesteld aan de hand van munitieruimingen Is bekend hoeveel granaten er zijn verschoten? Nee Konden hier in relatie tot de bodemgesteldheid blindgangers onopgemerkt achterblijven? Ja Vonden de beschietingen destijds plaats in landelijk/stedelijk gebied? Deels bebouwd, deels landelijk Lag het onderzoeksgebied in een opmarsroute? Ja Is het bekend wat de aard van de beschieting was? Uitwerkingsvuur Is het bekend binnen welk tijdsbestek de beschietingen hebben plaatsgevonden? Enkele dagen Lag het onderzoeksgebied aan een statisch front? Nee 3.6 Vermoedelijk wagenpark Langeweg Op de luchtfoto van 28 december 1944 is ten noordwesten van het onderzoeksgebied een vermoedelijk wagenpark waargenomen, met een groot aantal Splitterboxen waarin de voertuigen veilig

geparkeerd konden worden. 6 MORA 19853347. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 29 van 51 Figuur 3.9: het vermoedelijke wagenpark op de luchtfoto van 28 december 1944 (bron: WUR 4/1530: 3131). In het bronmateriaal wordt verder geen melding gemaakt van een wagenpark op deze locatie. Vermoedelijk betreft het dus een geallieerd wagenpark; een Duits wagenpark zou vermoedelijk wel gebombardeerd of beschoten zijn. Het wagenpark bevindt zich op enkele honderden meters afstand van het onderzoeksgebied. Derhalve wordt hier geen verdacht gebied aan toegekend.

3.7 | Mijnen In het bronmateriaal wordt melding gemaakt van mijnen in Langeweg. Hieronder wordt de informatie met betrekking tot deze gebeurtenis per bron vermeld: Bron | Inhoud 9 maart 1945 IX. A Spitters. C6. zeer waarschijnlijk. Weiland voor het woonhuis (aldaar werden door A. Spitters Terheijden 2423: 474 | reeds 3 schoenmijnen aangetroffen, die door hem onschadelijk zijn gemaakt) op een perceel bouwland bij de boerderij X. C. Damen, Noordsche weg C9 zeer waarschijnlijk. Bouland achter de boerderij gelegen XI. P.J. Conincx A254 zeer waarschijnlijk. 3,5 ha grasland, gelegen op de Noord 4 april 1945 Noord Brabant - Terheijden - Hokkenberg Noord-Brabant 127: 307 | Kad sectie A nr 383 tegenover de weg Kopie in SIB 59 | J. Snoeijs C46 Terheijden Voetmijnen, reeds 40 stuk geschoten Van de opzichter van het Bureau Oogstvoorziening ontving ik onderstaande adressen waar VERMOEDELIJK mijnengevaar aanwezig is: Noord-Brabant 127: 307 | Langs de Mark van Standdaarbuiten tot Langeweg aan weerszijden J Kavelaars, Langeweg B van Meer, Langeweg Op onderstaande kaart van de gemeente Zevenbergen zijn de dichtstbijzijnde mijnen bij de spoorlijn ingetekend. figuur 4.10: mijnenvelden in de gemeente Zevenbergen (bron : SIB 62) Analyse In de archieven van de Mijnopruimingsdienst (SIB 62) zijn diverse lijsten gevonden van locaties waar mijnen en granaten zouden liggen.

Hiervan zijn alleen de eigenaar en het toenmalige kadastrale perceel genoemd. Op basis hiervan kon de exacte locatie niet worden achterhaald. Afgaande op de bovenstaande kaart zijn er geen mijnenvelden nabij het onderzoeksgebied gelegen. Volgens mijnenveldkaarten van het SIB in Rijswijk zijn in de directe nabijheid van het onderzoeksgebied geen mijnenvelden gelegen. Deze informatie wordt als leidend beschouwd. Derhalve wordt geen verdacht gebied voor mijnenvelden toegekend. Ref: | Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 30 van 51 3.8 | Munitievondsten AES heeft de relevante MORA’s bij de EOD aangevraagd en geanalyseerd. Deze zijn hieronder weergegeven en ingetekend op de gebeurtenissenkaart in bijlage 2.

Nummer | Locatie | Aangetroffen OO | Opmerking 19762839 | Bouwland aan de Hamseweg | Granaat 50x 15cm; bij ploegen gevonden | Indicatie voor te Langeweg | artilleriebeschietingen Indicatie voor 5x artilleriegranaat HE 155mm | artilleriebeschietingen 19853347 | Langeweg, locatie onbekend | 1x artilleriegranaat HE 25 ponder | 20mm granaten mogelijk 12x 20mm granaat HE/API | indicatie voor boordwapenbeschietingen Exacte locatie niet bekend Indicatie voor 1x brisantgranaat van 5.5 inch | artilleriebeschietingen 19872497 | Aardappelveld Langeweg | 1 brisantpantsergranaat 2cm | 2cm mogelijk indicatie voor 100 kkm diversen | boordwapenbeschietingen Exacte locatie niet bekend 20030940 | Ringweg Langeweg | 1x 5.5 inch brisantgranaat | Indicatie voor artilleriebeschietingen 3.9 | Leemten in kennis Ondanks diepgravend onderzoek zijn er nog steeds potentiële leemten in kennis, zoals: • | De EODD is haar ruimingen pas vanaf 1970 systematisch gaan registreren. Van de periode 1945- | 1970 zijn daarom zeer beperkt ruimingsgegevens beschikbaar. • | De exacte locatie van munitieruimingen is vaak niet te bepalen. Meestal wordt als ligplaats het dichtstbijzijnde adres opgegeven, wat in dunbevolkte gebieden op grote afstand van de daadwerkelijke ligplaats kan liggen. • | Bij veel munitieruimingen wordt het politiebureau als ligplaats aangemerkt.

Het betreft hier meestal munitie die bij het politiebureau is afgeleverd. De originele ligplaats is vrijwel nooit bekend. Derhalve worden deze munitieruimingen niet in de analyse meegenomen. • | Tijdens en na de oorlog is soms munitie gedumpt in schuttersputten, loopgraven, watergangen en dergelijke. Deze dumpingen zijn vrijwel nooit gedocumenteerd en kunnen dus zeer zelden worden achterhaald. • | Sommige archiefstukken zijn handgeschreven. Registraties kunnen onleesbaar zijn of verkeerd zijn geïnterpreteerd. • | De adressen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog zijn in de meeste gevallen niet of nauwelijks te herleiden naar de huidige situatie. Derhalve kunnen deze plaatsaanduidingen vaak beperkt worden gebruikt. 3.10 Wat is niet geanalyseerd? Hieronder volgen een aantal onderzoekskeuzes die AES gemaakt heeft: • | Dit onderzoek heeft zich alleen gericht op de oorlogshandelingen in de periode 1940 – | 1945 en op vondsten en ruimingen van OO tijdens en na de oorlog. Er is geen onderzoek verricht naar gebeurtenissen vóór of ná de Tweede Wereldoorlog die kunnen hebben geleid tot het achterblijven van OO in het onderzoeksgebied. • | Het afwerpen van brandbommen is voor de volledigheid in het onderzoek meegenomen maar niet verder geanalyseerd. Op basis van beperkt bronnenmateriaal kan geen gefundeerde uitspraak worden gedaan over een verdacht gebied.

Dit geldt evenzo voor boordwapenbeschietingen. • | Grondgevechten waarbij kleinkalibermunitie is gebruikt zijn voor de volledigheid in het onderzoek meegenomen maar uit doelmatigheidsoverwegingen niet uitgebreid geanalyseerd. De kans dat kleinkalibermunitie als gevolg van deze gevechten nog aanwezig is wordt door AES | als zeer gering beschouwd. • | Gedurende de bezetting stonden in (de omgeving van) het onderzoeksgebied luchtafweerstellingen. Deze hebben talloze malen vuur afgegeven waardoor mogelijk blindgangers in de bodem zijn achtergebleven. Hiernaar is geen Ref: | Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 31 van 51 Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Pagina 32 van 51 onderzoek gedaan omdat het inslaan van luchtdoelgranaten een incidenteel karakter heeft en de spreiding dermate groot is dat hier geen realistische conclusies aan verbonden kunnen worden. • Een vooronderzoek na-conflictperiode maakte geen deel uit van de opdracht. Indien dit toch gewenst is, kan de OO-bodembelastingkaart gezien worden als een ‘startpunt’ voor een dergelijk onderzoek. De als verdacht aangemerkte gebieden kunnen na een studie van naoorlogse bodemingrepen (een apart vooronderzoek na- conflictperiode of een risicoanalyse) alsnog als onverdacht worden aangemerkt. Ref: Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.

Pagina 33 van 51 4 CONCLUSIE EN ADVIES 4.1 Conclusie In opdracht van Gemeente Moerdijk heeft AES een vooronderzoek OO uitgevoerd rondom Kloosterweg 24 te Langeweg. Aanleiding voor het vooronderzoek is de realisatie van woningen. Als gevolg van artilleriebeschietingen in 1944 kunnen in het onderzoeksgebied OO aanwezig zijn. Het onderzoeksgebied is geheel verdacht op de aanwezigheid van OO. Op de bodembelastingkaart in bijlage 3 is deze conclusie weergegeven. In het onderzoeksgebied kunnen de volgende OO worden verwacht: Soort OO Subsoort (kaliber) Verschijningsvorm Verticale afbakening Geschutmunitie Geallieerd Diverse (2 inch t/m 155 mm) Verschoten Tot 1,75m -mv WOII* Tot 1,85 – 0,45m -NAP** * Voor de verticale afbakening is uitgegaan van het grootste kaliber. De kleinere kalibers zullen niet tot de maximale diept e zijn ingedrongen. ** De verticale afbakening ten opzichte van NAP is een indicatie, ingeschat aan de hand van gegevens over historische maaiveldhoogtes. Deze kunnen lokaal verschillen. De uitspraak ‘verdacht’ of ‘onverdacht’ is een waarschijnlijkheidsuitspraak gebaseerd op uitgebreid bronnen- onderzoek, analysemethoden en inschattingen op basis van ervaring. Of er daadwerkelijk ontplofbare oorlogsresten in de bodem aanwezig zijn kan alleen vastgesteld worden door middel van detectie en opsporingsonderzoek. In paragraaf 2.4.

is de definitie van een verdacht gebied opgenomen. 4.2 Advies voor verdere werkzaamheden AES adviseert het volgende: Binnen het verdacht gebied dienen eerst opsporingswerkzaamheden uitgevoerd te worden voordat daar grondroerende werkzaamheden kunnen plaatsvinden. De meest geschikte detectiemethode kan worden bepaald aan de hand van de verwachte OO, de diepteligging en de uit te voeren werkzaamheden. Dit opsporingsonderzoek dient uitgevoerd te worden door een CS-OOO gecertificeerd bedrijf. Zie bijlage 5 voor het CS-OOO certificaat van AES. Er kan ook voor worden gekozen om eerst een Vooronderzoek na-conflictperiode en/of een Risicoanalyse uit te voeren. In een Vooronderzoek na-conflictperiode wordt bekeken wat voor grondroeringen na 1945 in het projectgebied hebben plaatsgevonden. De contouren van naoorlogs vergraven grond kunnen immers als onverdacht worden beschouwd, en hier hoeft geen opsporingsonderzoek plaats te vinden. Hier geldt dan wel het protocol toevalsvondst (zie bijlage 4). Het Vooronderzoek na-conflictperiode kan wel of geen onderdeel vormen van een Risicoanalyse, waarin wordt bekeken wat de risico’s van de voorgenomen werkzaamheden zijn in relatie met de verwachte ontplofbare oorlogsresten, en wat de effecten van een eventuele ongecontroleerde uitwerking zullen zijn.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://moerdijk.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/883722ad-1719-4ca6-a2a9-51c6b79eecaa?agendaItemId=9261f012-1ee0-4c63-8ca4-f54844907cf2