CConstaterende datMoerdijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 5.10 RAAP PVE def getekende versie

Commissievergadering 27 augustus 2026, gemeente MoerdijkBij agendapunt: Vaststellen wijzigingsbesluit Omgevingsplan Moerdijk, plangebied Markvelden-Zuid12.320 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) . Archeologische opgraving (variant archeologische begeleiding) . RAAP -PvE / versie [1] PROGRAMMA VAN EISEN RAAP -PVE 3105 Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ) Archeologische opgraving (variant archeologische begeleiding) Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen-Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk)). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleiding). Locatie | De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand Projectnaam | Plangebied Zevenbergen-Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk)). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleiding). Plaats binnen archeologisch proces: Archeologische opgraving (variant archeologische begeleiding) Geldigheid Programma van Eisen: Het Programma van Eisen is in principe geldig tot een jaar na goed- keuring, tenzij de bevoegde overheid anders besluit. Indien dit PvE is verbonden aan een vergunning, dan behoudt het zijn geldigheid voor de duur van de geldigheid van de betreffende vergunning.

Naar verwachting zal het onderzoek in fasen worden uitgevoerd. Per fase dient het PvE geactualiseerd te worden door middel van een oplegblad, waarin de begrenzing van de betreffende fase, de omvang van het te onderzoeken gebied en Bijlage 1 (Lijst met te verwachten aantallen) worden bijgesteld en vastgelegd. Opstellers / auteurs | Datum | Paraaf RAAP Archeologisch Adviesbureau, regio West-Nederland | 30-09-2024 M. van Zon MA (Senior KNA archeoloog) 06 - 30 12 82 41 m.van.zon@raap.nl Controle / goedkeuring | Datum | Paraaf RAAP Archeologisch Adviesbureau, regio West-Nederland | 30-09-2024 drs. A. Müller (Senior KNA archeoloog) 06 - 22 14 65 35 a.muller@raap.nl Opdrachtgever / initiatiefnemer | Datum | Paraaf Gemeente Moerdijk M. Lazeroms 06 - 15 53 23 98 marlies@lazeroms@moerdijk.nl Goedkeuring bevoegde overheid | Datum | Paraaf RAAP-PvE 3105 / versie 30-09-2024 | [2] Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [3] Gemeente Moerdijk Archeologisch adviseur namens deze: Programmabureau regio West -Brabant P.P.J.

Kimenai MA 06 - 21 15 00 39 regioarcheologie@west -brabant.eu Kennisgeving depothouder / eigenaar Verzendd atum Provinciaal depot voor bodemvondsten provincie Noord -Brabant M. den Hartog Waterstraat 16, ’s-Hertogenbosch 06 - 18 30 32 25 archeologie@brabant.nl

Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [4] Inhoud 1 Administratieve gegevens onderzoeksgebied .................................................................................................. 6 2 Aanleiding en motivering van het onderzoek .................................................................................................... 7 3 Eerder uitgevoerd onderzoek .......................................................................................................................... 11 3.1 Eerder uitgevoerd onderzoek ................................ ................................ ................................ .......... 11 3.2 Geraadpleegde bronnen en partijen ................................ ................................ ................................ . 11 4 Archeologische verwachting ........................................................................................................................... 12 4.1 Regionale archeologische (inclusief bouwhistorische) en (cultuur)landschappelijke contex t ............... 12 4.2 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) ................................ ................................

......................... 17 4.3 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) binnen en buiten het plan gebied ........................... 18 4.4 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen ................................ ................................ ..... 18 4.5 Structuren en sporen ................................ ................................ ................................ ...................... 18 4.6 Anorganische artefacten ................................ ................................ ................................ ................. 18 4.7 Organische artefacten ................................ ................................ ................................ ..................... 18 4.8 Archeozoölogische, archeobota nische en fysisch antropologische resten ................................ ......... 19 4.9 Gaafheid en conservering ................................ ................................ ................................ ............... 19 4.10 Motivatie ................................ ................................ ................................ ................................ ....... 19 5 Doel- en vraagstelling ..................................................................................................................................... 20 5.1 Doelstelling ................................ ................................

................................ ................................ .... 20 5.2 Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders ................................ ................................ .......... 20 5.3 Vraagstelling ................................ ................................ ................................ ................................ .. 20 5.4 Onderzoeksvragen ................................ ................................ ................................ .......................... 20 6 Methoden en technieken ................................................................................................................................. 23 6.1 Strategie (inclusief motivatie) ................................ ................................ ................................ .......... 23 6.2 Methoden en technieken ................................ ................................ ................................ ................. 24 6.3 Omgang met kwetsbare vondsten en monsters ................................ ................................ ................ 26 6.4 Structuren en grondsporen, scheepswrak of vliegtuig ................................ ................................ ....... 26 6.5 Aardwetenschappelijk onderzoek ................................ ................................ ................................ ....

26 6.6 Anorganische artefacten ................................ ................................ ................................ ................. 27 6.7 Organische artefacten ................................ ................................ ................................ ..................... 27 6.8 Archeozoölogische, fysisch antropologische en archeobotanische resten ................................ ......... 28 6.9 Overige resten ................................ ................................ ................................ ................................ 28 6.10 Dateringstechnieken ................................ ................................ ................................ ..................... 28 6.11 Beperkingen ................................ ................................ ................................ ................................ . 29 7 Uitwerking ....................................................................................................................................................... 30 7.1 Evaluatiefase ................................ ................................ ................................ ................................ .. 30 7.2 Structuren, grondsporen, scheepswrak of vliegtuig, vondstverspreidingen ................................ ........ 30 7.3 Analyse aardwetenscha ppelijke gegevens ................................

................................ ....................... 31 7.4 Anorganische artefacten ................................ ................................ ................................ ................. 31 7.5 Organische artefacten ................................ ................................ ................................ ..................... 31 7.6 Archeozoölogische, fysisch antropologische en botanische resten ................................ .................... 31 7.7 Rapportage ................................ ................................ ................................ ................................ .... 32 8 Selectie en conservering ................................................................................................................................. 34 8.1 Selectie materiaal voor uitwerking ................................ ................................ ................................ ... 34 Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [5] 8.2 Selectie materiaal voor deponering en verwijdering ................................ ................................ ..........

34 8.3 Selectie materiaal voor conservering ................................ ................................ ............................... 34 9 Deponering ...................................................................................................................................................... 35 9.1 Eisen betreffende he t depot ................................ ................................ ................................ ............ 35 9.2 Te leveren product ................................ ................................ ................................ .......................... 35 10 Randvoorwaarden en aanvullende eisen ...................................................................................................... 36 10.1 Personele randvoorwaarden ................................ ................................ ................................ .......... 36 10.2 Overlegmomenten ................................ ................................ ................................ ......................... 36 10.3 Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluati e ................................ ................................ ......... 36 10.4 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen ................................ ................................ ............

37 11 Wijzigingen ten opzichte van het vastgestelde PvE ...................................................................................... 38 11.1 Wijzigingen tijdens het veldwerk ................................ ................................ ................................ .... 38 11.2 Belangrijke wijzigingen ................................ ................................ ................................ .................. 38 11.3 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk ................................ ....................... 38 11.4 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering ................................ ............................ 38 Literatuur ............................................................................................................................................................ 39 Websites/Digitale bronnen ................................................................................................................................. 39 Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices .................................................................................... 40 Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) .

RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [6] 1 Administratieve gegevens onderzoeksgebied Projectnaam Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) . Toponiem / locatie Deelgebied en De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand Plaats Zevenbergen Gemeente Moerdijk Provincie Noord -Brabant Centrum coördinaten 101.200/405.700 Waterstaatkundige gegevens n.v.t. CMA / AMK status n.v.t. Archi s monumentnummer n.v.t. Oppervlakte plangebied 40 hectare Onderzoeksgebied ca. 18 00 strekkende meter Huidig grondgebruik Akkerland Figuur 1. De ligging van projectgebied Zevenbergen -Oost en de verschillende deelgebieden daarb innen (rood omlijnd). Het plangebied voor die PvE heeft betrekking op deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (zwarte omlijnd). Inzet: ligging in Nederland (ster).

Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [7] 2 Aanleiding en motivering van het onderzoek Aanl eiding en motivering De aanleiding van het onderzoek waarop dit PvE betrekking heeft , is de beoogde gebieds ontwikkeling van Zevenbergen -Oost . Dit PvE richt zich op de deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand , hier gedefinieerd als het plangebied (figuur 1). In deze deelgebieden is woningbouw gepland in combinatie met nieuwe infrastructuur. Behalve de aanleg van infrastructuur die samenhangt met de woningbouw (toegangswegen, waterberging en, riolering en nutsvoorzieningen) wordt in De Hil een stationstunnel gerealiseer d en in het zuiden een tunnel voor de Verlengde Zuidrand. Voor Zevenbergen -Oost bestaan indicatieve stedenbouwkundige schetsen die een indruk van de beoogde inrichting geven (figuur 2). Voor Markvelden Noord en de Verlengde Zuidrand(tunnel) is een gewijzigd bestemmingsplan in voorbereiding . Daarmee bestaat een meer concreet inzicht in de geplande inrichting , besta and uit bouwvlakken, afg ewisseld met groen, waterberging en en infrastructuur.

In De Hil en Markvelden Zuid moet de planologische procedure nog worden doorlopen , maar is sprake van eenzelfde opzet. Voor een deel van het gebied is in 2022 een bureauonderzoek uitgevoerd (Van Loover en, 2022) , maar dit is ondertussen achterhaald vanwege de in 2023 vastgestelde nieuwe gemeentelijke archeologische verwachtingskaart (Ellenkamp, 2023) . In overleg met opdrachtgever en bevoegd gezag is een actualisering uitgevoerd in de vorm van een werkpla n voor het gehele Zevenbergen - Oost projectgebied. Dit plan is g ericht op het bepalen van een geschikte onderzoeksstrategie, passend bij de archeologische verwachting (op basis van de actuele verwachtingskaart) in relatie tot de planontwikkelingen en de daa raan gekoppelde tijdspaden (Ellenkamp, 2024). Op de gemeentelijke beleidskaart kent het gehele plangebied een archeologische waarde 5 (figuur 3). Waar waardes 2 t/m 4 betrekking hebben op sporen van bewoning, heeft waarde 5 betrekking op andere vormen van landgebruik. Voor het plangebied gaat het om sporen van veentonginning en inpoldering doorheen het gehele gebied, en de kans op het aantreffen van resten gerelateerd aan scheepvaart in het Zwanengat: een kreekbedding op de grens tussen De Hil en Markvelde n Noord (bijv. zie hoofdstuk 4 voor verdere toelichting ).

Ze komen in veel lagere dichtheden voor, maar geven vorm aan het verhaal dat kenmerkend is voor de geschiedenis van Zevenberg en, van het (herhaaldelijk) verdrinken en weer ontginnen van het gebied. Vanwege de lagere dichtheden gelden ruimere vrijstellingsgrenzen (<10.000 m2 en 40 cm -Mv en/of M.E.R. plicht). Daarnaast laten deze sporen en complexen zich minder goed met traditioneel onderzoek opsporen: een greppel , sluis of gezonken boot laat zich vri jwel niet met booronderzoek of proefsleuvenonderzoek traceren (Ellenkamp, 2024). De beleidslijn is om voor dergelijke gebieden vroegtijdig in te zetten op een bureaustudie en te bepalen waar binnen de projectontwikkeling de mogelijkheden liggen tot het doe n van relevante archeologische waarnemingen. Met instemming van opdrachtgever en bevoegd gezag is dit als volgt in het werkplan vastgelegd (Ellenkamp, 2024, 14 -15): Impact van de ingrepen : met de inrichting voor woningbouw gaan bodemingrepen gepaard. Dez e bestaan uit ontgravingen voor cunetten, waterpartijen, tunnels en funderingen. Deze kunnen lokale Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) .

RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [8] delen van ontginningssporen wel verstoren, maar tasten de grote patronen als geheel niet aan. Grootschalige afgraving van de bovengrond (bouwrijp maken) wor dt niet voorzien. Wel wordt het gebied ‘voorbelast’, wat wil zeggen dat een pakket grond wordt opgebracht om de bodem nu al te laten klinken en bodemdaling nadat de woningbouw is gerealiseerd te voorkomen. Dit zal dus tot compactie van eventuele archeologi sche resten leiden (de mate daarvan is nog niet bekend). Het wordt verwacht dat sporen (zoals greppels) weliswaar samengedrukt zullen worden, maar nog wel altijd in het vlak herkenbaar zijn, zodat de ruimtelijke verspreiding nog altijd gedocumenteerd kan worden. De impact op aan de natte context gerelateerde structuren, zoals bijvoorbeeld een boot, wordt beperkt ingeschat. Deze liggen namelijk ingebed in de relatief zandige kreekvulling die veel minder aan klink onderhevig is dan klei en veen. Geschikte ond erzoeksvorm : de verwachte sporen bestaan uit uitgestrekte ontginningspatronen in de polder en eventuele puntlocaties in natte context (bijvoorbeeld resten van scheepvaart). Beide laten zich lastig met traditionele vormen van archeologisch vooronderzoek ops poren. De kans daarop is groter bij lang doorlopende en/of aaneengesloten vlakken.

Deze doen zich voor bijvoorbeeld wanneer voor het bouwrijp maken de teelaarde wordt afgegraven, maar dat lijkt vooralsnog niet aan de orde. Andere waarnemingsmogelijkheden l iggen bij het graven van cunetten voor wegen, riolering en kabels/leidingen en het ontgraven van de tunnels en waterpartijen. Methode : het doen van waarnemingen in combinatie met de civiele werken valt onder een archeologische begeleiding. Daarbij is onde rscheid te maken in intensief (permanent een archeoloog aanwezig) en extensief (inspectie van vlakken zodra die zijn aangelegd). Gezien de aard en dichtheid van de verwachte resten ligt het voor de hand hier te kiezen voor een extensieve begeleiding. Dat w il zeggen dat de vlakken na aanleg door de archeoloog worden geïnspecteerd. De archeoloog wordt tijdig (tenminste een week vooraf) door de civiel aannemer geïnformeerd, wanneer vlakken klaar liggen voor inspectie. Hiermee kan tegen relatief beperkte inspan ning en met beperkte hinder voor de civiele uitvoering inzicht worden verkregen in de sporen van ontginning en economische activiteiten die in het gebied zijn achtergelaten.

De exacte werkwijze wordt vroeg in de concretiseringsfase en in overleg met de civ iel uitvoerder en bevoegde overheid vastgelegd in een programma van eisen (eventueel kan dit meegenomen worden in de vergunning) waarin de vrijstelling, randvoorwaarden en werkwijze zijn vastgelegd. In dit PvE wordt ook bepaald waar en welke ontgravingsvla kken geïnspecteerd worden. In deelgebieden de Hil en Zuidrandtunnel is de ontgraving van twee tunnels voorzien. Aangezien de tunnels afzonderlijk de vrijstellingsgrens van 10.000 m 2 niet overschrijden en een extensieve begeleiding hier lastig in de praktis che uitvoering valt in te passen, kunnen in dit specifieke geval de tunnels van verder onderzoek vrijgesteld worden. Temeer omdat de voorziene kenniswinst (inzicht in het verloop van ontginningspatronen) behaald kan worden bij het graven van de wegcunetten en waterpartijen elders in de deelgebieden waar betere waarnemingsmogelijkheden bestaan. Onderhavig PvE vloeit hieruit voor t, waarbij het archeologisch onderzoek wordt gecombineerd met de civieltechnische werkzaamheden en uitgevoerd wordt als een opgravin g - variant archeologische begeleiding. De insteek is een win -win situatie te creëren waarbij relevante archeologische waarnemingen op pragmatische wijze worden vergaard, met zo min mogelijk belemmering voor de uitvoer van de werken en een gerichte inzet v an mensen en middelen.

Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [9] Figuur 2. Indicatieve stedenbouwkundige schets van het plangebied en aangrenzende deelgebieden (bron: moerdijk.nl/zevenbergenoost).

Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [10] Figuur 3. Uitsnede van de gemeentelijke bel eidskaart (Ellenkamp, 2023, kaartbijlage 8) en eerder uitgevoerde onderzoeken (ARCHIS3 -onderzoeksmeldingen met nummer) binnen het plangebied en de overige deelgebieden van Zevenbergen -Oost.

Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [11] 3 Eerder uitgevoerd onderzoek 3.1 Eerder uitgevoerd onderzoek Zowel in het plangebied al s in de directe omgeving zijn in het verleden archeologische onderzoeken uitgevoerd (tabel 1) . Het gaat overwegend om bureauonderzoeken. In het werkplan zijn de resultaten van deze onderzoek en in combinatie met literatuur en kaarten m.b.t . de ruimere omgeving gesynthetiseerd in een beschrijving van d e regionale landschappelijke en archeologische context (Ellenkamp, 2024). Deze beschrijving is onder paragraaf 4.1 opgenomen en waar relevant aangevuld.

zaakidentificatie soort onderzoek onder zoekslocatie uitvoerder 4659950100 bureauonderzoek Hazeldonkse Zandweg Bureau voor Archeologie 4772580100 booronderzoek Hazeldonkse Zandweg Bureau voor Archeologie 5068862100 begeleiding Hazeldonkse Zandweg BAAC BV 4547279100 booronderzoek Zonnepanelen weiland Hugeman KSP Archeologie 5316105100 bureauonderzoek Baggeren vaarwegen Mark en Dintel RAAP 2250158100 bureauonderzoek Bedrijventerrein Zwanegat Becker en Van de Graaf 5309091100 bureauonderzoek ERTMS Kijfhoek - Belgische grens BAAC BV 5275517100 bureauonderzoek Onderhoud N389 Etten -Leur - Zevenbergen Antea Group Archeologie 5265376100 bureauonderzoek Zevenbergen -Oost (Markzoom, Markvelden en Zwaneveld), gemeente Moerdijk Antea Group Archeologie Tabel 1. Overzicht van eer der uitgevoerd onderzoek binnen het gehele Zevenbergen -Oost projectgebied. 3.2 Geraadpleegde bronnen en partijen Overige literatuur Een overzicht van de geraadpleegde literatuur is opgenomen in de literatuurlijst. Amateurarcheologen Bij het opstellen van di t PvE zijn geen amateurarcheologen geraadpleegd. Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) .

RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [12] 4 Archeologische verwachting 4.1 Regionale archeologische (inclusief bouwhistorische) en (cultuur)landschappelijke context Onderstaande secties zijn integraal overgenomen uit het werkplan voor het gehele Zevenber gen-Oost projectgebied (Ellenkamp, 2024), waar nodig aangevuld met aanvullend bronmateriaal (o.a. Van Noort, 200 9; Voermans, 2007 ) en gespecificeerd naar het plangebied waarop dit PvE van toepassing is. Figuur 4. Weergave van he t begraven zandlandschap, waarvan de hoogste delen op circa 1 meter en de diepste op circa 6 meter beneden het huidige maaiveld liggen (Ellenkamp, 2023: uitsnede van kaartbijlage 1a).

Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [13] Landschappelijke context Het plangebied ligt in West -Brabant, waar het p leistocene zandlandschap in de loop van het holoceen geleidelijk met veen begroeid is geraakt en dat veen is vervolgens vanaf de middeleeuwen weer afgedekt met klei als gevolg van een reeks zee -inbraken. Het resultaat hiervan is een gelaagd landschap, waar in afzettingen uit verschillende perioden op elkaar zijn gestapeld. Dat betekent dus ook dat de mensen in het gebied in de loop der tijd verschillende landschappen voor zich zagen (zie ook Ellenkamp, 2023, 38 -40). In de steentijd (tot 2000 v. Chr.) lag he t pleistocene landschap zoals dat in de laatste ijstijd door wind en water was gevormd nog aan het maaiveld. Dit ligt in Zevenbergen -Oost inmiddels begraven onder jongere afzettingen, maar met behulp van zanddieptekaarten is in het kader van het opstellen van de gemeentelijke verwachtingskaart het begraven zandlandschap in kaart gebracht ( figuur 44). Met name het uitgebleekte westelijke deel daarvan is gekarteerd met een grotere onzekerheidsmarge, omdat het is gebaseerd op bodemgegevens 1 in een lage dichtheid.

Toch geeft het een beeld van het begraven landschap zoals dat tot voor kort nog niet bestond. Er is een afwisseling te zien van hoge door de wind opgeblazen dekzandruggen en iets lagere welvingen, afgewisseld door vlaktes, laagtes en dalen. Van het dal dat zich door deelgebied Markzoom slingert, wordt vermoed dat he t mogelijk om het oerstroomdal van de Mark gaat (Ellenkamp, 2023, 52) . Vanaf ongeveer 3850 v. Chr. raakte het zandlandschap geleidelijk met veen begroeid . Dat begon met de ontwikkeling van een uitgebreid kustmoeras in het laaggelegen westen, maar ook met veengroei in lokale depressies op de hogere zandgronden. De laagste delen, waartoe het plangebied behoort, raakten toen bedekt met veen. De hoogste delen raakten pas het laatst bedekt, waarbij voor het Zevenbergen -Oost projectgebied wordt aangenomen dat he t rond het begin van de jaartelling helemaal met veen bedekt was. Dat betekent dat boerengemeenschappen in de periode van de bronstijd tot de vroege middeleeuwen een heel ander landschap ter beschikking hadden dan de jager - verzamelaars in de steentijd. Dat veen was wellicht niet zo geschikt om akkers op aan te leggen, maar was wel geschikt voor beweiding en bovendien vormde hoogveen een waardevolle brandstof: turf. In combinatie met de sterke bevolkingsgroei resulteerde dit er in dat het veen in de middelee uwen grootschalig werd ontgonnen en afgegraven.

Als gevolg daarvan daalde de bodem (klink) en werd het gebied gevoelig voor overstroming. In de 15 e eeuw zorgden een reeks Sint Elisabethsvloeden ervoor dat de zee diep het gebied indrong, waarbij veen werd w eggeslagen en met klei werd afgedekt. Het resultaat daarvan was een uitgestrekt estuarium ( figuur 5), waarvan de huidige Biesbosch he t laatste overblijfsel is. Het overstroomde gebied werd in etappes weer ingepolderd en het resultaat daarvan zijn de grote zeekleipolders die de mens vanaf de Nieuwe tijd als landschap voorgeschoteld kreeg. Het huidige landschap wordt gekenmerkt als een ge tijde -vlakte waar enkele zandkoppen in de ondergrond doorschemeren, doorsneden met enkele kreken ( figuur 6). De meest opvallende daarvan is de kreekrug van de Mark in het zuiden, met enkele flankerende doorbraakafzettingen (crevasses). 1 Zogenaamde DINO -boringen ontleend aan https://www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [14] Figuur 5. Ligging van het plangebied (linksonder rood omlijnd) op een uitsnede van de Kaart van den Verdronken Zuid -Hollandse Waard (Sluijter, 1560. Nationaal Archief, toegang 4.VTH, inventaris 1895A).

Archeologische context De verschillende landschappen hangen ook samen met veranderingen in de levenswijze van de mens en hoe deze het landschap gebruikte. Zo zijn verschillende archeo -landschappelijke knikpunten in de tijd bepaald die de basis vormen voor een in drie delen opgesplitste archeologische verwachting voor het gebied. Op basis van verschillende criteria, wetenschappelijke uitgangspunten en gebiedsspecifieke gegevens zijn voor de perioden jager -verzamelaars (paleo - t/m neolithicum), landbouwers (vanaf neolithicum t/m vroege middeleeuwen) en staatssamenlevingen (late middeleeuwen en Nieuwe tijd) archeologische verwachtingskaarten opgesteld (Ellenkamp, 2023, 76 - 100) . Relevant voor het Zevenbergen -Oost projectgebied zijn de kaarten voor de periode van de jager - verzamelaars en staatssamenlevingen van belang. Resten van de landbouwersperiode worden niet verwacht om het simpele feit dat het gebied aan het begin van deze periode al grot endeels met veen begroeid was geraakt. Kleine zandkoppen staken daar wellicht nog doorheen, maar waren vanwege de geïsoleerde ligging minder aantrekkelijk. Voor de jager -verzamelaars , die door het landschap trokken opzoek naar voedsel, geldt vooral een hoge verwachting voor vindplaatsen bij voormalige gradiëntsituaties in het zandlandschap, vanwege het op korte afstand voorkomen van een grote verscheidenheid aan flora en fauna.

Het gaat concreet om de hoogste zandkoppen en om de flanken van laagtes en dale n, zoals het oerdal van de Mark (figuur 3). Let wel, het gaat hier om het onder veen en klei begraven pleistocene zandlandschap. Deze resten zijn dus niet aan het maaiveld te verwachten. De hoogste zandkoppen met een archeologische verwachting voor vindpl aatsen van jager -verzamelaars bevinden zich op een diepte vanaf circa 80 cm beneden maaiveld en liggen buiten onderhavig plangebied, in het oosten van de deelgebieden Zwanenveld en Markzoom.

Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [15] Figuur 6. Weergave van het huidige ze ekleilandschap (Ellenkamp, 2023: uitsnede van kaartbijlage 1b). Na een lange periode van uitgebreide veengroei werd het gebied ontgonnen in de periode van de staatssamenlevingen (vanaf de volle middeleeuwen). Mede veroorzaakt door de daarop volgende bodem daling raakte het gebied door de zee overstroomd en daarna weer ingepolderd. Dat gebeurde het eerst aan de randen van het overstroomde gebied en pas het laatst in de kern (dicht tegen de Biesbosch). Op basis van die fasering en een historische bron, is een tweedeling gemaakt tussen polders van voor 1550 en polders van na 1550 (Ellenkamp, 2023, 81). De polders van voor 1550 zijn slechts zwak overstroomd, waardoor het oude veenontginningslandschap nog onder een dunne laag klei bewaard kan zijn. Van de polders na 1550 wordt aangenomen dat het veenlandschap sterk geërodeerd is. Zevenbergen -Oost ligt aan de rand van het overstroomde gebied in een polder van voor 1550.

Zodoende zijn zowel sporen van de middeleeuwse veenontginning (met name ontginningspatronen) ond er de klei als van de Nieuwe tijdse inpoldering (dijken, sluisjes, vlieten,

Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [16] bruggen, etc.) op de klei te verwachten. Daarnaast zijn in de (voormalige) kreken en havens/vaarten resten gerelateerd aan de natte context, met name scheepvaart, te verwachten. Di t geldt voor de zuidelijke delen van de Markzoom en de Hil, en de noordelijke delen van Zwanenveld en Markvelden Noord. Sporen van bewoning zijn in de polders vooral te verwachten aan de dijken en op de donken waar zandkoppen in de ondergrond de afdekken: de klei opdrukken en voor een relatieve hoogte aan het maaiveld hebben gezorgd. Het betreft dezelfde koppen als waarvoor op een dieper niveau een verwachting voor jager -verzamelaars geldt: deze worden niet binnen het plangebied verwacht. Zevenbergen Zeven bergen wordt voor het eerst in de 13 e eeuw in historische bronnen vermeldt, en is gesticht op een donk ten noordwesten van het plangebied (Ellenkamp, 2023; Van Noort, 2009). Het plangebied ligt binnen de Oude polder van Zevenbergen (Van Noort, 2009), ook w el Het Oudland van Zevenbergen (Voermans, 2007) genoemd. Er zijn weinig gegevens over de polder voor de St. Elizabethsvloeden.

Er wordt aangenomen dat het oppervlak dat voor landbouw gebruikt kon worden, ruim kleiner was dan in latere eeuwen en zwaar onder de overstromingen te lijden heeft gehad . Na de overstromingen is omstreeks 1530 begonnen aan een plan van herbedijking. Het voornaamste doel was de polder stabiliseren, om daarna grote inpolderingen richting het westen en noorden van de stad vorm te geven (Voermans, 2007). Beleidsmatige context De archeologische verwachtingen die voor de verschillende perioden zijn opgesteld, zijn gecombineerd tot een “alle -perioden -kaart” (Ellenkamp, 2023, bijlage 7). Hierop staat alle archeologische informatie samengeva t in één kaartbeeld, wat de kaart echter complex maakt. Deze is daarom vertaald in een gemeentelijke beleidskaart (met een beperkt aantal categorieën of waarden) die dient als onderlegger voor nieuwe ruimtelijke plannen om te bepalen of en waar archeologis ch onderzoek nodig i s (figuur 3).

Het plangebied ligt - zoals besproken onder hoofdstuk 2 - geheel in beleidscategorie 5, wat voor de betreffende deelgebieden te specificeren is naar: De Hil: - Kreekbedding met hoge kans op vindplaatsen gerelateerd aan n atte context, met name (lokale) scheepvaart; - Polder ouder dan 1550 met kans op sporen van zowel middeleeuwse veenontginning als uit de inpolderingsperiode; Markvelden Noord: - Kreekbedding met hoge kans op vindplaatsen gerelateerd aan natte context, met nam e (lokale) scheepvaart; - Polder ouder dan 1550 met kans op sporen van zowel middeleeuwse veenontginning als uit de inpolderingsperiode; Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) .

RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [17] Markvelden Zuid: - Polder ouder dan 1550 met kans op sporen van zowel middeleeuwse veenontginning als uit de inpolderingsp eriode; Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand: - Polder ouder dan 1550 met kans op sporen van zowel middeleeuwse veenontginning als uit de inpolderingsperiode; Aan de verschillende ‘waarden’ zijn beleidslijnen en vrijstellingsgrenzen gekoppeld 2 afgestemd op de mate van waarschijnlijkheid dat een ruimtelijke ontwikkeling verstorend is voor de verwachte archeologische resten, rekening houdend met de specifieke aard, omvang en diepteligging daarvan (Ellenkamp, 2023, 108 -111). Waarde 5 omvat alle verwachte arche ologische sporen die te maken hebben met andere vormen van landgebruik, zoals ontginningssporen. Ze komen in veel lagere dichtheden voor, maar geven wel mede vorm aan het verhaal van het (herhaaldelijk) verdrinken en weer ontginnen van het gebied. Vanwege de lagere dichtheden gelden hiervoor ruimere vrijstellingsgrenzen. Daarnaast laten deze sporen zich minder goed met traditioneel onderzoek opsporen. Daarom is de beleidslijn hier om vroegtijdig een bureaustudie uit te voeren om te bepalen waar binnen de pr ojectontwikkeling de mogelijkheden liggen om archeologische waarnemingen te doen.

4.2 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) Op basis van het voorgaande onderzoek wordt rekening gehouden met archeologische complexen uit de late middeleeuwen en Nieuwe tijd , maar kunnen nog geen vindplaatsen worden gedefinieerd . Deze complexen behoren naar verwachten tot complextype infrastructuur: archeologische sporen en vondsten die samenhangen met de ontginning, de inpoldering en het landgebruik. Ook kunnen sporen aanwezig z ijn behorend tot complextype grondstofwinning (in het bijzonder tufwinning). Complextype scheepvaart kan daarbij niet worden uitgesloten. Ter hoogte van de overgang tussen Markvelden Noord en De Hil is sprake van een oude kreekbedding (figuur 6). In die be dding is een hoge kans op vindplaatsen gerelateerd aan natte context, met name (lokale) scheepvaart. Indien aanwezig gaat het om puntlocaties binnen deze landschappelijke eenheid. Het gaat echter om een zone waar geen grote vlakken of sleuven zullen worden ontgraven, waarbij de kans op het aantreffen van dergelijke resten zeer klein is. Vindplaatsen uit de jager -verzamelaars periode bestaan doorgaans uit concentraties van vuurstenen artefacten, ingebed in de top van het pleistocene zand. Dergelijke vindpla atsen worden op basis van de landschappelijke context niet binnen het plangebied verwacht, maar kunnen niet geheel worden uitgesloten. 2 Ellenkamp, 2023: p.108 -111. Programma van Eisen.

Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [18] 4.3 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) binnen en buiten het plangebied Archeologische sporen en vondsten die sa menhangen met de ontginning, de inpoldering en het landgebruik van het plangebied doorheen late middeleeuwen t/m Nieuwe tijd, zijn binnen het gehele plangebied te verwachten en lopen ook daarbuiten nog door. 4.4 Archeologische stratigrafie en diepte van vonds tlagen Voor het plangebied zelf is slechts beperkte data beschikbaar (de DINO -boringen) die ons inzicht geven in de stratigrafie en diepte van archeologisch relevante lagen. Op basis van naastgelegen onderzoek (Koeman, 2017) is het pleistocene dekzand op c a. 1,7 tot 2,3 m -Mv te verwachten, maar kan sprake zijn van grote variatie. Dit niveau is gerelateerd aan het eventueel voorkomen van archeologische resten uit de jager -verzamelaars periode , waarvoor een lage verwachting geldt. Hierop ligt het Holocene v eenpakket, waarvan de top gemiddeld 1,0 -1,4 m -Mv ligt. Hierop liggen de kleiige afzettingen van het getijdengebied, de basis voor de latere polder.

Zowel in de top van het veen, als op hogere niveaus, kunnen resten aanwezig zijn die samenhangen met de ont ginning, inpoldering en landgebruik in late middeleeuwen en Nieuwe tijd. Op de overgang tussen veen en klei dient daarbij beducht te zijn op eventuele processen van erosie, waarbij delen van het veen zijn weggeslagen en/of veenwinning. Zo is een aantal bor ingen (Koemans, 2017) op dit niveau een heterogene laag vastgesteld die voor meerdere interpretaties vatbaar is. 4.5 Structuren en sporen Er wordt rekening gehouden met de aanwezigheid van sporen die samenhangen met de ontginning, de inpoldering en het landge bruik van het plangebied. Hierbij dient in hoofdzaak rekening gehouden te worden met greppels en palenrijen. Verder kunnen drenkkuilen, akkerlagen en sporen van betreding aanwezig zijn. Ook kunnen sporen van watergerelateerde constructies (sluizen, brugget jes) en infrastructuur (paden, wegen) niet worden uitgesloten. 4.6 Anorganische artefacten Anorganische artefacten zullen voornamelijk bestaan uit aardewerk, natuursteen en in mindere mate vuursteen. Verder dient rekening te worden gehouden met gebruiksvoorwe rpen van metaal (zowel ferro als non -ferro), glas, bouwmateriaal (resten van verbrande klei / leem, bakstenen, vloertegels en dakpannen).

4.7 Organische artefacten Binnen het plangebied geld grondwatertrap VI de gemiddeld hoogste grondwaterstand ligt op 40 -80 cm -Mv, en de gemiddeld laagste grondwaterstand op >120 cm -Mv. Dit resulteert in een gemixte verwachting . Voor de bovenste kleipakketen is de verwachting laag, terwijl voor diepere kleilagen en het onderliggende veenpakket de verwachting hoog is en reken ing gehouden dient te worden met goed bewaarde organische artefacten. Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [19] 4.8 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten Hier geldt een gelijke verwachting als voor organische resten. Voor de bovenste kleipakket is de verwachting op he t aantreffen van archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten laag. Voor de diepergelegen kleilagen en het onderliggende veenpakket is deze verwachting hoger, wordt rekening gehouden met zowel verbrande als onverbrande archeozoölog ische en archeobotanische resten. Eventuele fysisch antropologische resten worden op basis van de veronderstelde archeologische complexen niet verwacht.

4.9 Gaafheid en conservering De gaafheid en conservering van de te verwachten archeologische complexen is onbekend omdat binnen het plangebied nog geen karterend of waarderend vooronderzoek is uitgevoerd. Op basis van een nabijgelegen booronderzoek (Koeman, 2017) lijkt aannemelijk dat de gaafheid en conservering goed zijn. Dit zal in hoge mate afhankelijk zijn van (sub)recent landgebruik, alsook de impact van het water en eventuele turfwinning. 4.10 Motivatie Bovenstaande verwachting is gemotiveerd tot stand gekomen. Hierbij is gebruik gemaakt van alge - meen bekende inzichten in het voorkomen van structuren, spore n en artefacten per complextype en de resultaten van het eerder uitgevoerde onderzoek in het plangebied en de directe omgeving . Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [20] 5 Doel- en vraagstelling 5.1 Doelstelling Het doel van de in dit PvE omschreven archeologische opgraving (variant archeologische begelei ding) is het veiligstellen van de wetenschappelijke informatie van de archeologische complexen binnen het plangebied, om daarmee informatie te behouden die van belang is voor de kennisvorming over het verleden (behoud ex situ ).

Specifiek dienen archeologi sche en landschappelijke waardes te worden onderzocht om grip te krijgen op de ontginning en inpoldering van het plangebied vanaf de late middeleeuwen . Hiermee draagt het onderzoek bij aan inzicht in de landschapsbiografie van Zevenbergen, een dynamisch ve rhaal waarin het (herhaaldelijk) verdrinken en ontginnen van het gebied centraal staa n. 5.2 Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders Het onderzoek sluit aan bij de vol gende hoofdstukken van de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie (NOaA 2.0) : 2. De dy namiek van het Nederlandse landschap 4. Occupatie en adaptatie in het rivierengebied en langs de kust 21. De dynamiek van het landgebruik 5.3 Vraagstelling Het onderzoek dient deze hoofdvraag te beantwoorden: Wat vertellen de archeologische en landschappelijk e waarden ons over de ontginning en inpoldering van het plangebied en de evolutie van het landgebruik van verleden tot heden? Beschrijf de dynami sche interactie tussen mens en omgeving doorheen tijd en ruimte , met aandacht voor de eventuele impact van voor gaand landgebruik en -inrichting op daarop volgende periodes. 5.4 Onderzoeksvragen Genese van het landschap 1. Wat is de lithostratigrafische , geomorfologische en bodemkundige opbouw van de ondergrond ter plaatse van het plangebied? 2.

Wat is de landschappelijke sit uering van de aangetroffen archeologische resten? Welke fasen kunnen hierin worden onderscheiden? Betrek zowel het abiotische landschap (de fysieke drager) , als het biotisch e landschap (vegetatiepatronen). 3. Wat waren de effect en van de Sint Elizabethsvloed en (1404, 1421 en 1424) op de landschappelijke ontwikkeling van het plangebied? Zijn er aanwijzingen dat de laatpleistocene ondergrond en/of het Holocene veenpakket hierdoor zijn aangetast (erosie, weggeslagen veen)? Wat is de eventuele ruimtelijke variati e? Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [21] Evolutie van ontginning, inpoldering en landgebruik 4. Wat is de aard, omvang en spreiding (zowel horizontaal en verticaal), datering, gaafheid, conservering en karakter van de aangetroffen archeologische resten? Wat kan op basis hiervan gezegd worden o ver de functie van de aangetroffen sporen, structuren en vondsten? 5. Wat was het karakter van het landgebruik binnen het plangebied ? Welke fasen en/of ruimtelijke variaties zijn hierin te onderscheiden? 6.

Wat zijn de vroegste sporen van ontginning binnen het plangebied? Wat is er te zeggen over datering, ruimtelijke spreiding en karakter? 7. Zijn er aanwijzingen voor turfwinning binnen het onderzoeksgebied? Wat is er te zeggen over datering, ruimtelijke spreiding en karakter? 8. Wat waren de effecten van de Sint E lizabethsvloeden (1404, 1421 en 1424) op het landgebruik binnen het plangebied? Bleven oude ontginningsassen behouden in de 16 e- eeuwse stabilisatie van het gebied door herbedijking en de daarop volgende inpoldering , of werden deze volledig vervangen door n ieuwe ? 9. Indien prehistorische vuurstenen artefacten worden aangetroffen : Wat kan op basis van de eigenschappen van de vondsten, hun datering en ruimtelijke spreiding worden gezegd worden over activiteiten die hebben plaatsgevonden? Wat zegt dit over het la ndschapsgebruik in de prehistorie? 10. Indien bepaalde zones vrij zijn van archeologische resten (bijvoorbeeld alleen losse vondsten, geen grondsporen): Welke verklaring is hiervoor te geven? Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [22] Figuur 7.

Indicatieve stedenbouwkundige schets van het plangebied en aangrenzende deelgebieden (bron: moerdijk.nl/zevenbergenoost) met daarop de assen voor de archeologische begeleiding aangeduid (rood).

Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [23] 6 Methoden en technieken 6.1 Strategie (inclusief motivatie) Op basis van voorgaande onderzoek en binnen het plangebied en de directe omgeving wordt rekening gehouden met de aanwezigheid van archeologische resten die samenhangen met de ontginning, inpoldering en verdere landgebruik van de polder (hoofdstuk 4). Om deze uitgestrekte patronen in kaart te brengen is conform het vigerende beleid (hoofdstuk 2) en in samenspraak met opdrachtgever en bevoegd gezag gekozen voor het ex situ veiligstellen van de archeologische waarden door middel van een archeologische opgraving - variant archeologische begelei ding. Gezien de aard en dichtheid van de verwachte resten (hoofdstuk 4) wordt deze begeleiding extensief ingestoken: inspectie van sleuven nadat deze zijn aangelegd. Binnen de geplande ontwikkeling doen waarnemingsmogelijkheden zich voor bij het ontgraven van cunetten voor wegen, riolering , kabels/leidingen en waterpartijen (figuur 2). Van deze categorieën biedt de aanleg van riolering de beste mogelijkheden, aangezien hierbij sprake is van een grotere ontgravingsdiepte dan voor bijv.

wegen, en een uniform ere diepte dan bijv. geldt voor de geplande waterpartijen. Voor Markvelden -Noord is een gewijzigd bestemmingsplan in voorbereiding waarmee concreet inzicht in het rioleringsplan bestaat. Dit plan is naar andere deelgebieden met woningbouw te extrapoleren. Hierbij zijn drie categorieën riolering aanwezig: de grotere elementen ter hoogte van toegangswegen (categorie 1; ontgravingsdiepte: ca. 1,5 -4 m -Mv); de midden -grote elementen ter hoogte van de aftakkingen naar de bouwvlakken (categorie 2; ca. 1,5 -1,7 m -Mv) en de huisaansluitingen (categorie 3). Hierbij geldt dat de werkzaamheden droog dienen te worden uitgevoerd. Hiermee bieden de rioleringssleuven een uitstekende mogelijkheid tot het doen van archeologische waarnemingen, omdat ze reiken tot (ruim) in de top van de pleistocene afzettingen en onder gecontroleerde omstandigheden plaatsvinden . Op basis van de stedenbouwkundige schetsen en de ligging van rioleringselementen van categorie 1 en 2 daarbinnen zijn assen aangeduid voor de archeologische begeleidi ng (figuur 7). Door de ruimtelijke spreiding kunnen diverse NW -ZO georiënteerde doorsnedes over het plangebied worden verkregen, alsmede een ZW -NO doorsned e.

Inspectie van de rioleringsleuven langs deze assen dient gericht te zijn op de verticale vlakken - de sleufwanden - om de daarin aanwezige greppels en eventuele andere sporen in kaart te brengen en informatie voor de beantwoording van de onderzoeksvragen te verzamelen. Een belangrijke rol is daarbij weggelegd voor het verzamelen van monsters die bijdra gen aan het beantwoorden van vraagstukken rond veranderingen in vegetatie en landgebruik (pollen, macro -botanie), de chronologie ( 14C, dendrochronologie) en landschappelijke genese (multi -proxy: pollen, macro -botanie, micromorfologie). In totaal gaat het o m ca. 18 00 strekkende meter aan sleuven , dat als pars pro toto zal worden onderzocht om een beeld te krijgen van patronen van ontginning, inpoldering en landgebruik binnen het gehele plangebied. Het is niet uitgesloten dat bij overige ontgravingen (wegcun etten, overige riolerings - en leidingsleuven, waterbergen) archeologische complexen worden aangesneden. Ook e ventuele puntlocaties in natte context (bijvoorbeeld resten van scheepvaart) kunnen niet worden uitgesloten, maar bevinden zich naar verwachting in een zone op de overgang tussen Markvelden Noord en De Hil, waar geen grote vlakken of sleuven zullen worden ontgraven. Hoewel dergelijke toevalsvondsten Programma van Eisen.

Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [24] buiten de hier beschreven extensieve begeleiding vallen, blijft de meldingsplicht conform de Erfgoedwe t hiervoor van kracht. Met oog op de uitvoer van veldwerk, maar in het bijzonder met betrekking tot de rapportage, dient rekening te worden gehouden met een gefaseerde uitvoer van de civieltechnische werken, al dan niet door verschillende opdrachtgevers. Hoewel dit PvE geldt voor het gehele plangebied, is de verwachting dat het veldwerk en de rapportage zullen moeten worden opgeknipt, op basis van de begrenzingen van de diverse fases van de ontwikkeling . Per fase dient rekening gehouden te worden met: - Een oplegblad voor dit PvE, waarin de begrenzing van de betreffende fase, de omvang van het te onderzoeken gebied en Bijlage 1 (Lijst met te verwachten aantallen) worden bijgesteld en vastgelegd. Indien blijkt dat sprake is van afwijking tussen de hier gepre senteerde stedenbouwkundige schets en het uiteindelijke bestemmingsplan, dan dient hierin ook een aangepast voorstel voor de te begeleiden assen te worden opgenomen .

Tevens wordt hierin de archeologische verwachting ver der gespecificeerd door middel van een projectie van de te begeleiden assen op historisch kaartmateriaal, zodat vooraf helder is waar resten van de Nieuwetijdse percelering aangesneden worden ; - Een Plan van Aanpak (PvA) , waarin de civieltechnische werkzaamheden van die fase worden besproken e n wordt vastgelegd hoe de archeologische begeleiding wordt uitgevoerd; - Een evaluatierapport (zie paragraaf 7.1); - Een beknopte standaardrapportage (zie paragraaf 7.7) om te voldoen aan de eisen uit de KNA, waarbij 2 jaar na afronding van het veldwerk eindra pport dient te zijn aangeleverd aan de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de bevoegde overheid en DANS Data Station Archaeology (zie ook hoofdstuk 9) ; - Een financiële reservering voor een syntheserapport (zie paragraaf 7.7) waarin de versnipperde info rmatie bijeen wordt gebracht en beantwoording van de hoofdvraag van het onderzoek (zie paragraaf 5.3) centraal staat. 6.2 Methoden en technieken Het onderzoek wordt uitgevoerd als een opgraving, conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 4.2 (Stichting Infrastructuur Kwaliteitsbor ging Bodembeheer; SIKB).

De volgende protocollen en bijbehorende specificaties van de KNA (versie 4.2) zijn op het onderzoek van toepassing: • Protocol 4001 – Programma van Eisen; • Protocol 4004 – Opgraven; • Protocol 4010 – Depotbeheer. Daarnaast zijn op dit onderzoek de volgende standaarden, bijlagen, specificaties, leidraden en richtlijnen van toepassing: • Beoordelingsrichtlijn BRL SIKB 4000 Archeologie en bijlagen; • KNA (versie 4.2) Bijlagen bij protocollen I, III en IV; Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [25] • Specificaties PvE PS06 en PS07; • Specificaties opgraven OS01 t/m OS17; • Specificaties deponeren DS01 -DS03, DS05; • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie; • KNA-Leidraad Proefsleuvenonderzoek ; • KNA-Leidraad Archeozoölogie; • KNA-Leidraad Anorganisch Vondstmateriaal; • KNA-Leidraad Eerste Hulp bij Kwetsbaar Vondstmateriaal.

In aanvulling op bovenstaande algemene richtlijnen geld t ook het volgende: • De initiatiefnemer stelt de civieltechnische uitvoerder op de hoogte van het feit dat de werkzaamheden onder archeologisch e begeleiding plaatsvinden, wat betekent dat de archeoloog na aanleg van de ontgraving de mogelijkheid deze te controleren en documenteren conform de bepalingen in dit PvE . • Ten tijde van het opstellen van dit PvE wordt rekening gehouden met de volgende wer kwijze. Per werkd ag wordt ca. 50-75 strekkende meter sleuf aangelegd door de civieltechnische uitvoerder . Deze ontgraving dient te resulteren in min of meer vlakke sleufwanden. Voor een veilige werkomgeving kunnen deze wanden onder talud en/of getrapt word en aangelegd. De archeoloog controleert deze de volgende werkdag, onder andere door handmatig secties van de sleufwanden op te schonen (profiel steken) om eventueel aanwezige sporen en vondsten in kaart te kunnen brengen. Deze resten worden gedocumenteerd conform de bepalingen in dit PvE en er worden monsters genomen met oog op beantwoording van de onderzoeksvragen. De daaropvolgende werkdag dient die sectie van de sleuf te zijn vrij gegeven, zodat de riolering geplaatst kan worden, de sleuf gedicht kan wo rden en niet onnodig blijft openliggen.

• De exacte werkwijze dient per fase te worden b epaald en waar nodig verder te worden gespecificeerd : hoe zijn de civieltechnische werkzaamheden en het archeologisch ond erzoek zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen? De werkwijze wordt voorafgaand aan het veldwerk in een PvA vastgelegd . Dit gebeur t in overeenstemming met de uitvoerder van het civieltechnisch werk, de opdrachtgever en het bevoegd gezag . Hierbij dient onder andere aandacht te zijn voor tracés met een on tgravingsdiepte >2 m. Veiligheid staat voorop, maar ook de waarnemingsmogelijkheden: een ontgraving van 4 m diepte reikt ruim dieper d an de potentiele archeologische niveaus waarbij de archeoloog wel in staat moet zijn de bovenste 1,5 à 2 m te bekijken en documenteren. • Ten tijde van het opstellen van dit PvE wordt uitgegaan van een goede herkenbaarheid van greppels en sloten in sleufwanden, ook als deze nog niet handmatig zijn opgeschoond. Mocht dit in de praktijk moeilijker zijn dan dien t in overleg met o pdra chtgever en bevoegd gezag een alternatieve aanpak te worden bepaald. • Indien sprake is van potentieel behoudenswaardige archeologische resten waarvan het documenteren en bergen meer tijd zal vergen, wordt dit direct besproken met de initiatiefnemer Programma van Eisen.

Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [26] en civieltechnisch uitvoerder en worden praktische werkafspraken gemaakt over het verdere verloop van het werk. • Ter illustratie van de rapportage worden foto’s gemaakt van de algemene situatie tijdens het onderzoek (sfeerfoto’s). 6.3 Omgang met kwetsbare vondsten en monsters Conform OS11 en de KNA -Leidraad ‘eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal’. Fragiele en/of belangwekkende vondsten dienen op de plaats van aantreffen gefotografeerd te worden en direct te worden geborgen. Indien noodzakelijk wordt (na overleg met de bevoegde overheid) een specialist geraadpleegd. 6.4 Structuren en grondsporen, scheepswrak of vliegtuig • Sporen worden genummerd en beschreven in een database. Ter hoogte van sporen worden beide sleufwanden gecontroleerd, om te kijken of het spoor in d e overliggende zijde te volgen is en daarmee een oriëntatie vast te leggen, door deze met GPS in te meten. • Sporen worden in profiel gedocumenteerd, in relatie met het stratigrafisch ingravingsniveau. • Deze c oupes worden vast gelegd door middel van fotogramm etrie.

Mocht dit niet mogelijk zijn, dan dienen de coupes te worden getekend (analoog, schaal 1:20) en gefotografeerd. • Tijdens het onderzoek wordt eventueel aanwezig vondstmateriaal uit sporen verzameld om een uitspraak te kunnen doen over de aard, daterin g, de eventuele fasering en de conserverings - toestand van de archeologische complexen . • Indien sprake is van vondstconcentraties (bijv. een cluster aardewerk scherven ), dan w orden deze als punt locaties ingemeten en wordt het cluster met d e direct omliggend e grond als grondspoor behandeld. • Van alle sleufsecties worden overzichtsfoto’s genomen, ter vastlegging van de waarnemingsomstandigheden. Dergelijk foto’s verschaffen een impressie van de ontgravingsdiepte, de aangelegde wanden en bodem van de sleuf. 6.5 Aardwetenschappelijk onderzoek • De bodemopbouw binnen het plangebied wordt in kaart gebracht door middel van profielkolommen. Van iedere begeleidingssleuf wordt het lengteprofiel doormiddel van profielkolommen gedocumenteerd met een maximale onderlinge afsta nd van 50 m. Indien de bodemopbouw tussen deze profielen sterke variaties vertoont, dient een langer aaneengesloten profiel te worden gedocumenteerd. In dat geval dient - net als voor de documentatie van grondsporen - fotogrammetrie te worden ingezet.

• Naar verwachting zal de onderkant van de begeleidingssleuven ruim in de onderliggende pleistocene afzettingen liggen. Mocht dit in de praktijk afwijken dan dienen de hierboven Programma van Eisen. Plangebied Zevenbergen -Oost, Deelgebieden De Hil, Markvelden Noord & Zuid, Zuidrandtunnel en Verlengde Zuidrand (gemeente Moerdijk) ). Archeologische opgraving (variant archeologische begeleid ing) . RAAP -PvE 3105 / versie 30-09-2024 [27] beschreven profielkolommen te worden aangevuld door middel van een boring tot ruim in de top (ca. 30 cm) van de pleistocene afzettingen. • Voor elke sleuf wordt de ontgravingdiepte vastgelegd ten opzichte van NAP door over de volledige lengte van de sleuf vlakhoogtes te meten met een tussenafstand van 10 m. Daarnaast wordt langs één zijde van de sleuf ook een raai hoogtemetingen op het maaiveld verricht, eveneens met een tussenafstand van 10 m. • Profielen worden beschreven, gefotografeerd en digitaal ingemeten of getekend (schaal 1:20). Op de prof ieltekeningen worden NAP -hoogten aangegeve n. De profielen worden beschreven en getekend op basis van kleur, textuur en archeologische inclusies. 6.6 Anorganische artefacten Het v erzamelen van anorganische artefacten geschiedt conform protocol PS06 en OS11. In aanvulling daarop geldt het volgende: • Anor ganische artefacten worden per spoor en per spoorvulling verzameld.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://moerdijk.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/775fb6a8-8627-43fa-b252-05922e7893b2?agendaItemId=7b756dc9-1725-48f8-a397-d4d3ca0618ea