4m. Bijlage 10 Explosievenonderzoek

Beschrijving: Locaties waar in 1940 en 1944 bommen neerkwamen. De dunne zwarte lijn omsluit Zevenbergen zoals het toen bestond als bebouwd gebied. Met een stippellijn is aangegeven waar de bommen van 11 mei 1940 zijn gevallen. Er vielen meer bommen, maar alleen de bommen die in het bebouwde gebied vielen zijn aangegeven. Die in het toenmalige buitengebied dus niet. Bron: E. Roek, ‘De schade van 1940 en 1944 in een oud kaartje’, Oud Nieuws 39 2 (2019) 3-6.

op ruim 250 meter afstand ten oosten van het onderzoeksgebied in de wijk Bosselaar, maar deze bestond tijdens de oorlog nog niet. Vermoedelijk was het een benaming voor het stuk land tussen de spoorlijn en de Generaal Allenweg. Volgens een ooggetuige vielen de bommen op ongeveer 200 meter afstand van zijn positie bij de Roode Vaart. Op de luchtopname van 7 september 1940 is in het noordoosten van Zevenbergen grootschalige schade zichtbaar. In (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied zijn geen kraters waargenomen. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de luchtopname van hoge schaal en slechte kwaliteit is. Middels literatuur- en archiefstukken en luchtopnamen is het bombardement niet naar het onderzoeksgebied herleidbaar. De indicatie wordt derhalve niet verder in het onderzoek meegenomen.

‘Relaas van de heer A. de Gouw [oktober 1940], gemeentearchitect. Ooggetuige van de gedeeltelijke verwoesting op 11 mei 1940 (...) De juiste plaats van inslag was echter de Kerkstraat en Brouwerstraat, waar alle aangrenzende gebouwen geheel of gedeeltelijk in puin waren geslagen. (...) Op de Markt aangekomen zag ik op het kruispunt van de Brouwerstraat-Kerkstraat reeds de ruïnes. Ik oordeelde het beter om langs de Zuidhaven de plaats des onheils te bereiken en liep langs deze straat verder. (...) De gehele straat geleek een oorlogstoneel (...) Langs blijven was niet geraden, want een ander vliegtuig naderde in de onmiddellijke nabijheid. Ik rende terug naar de Markt en strekte mij tegen een boom (...) Het waren slechts momenten, want wanneer ik 20 seconden langer bij de woning van Barel [Zuidhaven] gebleven was, zou het slecht voor mij zijn afgelopen. Reeds volgt de ontploffing. Ditmaal vóór de woning van Barel op slechts één meter afstand van de voorgevel, alsmede aan de Noordhaven in de percelen van Dumoulin, Herweijer en anderen. Wat de eerste bommen hadden gespaard aan de panden van de Zuidhaven en de Brouwerstraat, werd thans inéén gedrukt. (...) Wéér moest ik mij echter verwijderen, want een bommenwerper was op komst en vliegensvlug zocht ik een heenkomen op de Markt.

De bommen vielen in de Langenoordstraat en de Lage Wipstraat, in het verlengde van de eerste bomaanslagen. (...) Maar voor de vierde maal moest ik plat ter aarde, tot dat de ontploffing het sein gaf om op te staan. Dit vliegtuig had zijn bommen uitgeworpen enkele meters naast het voormalige ziekenhuis in de boezemweiden. (...) Nog éénmaal werd de bevolking op de proef gesteld door een naderende vliegtuig, welke gelukkig geen schade toebracht, daar de bommen werden uitgeworpen in de weilanden achter de Hazeldonksche Zandweg. Op menig plaats was het inmiddels gaan branden. Dit was veroorzaakt door uitgeworpen brandbommen. Na de derde aanval, in de Lagewipstraat, stond de landbouwschuur van M. Mulders in een mum van tijd in lichte laaie. Hoog sloegen de vlammen uit en aangewakkerd door de wind, sloegen de vlammen over op andere gebouwen. Dit is de oorzaak, dat zoveel panden zijn vernield, welke niet direct waren gebombardeerd, althans niet geheel verwoest.’29 ‘Ik was een van de hulpverleners en kreeg de opdracht via de Stoofstraat naar de Lage Wipstraat te gaan. Onze weg daarheen was versperd en met veel moeite konden we onze bestemming bereiken. De aangetroffen toestand daar was

‘Op 11 mei zijn echter meerdere bommen gevallen buiten de kom van Zevenbergen, zonder evenwel gebouwen of personen te treffen. Zo zijn meerdere bommen geworpen langs de spoorlijn Zevenbergen-Oudenbosch en in de polder het “Oudland van Zevenbergen” waarvan enkelen in de kom van Zevenbergen (boezem van voornoemde polder) en zelfs een in de tuin van het St. Jozefsgesticht (...) zijn terechtgekomen. Deze bommen hebben alleen gaten geslagen in de grond.’37

De originele kaart is opgenomen in tekening 332-020-TE-04 in paragraaf 2.11.1. In diezelfde paragraaf is de locatie van schade weergegeven in tekening 332-020-TE-05.

Lijst van percelen en bewoners die door de verwoesting op 11 mei 1940 hun percelen verloren hebben: Lage Wipstraat 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 24, 25, 27, 34, 35; Zuidhaven 24, 26, 27, 28, 30, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 41, 48; Langenoordstraat 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25,26,27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 42, 43, 44, 45, 46; Noordhaven 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15-16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 29, 30, 31, 32, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45; Kerkstraat 14, 17, 18; Merodestraat 4, 6, 7, 8, 1238 Geheel vernielde panden met meubilair: Noordhaven 14, 15/16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27/28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36/37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, Merodestraat 1-3, 4, 5/6, 7, 8, 11, 12, Kerkstraat 11, 12, 13, 14, 16/17, 18, Zuidhaven 24, 26, 27, 28, 30, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 48, Langenoordstraat 17, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 36, 37, 38, 39, 40, 42, 43, 44, 45, 46, Lagewipstraat 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 27, 34-35, Lamgatsedijk gemeentebebouwing.

Gedeeltelijk vernielde percelen met meubilair: Noordhaven 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 46, 47, 48, 50/53, 54/55, 56, 60, 84, Merodestraat 9, Kerkstraat 13, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 27, 29, 30, Zuidhaven 23, 32, 42, 43, 44, 47, Langenoordstraat 16, 18, 20, 39 47, 48, 52, 55, Lagewipstraat 23, 28, 29, Kerkstraat 5, 8, 9, Markt 8, 9, 11, 13, 15, 16, 18, 21, Noordhaven 1, 27, 61, Zuidhaven 9, 14, 16, 18, 20, 25, 29, 31, 45, 49, 51, 52, Dijkstraat 5, 9, 10, Stationsstraat 72, Hazeldonkse Zandweg 45, Prinses Julianastraat 14-15. Aanvulling schatting verwoeste woningen: Markt 8, 9, 13, Dijkstraat 3, 5, 7, 16,

28 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd: Erfgoed van de levenden (Zevenbergen 1994) 5. 29 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 26-32. 35 Bericht betreffende krijgsgeschiedenis, 3 februari 1942, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 2884. 36 Bericht betreffende krijgsgeschiedenis, 11 februari 1942, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 2884. 37 Vervolg schrijven 28 juni 1940, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 4822. 38 Lijst van percelen en derzelver bewoners, welke door verwoestingen op 11 mei 1940 hun percelen verloren hebben en dakloos zijn geworden, 13 juni 1940, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 5309.

332-020-VO-01

Pagina 29 van 93

DATUM:

LITERATUUR:

NATIONALE ARCHIEVEN

onbeschrijflijk. (…) Daar lagen de slachtoffers op dat stuk weiland achter de Lage Wipstraat: mannen, vrouwen en kinderen; doden, sommigen met uiteengereten lichamen en zwaar gewonden. (…) Massa’s die in grote angst hun huizen ontvluchtten het vrije weiland in, waar men zich veilig waande… Want ook in de weilanden werden nog vier of vijf bommen afgeworpen, te zien aan de metersdiepe bomtrechters.’30

Noordhaven 1, 25, 35, 38, 39, 48, Kerkstraat 21 Langenoordstraat 1, 8, 29, 44 Stoofstraat 5, 8, 11, 12, Lagewipstraat 1, 2, 4, 5/6, 7/8, Merodestraat Ned. Herv. Gemeente, Burg. Vogelstraat 15. Lijst van schade door brand of bominslag: Zuidhaven 16, 26, Noordhaven 8, 14, 17, 44, 50/51, 101, 109, Stoofstraat 8, Kerkstraat 22, Hazeldonkse Zandweg 16, 83, 90, Ameliastraat 4, Stationsstraat 38, Langenoordstraat 3, 16, 48, Burgemeester Vogelstraat 1, Fabrieksstraat 25, Molenstraat 72. Schatting der geheel verwoeste percelen voor Zevenbergen: Noordhaven 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15/16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 29/30, 31, 32, 33, 35, 36/37, 38, 39, 40, 41, 43, 44/45, Langenoordstraat 17, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 42, 43, 44/45, 46. Lagewipstraat 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 27, 34/35, Zuidhaven 24, 26, 27, 28, 30, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 48, Kerkstraat 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, Merodestraat 1/3, 4, 5, 6, 7, 8 12.39

‘In de loop van zaterdag 11 mei kwamen er gemotoriseerde Franse soldaten in Zevenbergen. Men wilde een poging wagen om de Moerdijkbrug te heroveren. De Fransen stonden op de Markt en onder de kastanjebomen aan de Havenkant. Ze werden natuurlijk door de Luftwaffe ontdekt. Dit was de aanleiding tot het verschrikkelijke bombardement. Nooit vergeet ik het angstaanjagende geluid van de Stuka’s (duikbommenwerpers), die op Zevenbergen doken en hun bommen tijdens deze duikvluchten lieten vallen.’31 ‘Inderdaad zaten er Franse soldaten achter de huizen van de Stationsstraat, die ter verdediging naar Zevenbergen waren gekomen. Er stonden ook Franse tanks aan de Kerkhofweg.’32

12-05-1940

‘(…) de zaterdag van het bombardement zagen wij vliegtuigen over de Markt duiken en opeens was er overal vuur en lawaai. (…) Iedereen rende toen in paniek de stad uit. Mensen uit onze buurt vluchtten de Lamgatsedijk (nu Generaal Allenweg) op. (…) Er werd door jagers met mitrailleurvuur op ons geschoten, zodat we langs de Roode Vaart dekking moesten zoeken. De oorzaak was dat er Franse mitrailleurs opgesteld stonden bij ’s Heerenwei. Hier bleken later verscheidene bomkraters te zijn. Hemelsbreed zo’n 200 meter bij ons vandaan.’33 ‘De afschuwelijke bombardementen op Zevenbergen hadden een groot deel van de bevolking op de vlucht gejaagd (…) Hieronder was ook Sjef Leys op weg met zijn “Van Gend en Loos-wagen” met witte kap. Door eerdere aanvallen had Leys deze wagen echter halverwege de Lamgatsedijk achter moeten laten en weggezet op de dam van een oprit onder de knotwilgen. (…) Jaaf liep op Pinksterzondag met zijn broer Engel en Arie de Vry op de Lamgatsedijk. Plotseling zagen ze drie vliegtuigen naderen, die laag overvlogen en daarbij drie bommen lieten vallen. (…) De witte kap van de Van Gend en Loos-wagen moet de aanleiding zijn geweest. In de buurt zijn de bommen in het land gevallen.’42

INTERNATIONALE ARCHIEVEN

HERLEIDBAARHEID & RELEVANTIE ONDERZOEKSGEBIED:

‘Heden 27 maart 1941 (...) vernam ik van een werkman der gemeente, die belast was om het tijdens het bombardement in de haven van Zevenbergen terecht gekomen puin, te verwijderen, dat hij, terplaatse nabij het Brouwerstraatje een voorwerp onder water heeft gevoeld, wat veel gelijkenis heeft op een bom. Aangezien dit gedeelte der kom van Zevenbergen, bij het bombardement op 11 mei 1940, zwaar is gebombardeerd, kwam mij zijn bevinding respectievelijk onderstelling niet onmogelijk voor en heb ik gelast zijn pogingen, om het voorwerp boven water en aan wal te brengen, te staken, aangezien het wel eens een niet geëxplodeerde bom kon zijn. (...) Ook de Ortscommandant is van een en ander in kennis gebracht, waarna een onderzoek zou worden ingesteld door de Duitse Weermacht.’40 ‘Am 27.3.41, in Zevenbergen (Nordbrabant), beim Ausbaggern des Hafens 1 Blindgänger gefunden.’41

‘In de morgen van 12 mei zijn nog bommen geworpen nabij Zevenbergen – kom – in de landerijen nabij de Landschotsche dijk, waar alleen gaten in de grond getuigen.’43 ‘Deze uittocht wordt nog bevorderd doordat omtrent 15.30 uur v.m. enkele Duitse machines boven Zevenbergen kruisen en een dezer in de nabijheid van de Lamgatse Dijk een drietal bommen laat vallen welke grote trechters vormden in het bouwland van J. Oosthoek. Het ziet er slecht uit. Deze bommen explodeerden juist toen ik op de markt (...) Een stroom van vluchtelingen rijd ik voorbij welke ik steeds raad niet in groepsverband te lopen temeer om ook gebleken is dat vanuit hetzelfde toestel dat om 5.30 uur 3 bommen liet vallen met de mitrailleur op de mensen is geschoten (...)’44

De indicatie duidt op een bombardement met drie bommen op landerijen nabij de Generaal Allenweg. Een deel van deze weg – nabij de kom – bevindt zich in het onderzoeksgebied. Op basis van de omschrijvingen is de exacte locatie van de bommen niet herleidbaar, doch de wagen die mogelijk als doel fungeerde, zou zich halverwege de weg bij een oprit moeten hebben bevonden. Hiervan zijn er twee ten zuiden van het onderzoeksgebied, ongeveer halverwege de Generaal Allenweg. Jaaf Oosthoek woonde op grote afstand ten zuiden van het onderzoeksgebied. Op basis van de omschrijvingen is de exacte locatie waar bommen neerkwamen niet herleidbaar. Op de luchtopname van 7

30 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 49-50. 31 Ibidem, 72. 32 Ibidem, 53. 33 Ibidem, 144. 39 Verschillende opgaven van schade door het bombardement van 11 mei 1940, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 4822. 40 Bericht betreffende mogelijke vondst van een bom, 8 december 1941, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 4822. 41 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, 28 maart 1941, NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidenstudies, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 42 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 167-168. 43 Vervolg schrijven 28 juni 1940, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 4822. 44 Dagboek Jacobus Joseph van Aken (burgemeester van Zevenbergen), ’12 mei 1940’ <http://www.historischdagboek.nl/jjvanaken/12-mei-1940> [geraadpleegd november 2020].

332-020-VO-01

Pagina 30 van 93

DATUM:

LITERATUUR:

NATIONALE ARCHIEVEN

DATUM: 07-09-1940

SORTIE NR.: H-166

SCHAAL (1:X): 30.000

25-11-1943

‘Messerschmitt Bf 109 Weisse 5 van het 7./JG 2 "Richthofen" om 17.00 uur te Zevenbergen.’45 De SGLO Crash Database meldt het verlies van een Messerschmitt Bf 109 G-6 met Werkenummer 140001 van 7./JG 2 om 17.00 uur bij crashlocatie ‘Zevenbergen’. Oorzaak van de crash: ‘Wegen Dunkelheit gegen Wassertürm geflogen’.46

‘(...) omstreeks 17 uur werd aan het hoofdbureau van politie te Zevenbergen kennis gegeven dat er onder de gemeente Zevenbergen een vliegtongeval had plaats gehad. (...) mij begeven naar de Kerkhofweg onder deze gemeente en gezien dat achter de ter plaatse staande watertoren een totaal vernield Duits vliegtuig lag (eenpersoons jager). De piloot was ten gevolge van dit ongeval om het leven gekomen. Volgens ooggetuigen had het vliegtuig reeds enige tijd boven de gemeente rond gecirkeld. Hierbij was het toestel tegen de watertoren gevlogen en omlaag gestort.’48

1944

‘Rond drie uur/half vier werden ze plotseling in hun spel gestoord door een Duitse Messerschmitt, die laag overkwam. De piloot, die kennelijk in de gaten had, dat hij de jongens aan het schrikken gebracht had, genoot daar schijnbaar van en besloot te keren en nogmaals laag over de spelende kinderen te scheren. (…) Boven de tuin uitkomend werd hij geconfronteerd met de voor hem opdoemende watertoren. (…) Het vliegtuig boorde zich door de kap van de watertoren.’47 ‘Rond Zevenbergen moest een tankgracht worden gegraven van 9 meter breed en 3 meter diep. Langs de wegen werden ter completering van dit verdedigingssysteem zware betonnen muren gebouwd. Op enkele uitzonderingen na werden die geheel dicht gebouwd. Men maakte echter tijdelijke opritten om het verkeer gaande te houden. Deze zouden worden opgeblazen als er gevaar dreigde.’49

INTERNATIONALE ARCHIEVEN

BEELDNUMMER(S): 220

‘Rondom Zevenbergen een ring van versterkingen binnen een tankgracht waarvan de noordwestelijke sector gereed is. Enige duizenden boeren werken onder toezicht van SS Stellungsbau Off. Witkam (Hollander); er worden ca. 300 wagens gebruikt. Toegangswegen tot Zevenbergen afgesloten door betonnen muren, steeds twee achter elkaar.’50

HERLEIDBAARHEID & RELEVANTIE ONDERZOEKSGEBIED: september 1940 zijn in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied geen kraters waargenomen. De indicatie wordt derhalve niet verder in het onderzoek meegenomen. BESCHRIJVING: Op de betreffende luchtopname zijn geen relevante waarnemingen gedaan. Aan de noordoostzijde van Zevenbergen is grootschalige schade als gevolg van het bombardement van 11 mei 1940 zichtbaar. Dit is op grote afstand van het onderzoeksgebied. Opgemerkt dient te worden dat de luchtopname van grote hoogte is genomen en (daarmee) van slechte kwaliteit is. Betere luchtopnamen uit 1940 zijn niet voorhanden. De indicatie duidt op het neerkomen van een vliegtuig nadat deze tegen een watertoren was gevlogen. Deze watertoren bevond zich op ongeveer 375 meter afstand van het onderzoeksgebied. Er zijn geen aanwijzingen dat het vliegtuig uiteindelijk in het onderzoeksgebied neerkwam. Vanwege de grote afstand wordt de indicatie niet verder in het onderzoek meegenomen.

De indicatie duidt op een tankgracht rond Zevenbergen. Deze zou zich volgens de Defence Overprint net buiten het onderzoeksgebied bevinden. De indicatie is voor het onderzoek derhalve contextueel van aard. De indicatie duidt bovendien op betonnen muren die Zevenbergen af konden sluiten. Op de luchtopnamen van 12 oktober 1944 is buiten het onderzoeksgebied zo’n dergelijke muur zichtbaar bij de Generaal Allenweg, ter hoogte van de brug over het Zwanengat. Er zijn geen aanwijzingen dat hierdoor explosieven in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven. De indicatie wordt niet verder in het onderzoek meegenomen.

‘All entrance-roads to the town can be shut, between concrete walls, which have left narrow holes. A tankcanal is in course of building, Inspection to this work by 5 S.S. men (white pip).’51

Beschrijving: Volgens een Defence Overprint uit 1944 was het Zwanengat ten oosten van de sluis bij de Generaal Allenweg onderdeel van een tankgracht om Zevenbergen heen. Bron: 9 S.W. Zevenbergen, defence overprint : 1944, Library and Archives Canada, RG4M 1997-02033-5 Cartographers Collection, inv. nr. 5082811.

45 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 1786. 46 Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945, ‘Loss Chart on: T3116’ <https://verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/rs.php?aircraft=&sglo=T3116&date=&location=&pn=&unit=&name=&cemetry=&airforce=&target=&area=&airfield=> [geraadpleegd oktober 2020]. 47 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 181-182. 48 Proces-verbaal van een plaats gehad hebben vliegongeval te Zevenbergen, 25 november 1943, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 4822. 49 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 12-14. 50 NE/44N/50, Nationaal Archief, 2.13.71 Archieven van het Ministerie van Defensie te Londen 1940-1941 - Ministerie van Oorlog te Londen [1941-1945]; Departement van Oorlog: Bureau Londen [1945-1947], (1933) 1940-1947 (1974), inv. nr. 2065. 51 H.G. 5, 5 januari 1944, 2.13.71 Archieven van het Ministerie van Defensie te Londen 1940-1941 -

332-020-VO-01

Ministerie van Oorlog te Londen [1941-1945]; Departement van Oorlog: Bureau Londen [1945-1947], (1933) 1940-1947 (1974), inv. nr. 2096.

Pagina 31 van 93

DATUM:

LITERATUUR:

NATIONALE ARCHIEVEN

INTERNATIONALE ARCHIEVEN

HERLEIDBAARHEID & RELEVANTIE ONDERZOEKSGEBIED:

DATUM: 12-10-1944

SORTIE NR.: 140-1113

SCHAAL (1:X): 28.000

BEELDNUMMER(S): 5050; 5051

BESCHRIJVING: Op de brug over het Zwanengat is bij de Generaal Allenweg een betonnen muur waargenomen. Deze bevindt zich buiten het onderzoeksgebied en wordt derhalve niet verder in het onderzoek meegenomen. Ten zuidoosten van het onderzoeksgebied is op ongeveer 45 meter afstand een witte vlek in het landschap waargenomen, die ook op latere luchtopnamen zichtbaar is. Middels de gehanteerde bronnen kan niet worden vastgesteld of deze verstoring in het landschap munitiegerelateerd is. De indicatie wordt niet verder in het onderzoek meegenomen. De indicatie duidt op een luchtaanval op een stafwagen in kaartvierkant QD8242. Een groot deel van het onderzoeksgebied bevindt zich in dit kaartvierkant. Op basis van de omschrijving is een exacte locatie van de aanval niet herleidbaar. Op de luchtopnamen van 21 oktober 1944 en 28 oktober 1944 zijn in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied geen gevolgen van de luchtaanval waargenomen. De indicatie wordt derhalve niet verder in het onderzoek meegenomen.

2nd TAF, Daily Logs ‘Spitfires. Up 1130, Down 1727. A/C 9. Sqn/Wing 317/131. Enemy ground casualties: 2 MET destroyed, 1 MET damaged. D.8242. MET (2-1-0).’52

13-10-1944

DATUM: 21-10-1944 28-10-1944

SORTIE NR.: 400-1344 4-1153

01-11-1944

‘Langeweg onder een zwaar artillerievuur. Zevenbergen komt eveneens onder vuur te liggen. Er vallen bommen.’54

02-11-1944

‘Bombardement op Zevenbergen. Getroffen werd de St. Bartholomeuskerk en de St. Catherinakerk.’55

SCHAAL (1:X): 15.000 9.400

No. 317 Squadron, Operations Record Book ‘Time: 14.25. (…) led 9 aircraft on operation D.D. 343 armed recce, in area “C” & “D”. On this operation we obtained a staff car flamer at D.8242 and at D.6483 1 moving enemy target flamer and 1 moving enemy target damaged. (…)’53 BEELDNUMMER(S): 4180; 4181 3158; 4157

‘Door inslaande granaten worden ook in Zevenbergen veel huizen beschadigd, of geheel weggeslagen. De St. Bartholomeuskerk en de St. Catharinakerk krijgen voltreffers.’56

BESCHRIJVING: Op de betreffende luchtopnamen is ten oosten van de Allenweg bij het onderzoeksgebied een loopgraaf waargenomen. Deze bevindt zich ten oosten van het onderzoeksgebied. Aangezien de loopgraaf niet binnen het onderzoeksgebied ligt, wordt de indicatie niet verder in het onderzoek meegenomen. De indicatie duidt op artilleriebeschietingen op Zevenbergen. Daarnaast wordt er gesproken over bommen op Zevenbergen. Middels de omschrijving is de indicatie niet herleidbaar tot het onderzoeksgebied. Op de luchtopnamen van 4 november 1944 zijn in de omgeving van het onderzoeksgebied inslagen van geschutsmunitie waargenomen. Daarnaast is in het onderzoeksgebied schade waarneembaar. De indicatie wordt in paragraaf 2.12 nader geanalyseerd. Bominslagen kunnen middels de luchtopnamen van 4 november 1944 niet naar (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied worden herleid. Deze indicatie wordt derhalve niet verder in het onderzoek meegenomen. De indicatie duidt op artilleriebeschietingen op Zevenbergen, waarbij onder andere twee kerken voltreffers kregen. Deze kerken bevinden zich op ruime afstand van het onderzoeksgebied. Op de luchtopnamen van 4 november 1944 zijn in de omgeving van het onderzoeksgebied inslagen van geschutsmunitie waargenomen. Daarnaast is in het onderzoeksgebied schade waarneembaar. De indicatie wordt in paragraaf 2.12 nader geanalyseerd.

In een van de meldingen

52 2ND TACTICAL AIR FORCE: Daily log: Sept.- Oct., sheet 1828, The National Archives, AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inv. nr. 715. 53 Operations Record Book of No. 317 Polish Fighter Squadron, 13 October 1944, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1709. 54 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 24. 55 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 2311. 56 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 24.

332-020-VO-01

Pagina 32 van 93

DATUM:

03-11-1944

LITERATUUR:

‘Bombardement op Zevenbergen. Getroffen werden Duitse mortierstellingen.’57 ‘Aangekomen bij de pulptransporteur bij de suikerfabriek zagen ze opeens zeven bommenwerpers naderen. (…) De vliegtuigen draaiden boven Zevenbergen en vlogen wat rond. (…) Een leven als een oordeel toen de bommen op de fabriek terechtkwamen. De pulpschuif werd finaal weggeslagen. (…) In eerste instantie verdwenen de vliegtuigen richting Klundert, maar tot hun grote schrik kwamen ze weer terug. (…) Op een afstand van ongeveer 50 meter was een bom gevallen. Een enorm gat (…)’58

NATIONALE ARCHIEVEN

‘Alweer heviger granaatvuur, van meer nabij, dat tal van huizen doet ineenstorten. In de namiddag heftige actie van vliegtuigen, die hun bommen doen neerploffen op Langeweg, op de stellingen langs de Mark en op verkeersknooppunten.’60

INTERNATIONALE ARCHIEVEN

2nd TAF, Daily Logs ‘Typhoons 10x82. Up 0856, Down 1452. A/C 8. Sqn/Wing 193/146. 16 x 500 on strongpoint D.8443. No results observed. A/C 8. Sqn/Wing 263/146. 16 x 500 on target above. 12 hits on wood.’61 No. 193 Squadron, Operations Record Book ‘”B” Flight, the C.O. leading again, managed another close support target today, this time, however, with only fair results. Gun position in an orchard outside Zevenbergen were more or less pranged under poor weather conditions. The weather closed in at noon leaving “A” Flight idle.’62 ‘Duty: Bombing infantry and mortar emplacements. Up 1025, Down 1110. The target was an orchard near Zevenbergen. The bombing was good, only two overshot. Because of the weather, a shallow dive, to fairly low level, was used. There was no flak. The area, especially buildings, was well straffed.’63

‘Rond het middaguur werd het gebied bij de suikerfabriek door een bombardement getroffen.’59

No. 263 Squadron, Operations Record Book ‘The weather is still very poor and only one operation could be carried out. This was a close army support target with an attack on a strong point on the road from Zevenbergen to Breda. Guns and troops were concentrated in two houses in an orchard, so the area was well plastered with bombs and cannon fire. Low cloud kept the aircraft down to 4000 feet.’64 ‘Duty: D.734. up 1032, Down 1103. The target on this operation was a strong point at D845421. An attack was made and 12 direct hits were made on a wood. A straffing attack was also made of the area.’65 03-11-1944/ 04-11-1944

‘In de nacht van vrijdag op zaterdag 4 november 1944 werden de kerktorens door de Duitsers opgeblazen (...) De fabrieksschoorstenen trof hetzelfde lot.’66

‘In de late avond worden de fabrieksschoorstenen en de kerktorens opgeblazen (...)’67

HERLEIDBAARHEID & RELEVANTIE ONDERZOEKSGEBIED: wordt van een bombardement op Zevenbergen gesproken waarbij de twee kerken werden geraakt. Bominslagen kunnen middels de luchtopnamen van 4 november 1944 niet naar (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied worden herleid. Deze indicatie wordt derhalve niet verder in het onderzoek meegenomen. De indicatie duidt op een bombardement met in totaal 32x 500lbs brisantbommen. Volgens de Daily Logs werd een versterkt punt in kaartvierkant QD8443 aangevallen en hadden de twee Squadrons hetzelfde doel. Uit het Operations Record Book van 193 Squadron valt op te maken dat een boomgaard buiten Zevenbergen het doel was. Twee bommen vielen over dit doel heen. Uit het Operations Record Book van 263 Squadron blijkt dat een versterkt punt langs de weg van Zevenbergen naar Breda moest worden gebombardeerd. Wapens en troepen zouden in twee huizen in een boomgaard aanwezig zijn, genoemd wordt kaartvierkant QD845421. Dit kaartvierkant verwijst inderdaad naar een gebied bij de Hazeldonkse Zandweg. Er werden twaalf direct hits gemeld. Beide Squadrons maken melding van het beschieten van de omgeving. Middels de omschrijvingen uit de Daily Logs en Operations Record Books zijn geen inslagen naar (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied herleidbaar. Over vier bommen van 263 Squadron wordt niets geschreven.

Middels de overige literatuur- en archiefomschrijvingen zijn deze eveneens niet naar (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied herleidbaar. Op de luchtopnamen van 4 november 1944 zijn in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied geen kraters van afwerpmunitie waargenomen. De indicatie wordt derhalve niet verder in het onderzoek meegenomen. De indicatie duidt op het opblazen van kerktorens en fabrieksschoorstenen in Zevenbergen. Op de luchtopnamen van 4 november 1944 is in het onderzoeksgebied ten westen van de Roode Vaart een losstaande schoorsteen verdwenen, die op eerdere luchtopnamen wel zichtbaar was. Aan de noordwestkant van het onderzoeksgebied is bij het tegenwoordige pand Huizersdijk 3 ook een schoorsteen kapot, deze ligt gedeeltelijk over de Huizersdijk. Ten zuiden van het onderzoeksgebied en eveneens ten westen van de Roode Vaart, is een deel van de oude suikerfabriek

57 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 2313. 58 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 199. 59 Ibidem, 281. 60 Kalender 1945 met historisch overzicht over de bevrijding van Zevenbergen, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 5567. 61 2ND TACTICAL AIR FORCE: Daily log: Nov.- Dec., sheet 2006, The National Archives, AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inv. nr. 716. 62 Operations Record Book of No. 193 Squadron, 3 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1157. 63 Detail of Work carried out by No. 193 Squadron, 3 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1157. 64 Operations Record Book of No. 263 Squadron, 3 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1548. 65 Detail of Work carried out by No. 263 Squadron, 3 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1548 66 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 15-16.

67 Kalender 1945 met historisch overzicht over de bevrijding van Zevenbergen, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 5567.

332-020-VO-01

Pagina 33 van 93

DATUM:

04-11-1944

LITERATUUR:

NATIONALE ARCHIEVEN

‘Op zaterdag 4 november wierpen geallieerde vliegtuigen bommen op Zevenbergen. Gedurende 4 aanvallen werden niet minder dan 50 bommen afgeworpen en werd met boordwapens geschoten om de Duitsers te verdrijven. Deze bombardementen en beschietingen zaaiden dood en verderf onder de burgerbevolking van Zevenbergen. Hele gezinnen werden weggemaaid omdat schuilkelders werden getroffen. Overal braken branden uit, die aangewakkerd werden door een stevige zuidwesten wind. (...) De brandspuit was ook getroffen en onbruikbaar geraakt (...)’68

‘Het is dan inmiddels eind oktober. Aan de Zandberg bij de boerderij van A. Ruyssenaars stond een aantal stukken geschut van de Duitsers die op het dorp Standdaarbuiten en omgeving gericht waren. Hiervan ondervonden de Amerikaanse Timberwolf divisies veel last. (Dat wordt beschreven in het boek Timberwolfs Tracks). Dit geschut is door zes en dertig Spitfires kapot gebombardeerd.’70

INTERNATIONALE ARCHIEVEN

104th Infantry Division, After Action Report ‘Air Support: Effective attacks were made on Zevenbergen (838428), a Sugar Factory at 838435, Klundert (7845), Zandberg (818452) and MG positions.’71 ‘Red smoke placed on Zevenbergen, Zundert and Sugar Factory (N840434) and Zandberg for bombardment by Royal Air Force.’72 ‘0945. (…) Bombing of Zevenbergen effective in town – sugar factory not completely destroyed – Red smoke satisfactorily placed by 386 – Klundert also in flames – visibility poor on Klundert – one bomb fell 500 yards short of Mark r-many bombs a bit short of Zevenbergen.’73

‘Langs de Mark werden veel boerderijen in brand geschoten en Gommers maakte zich zorgen dat ook zijn schuur een prooi van de vlammen zou worden. Hij had veel machines in G-2, Periodic Report de schuur staan, waaronder een dorsmachine. Met elkaar ‘Civilian reported a possible ammunition dump in the Sugar Factory at hebben we daarom de materialen bij de gasfabriek gezet. De Zevenbergen yesterday. During the attack on the city today, by aircraft, dorsmachine stond vlak bij de kolenhoop. Op een gegeven observers reported that the Sugar Factory exploded.’74 moment viel naast de gashouder een bom, met het gevolg dat de berg kolen zich helemaal had omgezet. (...) Als we de paarden hoorden lopen dan wisten we al wat we konden verwachten: Bom bom bom, drie keer en altijd kwamen er vijf schoten terug.’69 GEALLIEERDE BRONNEN EENHEID: BESCHRIJVING: 2nd TAF ‘Typhoons. Up 0905, Down 1015. A/C 8. Sqn/Wing 193/146. H.Q. and vehicle park D.833430. 16 x 500 dropped, 10 bombs in target area, 2 fires started. A/C 12. Sqn/Wing 197/146. Claims on ground: 1 MET damaged. As above. 24 x 500 dropped, 18 bursts in target area. 1 MET damaged. A/C 10. Sqn/Wing 263/146. Factory used as ammo. dump D.840435, 20 x 500 dropped, 1 hit, remainder nearly misses. A/C 7. Sqn/Wing 257/146. As above, 14 x 500 dropped. 1 hit on E. side.’75 146 Wing Geen relevante informatie achterhaald.

193 Squadron ‘“A” Flight started the day with close support bombing in the town of Zevenbergen. The bombing was sily fair but the follow up strafing was first class. Fires were left burning.’76

197 Squadron

‘Duty: Bombing Zevenbergen. Up 0910, Down 1005. A low level bombing attack was carried out on an HQs at Zevenbergen. 500 lb bombs were carried and 60% of them fell in the target area. Two fires were started. Moderate light and heavy flak was encountered and wire bearing projectiles were reported in the target area.’77 ‘Twelve aircraft of “B” Flight were first off at 0915 attacking the village of Zevenbergen in conjunction with 193 Squadron. The bombing was good and this was followed by thorough cannon straffing. Several houses and a solitary H.T. were blazing when they left. This attack was made in support of the only American unit in the present sector.’78 ‘Up 0915, Down 0955. H.Q. and vehicle park D.833430, North East of Breda. These aircraft were led by S/L. Smith. Red smoke was seen over the target and 24 bombs were dropped. One was a partial hang up and fell behind our lines. 18 bursts were seen in the target area and a large fire was caused at 834433. A second attack was made straffing and one H.T. was damaged. Slight light flak was encountered from the target area.’79

HERLEIDBAARHEID & RELEVANTIE ONDERZOEKSGEBIED: Azelma verwoest. Ook op deze locatie waren op de luchtopnamen van 28 oktober 1944 nog fabrieksschoorstenen zichtbaar. De indicatie wordt in paragraaf 2.12 nader geanalyseerd. De indicatie duidt op bombardementen op Zevenbergen en omgeving. Uit de berichtgeving van de Amerikaanse troepen blijkt dat in Zevenbergen met name de suikerfabriek (kaartvierkant QD838435/QD840434) en Zandberg (kaartvierkant QD818452) als doelen golden, maar dat ook stellingen werden aangevallen. Middels de Geallieerde bronnen kan worden gesteld dat in de ochtend 74x 500lbs brisantbommen werden afgeworpen. Twintig vliegtuigen van 193 en 197 Squadron met in totaal 40 bommen hadden als doel een Duits hoofdkwartier en wagenpark bij kaartvierkant QD833430. 28 bommen vielen in de target area. Het kaartvierkant verwijst naar het centrum van Zevenbergen, ongeveer ter hoogte van de Markt, Molenstraat en Zuidhaven. Dit gebied bevindt zich op ruim 450 meter afstand van het onderzoeksgebied. Het is niet bekend waar de resterende twaalf bommen neerkwamen; één ervan kwam achter de eigen linies neer, wat betekent dat hij niet in het onderzoeksgebied neerkwam. Zeventien vliegtuigen van 263 en 257 Squadron met in totaal 34 bommen hadden als doel de suikerfabriek bij kaartvierkant QD840435.

263 Squadron meldde één direct hit en de overige 19 bommen zouden allen near misses zijn. 257 had één direct hit, één hangup die 400 yards ten zuiden van het doel neerkwam en verder waren er near misses. Middels de omschrijvingen zijn de bommen niet naar het onderzoeksgebied herleidbaar. Op de luchtopnamen van 4 november 1944 zijn in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied geen kraters van afwerpmunitie waargenomen. De indicatie wordt in paragraaf 2.12 nader geanalyseerd. Aan het begin van de middag vond een bombardement met 4x 1000lbs en 28x 500lbs brisantbommen plaats op de suikerfabriek bij Zevenbergen bij kaartvierkant QD840435. Volgens de Daily Logs waren er in totaal vier direct hits en tien near misses. Het Operations Record Book van 263 Squadron meldt op zichzelf echter al vier direct hits en tien very near misses. Van twee bommen

68 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 15. 69 Ibidem, 158-159. 70 Ibidem, 294. 71 After Action Report 104th Infantry Division, 4 November 1944, National Archives and Records Administration, Record Group 407: WW2 Operation Reports, box nr. 11946, inv. nr. 3104-0.3. 72 Division Artillery annex to After Action Report 23 October – 8 November 1944, 4 November 1944, National Archives and Records Administration, Record Group 407: WW2 Operation Reports, box nr. 11946, inv. nr. 3104-0.3. 73 Journal of 104th Infantry Division Arty, 4 November 1944, National Archives and Records Administration, Record Group 407: WW2 Operation Reports, box nr. 11991, inv. nr. 3104-ART-0.3. 74 G-2 Periodic Report no. 10, 4 November 1944, National Archives and Records Administration, Record Group 407: WW2 Operation Reports, box nr. 11952, inv. nr. 3104-2.2. 75 2ND TACTICAL AIR FORCE: Daily log: Nov.- Dec., sheet 2013, The National Archives, AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inv. nr. 716. 76 Operations Record Book of No. 193 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1157. 77 Detail of Work carried out by No.

193 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1157. 78 Operations Record Book of 197 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1169. 79 Detail of Work carried out by 197 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1169.

332-020-VO-01

Pagina 34 van 93

DATUM:

LITERATUUR: 263 Squadron

257 Squadron

2nd TAF 146 Wing 263 Squadron

257 Squadron

2nd TAF

135/145 Wing 349 Squadron

33 Squadron

485 Squadron

NATIONALE ARCHIEVEN

INTERNATIONALE ARCHIEVEN

‘The first at 09.10 hours was an attack with bombs on a sugar factory at Zevenbergen which was suspected to be an ammunition dump. Only one direct hit was claimed, but all others were very near misses. The target was also well straffed with cannon.’80 ‘Duty: D.757. Up 0910, Down 0945. The target was a factory at D840435. This was located and attacked. 1 direct hit was scored, the remained were very near misses. The target was also cannon straffed.’81 ‘At 0900 hours the C.O. took off with F.L. S.J. Eaton leading the subsection of aircraft to prang a sugar factory suspected of being an ammunition dump. Results were average (Zevenbergen).’82 ‘Duty: D757 SQP2. Up 0900, Down 0940. Sugar Factory D840435. Bombs dropped. One partial hang up fell 400 yards south of target area. Red smoke on target. One direct hit on east side of factory others near misses. Suspected some bombs did not explode.’83 ‘Typhoons. Up 1220, Down 1511. A/C 16. Sqn/Wing 257/146, 263/146. Factory used as ammo dump D.840435. 4 x 1000 and 28 x 500 dropped, all in target area. 4 direct hits, 10 very near misses. 2 large explosions.’84 Geen relevante informatie achterhaald. ‘The 3rd operation was carried out at 13.00 hours and was a repeat attack on the sugar factory at Zevenbergen, this time with really good results.

4 x 1000lb and 12 x 500lb bombs were dropped and 4 direct hits were scored on the factory and 10 very near misses. Debris was thrown up to a height of 3000 feet. Outbuildings were seen to be on fire.’85 ‘Duty: D.765. Up 1302, Down 1343. The target was a factory suspected as an ammunition dump near Zevenbergen. 4 x 1000lb and 12 x 500 lb bombs were dropped. 4 direct hits were scored on the factory and 10 very near misses. Debris was thrown up to a height of 3000 feet. Outbuildings were seen to be on fire.’86 ‘F.L. J.D. Haworth and the C.O. again led an eight in a repetition of the sugar factory attack at Zevenbergen. This time results were more favourable. The C.O. hit a building, north of the factory, which blew up, while several bombs left the factory itself smouldering.’87 ‘Duty: D765 (S.Q.P.2). Up 1255, Down 1355. Factory suspected ammo dump near Zevenbergen. Mission carried out with No. 263 Squadron. Bombs dropped all in target area large explosion from small building 837436. Smoke from main factory large explosion from yard south side main factory.’88 ‘Spitfires. Up 1405, Down 1745. A/C 36. Sqn/Wing 349/135, 33/135, 485/135. Defended locality D.831438 – D.830439. All hits in target area. One explosion seen. 6 strafing attacks. 36 x 500 dropped. (…) A/C 12. Sqn/Wing 74/145. Losses: 1 A/C, 1 Crew. Strongpoint N.E. of Breda. 12 x 500 dropped.

8 hits in target area including 5 direct hits on houses, 4 destroyed. One direct hit on bridge at D.835436. 1 a/c and Sgt. Turner missing.’89 ‘485 and 222 Squadron started off with a bombing and straffing attack on slit trenches and machine gun posts near Kreek, followed by 349 and 33 Squadron who bombed and strafed infantry positions south east of Dinteloord.’90 ‘The last show came at 14.10 bombing and straffing Zevenbergen in the same area. This was a Wing show led by W/C Harries, except for 222 Squadron. Red smoke markers were used by the Army to pin point the target and 349 was in and set the ball rolling. Bombs were right on the target and our infantry were to go in as the attack finished.’91 ‘Duty: Bombing. Up 14.10, Down 15.05. D.776/SQF4. Bombing Zevenbergen. All bombs on target, explosion and smoke seen in town [onleesbaar] trenches. One straffing attack.’92 ‘The second was to Zevenbergen. This was a wing show the squadron going at minute intervals bombing and strafing troop emplacements, just west of the town.’93 ‘Up 14.20, Down 15.20. Bomb & strafe strong points area Zevenbergen.’94 ’14.35. D.776. S.Q.P. 4. Dive bombing. The Squadron bombed and strafed target in Zevenbergen area. All the bombs fell in the target area, and in the strafing attacks of which there were three, fires were started.’95

HERLEIDBAARHEID & RELEVANTIE ONDERZOEKSGEBIED: is het niet bekend waar deze neerkwamen. 257 Squadron meldt in het Operations Record Book dat alle zestien bommen in de target area neerkwamen. Middels de omschrijvingen is het bombardement niet naar het onderzoeksgebied herleidbaar. Op de luchtopnamen van 4 november 1944 zijn in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied geen kraters van afwerpmunitie waargenomen. De mean time van de sortie was 14.00 uur, waardoor niet zeker is of dit bombardement voor de vervaardiging van de betreffende luchtopnamen plaatsvond. Op de bommenkaart van Zevenbergen (tekening 332-020-TE04 in paragraaf 2.11.1) zijn op ongeveer 75 meter en 120 meter ten noordoosten van het onderzoeksgebied twee ontplofte bommen ingetekend. Het is niet bekend of met eerstgenoemde de bom naast de gashouder uit het boek van De Groot wordt bedoeld. De indicatie wordt in paragraaf 2.12 nader geanalyseerd. Later op de middag vond een derde bombardement plaats. 349 Squadron, 33 Squadron en 485 Squadron wierpen 36x 500lbs brisantbommen af met volgens de Daily Logs als doel een verdedigd gebied bij kaartvierkanten QD831438 en QD830439. Alle bommen zouden in de target area zijn beland. In het Operations Record Book van 349 Squadron staat inderdaad dat alle bommen in de target area neerkwamen.

33 Squadron meldt in het Operations Record Book alleen dat bommen werden geworpen en beschietingen plaats hadden op versterkte punten in de omgeving van Zevenbergen, sowieso ten westen van het dorp. Dit komt niet overeen met de eerder genoemde kaartvierkanten. Het Operations Record Book van 485 Squadron meldt alleen dat de omgeving van Zevenbergen werd gebombardeerd en beschoten en dat alle bommen in de target area neerkwamen. Tot slot melden de Daily Logs dat 74 Squadron met 12x 500lbs brisantbommen een aanval deed op versterkte punten

80 Operations Record Book of 263 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1548. 81 Detail of Work carried out by 263 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1548. 82 Operations Record Book of No. 257 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1528. 83 Detail of Work carried out by 263 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1528. 84 2ND TACTICAL AIR FORCE: Daily log: Nov.- Dec., sheet 2016, The National Archives, AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inv. nr. 716. 85 Operations Record Book of 263 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1548. 86 Detail of Work carried out by 263 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1548. 87 Operations Record Book of No.

257 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1528. 88 Detail of Work carried out by 263 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1528. 89 2ND TACTICAL AIR FORCE: Daily log: Nov.- Dec., sheet 2017, The National Archives, AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inv. nr. 716. 90 Operations Record Book of No. 135 Wing, 4 November 1944, The National Archives, AIR 26 Air Ministry: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 196. 91 Operations Record Book of No. 349 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1744. 92 Detail of Work carried out by 349 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1744. 93 Operations Record Book of No. 33 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 370.

94 Detail of Work carried out by 33 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 370. 95 Operations Record Book of No. 485 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1933.

332-020-VO-01

Pagina 35 van 93

DATUM:

LITERATUUR:

74 Squadron

NATIONALE ARCHIEVEN

INTERNATIONALE ARCHIEVEN

‘Duty: Dive bombing. Up 14.35, Down 15.30. D.776. S.Q.P. 4. Dive bombing. The Squadron bombed and strafed target in Zevenbergen area. All the bombs fell in the target area, and in the strafing attacks of which there were three, fires were started.’96 ‘D.771/SQP.6. Target for the last, but very successful, sortie of the day were 25 machine guns along the road east of Klundert. F/Lt. D.E. Liewellyn led the Squadron, and 2 direct hits were scored on the road, one on the bridge and 5 hits on houses along the road. 3 houses were set on fire and a large explosion was seen in another house, probably an ammunition dump. F/S L.G. Turner crash landed at approx. D.8845, but returned to Base by road later, uninjured.’97 ‘Up 1530, Down 1650. Attacking 25 machine guns & roads east of Klundert.’98

Bevrijdingsgevechten Zevenbergen

‘De geallieerde troepen naderden Zevenbergen in oktober 1944. (...) Op maandag 30 oktober vlogen de eerste geallieerde granaten over de “vesting” [Zevenbergen]. De daaropvolgende nacht lieten de Duitsers de brug bij Zwartenberg in de lucht vliegen om de opmars van de geallieerde troepen te vertragen. Het Duits geschut dat in de gemeente stond opgesteld begon te vuren naar de geallieerden. Dit vuren werd prompt beantwoord en zo begon op dinsdag 31 oktober 1944 de beschieting van Zevenbergen. Dezelfde dag werd de watertoren opgeblazen en vele boerderijen door de terugtrekkende Duitsers in brand gestoken om de voorraad voedsel te vernietigen. Ook de gashouder van de gasfabriek werd getroffen (...) In de nacht van vrijdag op zaterdag 4 november 1944 werden de kerktorens door de Duitsers opgeblazen (...) De fabrieksschoorstenen trof hetzelfde lot. (...) In de nacht van zaterdag op zondag trokken de Duitsers zich terug op de Moerdijk (...) De enkele eenheden Duitse troepen, die in de stad achter bleven, lieten de bruggen over de haven springen [op 1 oktober 1944 waren beide havenbruggen met dynamiet geladen99] (...) Zondag 5 november 1944 trokken de eerste Amerikaanse troepen de zwaar geteisterde stad binnen. Zevenbergen was bevrijd. De kom van de stad was bevrijd omstreeks 16.30 uur (...) Toen de balans werd opgemaakt bleek dat niet minder dan 98 doden te betreuren waren.

79 te Zevenbergen (...) Geheel verwoest werden 270 woningen en 24 grote landbouwschuren. Zwaar beschadigd werden 167 woningen en licht beschadigd 1417 woningen en gebouwen. Slechts één huis bleef onbeschadigd. Ook maakten de Duitsers alle poldergemalen onklaar, zodat men in de polders te lijden had van wateroverlast.’100

De bevrijding van Zevenbergen kan middels de in paragraaf 2.8.1 aangehaalde War Diaries vanuit het perspectief van de Geallieerde troepen worden bezien. Deze dagboeken werden op divisie-, brigade- en regimentniveau opgemaakt en variëren per eenheid van omvang en detailniveau. De navolgende passage beslaat excerpten uit de geraadpleegde War Diaries die betrekking hebben op de bevrijding van (de omgeving van) het onderzoeksgebied. Hierbij zijn afkortingen, waar nodig, uitgewerkt.

‘Op 1 en 3 november ligt Zevenbergen onder moordend granaatvuur. Met name de Markt, Molenstraat, Lange Noordstraat en Kuiperstraat worden getroffen en er vallen diverse slachtoffers. Onder de katholieke kerk schuilen drieduizend mensen in de lage natte kelder. Dit weerhoudt het Sprengkommando er niet van om ’s nachts de toren op te blazen. Ook de toren van de protestantse kerk, de schoorstenen van de Coöperatieve Suikerfabriek, de vetfabriek De Bruin en een bruggetje over de Roode Vaart moeten eraan geloven. Machinefabriek Van Opstal, al eerder door de Duitsers geplunderd, loopt zware schade op door granaatvuur.’101 De machinefabriek “Brabant”, suikerfabriek “Azelma” en de gemeentelijke gasfabriek werden “zwaar beschadigd”.’102 ‘Langs de Mark werden veel boerderijen in brand geschoten en Gommers maakte zich zorgen dat ook zijn schuur een prooi van de vlammen zou worden. Hij had veel machines in de schuur staan, waaronder een dorsmachine. Met elkaar hebben we daarom de materialen bij de gasfabriek gezet. De dorsmachine stond vlak bij de kolenhoop. Op een gegeven moment viel naast de gashouder een bom, met het gevolg dat de berg kolen zich helemaal had ómgezet’. (…) Eigenlijk zaten we in deze buurt niet zo gunstig want de gasketel werd voortdurend beschoten. Bij de loods van Jan van Gent aan de Huizersdijk werd steeds een Duits kanon gezet, dat voortgetrokken werd door paarden.

(…) Later bleek dat er honderden gaten in de gasketel zaten.’103

HERLEIDBAARHEID & RELEVANTIE ONDERZOEKSGEBIED: ten noordoosten van Breda, maar dat ook een brug bij kaartvierkant QD835436 werd geraakt. Acht bommen zouden in de target area neer zijn gekomen. In het Operations Record Book wordt daarentegen gemeld dat versterkte posities langs de weg ten oosten van Klundert werden gebombardeerd. Middels de omschrijvingen zijn geen inslagen naar de (directe omgeving van) het onderzoeksgebied herleidbaar. Op de – kwalitatief slechte – luchtopnamen van 29 november 1944 zijn in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied geen kraters van afwerpmunitie waargenomen. Op de bommenkaart van Zevenbergen (tekening 332-020-TE04 in paragraaf 2.11.1) zijn op ongeveer 75 meter en 120 meter ten noordoosten van het onderzoeksgebied twee ontplofte bommen ingetekend. Het is niet bekend of met eerstgenoemde de bom naast de gashouder uit het boek van De Groot wordt bedoeld. De indicatie wordt in paragraaf 2.12 nader geanalyseerd. De indicatie duidt op de bevrijdingsgevechten rond Zevenbergen. Omschrijvingen over de vernielingen aan fabrieksschoorstenen zijn reeds behandeld in de indicatie van 3 november 1944/4 november 1944. De indicatie duidt op artilleriebeschietingen op en rond Zevenbergen door Geallieerde troepen. In de War Diaries worden (potentiële) vuurdoelen in de omgeving van het onderzoeksgebied genoemd.

Meerdere potentiële aanvalsdoelen bevinden zich direct bij het onderzoeksgebied, waaronder kaartvierkant QD830(4)427(0), dat op 3 november 1944 door 68 Medium Regiment zou zijn beschoten. Ditzelfde kaartvierkant werd een dag later tot “concentration on call” benoemd, waarbij niet duidelijk is of het wederom is beschoten. Kaartvierkant QD830(4)427(0) omvat een gebied van 100x100 meter dat volgens de coördinate translator Echodelta naar een gebied op ongeveer 100 meter ten oosten van het onderzoeksgebied verwijst. Wanneer echter de stafkaart wordt aangehouden, zou dit een gebied vrijwel direct ten oosten van het meest oostelijke punt van het onderzoeksgebied omslaan. Ditzelfde gebied maakte ook onderdeel uit van potentiële aanvalsdoelen behorende bij een vuurplan dat voor de oversteek van de Mark werd opgesteld (tekening 332-020-TE-06 in paragraaf 2.12). Het is niet bekend of deze doelen daadwerkelijk zijn beschoten. Op de luchtopnamen van 4 november 1944 zijn in de omgeving van het onderzoeksgebied inslagen van geschutsmunitie waargenomen. Binnen de grenzen van

96 Detail of Work carried out by 485 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 1933. 97 Operations Record Book of No. 74 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 642. 98 Detail of Work carried out by 74 Squadron, 4 November 1944, The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons, inv. nr. 642. 99 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 23. 100 Ibidem, 15-16. 101 P. Hoedelmans, A. Wagenaar en I. de Wolff, De Bevrijding van West-Brabant, september 1944 - mei 1945: een streek en haar bewoners te midden van verwoesting en oorlogsgeweld (Roosendaal 1994) 67. 102 Toestand op het tijdstip der bevrijding, West-Brabants Archief, 682 Archief van de gemeente Zevenbergen, 1930-1996, inv. nr. 5567. 103 De Groot, Zevenbergen 50 jaar bevrijd, 158-159.

332-020-VO-01

Pagina 36 van 93

DATUM:

LITERATUUR: WAR DIARIES DATUM: 30 OKTOBER T/M 5 NOVEMBER 1944 30-10-1944

NATIONALE ARCHIEVEN EENHEID:

BESCHRIJVING:

G-2

‘Civilian indicates a general withdrawal through Zevenbergen (838246). Prisoner of war report HQ 1st Battalion 936 Infantry Regiment through there last night. They went north to Moerdijk and then on north.’104 ‘Civilian reports that the following information as of Sunday night: German road blocks on all roads leaving to Zevenbergen except the one parallel to canal. Great many Germans were observed in town and were mostly located in the houses. River bed around (south) of town has been made into tank trap about 5 meters wide 3 meters deep.’105 ‘Division Artillery -messenger- caliber reports: Coordinates of enemy positions Bunker Sand bags open top – 83854263, 83344245, 84264323, 8400419, 83774379, 83344245. Action taken: FM.’106

31-10-1944

G-2

01-11-1944

G-2

02-11-1944

4 A.G.R.A.

G-2

03-11-1944

4 A.G.R.A.

386 Field Artillery Bn

04-11-1944

G-2 415th Infantry Regiment

4 A.G.R.A.

05-11-1944

INTERNATIONALE ARCHIEVEN

84 Medium Regiment 104th Infantry Division

HERLEIDBAARHEID & RELEVANTIE ONDERZOEKSGEBIED: het onderzoeksgebied is het dak van de Machinefabriek Brabant beschadigd (zie tekening 332-020-TE-08 in paragraaf 2.11.1). Deze beschadiging wordt ook in de literatuur vermeld. Uit de literatuur komt eveneens naar voren dat de gasketel van de gasfabriek zwaar getroffen zou zijn. De gasketel bevond zich op ongeveer 10 meter afstand ten noordoosten van het onderzoeksgebied. Op de luchtopnamen van 4 november 1944 is deze schade niet direct waarneembaar. De indicatie wordt in paragraaf 2.12 nader geanalyseerd.

‘(…) concrete road block 830429 (…)’107 ‘The attack of 104 US Infantry Division is to begin with a feint attack in area Zwartenburg 8640 at about H – 60 minutes. Thereafter the actual crossing is to be carried out about Standdaarbuiten 7739, a small bridgehead being initially formed to include that village and line of road to 759408. Thereafter this bridgehead is to be enlarged to general line road junction 806417 thence road to Noordhoek 7843. From this bridgehead the advance to Zevenbergen 8443 will be launched.’108 ‘The total amounts of ammunition available for regiments taking part in the operation over and above that already held at 0600 hours 2 Nov are in the neighbourhood of: 25 pr, 105mm, 155mm, 5.5”.’109 ‘Division Artillery -messenger- Artillery Air Reports Zevenbergen area along Mark, all emplacements, weapons pits, foxholes are unoccupied, this afternoon. Action taken: FM.’110 ‘1 Corps Hostile Battery List no. 11. (…) Unfixed (…) HB no. 8342PR, Co-ords: 8304 4270, Ht mtrs: zero, Accy: D, Source and Remarks: 4 AGRA.’111 ‘00.16. Bombard 8304 4270, Scale 3, forthwith. Action taken: Passed to 68 Med.’112 ‘14.00. Royal Artillery 1 Corps V Targets on call: (…) V912. 8330 4300, Scale 2. Action taken: Passed to 65, 68 and 79 Med.’113 Op 3 november 1944 werd een vuurplan verstrekt dat hoorde bij de oversteek van de Mark ten zuiden van het onderzoeksgebied.

De schets behorende bij het plan is in tekening 332-020-TE-06 weergegeven. In het vuurplan zijn de dichtstbijzijnde doelen Y55, Y56, Y57 en Y58 en Group W als geheel van de doelen niet opgenomen.114 ‘Arty Safety Line (…) around Zevenbergen – 835445 – 823443 – 824420 – 844420 – 850444 – 835445.’115 ‘09.20 G-3 to CO 415. Want troops to stay at least 1000 yards outside of Zevenbergen. Corp Arty will shell Zevenbergen.’116 ’19.00 Arty safety lines K778442 790443 790458 Z 835445 823443 820430 824420 837417 844420 850433 850444 8535445’117 ‘Concentrations on call, 4 Nov., to 104 US Division (…) D203, 8239 4210 (…) D204, 8304 4270 Bty (…) D212, 8266 4324 Water Tower (…) D213 8205 4320 (…) Victor Targets on Call: [V]912 Map ref 833 430’118 ‘Y55, 8330 4276 (…) Y56, 83304274 (…) Y57, 83304260 (…) Y58, 8330 4246 (…) Y14, 8346 4298’119 ‘415 Infantry Regiment (…) At 1500 one Combat team of the 2nd Battalion and one Combat team of the 3rd Battalion converged from west and south west on Zevenbergen and by 1700 had occupied the town without opposition.’120

104 G-2 Journal 104th Infantry Division, 30 October 1944, National Archives and Records Administration, Record Group 407: WW2 Operation Reports, box nr. 11951, inv. nr. 3104-2.2. 105 G-2 Journal 104th Infantry Division, 31 October 1944, National Archives and Records Administration, Record Group 407: WW2 Operation Reports, box nr. 11951, inv. nr. 3104-2.2. 106 G-2 Journal 104th Infantry Division, 1 November 1944, National Archives and Records Administration, Record Group 407: WW2 Operation Reports, box nr. 11952, inv. nr. 3104-2.2. 107 G-2 Journal 104th Infantry Division, 1 November 1944, National Archives and Records Administration, Record Group 407: WW2 Operation Reports, box nr. 11952, inv. nr. 3104-2.2. 108 Royal Artillery 1 Corps Operation Order No. 8, 2 November 1944, The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 907. 109 Royal Artillery 1 Corps Operation Order No. 8, 2 November 1944, The National Archives, WO 171 War Office: Allied Expeditionary Force, North West Europe (British Element): War Diaries, Second World War, inv. nr. 907. 110 G-2 Journal 104th Infantry Division, 2 November 1944, National Archives and Records Administration, Record Group 407: WW2 Operation Reports, box nr. 11952, inv. nr. 3104-2.2. 111 1 Corps Hostile Battery List No.