Bijlage 1: Nota bestaanszekerheid – lokale aanpak armoede 2023-2026

Nota bestaanszekerheid lokale aanpak armoede

Boheod btJ l:esluit van de raad van de gemeente frlloerdijk LC)z3 I

mij bekend, de raadsgriffí

Inhoudsopgave Inhoudsopgave ........................................................................................................................................1 Voorwoord ..............................................................................................................................................3 Management samenvatting ....................................................................................................................4 1.Inleiding................................................................................................................................................6 1.1 Aanleiding......................................................................................................................................6 1.2 Uitgangspunten .............................................................................................................................6 1.3 Totstandkoming.............................................................................................................................6 1.4 Leeswijzer ......................................................................................................................................7 2.

Armoede..............................................................................................................................................8 2.1 Wat is armoede? ...........................................................................................................................8 2.2 Opgroeien in armoede ..................................................................................................................8 2.3 Armoedeval ...................................................................................................................................8 2.4 Financiële stress en schaamte .......................................................................................................9 2.5 Laaggeletterdheid........................................................................................................................10 3.

Kader .................................................................................................................................................11 3.1 Wettelijk kader ............................................................................................................................11 3.2 Lokaal kader ................................................................................................................................12 3.3 Ontwikkelingen in landelijk beleid ..............................................................................................12 3.3.1 Miljoenennota ......................................................................................................................12 3.3.2 Aanpak geldzorgen, armoede en schulden ..........................................................................13 3.3.3 Beleidsanalyse “Participatiewet in Balans” ..........................................................................13 3.3.4 Kostendelersnorm ................................................................................................................13 3.3.5 Wetsvoorstel huurverlaging 2023 ........................................................................................13 3.4 Maatschappelijke ontwikkelingen ..............................................................................................13 3.4.1 Oorlog in Oekraïne

...............................................................................................................13 3.4.2 Energiearmoede ...................................................................................................................14 3.4.3 Koopkrachtdaling en “Middeninkomens” ............................................................................14 3.4.4 Naweeën coronacrisis ..........................................................................................................15 3.4.5 Meer aandacht voor ouderen ..............................................................................................15 3.5 Samenvatting...............................................................................................................................15 4.

Armoede in Moerdijk ........................................................................................................................16 4.1 Huidig gemeentelijk maatwerk....................................................................................................16 4.1.1 Inkomensondersteuning.......................................................................................................16 4.1.2 Maatschappelijke participatie en kindregelingen ................................................................17 4.1.3 Arbeidsdeelname .................................................................................................................18

4.2 Huidige omvang van armoede in Moerdijk .................................................................................18 4.2.1 Langdurige armoede en conjuncturele invloed....................................................................18 4.2.2 Huishoudens met een uitkering ...........................................................................................19 4.2.3 Bereik....................................................................................................................................20 4.5 Samenvatting...............................................................................................................................20 5. Visie ...................................................................................................................................................21 5.1 Totstandkoming...........................................................................................................................21 6.

Wat willen we bereiken.....................................................................................................................22 6.1 Ambities en beleidsdoelstellingen...............................................................................................22 6.1.1 Armoede voorkomen............................................................................................................22 6.1.2 Verzachten van (de gevolgen van) armoede ........................................................................22 6.1.3 Perspectief op een betere toekomst ....................................................................................23 6.1.4 Iedereen doet mee (maatschappelijke participatie) ............................................................23 6.1.5 Inclusieve dienstverlening ....................................................................................................23 6.2 Prestatie-indicatoren...................................................................................................................24 7.

Hoe doen we dat? .............................................................................................................................26 7.1 Integrale aanpak..........................................................................................................................26 7.2 Uitgangspunten ...........................................................................................................................30 7.3 Dit gaan we doen.........................................................................................................................30 8. Meten ................................................................................................................................................33 8.1 Preventie .....................................................................................................................................33 8.2 Inkomensondersteuning en maatschappelijke participatie ........................................................33 8.3 Gemeentelijke dienstverlening....................................................................................................34 9.

Communicatie ...................................................................................................................................35 9.1 Klankbordgroep ...........................................................................................................................35 9.2 Lokaal communicatieplan............................................................................................................35 10. Financiën .........................................................................................................................................36 10.1 Dekking ......................................................................................................................................37 Bijlage 1. Literatuurlijst..........................................................................................................................38 Bijlage 2. Doelgroepen ..........................................................................................................................41 Bijlage 3. Wijkdata armoede in gemeente Moerdijk.............................................................................44

Voorwoord Met genoegen presenteer ik u deze ‘Nota bestaanszekerheid – lokale aanpak armoede 2023-2026’. De afgelopen maanden hebben adviseurs en collega’s van ons sociaal domein, maatschappelijke partners, externe professionals, raads- en burgerleden en inwoners hard gewerkt om onze nieuwe, geactualiseerde visie op armoede op te stellen. Het resultaat is dit document met de speerpunten, ambities, een uitvoeringsagenda en financiële verantwoording waarmee we de komende jaren armoede in Moerdijk willen verminderen en voorkomen. En dat is nodig, hard nodig. In Nederland leven steeds meer mensen in armoede. Als wethouder met in m’n portefeuille naast ‘Dienstverlening’ ook ‘Werk, inkomen en schuldhulpverlening’ zie ik elke dag dat recente maatschappelijke ontwikkelingen een grote invloed hebben op veel Moerdijkers. Bijvoorbeeld de naweeën van de coronacrisis, de oorlog in Oekraïne, de energiecrisis en aanhoudende inflatie: ze zorgen er allemaal voor dat ook in Moerdijk steeds meer inwoners moeite hebben om financieel rond te komen. Met talloze gevolgen: van klein tot groot, voor jong tot oud. De kloof tussen arm en rijk dichten is weliswaar vooral een taak van de rijksoverheid, maar als gemeente hebben we allerlei voorzieningen beschikbaar om armoede te verzachten. Voorzieningen die soms niet gebruikt worden.

We moeten dus zorgen dat we onze doelgroep beter bereiken, zodat inkomensondersteunende voorzieningen nog beter worden gebruikt. Maar ook nog meer en beter inzetten op preventie, om zo armoedeproblematiek te voorkomen. In deze nota leest u hoe we dat willen gaan doen. Maar armoede is veel meer dan een laag inkomen hebben. Die complexe armoedeproblematiek goed aanpakken kunnen we als gemeente echter niet alleen. Daar hebben we onze maatschappelijke partners bij nodig. Daarom ben ik ook blij met en trots op deze nota. Samen met die partners hebben we een plan van aanpak gemaakt, waarmee we samen armoede in Moerdijk kunnen voorkomen én verzachten. Ik wil iedereen die een bijdrage heeft geleverd aan deze nota bedanken voor de inzet, input en dit mooie resultaat. Ook bij de uitvoering doen wij een beroep op al onze samenwerkingspartners om armoede onder inwoners in gemeente Moerdijk te voorkomen en verzachten. We kunnen dit immers niet zonder jullie hulp en ondersteuning. Ik wens u veel leesplezier. Bennie Blom Wethouder gemeente Moerdijk <Handtekening?> Mei 2023

Management samenvatting Het aflopen van de vorige beleidsperiode biedt ruimte tot herijking van het vorige armoedebeleid. Diverse maatschappelijke ontwikkelingen maken dat een herijking nodig is. De vorige armoedenota is geëvalueerd, met als conclusie dat we als gemeente tevreden zijn met het aanbod van bestaande inkomens ondersteunende voorzieningen. Echter, we zien we dat er een strategische verdiepingsslag te maken valt op het gebied van communicatie en bereik van onze voorzieningen. We verleggen de focus in communicatie van inwoners met een laag inkomen naar álle inwoners: immers is het armoedebeleid er voor iedereen binnen gemeente Moerdijk. Dit ligt ook in lijn met het inzicht dat we ons blijven richten op mogelijkheden binnen onze eigen invloedssfeer. We zetten nóg meer in op preventie van armoede. Om tot deze nieuwe armoedenota te komen, is de vorige nota geëvalueerd. De aanbevelingen die hieruit voortvloeiden zijn vastgesteld door de gemeenteraad en verwerkt in deze nota. Daarnaast is er tijdens een themabijeenkomst input opgehaald vanuit verschillende maatschappelijke partners en interne collega’s. Een klankbordgroep heeft de rol van cliëntenraad op zich genomen, om inwonerparticipatie te borgen. De gemeenteraad is betrokken tijdens een raadsinformatiebijeenkomst.

De nieuwe inzichten die voortvloeiden vanuit het contact met de maatschappelijke partners en de evaluatie van de vorige nota, hebben uitgemond in een nieuwe visie op armoede: “Armoedevoorzieningen zijn toegankelijk voor álle inwoners in gemeente Moerdijk met én zonder een laag inkomen en gericht op preventie van armoede, het verzachten van armoede óf de gevolgen daarvan. De inwoner wordt ontzorgd om zo mentale ruimte te creëren, zodat inwoners de mogelijkheid hebben om hun positie te verbeteren, waarbij de gemeente ondersteunt bij arbeidsdeelname of maatschappelijke participatie.” Want armoede is véél meer dan alleen het hebben van een laag inkomen. Het betekent vaak ook sociale uitsluiting, minder goede gezondheid, veel stress en niet volwaardig kunnen deelnemen aan de samenleving. Er is sprake van een beperkt toekomstperspectief en een grotere kans op problemen op andere leefgebieden, zoals opvoeden en opgroeien, onderwijs, werken, gezondheid, meedoen aan het sociale leven en algemeen dagelijks leven, huishouden en veiligheid. Binnen dit armoedebeleid wordt rekening gehouden met deze dwarsverbanden door een integrale samenwerking met andere leefgebieden. In beginsel richten wij ons op het verzachten én voorkomen van armoedeproblematiek onder Moerdijkse inwoners.

Met preventie bedoelen we dan ook het daadwerkelijk voorkomen van armoede, maar ook het voorbereiden van de inwoner op dreigende armoede als gevolg van lifeevents. Daarnaast zetten we ook in op vroeg signaleren van armoede (in lijn met het gemeentelijk beleid schudhulpverlening) om ernstigere armoedeproblematiek in de toekomst voor te zijn. Hierbij maken we gebruik van inkomensondersteunende maatregelen en voorzieningen om sociale uitsluiting te voorkomen. Wanneer een inwoner hulp vraagt bij de gemeente of een van onze partners, of wanneer de partner financiële problemen signaleert, wordt laagdrempelige hulp geboden door een hulpverlener die adequate kennis heeft over armoedevoorzieningen, wordt er waar nodig doorverwezen naar andere partners en wordt de inwoner zo veel mogelijk ontlast. Daarmee beogen we, naast een prettigere ervaring te bieden aan de inwoner bij het zoeken van hulp, de inwoner de juiste ondersteuning te bieden en het non-gebruik van armoedevoorzieningen terug te dringen. Bovendien hebben we binnen gemeente Moerdijk extra aandacht voor risicogroepen, in het bijzonder jongeren en kinderen. Dit uit zich in de voorzieningen die we aanbieden, maar ook in onze wijze van

communicatie. We gaan uit van maatwerk in onze dienstverlening om de inwoner optimale ondersteuning te bieden. Onze ketenaanpak is hierin essentieel.

1.Inleiding Armoede en schulden zijn complexe maatschappelijke problemen die vaak leiden tot andere, complexe problematiek. Binnen gemeente Moerdijk willen we inwoners ondersteunen om armoede te voorkomen en om de gevolgen van armoede te verzachten. In het bestuursakkoord zijn de bestuurlijke ambities voor de komende vier jaar op hoofdlijnen vastgelegd. Het uitgangspunt hierbij is dat we als gemeente een luisterende, aanspreekbare, responsieve en samenwerkende gemeente zijn. Deze kernwaarden nemen we mee in de gemeentelijke dienstverlening op het gebied van armoede. Daarnaast is er specifieke aandacht voor het zoeken naar een structurele oplossing voor energiearmoede.

1.1 Aanleiding Het einde van de vorige beleidsperiode betekent dat er ruimte is voor een herijking van het armoedebeleid. Gezien de huidige maatschappelijke ontwikkelingen is dit zeer wenselijk. Zo hebben onder andere de oorlog in Oekraïne en de naweeën van de coronacrisis grote invloed op de Moerdijkse inwoner. Ook de huidige conjunctuur heeft invloed op het wel of niet rond kunnen komen van huishoudens. De aanhoudende inflatie heeft een negatieve weerslag op onze koopkracht en dit is voor alle inwoners direct voelbaar. Daarnaast heeft de evaluatie van de vorige nota onder andere geleid tot nieuwe inzichten rondom het verbeteren van de gemeentelijke dienstverlening, in lijn met de ambities uit het bestuursakkoord. Bovendien is in de beleidsbegroting de prestatie opgenomen om in 2023 een nieuwe armoedenota vast te stellen (Bron: Gemeente Moerdijk, 2022).

1.2 Uitgangspunten Ten opzichte van de vorige armoedenota ligt binnen deze nota de nadruk veel meer dan eerst op het feit dat het armoedebeleid niet alleen bedoeld is voor inwoners met een laag inkomen, maar júist ook voor inwoners die geen laag inkomen hebben. Immers zetten we in op preventie: voorkomen dat inwoners in armoede terechtkomen. Dit maakt ook dat de aanduiding van een “armoede” beleid alleen niet de volledige lading dekt. Om die reden spreken we van een nota bestaanszekerheid – lokale aanpak armoede. We hebben als gemeente daarnaast ook meer de ambitie om outreachend te werken. Als gemeente bewegen we in de toekomst meer naar de inwoner toe en houden we rekening met de kenmerken van onze inwoners die in de communicatie om een unieke aanpak vragen. Want bij iedere herijking blijft het terug dringen van het non-gebruik een grote ambitie. Deze nota ligt in nauw verband met de integrale nota Schuldhulpverlening. In maart 2021 stelde de gemeenteraad deze nota vast. Inmiddels wordt er uitvoering gegeven aan deze nota schuldhulpverlening. In dit nieuwe armoedebeleid refereren wij dan ook regelmatig aan ons huidige schuldenbeleid.

1.3 Totstandkoming Bij de totstandkoming van dit armoedebeleid zijn adviseurs van alle leefgebieden binnen het sociaal domein, maatschappelijke partners, professionals, inwoners en de gemeenteraad betrokken. Op 13 oktober 2022 vond een themabijeenkomst plaats waar alle relevante maatschappelijke partners en belangenbehartigers waren uitgenodigd om mee te denken over de nieuwe beleidsdoelstellingen en de uitvoeringsagenda. Tijdens de themabijeenkomst konden partners zich aanmelden voor deelname aan een klankbordgroep waarbij er in kleiner comité advies kon worden uitgebracht over het armoedebeleid. Tijdens twee bijeenkomsten met de klankbordgroep zijn de voorgestelde beleidsdoelstellingen verder aangescherpt. Daarnaast zijn er adviezen ingewonnen over het concept armoedebeleid en uitvoeringsagenda die vervolgens zijn verwerkt.

Op 16 februari 2023 vond er een raadsinformatiebijeenkomst plaats waarbij de beleidsdoelstellingen en ambities uit het nieuwe beleid zijn gepresenteerd. De aanbevelingen van de gemeenteraad zijn verwerkt in deze armoedenota.

1.4 Leeswijzer In deze nota wordt eerst een definitie geschetst van armoede die we binnen deze nota hanteren. Vervolgens wordt er ingegaan op de gevolgen en oorzaken van armoede, hoe armoedeproblematiek in stand wordt gehouden en de uitdagingen die dit met zich meebrengt voor opgroeiende kinderen. Hoofdstuk 3 biedt inzicht in de maatschappelijke ontwikkelingen die het armoedebeleid beïnvloeden en het wettelijke en lokale kader waarbinnen we als gemeente kunnen bewegen om een passend armoedebeleid te ontwikkelen voor inwoners in gemeente Moerdijk. In hoofdstuk 4 volgt een uiteenzetting van de diverse bestaande voorzieningen en of er herijkingen van inkomensgrenzen of toetsingscriteria zijn gewenst op basis van de evaluatie van de vorige nota. Ook vindt u hier een cijfermatige weergave van de armoedeproblematiek binnen gemeente Moerdijk en de conjuncturele invloed. In hoofdstuk 5 beschrijven we onze vernieuwde visie op armoede, waaruit de ambities en beleidsdoestellingen uit hoofdstuk 6 zijn voortgevloeid. Daarnaast leest u in dit hoofdstuk welke prestatie indicatoren we aan iedere beleidsdoelstelling hebben gekoppeld om grip te houden op hoe we de effecten kunnen meten en waarnemen. In hoofdstuk 7 leest u de uitgebreide, integrale aanpak en samenhang met andere leefgebieden en een concrete aanpak om de beleidsdoelstellingen tot uitvoering te brengen.

In hoofdstuk 8 beschrijven we hoe we de effecten willen monitoren en toetsen. In hoofdstuk 9 leest u hoe onze maatschappelijke partners en de gemeenteraad hebben geparticipeerd bij de totstandkoming van deze nota. Tenslotte leest u in hoofdstuk 10 welke financiële middelen we behoeven om dit beleidsplan tot uitvoering te kunnen brengen.

2. Armoede Dit hoofdstuk biedt inzicht in het fenomeen armoede, wat dit betekent voor het opgroeien van kinderen, hoe diverse wet- en regelgeving maakt dat het moeilijk is om aan armoedeproblematiek te ontsnappen en wat de gevolgen en oorzaken zijn van leven in armoede.

2.1 Wat is armoede? Er bestaan verschillende definities van armoede. In de nota hanteren we de definitie van het Sociaal Cultureel Planbureau: “Mensen zijn arm wanneer ze gedurende langere tijd niet de middelen hebben om te kunnen beschikken over de goederen en voorzieningen die in hun samenleving als minimaal noodzakelijk gelden” (Bron: Hoff & Van Hulst, 2018). Soms ligt armoede aan de basis van andere problematiek, maar vaak is het een gevolg van een slechte fysieke of mentale gezondheid, lage sociaaleconomische status en onverwachte gebeurtenissen “life-events”, zoals bijvoorbeeld een scheiding, het overlijden van een partner of ingrijpende maatschappelijke ontwikkelingen, faillissement of verslaving.

2.2 Opgroeien in armoede Naast het lage inkomen ervaren veel inwoners die in armoede leven sociale uitsluiting. Meedoen in de samenleving kost geld. Contributie voor sport, muzieklessen of een uitje kunnen mensen in armoede vaak niet betalen. Daarmee belemmert het een actieve deelname aan de samenleving voor zowel kinderen als volwassenen. Met name sociale uitsluiting onder kinderen heeft grote gevolgen voor de algemene, sociale en emotionele ontwikkeling (Bron: Cbs, 2021). De sporen hiervan blijven onder deze kinderen lang nadat hun financiële en sociale positie is verbeterd merkbaar. Ook de gevolgen voor de gezondheid zijn groot. Zo kan het huis vaak onvoldoende worden verwarmd en is er minder ruimte voor gezonde voeding zoals groenten en fruit (Bron: Cbs, 2021). Daarnaast heeft armoede ook gevolgen voor veiligheid, onderwijs en wonen (Bron: SER, 2017). Om die reden zetten we binnen gemeente Moerdijk al jaren extra in op het verzachten van de gevolgen van armoede onder onze kinderen en jongeren.

2.3 Armoedeval Een ander fenomeen bij armoede is de zogenaamde armoedeval. De armoedeval beschrijft de situatie waarbij bijstands- of uitkeringsontvangers er financieel op achteruit gaan wanneer zij weer gaan werken (Bron: Van Nuland, 2020). Zo kunnen bijstandsgerechtigden niets bijverdienen, omdat zij anders worden gekort op hun uitkering. Naast bijverdienen, is het ook niet toegestaan voor bijstandsgerechtigden om financiële of materiële hulp (zoals bijvoorbeeld boodschappen) te ontvangen van de directe omgeving. Zij lopen hier eveneens het risico gekort te worden op hun uitkering. Minister Carola Schouten, Minister voor armoedebeleid, participatie en pensioenen, zei hierover “Onze wet kent een boete op compassie.” (Bron: Vollebregt en Zuidervaart, 2022). Met een wijziging van de Participatiewet hoopt minister Schouten hier verandering in te brengen Bron: (Vereniging Nederlandse Gemeenten, 2022). Het doel van de Participatiewet is om zoveel mogelijk mensen met arbeidsvermogen naar (betaald) werk toe te leiden of te ondersteunen bij werk (of het vinden daarvan). De bedoeling van de gemeente is juist dat werken moet leiden tot financiële onafhankelijkheid. Echter, lopen inwoners het risico hun inkomensondersteuning kwijt te raken wanneer zij (betaald) werk vinden (Bron: Van Nuland, 2020).

Ook voor parttimers geldt dat meer uren werken voor hen niet loont, wanneer zij in ruil daarvoor moeten inleveren op inkomensondersteuning. De financiële prikkel om te werken ontbreekt, waardoor inwoners financieel afhankelijk blijven van inkomensondersteuning vanuit het rijk of aanvullende ondersteuning vanuit de gemeente. Dit kost het Rijk jaarlijks miljarden euro’s. Ook in gemeente Moerdijk is er sprake van de armoedeval. De grootste inkomensondersteunende

maatregelen zijn toeslagen vanuit het Rijk waar we als gemeente geen invloed op hebben. Dit betekent dat inwoners met een inkomen op 120% van het sociaal minimum meer te besteden hebben dan inwoners met een inkomen tot 130% van het sociaal minimum. Binnen gemeente Moerdijk worden de voorzieningen enigszins trapsgewijs afgebouwd om de intensiteit van de armoedeval te onderdrukken. Ter illustratie zijn de inkomensgrenzen per voorziening weergegeven in hoofdstuk 3.1.

2.4 Financiële stress en schaamte Financiële stress heeft een negatieve invloed op de fysieke en mentale gezondheid. Zo kan langdurige financiële stress leiden tot een hoge bloeddruk, verzwakt immuunsysteem en psychische klachten, zoals angststoornissen of een laag zelfbeeld. Deze gevolgen kunnen ervoor zorgen dat iemand op termijn niet meer in staat is om te werken, waardoor mensen belanden in een vicieuze cirkel waar armoede en geldzorgen een slechte gezondheid veroorzaken en de slechte gezondheid maakt dat iemand niet in staat is zijn of haar financiële positie te verbeteren. Dikwijls blijven de psychische en fysieke klachten als gevolg van armoede nog lang bestaan nadat de financiële situatie is verbeterd (Bron: Samplonius, 2022). Afbeelding 1. Cirkel van armoede Een groot probleem bij financiële stress, is dat mensen vooral in overlevingsstand handelen en voornamelijk een kortetermijn visie hebben, waardoor ze makkelijker keuzes maken die op de lange-termijn financieel nadelig zijn. Daarnaast maakt financiële stress dat mensen geen ruimte hebben in het hoofd om, naast het hoofd boven water houden, zich een weg te banen door alle voorzieningen die worden aangeboden door tal van verschillende instanties.

De combinatie van deze financiële stress en de versnippering van het aanbod van armoedevoorzieningen maken dat inwoners vaak geen gebruik maken van alle hulp die beschikbaar is. Ook in Moerdijk zijn de gevolgen van financiële stress onder inwoners zichtbaar. Het aanbod van hulpverlening is ook in Moerdijk versnipperd en daardoor maken inwoners niet altijd gebruik van alle mogelijke hulpverlening. De ambitie om de versnippering van het aanbod tegen te gaan werd in de armoedenota “Een integrale aanpak van armoede en schulden in Moerdijk 2018-2021” al meegenomen. Ook schaamte speelt een grote rol bij armoede. Er heerst een taboe op armoede en om die reden vinden mensen het moeilijk om erover te praten of er hulp bij te zoeken. Naast de stress die men ervaart om iedere maand de eindjes aan elkaar te knopen, leven mensen in armoede ook in angst dat hun financiële situatie bekend wordt bij familie, vrienden of collega’s. Tel daarbij op het stigma dat rust op het hebben van een uitkering en al snel wordt duidelijk hoe een laag zelfbeeld ontstaat. Door het gebrek aan mogelijkheden om bij te verdienen, worden inwoners ook de mogelijkheden ontnomen om (meer) deel te nemen aan de arbeidsmarkt en van de daaraan verbonden vruchten te plukken. Werken zorgt voor een gevoel van toegevoegde waarde, onafhankelijkheid en het loon wordt ervaren als een blijk van waardering (Bron: Elshout, 2022).

Deze schaamte weerhoudt ook inwoners in Moerdijk ervan om hulp te zoeken bij de gemeente. Door de versnippering van het aanbod moeten inwoners zich steeds opnieuw over deze schaamte heen zetten, omdat ze bij allerlei verschillende instanties opnieuw hun financiële situatie bloot moeten leggen.

2.5 Laaggeletterdheid Laaggeletterdheid betekent dat iemand problemen heeft met het lezen en schrijven en/of rekenen. Laaggeletterden hebben vaak ook problemen met digitale vaardigheden (Bron: Rijksoverheid, z.d.a). 1 op de 9 Nederlanders is laaggeletterd. Volgens een schatting uit 2021 telt de gemeente Moerdijk om en nabij de 3.700 inwoners tussen de 15 en 75 jaar die laaggeletterd zijn (Bron: Gemeente Moerdijk, 2021). Laaggeletterdheid heeft vaak tot gevolg dat de baanmogelijkheden voor deze inwoners beperkt zijn. Ook hebben laaggeletterden vaak om die reden minder grip op hun geldzaken. Ze kunnen bijvoorbeeld brieven die zij ontvangen van de gemeente of de belastingdienst niet goed lezen. Ook het vragen om hulp bij een gemeente of de rijksoverheid is om die reden voor hen erg lastig en gaat gepaard met stress. Inwoners durven niet altijd te vertellen dat ze laaggeletterd zijn en hulpverleners durven inwoners er ook niet altijd op aan te spreken wanneer zij laaggeletterdheid bij een inwoner vermoeden. Daarnaast is laaggeletterdheid als oorzaak van armoede mogelijk een van de meest complexe problemen voor een gemeente om op in te spelen. Binnen gemeente Moerdijk kunnen ambtenaren een e-learning volgen om te leren hoe laaggeletterdheid te signaleren en erover in gesprek te gaan met de inwoner.

Omdat laaggeletterdheid een grote voorspeller is voor armoede en een groot deel van de Nederlandse bevolking hiermee te maken heeft, is het van cruciaal belang dat er naar manieren wordt gezocht om deze inwoners te vinden te ondersteunen.

3. Kader Er bestaat diverse wet- en regelgeving waarin is bepaald welke rol wij als gemeente hebben in het versterken van de sociale zekerheid van inwoners ten opzichte van de rol van het Rijk. Zo is er landelijke wet- en regelgeving en hebben gemeenten daarnaast de mogelijkheid om binnen bepaalde kaders lokaal beleid te vormen op het gebied van armoedebestrijding. Maatschappelijke- en lokale ontwikkelingen hebben grote invloed op eventuele wijzigingen in deze wet- en regelgeving. In onderstaand hoofdstuk gaan we hier dieper op in.

3.1 Wettelijk kader Het Rijk en gemeenten hebben binnen Nederland een plicht om inwoners te ondersteunen die vanwege een gebrek aan financiële middelen niet in de basisbehoeften kunnen voorzien. Het Rijk biedt om die reden verschillende inkomensondersteunende maatregelen (toeslagen). Het Rijk is in staat om armoede onder inwoners daadwerkelijk op te lossen. Gemeenten kunnen aanvullend op de maatregelen van het Rijk inkomensondersteunende voorzieningen aanbieden aan inwoners om armoede te verzachten. De Participatiewet is in 2015 ingevoerd. Met deze wet beoogt het kabinet één regeling te maken die geldt voor iedereen die in het verleden een beroep deed op de Wet Werk en Bijstand, Wajong of de WSW. Dit betekent dat de gemeente verantwoordelijk werd voor inkomensondersteuning én voor een grotere groep mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Het doel van de Participatiewet is om zo veel mogelijk mensen toe te leiden naar (betaald) werk of vrijwilligerswerk (Bron: Rekenkamer West-Brabant, 2020). De gemeente is verantwoordelijk voor ondersteuning bij arbeidsinschakeling. Het algemeen inkomensbeleid is voorbehouden aan het Rijk. De gemeente kan in aanvulling daarop individuele huishoudens ondersteunen met maatwerk wanneer er sprake is van financiële problemen.

Vanuit de Participatiewet biedt het lokale armoedebeleid een instrument om deelname aan de samenleving van álle inwoners te bevorderen. Zo worden er diverse instrumenten ingezet om inwoners toe te leiden naar werk om arbeidsdeelname te bevorderen en worden er ook instrumenten ingezet om maatschappelijke participatie te stimuleren. Het uitgangspunt is dat inwoners zelf verantwoordelijk zijn voor hun eigen inkomen. Wanneer dit niet lukt, kunnen inwoners een beroep doen op een uitkering vanuit de Participatiewet, ofwel inkomensondersteuning. Op de hoogte van deze uitkering heeft de gemeente geen invloed, dit wordt bepaald door het Rijk. Jaarlijks wordt het sociaal minimum, het bedrag waarvan het Rijk vindt dat mensen dit minimaal nodig hebben om in de basisbehoeften te kunnen voorzien, opnieuw voor de prijsontwikkeling bijgesteld. De lage inkomensgrens weerspiegelt een vast koopkrachtbedrag over een periode. Dit minimum geldt voor alle inwoners in Nederland. Voor sommigen is dit minimum niet toereikend. Naast de bijstandsuitkering bestaan er om die reden studiefinanciering, huurtoeslag en zorgtoeslag als voorliggende voorzieningen. Wanneer ook deze maatregelen onvoldoende soelaas bieden, kan de gemeente individuele of categoriale inkomensondersteuning aanbieden aan inwoners die hiervoor in aanmerking komen.

Naast de Participatiewet, regelt de Invorderingswet de kwijtschelding van de belastingen van het Rijk, gemeenten en waterschappen. Een instrument bij het verzachten van armoede is het kwijtschelden van deze belastingen. Gemeenten hebben beleidsvrijheid over de toetsingscriteria, zoals de vermogensnorm.

3.2 Lokaal kader Uit landelijk beleid vloeien rechtstreeks lokale doelen voort. In de Scan Mens en Maatschappij beschrijven we hoe we inzetten op preventie en dat we inwoners met financiële problematiek in een vroeg stadium in beeld brengen en waar mogelijk passende hulp bieden. Daarnaast zetten we in op maatschappelijke participatie en het terugdringen van de armoedeval. In de beleidsbegroting is de prestatie opgenomen om in 2023 een nieuwe armoedenota vast te stellen (Bron: Gemeente Moerdijk, 2022). Er zijn ambities vastgelegd rondom deelname aan de maatschappij, door deelname aan sport of cultuur en vrijetijdsbesteding. Oók voor inwoners die dit zonder ondersteuning niet kunnen. We zetten in op preventie en zelfredzaamheid. Er wordt ingezet op energiearmoede en inflatie en er is, naast aandacht voor lage inkomens, ook aandacht voor middeninkomens. De gemeente kan in aanvulling op generieke inkomensondersteunende maatregelen vanuit het Rijk individuele inkomensondersteuning bieden in bijvoorbeeld de vorm van Bijzondere Bijstand. Daarnaast heeft de gemeente speelruimte op het gebied van de volgende voorzieningen: • • • • • • •

Kwijtschelding gemeentelijke belastingen; Collectieve zorgverzekering; Maatschappelijke participatie; Berekening van draagkracht en drempelbedrag; Categoriaal beleid voor chronisch zieken, gehandicapten en ouderen. Lokale armoedevoorzieningen zoals: Jeugdfonds Sport en Cultuur, Jeugd Educatie Fonds, Voedselbank en Stichting Leergeld. Sociaal Medische indicatie

In hoofdstuk 4.1 gaan we dieper in op het huidige gemeentelijk maatwerk binnen gemeente Moerdijk. Schuldhulpverlening is een wettelijke taak van gemeenten. Hierdoor hebben wij de verplichting om inwoners en ondernemers met financiële zorgen en schulden te helpen. De Wet Gemeentelijke Schuldhulpverlening dient het doel om schulden in een vroeg stadium te signaleren en om in de toekomst erger te voorkomen. In het bestuursakkoord 2022-2026 zijn de lokale bestuurlijke ambities voor de komende jaren in hoofdlijnen vastgelegd. Eén van deze ambities betreft de aanpak energiearmoede. Conform het bestuursakkoord wordt dit integraal opgepakt in samenhang met het armoedebeleid, schuldhulpverlening en energietransitie (Bron: Gemeente Moerdijk, 2022a).

3.3 Ontwikkelingen in landelijk beleid 3.3.1 Miljoenennota Op Prinsjesdag is de Miljoenennota gepresenteerd. Daarin zijn de volgende kwantitatieve beleidsdoelstellingen opgenomen voor de aanpak geldzorgen, armoede en schulden: • Halvering aantal mensen in armoede in 2030 (t.o.v. 2015). • Halvering aantal kinderen dat in armoede opgroeit in 2025 (t.o.v. 2015). • Halvering aantal huishoudens met problematische schulden in 2030. Aanvullend op deze overkoepelende doelstellingen zijn er 44 acties op het gebied van geldzorgen, armoede en schuldhulpverlening geformuleerd met een nadruk op de volgende uitgangspunten: • •

Verstevigen bestaanszekerheid en inkomenszekerheid; Verhogen minimumloon en betere toegang tot zorg;

• • • •

Preventie door middel van educatie en het beschermen van inwoners; Inwoners actiever benaderen en de complexiteit van de loketten en regelingen verbeteren; Meedoen in de samenleving, met daarbij extra aandacht voor kinderen; Samenwerking met gemeenten en lokale partijen voor wijkgerichte aanpakken.

3.3.2 Aanpak geldzorgen, armoede en schulden Op 12 juli 2022 is de aanpak geldzorgen, armoede en schulden geïntroduceerd door het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (Bron: Schouten, 2022b). Minister Carola Schouten heeft hiervoor de volgende uitgangspunten benoemd: • • • • •

Een betere borging van bestaans- en inkomenszekerheid: een voldoende stabiel inkomen is de basis; Preventie van geldzorgen: goede voorlichting van jongs af aan, in alle levensfases en dichtbij om de juiste financiële keuzes te kunnen maken; Een overheid die werkt voor mensen en voorziet in laagdrempelige, eenvoudige, mensgerichte financiële hulp en sociale incasso; Maatregelen nemen om (generatie)armoede te doorbreken zodat iedereen meedoet en vooruitkomt; Realiseren dat meer mensen eerder en betere schuldhulpverlening ontvangen en sneller perspectief hebben op een financieel zorgeloze toekomst.

3.3.3 Beleidsanalyse “Participatiewet in Balans” Uit het rapport “Participatiewet in balans” waarin een uitvoerige beleidsanalyse is gedaan van de Participatiewet, blijkt dat de Participatiewet op het moment uit balans is. Er is een ongelijke verhouding tussen (a) de als beperkt ervaren ondersteuning (b) het strenge sanctieregime en (c) de complexe inrichting van bestaanszekerheid (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2022). Minister Schouten beoogt deze balans te herstellen door meer oog te hebben voor de menselijke maat (Bron: Schouten, 2022a).

3.3.4 Kostendelersnorm Er zijn onlangs verscheidene veranderingen in wet- en regelgeving doorgevoerd. Zo is de leeftijdsgrens voor de kostendelersnorm verhoogd van 21 jaar naar 27 jaar. Dit betekent dat inwoners met een bijstandsuitkering met een inwonend kind tot 27 jaar dat werkt, niet wordt gekort op de uitkering. Daarnaast is in januari 2023 het wettelijk minimumloon met 10% omhoog, evenals de daaraan gekoppelde uitkeringen. Ook de bijverdiengrenzen van de participatiewet worden verruimd (Bron: Binnenlandsbestuur, 2022).

3.3.5 Wetsvoorstel huurverlaging 2023 Daarnaast is er ingestemd met het wetsvoorstel “Huurverlaging 2023 voor huurders met een laag inkomen.” (Bron: Rijksoverheid, 2023). Woningcorporaties, zoals Woonkwartier, kunnen vanaf 1 maart 2023 een uitvraag doen bij de belastingdienst om huurverlaging voor te stellen aan huurders met een laag inkomen en een hoge huurprijs.

3.4 Maatschappelijke ontwikkelingen 3.4.1 Oorlog in Oekraïne Rusland is een van de grootste gas- en olie-exporterende landen ter wereld. De oorlog in Oekraïne zorgt voor veel onzekerheid, waardoor de sterke prijsstijgingen in gas en olie worden veroorzaakt. Sancties die Rusland zijn opgelegd zijn hier mede de oorzaak van. Daar komt nog bij dat het einde van de coronacrisis de economie sneller herstelde dan verwacht, waarmee de vraag naar producten

groter was dan het aanbod. Dit veroorzaakte vóór de oorlog in Oekraïne al flinke stijgingen van de energieprijzen. Alle particulieren en bedrijven hebben last van deze prijsstijgingen. Supermarkten, industrie en bedrijven in de agrarische sector, berekenen deze dan ook door in de verkoopprijzen, waardoor de prijzen van levensmiddelen ook flink stegen (Bron: De Nederlandsche Bank, 2022). Particulieren voelen deze prijsstijgingen dus overal: in de supermarkt, bij de benzinepomp en bij het maandelijks energieoverzicht. Voor mensen met een laag inkomen betekent dit een flinke koopkrachtdaling. Hierover meer in hoofdstuk 3.4.3. Ook is er een flink aantal Oekraïense vluchtelingen naar Nederland gekomen als gevolg van de oorlog. In Moerdijk worden om en nabij 300 geregistreerde vluchtelingen opgevangen. Kijkend naar de Joegoslavië oorlog, ligt het in de lijn der verwachting dat ook veel Oekraïense vluchtelingen in Nederland zullen blijven en niet terug zullen keren. Op het moment is er diverse wet- en regelgeving die de sociale zekerheid borgt voor deze vluchtelingen, alleen is er veelal slechts tijdelijk geregeld. Zoals de tijdelijke bescherming voor derdelanders. Deze loopt nog door tot 4 september 2023, waardoor Oekraïense vluchtelingen die sinds 24 februari 2022 zijn ontheemd vrije toegang hebben tot de Nederlandse arbeidsmarkt (Bron: Rijksoverheid, z.d.c).

Op het moment is er daarom nog veel onzekerheid of de sociale zekerheid van deze groep in de toekomst is gegarandeerd. Ook de huidige woningnood mag hierbij niet uit het oog worden verloren.

3.4.2 Energiearmoede Vanaf eind 2021 kampt heel Nederland met de gevolgen van en de hoge energieprijzen, door zowel het onverwachte, grote herstel van de economie en later ook de oorlog in Oekraïne. In 2022 betaalde het gemiddelde huishouden € 2800 aan energiekosten. In 2021 bedroeg dit € 1479, een verschil van € 1321 per jaar (Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek, 2022a). Veel inwoners kunnen hun energierekening niet meer betalen en dreigen in armoede of schulden te vervallen. Daarom heeft het Rijk de energietoeslag aangekondigd om inwoners tegemoet te komen. Echter, de energietoeslag is geen structurele aanpak en er blijft onzekerheid bestaan over of en wanneer de energieprijzen zullen dalen. Voorlopig heeft het Rijk, naast de energietoeslag, ook het prijsplafond ingevoerd. Hiermee worden de gestegen kosten enigszins gedempt voor alle huishoudens en met name kleinverbruikers (Bron: Rijksoverheid, 2022a).

3.4.3 Koopkrachtdaling en “Middeninkomens” Daarnaast heeft de hoge inflatie een flinke koopkrachtdaling tot gevolg. Dit betekent dat ook “middeninkomens” in de problemen komen. Er bestaat geen definitie van een middeninkomen. Logischerwijs zou de keuze kunnen vallen op een inkomenscategorie waarbinnen inwoners voor geen enkele gemeentelijke of Rijksvoorziening in aanmerking komen en niet in aanmerking komen voor sociale huur. De toegang tot sociale huur is € 44.035 voor een éénpersoonshuishouden en € 48.625 voor een tweepersoonshuishouden. Daardoor houdt een huishouden met een “middeninkomen” per saldo mogelijk minder over dan inwoners die nog onder de lage inkomens vallen: de huishoudens die nog in aanmerking komen voor een sociale huurwoning, inkomensondersteuning vanuit het Rijk of aanvullende ondersteuning vanuit de gemeente. Daarom wordt er binnen dit beleidsplan een voorstel gedaan voor een definitie van een “middeninkomen”: Een inkomenscategorie waarbij het huishouden geen recht heeft op inkomensondersteuning vanuit het Rijk of gemeente en sociale huur, waardoor de netto maandlasten onevenredig hoog zijn ten opzichte van de netto-inkomsten, afgezet tegen de verhouding netto maandlasten en netto-inkomsten van de lage inkomensgroep.

Ook hier treedt de armoedeval op: waar het voor inwoners met een (bijstands)uitkering niet altijd loont om te gaan werken, loont het voor inwoners die wél werken maar nog recht hebben op andere vormen van inkomensondersteuning ook niet altijd om méér te werken of meer inkomsten te genereren uit werk.

3.4.4 Naweeën coronacrisis Ook de coronacrisis heeft tot op de dag van vandaag impact. Veel ondernemers hebben tijdens de coronacrisis kunnen rekenen op overheidssteun. Veel ondernemers hebben tijdens de coronacrisis een belastingschuld opgebouwd. De Belastingdienst verleende destijds uitstel van belasting. 64.000 bedrijven hebben nog niets van hun schuld afgelost. Veel ondernemers zullen het niet redden, echter zijn er ook ondernemingen die wél kans maken om uit de problemen te komen, als zij maar om hulp durven vragen (Bron: Vogels, 2023). Vanwege angst en schaamte doen velen dit niet en ze zijn door de overheid moeilijk te bereiken. Hierdoor dreigen ondernemers ook nog eens onnodig kopje onder te gaan.

3.4.5 Meer aandacht voor ouderen Van alle doelgroepen maken ouderen het minst gebruik van de bijzondere bijstand. Dat zij minder gebruik maken van de beschikbare voorzieningen betekent echter niet dat armoede onder deze doelgroep minder aanwezig is. De doelgroep ouderen is opgevoed met andere normen en waarden. Het ontvangen van inkomensondersteuning onder deze groep wordt vaak gezien als “je hand op houden”. Deze groep is ten opzichte van andere doelgroepen extra kwetsbaar, omdat zij geen mogelijkheden meer hebben (of omdat dit redelijkerwijs niet meer van hen kan worden verwacht) om hun inkomenspositie te verbeteren.

3.5 Samenvatting Diverse veranderingen in wet- en regelgeving, maar ook maatschappelijke ontwikkelingen beïnvloeden de effectiviteit van het armoedebeleid. Binnen een beleidsperiode van vier jaar verandert er dikwijls zodanig veel dat een herijking nodig is. Direct na het einde van de coronacrisis dient een nieuwe crisis zich aan: de oorlog in Oekraïne. Ook dit betekent nieuwe zorgen en potentieel nieuwe risicogroepen. Tenslotte komt het vertrouwen van de inwoner in de overheid ook steeds verder onder druk te staan, wanneer inwoners zich niet gezien of gehoord voelen en gevoelsmatig aan hun lot worden overgelaten. De financiële en materiële hulp aan vluchtelingen is vaak een doorn in het oog voor inwoners met een laag inkomen die het op eigen kracht niet redden, maar amper in aanmerking komen voor ondersteuning.

4. Armoede in Moerdijk Iedere gemeente is anders qua demografie, grafische ligging, inwoneraantallen, cultuur en geloofsovertuigingen, baankansen en tal van andere kenmerken die invloed hebben op het gemeentelijk armoedebeleid. Binnen gemeente Moerdijk specifiek zijn er uitdagingen rondom verschillende risicogroepen, maar bijvoorbeeld ook grafische ligging. Ook het type bedrijven dat zich in deze gemeente heeft zijn weerslag op het vestigen of vertrekken van inwoners met specifieke kenmerken. Het gemeentelijk maatwerk biedt ruimte om afhankelijk van deze gemeente specifieke behoefte passend beleid te maken om de effectiviteit ervan te waarborgen. In hoofdstuk 4 volgt een toelichting op het huidige gemeentelijk maatwerk, waarin rekening is gehouden met deze gemeente specifieke kenmerken en brengen we de huidige stand van zaken omtrent armoede in gemeente Moerdijk in beeld.

4.1 Huidig gemeentelijk maatwerk De gemeente biedt maatwerk op verschillende terreinen. Zo zijn er diverse voorliggende- en vangnetvoorzieningen. Voorliggende voorzieningen zijn voorzieningen waar de inwoner éérst aanspraak op maakt, voordat een inwoner in aanmerking kan komen voor een vangnetvoorziening. Een vangnetvoorziening is bedoeld voor het opvangen van kosten die vanuit andere voorzieningen niet worden gedekt. Enerzijds ter bevordering van deelname aan de maatschappij (voor zowel kinderen als volwassenen) en anderzijds ter ondersteuning van het inkomen. Zoals beschreven in hoofdstuk 3.2 onder lokaal kader heeft de gemeente beleidsvrijheid op enkele terreinen. Gemeente Moerdijk heeft daar in het verleden de volgende keuzes in gemaakt.

4.1.1 Inkomensondersteuning Het sociaal minimum is het bedrag waarvan de overheid vindt dat je dit minimaal nodig hebt om van te leven. Dit bedrag is meestal gelijk aan de bijstandsnorm (ofwel bijstandsuitkering). In de lokale regelingen bieden we ruimere ondersteuning aan inwoners dan alléén aan inwoners die een inkomen hebben op bijstandsniveau (of het sociaal minimum) door inwoners tegemoet te komen die een inkomen hebben tot bijvoorbeeld 120% van het sociaal minimum en tegenwoordig zelfs daarboven. Hier worden per regeling andere keuzes in gemaakt, mede om de armoedeval tegen te gaan. Bijzondere bijstand De bijzondere bijstand is een vergoeding voor extra kosten die een inwoner zelf niet kan betalen. De huidige inkomensgrens van de bijzondere bijstand is gesteld op 110% van het sociaal minimum. Daarnaast zijn alle type kostensoorten waarvoor bijzondere bijstand kan worden aangevraagd vastgelegd in een beleidsregel. Het ligt in de bedoeling om deze beleidsregel te herijken, waarbij niet alleen wordt gekeken naar de hoogte van de inkomensgrens, maar ook of de exacte uiteenzetting van de kosten waarvoor iemand bijzondere bijstand kan aanvragen nog wel van deze tijd is. Individuele inkomenstoeslag Voor huishouders met een laag inkomen gedurende 3 jaar geldt een inkomensgrens van 101%. Ze krijgen eenmalig een vast bedrag dat vrij te besteden is.

Het ligt in de bedoeling om deze inkomensgrens te herijken en deze op regionaal niveau te harmoniseren. De Individuele studietoeslag Voor inwoners die vanwege een beperking geen bijbaantje kunnen nemen tijdens het studeren. Hier geldt alleen een vermogenseis en eis dat je bent ingeschreven bij duo en in aanmerking komt voor studiefinanciering.

Kwijtschelding gemeentelijke belastingen De keuze van de gemeenteraad voor het verlenen van kwijtschelding wordt voor de berekening van de kosten van bestaan gesteld op 100% en is daarmee ook de meest ruime grens die mag worden gekozen, gezien er ook mag worden gekozen voor 90% of 95%. Meer dan 100% is niet mogelijk, dit wordt gezien als inkomenspolitiek. Collectieve zorgverzekering Via het Werkplein Hart van West-Brabant wordt een collectieve zorgverzekering aangeboden voor inwoners met een laag inkomen en hoge zorgkosten. De inkomensgrens hiervoor is gesteld op 120% van het sociaal minimum. Sociaal Medische Indicatie Inwoners met een inkomen tot 120% van het sociaal minimum kunnen in aanmerking komen voor de Sociaal Medische Indicatie. Beschikbare middelen voor mensen die vanwege medische of psychische redenen niet kunnen werken voor bepaalde tijd (regeling is van tijdelijke aard). Voor die periode krijgen ze kinderopvang volledig vergoed voor kinderen van 0 tot 12 jaar. Peuteropvang toeslag Ouders die niet in aanmerking komen voor de toeslag bij de belastingdienst, omdat ze bijvoorbeeld niet werken, kunnen een bijdrage van de gemeente ontvangen. Dit is voor kinderopvang van peuters van 2 tot 4 jaar die minimaal 5 of maximaal 7 uur per week de peuteropvang bezoeken.

Fonds sociaal domein Het fonds sociaal domein is een voorziening die bestaat om onkosten op te vangen van inwoners die deze kosten zelf niet kunnen betalen en waarvoor op dat moment geen andere voorziening bestaat. Een belangrijke eis bij de toekenning is dat de inzet van deze voorziening moet leiden tot het doorbreken van een uitzichtloos patroon waardoor ergere situaties worden voorkomen. Tevens moet het ook de snelste en meest adequate oplossing zijn. Het Fonds Sociaal Domein is een typisch voorbeeld van een vangnetvoorziening.

4.1.2 Maatschappelijke participatie en kindregelingen Maatschappelijke participatie Via het Werkplein Hart van West-Brabant wordt uitvoering gegeven aan maatschappelijke participatie. Inwoners krijgen 180 euro budget per jaar per persoon toegewezen om deel te nemen aan sport- cultuur of andere vormen van vrijetijdsbesteding. Deze inkomensgrens was tot eind 2022 gesteld op 110% van het sociaal minimum en is inmiddels verruimd naar 130% van het sociaal minimum. Stichting Leergeld Stichting Leergeld biedt ondersteuning aan kinderen uit een huishouden met een inkomen tot 130% van het sociaal minimum. Deze grens is vanaf 2023 verruimd van 120% naar 130%. Kinderen binnen gemeente Moerdijk kunnen in aanmerking komen voor het schoolstartpakket. Ze krijgen een tweedehands fiets en schoolbenodigdheden bij de overgang van de basisschool naar de middelbare school. Daarnaast vormt Stichting Leergeld een vangnet voor alle andere kinderen met een laag inkomen die voor andere voorzieningen niet in aanmerking komen of waar de voorziening niet toereikend is. Jeugdfonds Sport & Cultuur Het Jeugdfonds Sport & Cultuur hanteert een inkomensgrens van 120% van het sociaal minimum. Tot en met 2022 werd er 550 euro vergoed voor zwemlessen en 220 euro voor andere sporten per kind

per jaar. Vanaf 2023 is de vergoeding voor sporten verhoogd naar 250 euro per kind per jaar. Daarnaast is er ook een gemeentelijke subsidieregeling Muziekonderwijs, waar alle inwoners een bijdrage kunnen aanvragen om individueel muziekonderwijs te volgen, zodat de drempel om een instrument te bespelen wordt verminderd. Jeugd Educatie Fonds Het Jeugd Educatie Fonds focust zich op het percentage lage inkomens op de volledige populatie per school. Minimaal 50% van de kinderen heeft een inkomen tot 150% van het sociaal minimum, waarbij er geen inkomenstoets wordt gedaan. In combinatie met 4.500 euro subsidie per school vanuit de gemeente stelt het Jeugd Educatie Fonds ieder jaar 13.500 euro beschikbaar per school. Het Jeugd Educatie Fonds ondersteunt nu 3 scholen in gemeente Moerdijk. Het Jeugd Educatie Fonds is een vangnetvoorziening voor kinderen die niet in aanmerking komen voor ondersteuning vanuit andere voorzieningen maar deze hulp tóch nodig hebben. Vanaf schooljaar 2023-2024 wordt er gekeken naar mogelijkheden om de samenwerking met het Jeugd Educatie Fonds uit te breiden, zodat zij meer scholen in de gemeenten kunnen ondersteunen.

4.1.3 Arbeidsdeelname Arbeidsdeelname kan armoede oplossen én voorkomen. Om die reden nemen we ook twee interventies op die op dit moment worden ingezet om inwoners met een grote afstand tot de arbeidsmarkt toe te leiden naar werk. Arbeidsdeelname bevordert daarnaast maatschappelijke participatie en voorkomt daarmee sociale uitsluiting, één van de meest ingrijpende gevolgen van armoede. Proeftuinen/diagnostisch centrum (Werkvoorzieningsschap) Binnen de ketensamenwerking spannen zowel de WVS als het Werkplein Hart van West-Brabant zich in om inwoners met een grote afstand tot de arbeidsmarkt toe te leiden naar passend (vrijwilligers)werk. Dit is een groep die intensieve bemiddeling nodig heeft. Dankzij de huidige krapte op de arbeidsmarkt is er bij de WVS en het Werkplein ruimte om deze intensieve bemiddeling aan te bieden. Methodische arbeidsontwikkeling Werkgevers, onderwijsinstellingen, de Intergemeentelijke Sociale Dienst (ISD), het Werkplein Hart van West-Brabant en de WVS hebben de handen ineengeslagen om werkzoekenden middels werkend leren via zogenaamde mbo-bouwstenen praktijkverklaringen te laten halen om hen zo een betere kans te bieden om door te stromen naar de arbeidsmarkt.

Het gaat hierbij om werkzoekenden die geen startkwalificatie kúnnen behalen voor de arbeidsmarkt (mbo-niveau 2), maar die wél in staat zijn om met ondersteuning werknemersvaardigheden en vakvaardigheden te ontwikkelen.

4.2 Huidige omvang van armoede in Moerdijk 4.2.1 Langdurige armoede en conjuncturele invloed Landelijk bedroeg in 2020 het aandeel huishoudens dat al ten minste vier jaar opeenvolgend een laag inkomen had 3,1%. In 2019 was dit percentage 3,4%. In de jaren 2011 – 2017 was er een voortdurende stijging van het aantal huishoudens met een langdurig laag inkomen. De fluctuaties in de armoedecijfers volgen grotendeels de conjunctuur (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2021c). Vanwege de krapte op de arbeidsmarkt vindt ook nagenoeg iedereen met arbeidspotentieel een betaalde baan, waardoor (langdurige) armoede wordt voorkomen. Ook in Moerdijk zien we dat inwoners met arbeidspotentieel en een kleine of zelfs middelgrote afstand tot de arbeidsmarkt een baan vinden. Helaas maken de hoge inflatie en de koopkrachtdaling dat veel inwoners met een betaalde baan óók niet meer rond kunnen komen. De verwachting is dat de armoedecijfers -zelfs in

de hoogconjunctuur- zullen toenemen. Dit betekent dat er een grote last ligt bij de gemeente en het Rijk om armoede in de toekomst te voorkomen, op te lossen of te verzachten. Tabel 1. Huishoudens met een inkomen tot lage-inkomensgrens voor ten minste vier jaar in 2020. Regio Particuliere Personen Kinderen Particuliere Personen Kinderen huishoudens (x1000) (x1000) huishoudens relatief (%) relatief (%) (x1000) relatief (%) Nederland 221,3 376,3 95,2 3,1 2,4 3,1 Moerdijk 0,2 0,5 0,1 1,6 1,4 2,3 *Bron: CBS

4.2.2 Huishoudens met een uitkering Sinds 2020 zijn er in Moerdijk 700 inwoners met een inkomen op het sociaal minimum. Relatief gezien betekent dit dat er in 2020 4,6% van de huishoudens een inkomen heeft op de lage inkomensgrens in gemeente Moerdijk, ten opzichte van 6,8% in Nederland. Ook het relatieve aantal kinderen dat opgroeit in armoede in Moerdijk ligt lager met 5,8% ten opzichte van 6,9% in Nederland. Tabel 2. Huishoudens met een inkomen tot lage-inkomensgrens voor ten minste één jaar in 2020. Regio Particuliere Personen Kinderen Particuliere Personen Kinderen huishoudens (x1000) (x1000) huishoudens relatief (%) relatief (%) (x1000) relatief (%) Nederland 512,8 904,2 221,4 6,8 5,5 6,9 Moerdijk 0,7 1,4 0,4 4,6 3,8 5,8 *Bron: CBS

Tot december 2021 bleek 2,9% van de huishoudens binnen gemeente Moerdijk een bijstandsuitkering te ontvangen, ten opzichte van 5% van alle huishoudens in Nederland (Bron: Waarstaatjegemeente, 2022). Opvallend is dat het aantal personen met een werkloosheidsuitkering de afgelopen jaren flink is gedaald: van 640 in 2018 naar 380 in 2022. Dit ligt in lijn met de krappe arbeidsmarkt. Daarentegen is het aantal personen met een bijstandsuitkering nauwelijks afgenomen. Een mogelijke verklaring hiervoor is de grootte van de afstand tot de arbeidsmarkt of een beperkt arbeidspotentieel. Bijstandsontvangers hebben doorgaans meer ondersteuning nodig bij het vinden en behouden van (passend)werk. In tijden van hoogconjunctuur betekent dit dat de gemeente zich meer kan focussen op ondersteuning van inwoners met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt, omdat werkloze inwoners die zelfredzaam zijn in het vinden van passend werk dit ook lukt zonder ondersteuning van de gemeente. Tabel 2. Aantal personen met een uitkering in gemeente Moerdijk (Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek, 2022b). Jaar

Uitwerkings Uitkeringsontvangers totaal

Tot de AOWleeftijd

Vanaf AOWleeftijd

Werkloosheidsuitkering

Bijstand tot AOWleeftijd

Arbeidsongeschiktheid

Wajong

AOW

640

Bijstand en bijstandsgerelateerd tot AOWleeftijd 610

2018

9920

2480

7440

550

1270

260

7440

2019

9780

2320

7460

490

580

520

1290

260

7450

2020

9740

2240

7500

400

560

500

1320

270

7500

Jaar

Uitwerkings Uitkeringsontvangers totaal

Tot de AOWleeftijd

Vanaf AOWleeftijd

Werkloosheidsuitkering

Bijstand tot AOWleeftijd

Arbeidsongeschiktheid

Wajong

AOW

480

Bijstand en bijstandsgerelateerd tot AOWleeftijd 810

2021

10210

2600

7610

540

1350

290

7610

2022

10020

2360

7670

380

620

540

1410

280

7660

*Cijfers over de WAO en WIA-uitkering: WGA-regeling zijn weggelaten uit deze tabel.

4.2.3 Bereik Ondanks alle inspanningen om de armoederegelingen beter onder de aandacht te brengen, blijkt dat veel inwoners voorzieningen niet weten te vinden. Ter illustratie maakt slechts 27% van de inwoners in gemeente Moerdijk met een laag inkomen, gebruik van de regeling maatschappelijke participatie. Het terugdringen van het non-gebruik blijft een uitdaging bij alle regelingen. Het non-gebruik is met name hoog onder enkele specifieke doelgroepen, zoals de ouderen en werkende armen. Dit heeft enerzijds te maken met het stigma dat rust op gemeentelijke hulp en ondersteuning, maar anderzijds ook op de bekendheid van de regelingen. Inwoners die al bekend zijn bij het Werkplein Hart van West-Brabant worden snel doorverwezen naar andere gemeentelijke voorzieningen. Inwoners met een laag inkomen en een betaalde baan, zijn doorgaans niet bekend met alle voorzieningen en komen niet vaak in contact met hulpverleners die door kunnen verwijzen. Een overzicht met wijkdata is terug te vinden in bijlage 6.

4.5 Samenvatting De belangrijkste uitdagingen bij de bestrijding van armoede in Moerdijk is het terugdringen van het non-gebruik. Daarnaast spelen ook maatschappelijke en economische ontwikkelingen (zoals een hoog- of laagconjunctuur) een grote rol. Als gemeente hebben we hier niet altijd invloed op. Generiek inkomensbeleid is bovendien een verantwoordelijkheid van het Rijk en niet van de gemeente. We kunnen armoede daarom niet volledig voorkomen of oplossen, maar wel verzachten. Ondanks onze toekomstige inspanningen is het daarom een gegeven er altijd fluctuaties zullen blijven bestaan in de armoedecijfers. Binnen deze kaders, is de grote uitdaging voor de gemeente om te kunnen anticiperen op maatschappelijke en economische ontwikkelingen en het vertrouwen van de inwoner in de overheid terug te winnen. Om zo de kans te vergroten dat inwoners ook naar de gemeente toe durven en wíllen stappen voor hulp. En dat de dienstverlening laagdrempelig is ingericht, de inwoners worden ontzorgd en niet worden afgeschrikt door een doolhof aan regelingen en ingewikkelde taal.