A 23027 bijlage Kerkenvisie.pdf
Tekst van het document
Conceptversie 9 mei 2023
Kerkenvisie Midden-Delfland | fase 1
Colofon In opdracht van Gemeente Midden-Delfland en in samenwerking met de gebouweigenaren opgesteld door: KAAder kerkadvies Kampen | Rotterdam T. 06 2449 1848 info@kaader.nl | www.kaader.nl
Inhoudsopgave Voorwoord 6 Samenvatting 8 Inleiding 12
Deel A Analyse 17 1. Overzicht kerkgebouwen 18 2. Kerkgebouwen in cijfers 22 3. Historische lijnen kerkgebouwen 28 4. Kerkgebouwen en het landschap 36 5. Gesprek gebouweigenaren 40
Deel B Toekomstvisie 49 6. Waardering 52 7. Kerkbiotopen 54 8. Kansen voor kerkgebouwen 66 9. Aanbevelingen 70
Deel C
Verdieping
75
10. Historie Midden-Delfland en de kerkgebouwen 76 11. Kerkgebouwen en landschap 84 12. Kerkpaspoorten 103 Bronnen 146
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
5
Melanie Oderwald-Ruijsbroek, wethouder kunst, cultuur en monumenten
Voorwoord Kerken oefenen een aantrekkingskracht op mij uit. Altijd weer. Die massief houten, maar o zo uitnodigende open deuren. Ze verleiden mij, zeker op reis, steeds weer ertoe om naar binnen te gaan. Katholiek of protestant. Kapelletje, moskee of synagoge. De ambiance nodigt uit tot bezinning. Tot nederigheid. Tot het bewustzijn deel uit te maken van iets groters. Kerken zijn onze bakens. In Midden-Delfland vertellen ze ook het verhaal van ons landschap. Door hun ligging aan de Gaag. Door de weg ernaartoe via de eeuwenoude kerkenpaden. De geschiedenis van het landschap van Midden-Delfland is niet compleet zonder het verhaal van onze kerkgebouwen, onze kerkenpaden. Door weer en wind liepen kerkgangers op zondag over die smalle paadjes door het weiland met hun kerktorentje als ankerpunt. Schoolkinderen vonden via de uitgesleten paden hun weg naar school.
6
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
Recreanten uit de regio hebben onze kerkenpaden herontdekt. Die charmante, eeuwenoude routes die de drukte van de stad verbinden met de rust en de ruimte van het platteland. Volgens historicus Jacques Moerman mocht je vroeger een dorp pas een dorp noemen, als deze plek bood aan een kerk, een pastorie en een kosterswoning. Het symboliseert de plek van de kerk in onze gemeenschap. Want kerken en kerkgebouwen hadden niet alleen een religieuze functie. Ze speelden vanaf de reformatie ook een belangrijke rol in het onderwijs en in het verenigingsleven. Daarmee zorgden ze voor sociale verbinding. En nog steeds. Want veel kerken in Midden-Delfland stellen zich open voor ook niet-religieuze inwoners en organiseren markten voor het goede doel, evenementen, lezingen, koffieochtenden. Ze bieden musici een oefenruimte en een podium voor hun kunst. Zo dragen kerken bij aan dorpen die bruisen van ontmoeting, kennis en cultuur. Ongeacht het geloof.
ten in die tochtige gebouwen binnen de perken. Hoe blijft het vele onderhoud betaalbaar. En op welke manier bouw je je sociale rol verder uit. Met de kerkenvisie koesteren we samen met kerken, inwoners en partners de toekomst van ons religieus erfgoed. En bieden we ruimte aan combinaties met andere maatschappelijke opgaven. De uitdaging voor ons als gemeenschap is ervoor te zorgen, dat kerkgebouwen en de ensembles van bijgebouwen onze baken blijven. Een plek waar we naartoe kunnen voor zingeving. Voor bezinning. Of voor ontmoeting. En tegelijkertijd een bijdrage leveren aan de landschappelijke kwaliteit. Ook in onze moderne tijd, is er niets veranderd aan die behoeften.
Hoewel in Nederland voor veel kerkgebouwen sloop dreigt als gevolg van leegloop, is dit in Midden-Delfland tot nu toe nauwelijks aan de orde. Sinds de Tweede Wereldoorlog hebben vier kerkgebouwen in Midden-Delfland hun functie verloren.. Eén daarvan werd gesloopt. De verwachting is dat het hier voorlopig bij blijft. Toch staan ook in Midden-Delfland de kerkbesturen voor uitdagingen. Want hoe houd je de stookkos-
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
7
Kerkenvisie Midden-Delfland fase 1
Samenvatting Opdracht Deze eerste fase van de kerkenvisie gaat over de kerkgebouwen in de gemeente Midden-Delfland, die als zodanig zijn gebouwd of verbouwd. Deze visie focust zich op het kerkgebouw zelf in relatie tot de omgeving, ook al is dit nauwelijks los te zien van ontwikkelingen binnen de religieuze gemeenschappen zelf. Het doel is om enerzijds inzicht te geven in de waarden van de kerkgebouwen en de vraagstukken rond het toekomstperspectief en anderzijds om de kerkgebouwen in een samenhangend perspectief plaatsen met het authentieke veenweidelandschap en de dorpen.
financiële stimulans vanuit het landelijke programma ‘Toekomst religieus erfgoed’ van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en enkele partners. Aanpak Deze eerste fase van de kerkenvisie is tot stand gekomen door gesprekken met gebouweigenaren en stakeholders in de gemeente en door analyse van de (historische) context van de tien kerkgebouwen en hun plek in het landschap en de samenleving. Uitkomsten
Uiteindelijk zal deze kerkenvisie worden vastgesteld in het College van Burgemeester en Wethouders en onderdeel worden van het ruimtelijk beleid van de gemeente. KAAder kerkadvies heeft deze visie opgesteld, in opdracht van de gemeente Midden-Delfland en in samenspraak met de eigenaren van de kerkgebouwen. Aanleiding voor deze visie is de inhoudelijke en
8
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
Overzicht kerkgebouwen In de gemeente staan tien kerkgebouwen, waarvan er negen als kerk zijn gebouwd. Deze staan verspreid over de dorpen Den Hoorn, Schipluiden en Maasland en buurtschappen ’t Woudt en Hodenpijl. De kerkgebouwen zijn uit diverse periodes afkomstig. Er zijn zowel kerkgebouwen van voor
de Reformatie (1572) als relatief jonge kerkgebouwen van na de Tweede Wereldoorlog. Het grootste deel van de kerkgebouwen heeft een monumentale bescherming (3 rijksmonumenten en 5 gemeentelijk monumenten). Drie van de tien kerkgebouwen hebben in de loop van de tijd een nieuwe, niet-religieuze functie gekregen. Het meest opvallend, in vergelijking met omliggende steden, is dat er in de gemeente slechts twee verschillende gezindten zijn te vinden: de Rooms-Katholieke Kerk en de Protestantse Kerk Nederland.
rijke elementen binnen dit landschap zijn. Zo zijn de kerktorens vrijwel de enige hoogtepunten in het landschap binnen de gemeente en daarmee beeldbepalend voor het silhouet van de dorpen. 't Woudt vormt hierin een kernachtig en uitzonderlijk archetype. De kerkenpaden zijn letterlijk de verbinding tussen het landschap en de kerken. Op deze smalle paden door weilanden en over sloten voel je de weidsheid, de natuur met vogels en de omstandigheden van weer en wind ten volle en zijn als het ware de Middeleeuwen te ervaren.
Historische lijnen Uit de historische analyse is gebleken dat er in het verleden veel meer kerkgebouwen in de gemeente hebben gestaan. Sommigen zijn daarvan al lang geleden verdwenen, zoals de middeleeuwse kapellen in Den Hoorn en Zouteveen. Andere kerkgebouwen zijn pas recent gesloopt, zoals de Nieuwe Kerk in Maasland (2018). Een bijzondere gesloopte kerk is de schuilkerk op Hodenpijl waar Johannes Vermeer ooit is getrouwd.
Gesprekken met eigenaren van kerkgebouwen In het kader van de kerkenvisie is contact gelegd met de eigenaren van de kerkgebouwen door middel van een enquête en twee bijeenkomsten. De meest opvallende uitkomst uit de enquête is dat de gebouweigenaren een positieve toekomstverwachting hebben. In de gesprekken is vooral de brede, maatschappelijke blik van de gebouweigenaren opgevallen. Voor hen is het kerkgebouw veel meer dan een gebedshuis. Ze is bijvoorbeeld ook een gemeenschapshuis, baken, rustpunt en gebouw met een cultuurhistorische betekenis.
Relatie kerkgebouwen en landschap De kerkgebouwen in Midden-Delfland hebben een sterke relatie met het veenweidelandschap. Dit is een even bijzonder en uniek als eeuwenoud open cultuurlandschap wat een groot contrast vormt met de stedelijkheid er omheen. Uit de analyse is gebleken dat de kerkgebouwen belang-
Conclusies De belangrijkste conclusie uit deze kerkenvisie is dat de kerkgebouwen sterk verbonden zijn met het landschap en medebepalend van de kwaliteiten daarvan. De belangrijkste waarden van de kerkgebouwen zijn dan ook landschappelijke elementen.
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
9
Er worden in deze kerkenvisie vijf aspecten van waarde onderscheiden: 1. Het landschap; te waarderen als open en relatief onbebouwd, cultuurhistorisch waardevol en eeuwenlang vrijwel onveranderd. 2. Het water; waardevol als het belangrijkste structurerende element in het landschap, met de Gaag als verbindende ‘kralenketting’. 3. De hoofdstructuur; waardevol als zeer overzichtelijk en grotendeels al eeuwenoud. 4. De dorpen; te waarderen als kralen aan het snoer dat de Gaag vormt. De eeuwenoude structuren van de dorpen zijn nog goed te ervaren en weinig aangetast. 5. De kerkenpaden; waardevol als hét verbindingselement tussen het landschap en de kerken en als eeuwenoude routes waar de historie onverstoord te ervaren is. Deze vijf waarden worden samengevat in een zogenaamde 'kerkbiotoop': het omliggende gebied waarin het kerkgebouw een rol van betekenis heeft. Concreet bevat een kerkbiotoop tevens de bepalende elementen rond een kerk zoals bijgebouwen, bomen, torens, omliggende bebouwing of een begraafplaats. De tien kerkbiotopen zijn nader uitgewerkt in de vorm van een ruimtelijke tekening en een schema dat de kern weergeeft. Ontwikkelingen binnen deze biotopen zijn van invloed op de waarden rond het kerkgebouw.
10
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
Kansen Er worden in deze kerkenvisie zes kansen benoemd om de kwaliteiten van de kerkgebouwen te versterken en te behouden en verbinding te leggen met het landschap: 1. De kerk als eindpunt van het kerkenpad. 2. Het kerkgebouw als gemeenschapshuis voor het dorp. 3. Het kerkgebouw als natuurlijke plaats voor contemplatie en stilte. 4. De kerkenroute langs de Gaag als recreatieve route. 5. ’t Woudt als parel. 6. Uitzicht over het landschap vanaf de kerktorens. Aanbevelingen Er is een aantal aanbevelingen gedaan op het gebied van onder meer samenwerking, maatschappelijke - en ruimtelijke betekenis en verduurzaming. Op basis van een keuze door de gemeenteraad vindt een nadere uitwerking en concretisering van de kansen en aanbevelingen plaats in fase 2. Een belangrijke aanbeveling is te onderzoeken welke betekenis kerkgebouwen hebben voor het Bijzonder Provinciaal landschap Midden-Delfland (BPL-MD). Daarom verdient het aanbeveling om de in visie geschetste kerkbiotopen nader uit te werken.
H. Maria Magdalena in Maasland
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
11
Kerkenvisie Midden-Delfland
Inleiding Voor u ligt de Kerkenvisie Midden-Delfland fase 1. Deze nota richt zich op alle bedehuizen binnen de gemeentegrens van Midden-Delfland, voor zover deze oorspronkelijk zijn gebouwd als bedehuis of dusdanig verbouwd. Omdat binnen de gemeente Midden-Delfland geen andere typen bedehuizen aanwezig zijn, gaat het in het vervolg van deze visie over 'kerkgebouwen' en niet over 'bedehuizen', Kerkgebouwen hebben vaak een bredere betekenis dan alleen voor de geloofsgemeenschappen zelf. Dat blijkt iedere keer bij ontwikkelingen rondom de toekomst en het gebruik van kerkgebouwen. Doel Het doel van de kerkenvisie Midden-Delfland in fase 1 is inzicht te krijgen in de waarden van kerkgebouwen zelf en in de vraagstukken rond het toekomstperspectief, zoals eigendomsverhoudingen, leegstand, instandhouding, transformatiebehoefte, verduurzaming en herbestemming.
12
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
Kerkgebouwen en het kerkenlandschap zullen in een samenhangend perspectief geplaatst worden met het authentieke veenweidelandschap en de dorpen. Aanleiding Met het landelijk programma ‘Toekomst religieus erfgoed’, stimuleert de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed samen met enkele partners gemeenten inhoudelijk en financieel om een eigen vormvrije ‘kerkenvisie’ te ontwikkelen. Ook gemeente Midden-Delfland maakte van deze regeling gebruik om een kerkenvisie op te stellen. Proces Fase 1 vormt de visie op de kerkgebouwen en het kerkenlandschap van Midden-Delfland en is opgesteld door KAAder kerkadvies in opdracht van de Gemeente Midden-Delfland, in samenspraak met de gebouweigenaren van de kerkgebouwen. In bijeenkomsten en gesprekken met de gebouweigenaren is een gezamenlijk beeld ontstaan
H. Jacobuskerk / Op Hodenpijl
van de vraagstukken die in Midden-Delfland spelen. Inhoud en leeswijzer De visie bestaat uit drie delen. Deel A bevat een analyse van de aanwezige kerkgebouwen in het zogenaamde 'kerkenlandschap'. Dit is het geheel aan kerkgebouwen, denominaties en bouwjaar. Ook wordt ingegaan op de relatie van de gebouwen met het omliggende cultuurhistorische landschap. Deel A bevat achtereenvolgens een overzicht van de kerkgebouwen (hoofdstuk 1), statistieken (hoofdstuk 2), historische lijnen (hoofdstuk 3), een weergave van de relaties tus-
sen kerkgebouwen en het omliggende landschap (hoofdstuk 4) en een verslag van de gesprekken met de eigenaren van de kerkgebouwen (hoofdstuk 5). Deel B bevat de toekomstvisie. Hierin worden de waarden van de gebouwen en de eerste kansen benoemd om de kwaliteiten van de kerkgebouwen te versterken en te behouden voor de toekomst en verbinding te leggen met het cultuurhistorische landschap (hoofdstukken 6, 7 en 8). Dit deel sluit af af met een aantal aanbevelingen (hoofdstuk 9).
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
13
Deel C bevat een nadere verdieping. Deze verdieping heeft betrekking op de historie van de kerkgebouwen in relatie tot de algehele cultuurhistorische ontwikkeling van MiddenDelfland (hoofdstuk 10) en de relatie tussen de kerkgebouwen en het landschap (hoofdstuk 11).
Vervolg De visie zal worden vastgesteld in het College van burgemeester en wethouders. Voordat dat zal plaatsvinden, is aan de gebouweigenaren reactie en input gevraagd. De reacties zijn in de visie verwerkt.
Van ieder kerkgebouw is in hoofdstuk 12 een nadere omschrijving met ondersteunend beeldmateriaal opgenomen (zogenaamde 'kerkpaspoorten'). De omschrijvingen van de (monumentale) kerkgebouwen zijn bedoeld ter verdieping van de kerkenvisie en nadrukkelijk niet als een nadere omschrijving in het kader van de Erfgoedwet.
Uiteindelijk zal de nota onderdeel worden van het ruimtelijk beleid van de Gemeente Midden-Delfland. Hierin zal op een integrale manier naar de leefomgeving worden gekeken. Het landschap èn de kerkgebouwen maken hier zeker onderdeel van uit. De ruimtelijke aspecten in de visie zullen onderdeel gaan uitmaken van toekomstige ruimtelijke plannen voor de kerkgebouwen en hun percelen. Bij de op te stellen toekomstvisie zal worden bezien op welke wijze voorliggende kerkenvisie concreet zijn beslag gaat krijgen.
14
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
H. Maria Magdalena Maasland
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
15
16
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
DEEL A Analyse
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
17
Hoofdstuk 1
Overzicht kerkgebouwen In de gemeente Midden-Delfland staan tien kerkgebouwen. Op de kerkenkaart van pagina 19 is in dit hoofdstuk een overzicht gegeven van de ligging van de kerkgebouwen, de denominatie en de bouwperiode. Per kerkgebouw is een foto toegevoegd.
Oude Kerk Maasland Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
18
CONCEPT
emeente Midden-Delfland 13 juni 2022
1 De Rijstuin Legenda 2 H.H. Antonius en Cornelius Type 3 Woudtse Kerk kerk Hodenpijl 4 H. Jacobuskerk / Op Den Hoorn 1 5 Dorpskerk school 1 2 2 oudt 6 H. Jacobus de Meerdere Bouwperiode 3 3 7 Gereformeerde Kerk / Indigo CONCEPT 8 Koningskerk <1572 Hodenpijl 4 9 Oude Kerk 4 en-Delfland 10 H. Maria Magdalena 1573-1800
n
Den Hoorn
Kerkenkaart
5
13 juni 2022
6
3
1 2 2
3
Hodenpijl
4
4
5 7
5 6
2
6
7 8
Schipluiden
8
7
5 6
‘t Woudt
1
7 8
Schipluiden
8
1801-1900
Legenda Type
kerk
1 1 2 2
d hipluiden
school
1901-1944
1945-nu Denominatie
Bouwperiode Rooms-Katholiek <1572
Protestantse Kerk Nederland Functie
1573-1800
1801-1900
1901-1944
religieus
9
herbestemd
9
10 11
Maasland
1945-nu Denominatie
Rooms-Katholiek
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
19
Overzicht kerkgebouwen
1
4
2
3
5
1 2 3 4 5
De Rijstuin H.H. Antonius en Cornelius Woudtse Kerk H. Jacobuskerk / Op Hodenpijl Dorpskerk
6 7 8 9 10
H. Jacobus de Meerdere Gereformeerde Kerk / Indigo Koningskerk Oude Kerk H. Maria Magdalena
6
9
7
8
10
Hoofdstuk 2
Kerkgebouwen in cijfers De gemeente Midden-Delfland telt tien kerkgebouwen. Met enkele grafieken en tabellen worden deze gebouwen meer inzichtelijk gemaakt. Wanneer zijn ze gebouwd en voor welke denominatie (kerkelijke gezindte? Hoofdlijnen De tien kerkgebouwen zijn - op De Rijstuin na gebouwd als kerk. Drie kerkgebouwen hebben een nieuwe, niet-religieuze functie gekregen. In de gemeente zijn slechts twee verschillende denominaties te vinden: de Rooms-Katholieke Kerk en de Protestantse Kerk Nederland. Dat is opvallend weinig in vergelijking met omliggende steden als Delft, Vlaardingen en Maassluis die veel verschillende kerkgenootschappen huisvesten. Geloofsgemeenschap De Magneet uit Maasland, maakt geen onderdeel uit van dit onderzoek, omdat ze niet in een kerkgebouw samenkomt maar in een school. Van de drie herbestemde kerkgebouwen zijn er twee protestants geweest en één katholiek. De kerkgebouwen zijn uit diverse periodes afkomstig.
22
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
Er zijn zowel kerkgebouwen van voor de Reformatie (1572) als relatief jonge kerkgebouwen van na de Tweede Wereldoorlog. De tijdsperiode van 1800-1900 valt op als periode waarin relatief veel kerkgebouwen zijn gebouwd. Het gaat om vier kerkgebouwen, twee gereformeerde en twee rooms-katholieke kerkgebouwen. Dit past bij de landelijke trend waarin deze beide gemeenschappen een kerkenbouwexplosie kenden. De Gereformeerden, omdat ze in deze eeuw ontstonden; de Rooms-Katholieken omdat ze in deze eeuw weer de vrijheid kregen om eigen kerkgebouwen te bouwen. Alle niet-herbestemde gebouwen hebben een monumentenstatus. Drie zijn rijksmonument, vier gemeentelijk monument. De herbestemde kerk Op Hodenpijl is ook een gemeentelijk monument.
Huidige functie
Type gebouw
1
3 Welke functie? Kerk School
Kerkelijk Herbestemd 7
9
Denominatie
6
5
Aantallen
4
3
2
1
0
Oorspronkelijk Huidig RK
PKN
Herbestemd
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
23
Bouwperiode Bouwperiode
2
Monumentenstatus
2
2
2 Bouwjaar Bouwjaar
1
1
1
4
1
4
Verschillen per dorp De gemeente Midden-Delfland bestaat uit drie dorpen: Den Hoorn, Schipluiden en Maasland en twee buurtschappen: 't Woudt en Zweth. Rondom Schipluiden ligt een ruim buitengebied, waar Op Hodenpijl in staat. De kerkgebouwen hebben we bekeken in vier gebieden: Den Hoorn, Schipluiden, Schipluiden buitengebied (inclusief 't Woudt) en Maasland. De meeste kerkgebouwen staan in Schipluiden. Daar staan er vier, terwijl er in de andere gebieden elk maar twee staan. Opvallend genoeg zijn de verschillende kerkelijke gezindten evenwich-
24
3
3
Monumentenstatus
tot 1572 tot 1572 1573 - 1800 1573 - 1800 1801 - 1900 1801 - 1900 1901 - 1944 1901 - 1944 1945 - nu1945 - nu
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen monumentale status
4
tig over de dorpen verspreid. Elk dorp telt één rooms-katholieke kerk en één protestantse kerk. De drie herbestemde kerkgebouwen staan in Schipluiden en het buitengebied van het dorp. Aan de bouwperiodes van de kerkgebouwen is de ontwikkelingsgeschiedenis van de dorpen goed af te leiden. Zo zijn Maasland, ’t Woudt en Schipluiden oude woonkernen met ook een aantal oude kerkgebouwen, terwijl Den Hoorn pas veel later tot volle ontwikkeling is gekomen en alleen jongere kerkgebouwen heeft.
Aantal kerken per dorp
4,0 3,5 3,0
Aantallen
2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0
Den Hoorn
Schipluiden dorp
Schipluiden buitengebied
Maasland
Denominatie (huidig) per dorp Denominatie (huidig) per dorp
4,0 4,0 3,5 3,5 3,0
Aantallen Aantallen
3,0 2,5 2,5 2,0 2,0 1,5 1,5 1,0
Denominatie
1,0 0,5 0,5 0,0 0,0
Den Hoorn
Schipluiden dorp
Schipluiden buitengebied
Maasland
Den Hoorn
Schipluiden dorp
Schipluiden buitengebied
Maasland
Rooms-Katholiek Denominatie PKN Rooms-Katholiek Herbestemd PKN Herbestemd
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
25
Bouwjaar per dorp
4,0 3,5 3,0
Aantallen
2,5 2,0 1,5 Bouwjaar 1,0
tot 1572 1573 - 1800 1801 - 1900 1901 - 1944 1945 - nu
0,5 0,0
26
Den Hoorn
Kerk in 't Woudt
Schipluiden dorp
Schipluiden buitengebied
Maasland
Dorpskerk Schipluiden
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
27
Hoofdstuk 3
Historische lijnen kerkgebouwen In dit hoofdstuk brengen we de historische ontwikkeling van de kerkgebouwen in Midden-Delfland beeldend in kaart. Voor de meer geïnteresseerde lezer is in Deel C het meer uitgebreide verhaal van de historische ontwikkeling van Midden-Delfland en de kerkgebouwen opgenomen. We onderscheiden twee afzonderlijke verhalen. Het ene heeft betrekking op de Rooms-Katholieke Kerk, het andere op de protestantse kerkstromingen. Beide kerkstromingen hebben een op zichzelf staande historische ontwikkeling gehad en worden daarom los van elkaar behandeld. Het katholieke en protestantse verhaal hebben elk een overzichtskaart van de gemeente Midden-Delfland waarop met nummers de (voormalige) ligging van de kerkgebouwen is aangegeven. De verschillende kerkgebouwen zijn chronologisch genummerd. De nummers hebben een
28 Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
kleur gekregen die hun huidige toestand duidt. Groen betekent dat de kerkgebouwen nog als kerk wordt gebruikt voor dezelfde kerkelijke gezindte als waarvoor het gebouwd is. De gesloopte kerkgebouwen zijn rood en de roze kerkgebouwen zijn herbestemd of gewisseld van eigenaar en gebruiker. Katholieke kerkgebouwen kleuren ook roze als ze tegenwoordig een protestants gebruik kennen. Naast dit kaartbeeld is er een schematische tijdslijn met periodes en een toelichting per periode in woord en beeld. De aangehouden nummering van de kerkgebouwen is overal aangehouden. Geografische indeling Binnen de verhalen van de twee kerkelijke gezindten maken we ook een geografisch onderscheid dat recht doet aan de historie en de huidige situatie. Zo on derscheiden we in het katholieke verhaal Maasland als aparte groep ten opzichte van Schipluiden, Den Hoorn, ’t Woudt en Hoden-
Oude Kerk in Maasland
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
29
‘t Woudt Maasland | katholiek 1. 1200-1400 Eerste H. Maria Magdalena (niet exact de huidige locatie Oude Kerk)
2. 1400-1572. Huidige Oude Kerk 3. 1572-1650. Schuur/hooizolder 4. 1650-1886. Schuilkerk 5. 1886-nu Huidige H. Maria Magdalena
De Lier
M. Afsplitsing in 1778. Maassluis bouwt eigen schuurkerk (huidig theater Schuurkerkje)
Middeleeuwen M 1
2
3
4
5
1572 Reformatie
Exacte locatie is onbekend.
3
4 1
2
Maassluis
Vlaardingen
Maasland 5
M
bestaand, katholieke kerk
30 Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
bestaand, geen katholieke kerk meer
gesloopt
Den Hoorn ‘t Woudt 1a 1d
5 1b
Delft 2
4
Schipluiden / Den Hoorn / ‘t Woudt / Hodenpijl
3
| katholiek 1a. 1277-1572. Johannes de Doperkerk ‘t Woudt 1b. 15e eeuw-1572. Mariakapel Den Hoorn 1c. 1482-1572. Kapel in Zouteveen (gehucht de Kapel) 1d. 1500-1572. Huidige kerk in ‘t Woudt
6
2. 1572-1657. Schuur aan de oostzijde Gaag
Schipluiden
3. 1657-1840. Schuilkerk op Hopenpijl oostzijde Gaag 4. 1840-1963. H. Jacobuskerk op Hodenpijl 5. Afsplitsing: Den Hoorn in 1917. H.H. Antonius en Corneliuskerk 6. 1963-nu. huidige St. Jacobuskerk in Schipluiden
1c
Middeleeuwen
1a 1b 1c
5 2
3
4
6
Vlaardingen
1d 1572 Reformatie
bestaand, katholieke kerk
bestaand, geen katholieke kerk meer
gesloopt
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
31
‘t Woudt Maassland | protestants Hervormd h1. 1572-nu. Oude Kerk hM. 1614. Afsplitsing: Maassluis naar Groote Kerk. Gereformeerd g1. 1889-1958. Gereformeerde kerk Doelstraat g2. 1958-2018 Nieuwe kerk
De Lier
Remonstrants r1. 19??. ‘s Herenstraat
1572 Reformatie h1
1886 Doleantie
2004 PKN
h1 h1
hM
g1
g2
1899
1958
2018
g1
Maassluis
g2
Maasland
Vlaardingen
h1 r1 hM
bestaand, katholieke kerk
32
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
bestaand, geen katholieke kerk meer
gesloopt
Den Hoorn ‘t Woudt 2 1
Delft
De Lier
Schipluiden
Den Hoorn / ‘t Woudt | protestants Hervormd 1. 1572-nu. Kerk in ‘t Woudt (sinds 1588 zelfstandig, daarvoor onderdeel van Delft) 2. 1950-nu. de Rijstuin als toevoeging (t.b.v uitbreiding Den Hoorn door tuinbouw)
1
Vlaardingen
2 1950
bestaand, katholieke kerk
bestaand, geen katholieke kerk meer
gesloopt
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
33
‘t Woudt
h1
g1 g2
Schipluiden
Schipluiden Hervormd h1. 1572-nu. Dorpskerk, huidig gebouw sinds 1616, na brand. Gereformeerd g1. 1893-1955. Gereformeerde kerk Singel
De Lier
g2. 1955-2009. Koningskerk
Maassluis1886 Doleantie
1572 Reformatie
Vlaardingen
2004 Maasland PKN
h1 h1
h1
g1
g2
1893
1955
2009
bestaand, katholieke kerk
34
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
bestaand, geen katholieke kerk meer
gesloopt
Oude Kerk in Maasland
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
35
Hoofdstuk 4
Kerkgebouwen en het landschap Het eeuwenoude waardevolle cultuurlandschap van Midden-Delfland, temidden van de stedelijkheid er omheen, is uniek en bijzonder. In Deel C in hoofdstuk 11 wordt dit nader uitgewerkt op de onderwerpen landschapsstructuur, kerkenpaden en het beleid rond en de kwaliteiten van het landschap. Concluderend in relatie tot de kerkgebouwen komen we tot de volgende punten: 1. De dragers van het landschap zijn op dit moment punten, vlakken en lijnen. De kerkgebouwen vormen in de gemeente Midden-Delfland met hun torens als bakens (verticale punten) een bijzondere factor in het landschap. 2. In de huidige situatie worden de belangrijkste (horizontale) lijnen gevormd door water en infrastructuur. Hierbij vormt de Gaag een kralensnoer dat alles met elkaar verbindt. Ook hierin vervullen
36
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
de kerktorens een rol. Zij markeren de dorpen die als kralen langs de Gaag liggen. 3. Maasland en Schipluiden en 't Woudt liggen als eilandjes (vlakken) in het groen. Deze dorpen zijn nog grotendeels oorsponkelijk en niet verder verstedelijkt van opbouw. Daardoor hebben zij een kenmerkend silhouet dat zich - vanuit het omringende landschap - in hoogte en statuur opbouwt richting de dorpscentra waar de oude kerkgebouwen staan. 't Woudt vormt hierin een kernachtig en uitzonderlijk archetype. Den Hoorn is, door de vergroeiing aan Delft, niet echt een eiland te noemen.
Zicht op het dorp Maasland
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
37
4. Een wat minder zichtbare laag in het (cultuur-) landschap wordt gevormd door de kerkenpaden. Alhoewel deze van origine een belangrijke rol spelen in de verbinding van landschap en de kerkgebouwen én in de verbinding tussen de steden en het landschap met de kerken, is de zichtbaarheid en ervaarbaarheid hiervan op dit moment beperkt. 5. Het beleid rond het landschap richt zich op behoud en versterking van de aanwezige kwaliteiten. De kerkgebouwen lijken hierin vooralsnog een (zeer) beperkte rol te spelen. Door middel van deze kerkenvisie willen we deze rol vergroten door onder andere aan te sluiten bij de relevante kernkwaliteiten vanuit het Landschapsontwikkelingsperspectief: • • • • •
gelaagd landschap; landschap en verre zichten; prachtige dorpen; stad als lijst van het landschap; water als bindmiddel tussen land en stad.
38
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
Ook liggen er kansen om aan te sluiten bij de relevante uitwerkingsthema's van het Bijzonder Provinciaal Landschap Midden-Delfland: • • •
ruimtelijke kwaliteit; bekendheid en recreatie; water en klimaat.
In hoofdstuk 8 wordt nader ingegaan op de concretere kansen die er zijn in de relatie van de kerkgebouwen tot het landschap.
Kerk in 't Woudt
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
39
Hoofdstuk 5
Gesprek gebouweigenaren In het kader van voorliggende kerkenvisie is met de met de verschillende eigenaren van de kerkgebouwen contact gelegd.
gemeenschappen tellen 50 tot 75 bezoekers per dienst. Ook de twee herbestemde kerkgebouwen ontvangen een beperkt aantal bezoekers. Het gaat hier om 50 tot 100 personen.
Vragenlijst Allereerst is door middel van een vragenlijst gevraagd naar de 'stand van zaken' en de toekomstverwachting voor de instandhouding van het gebouw.
De meest opvallende uitkomst uit deze vragenlijst is dat de gebouweigenaren een positieve toekomstverwachting hebben.
Behalve de eigenaren van de nog in religieus gebruik zijnde gebouwen, hebben ook de eigenaren van twee herbestemde kerkgebouwen de vragenlijst ingevuld. De eigenaren van de voormalige Koningskerk zijn niet voor de vragenlijst uitgenodigd, omdat dit gebouw meerdere eigenaren heeft en is herbestemd tot woningen. Er hebben dus in totaal negen gebouweigenaren mee gedaan: zeven kerkgemeenschappen en twee eigenaren van herbestemde kerkgebouwen.
Zo denken zeven van negen gebouweigenaren langer dan 10 jaar het gebouw te kunnen behouden. De andere twee gebouweigenaren denken aan een instandhouding van zeker nog 6 tot 10 jaar. De kerkgemeenschappen verwachten ook dat hun kerkgemeenschap stabiel zal blijven of een kleine krimp zal kennen in het verloop van het aantal leden of betrokkenen. Ditzelfde beeld geldt ook voor het aantal bezoekers. Zowel in de afgelopen vijf jaar als in de recente periode na Corona is het bezoekersaantal stabiel gebleven of licht gekrompen.
De zeven kerkgemeenschappen zijn, net als de dorpen, relatief klein. Er is één kerkgemeenschap die gemiddeld meer dan 125 bezoekers ontvangt per reguliere religieuze bijeenkomst. Twee kerk-
Eén kerkgemeenschap geeft aan dat zij na Corona zelfs is gegroeid is. Dat is tegen de landelijke trend in.
40
"
Opvallend is dat één kerkgemeenschap na Corona zelfs is gegroeid. Dat is tegen de landelijke trend in.
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
41
Bijeenkomsten In totaal zijn er twee gezamenlijke bijeenkomsten geweest met de gebouweigenaren. De meeste zaken die met elkaar zijn gedeeld en besproken zijn (implicieit) opgenomen en verwerkt in voorliggende kerkenvisie. In deze paragraaf vindt u daarom een beknopt overzicht van een aantal zaken. De gebouweigenaren gaven in de eerste bijeenkomst aan dat de kerkenvisie een gezamenlijk product van de gemeente Midden-Delfland en de kerken moet worden. Een enkeling wilde vooral weten wat het betekent voor het eigen gebouw, een tweetal wil graag meedenken. Verder willen de gebouweigenaren vooral geïnformeerd worden en reageren op voorstellen. Tot slot wil eigenlijk iedereen vooral in gesprek blijven, ook na het opstellen van de kerkenvisie. In de tweede bijeenkomst is in gezamenlijkheid nagedacht over onderdelen van de inhoud en de
Schipluiden 42 Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
denkrichting. Ook is afgesproken dat de kerken de conceptversie van de kerkenvisie te zien krijgen en kunnen reageren alvorens die zal worden vastgesteld door het college van burgemeester en wethouders. De gebouweigenaren is gevraagd naar het belang dat gehecht wordt aan het kerkgebouw voor de kerkgemeenschap zelf, maar ook voor de omgeving van het gebouw. De resultaten hiervan vindt u op naastgelegen pagina. Het kerkgebouw heeft een bredere betekenis voor de samenleving. Ze kan zowel gebedshuis, gemeenschapshuis, baken, rustpunt als gebouw met een cultuurhistorische betekenis zijn. Het belang dat wordt gehecht aan het kerkgebouw en de betekenis ervan voor de omgeving vormt een belangrijke pijler onder de kerkenvisie.
Wat maakt uw kerkgebouw voor u zelf belangrijk?
Wat maakt uw kerkgebouw voor uw omgeving belangrijk?
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
43
De antwoorden op de vraag welke partijen in het proces van de kerkenvisie zouden moeten worden betrokken, is op navolgende pagina weergegeven. Een aantal van deze stakeholders is reeds betrokken. Een ander deel zal mogelijk in een vervolgfase worden betrokken bij de uitwerking. De onderwerpen die de kerken graag terug zien in de kerkenvisie staan op naastgelegen afbeelding. De meeste onderwerpen hebben in de kerkenvise een plek gekregen of worden onderdeel van de uitwerking in fase 2.
Kerk in 't Woudt 44 Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
De thema's die een rol spelen bij de kerken en specifiek rond de gebouwen zijn weergegeven op de volgende pagina's. Zowel binnen deze kerkenvisie als in de tweede fase willen we zoveel als mogelijk deze thema's nader uitwerken en adresseren.
Welke partijen zouden we verder in het proces moeten betrekken
Welke onderwerpen wilt u in ieder geval graag terug zien in de kerkenvisie?
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
45
In welke mate spelen deze thema's bij u?
Oude Kerk in Maasland Kerkenvisie Midden-Delfland 2023 47
48 Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
DEEL B Toekomstvisie
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
49
Inleiding deel B
Toekomstvisie kerkgebouwen Het algemene doel van de kerkenvisie is het behoud van de kerkgebouwen en hun waarden voor de toekomst door het bieden van een duurzaam toekomstperspectief. Om dit perspectief te kunnen bieden, is eerst gezocht naar de verschillende waarden van de kerkgebouwen. Welke elementen hierbij een rol spelen is nader uitgewerkt in hoofdstuk 6. Dit hebben we 'waardering' genoemd. Mede omdat nagenoeg alle kerkgebouwen binnen de gemeente Midden-Delfland een monumentale status hebben, wordt de bescherming en versterking van de waarden in eerste instantie niet zozeer in het kerkgebouw zelf gezocht. Deze is immers via de genoemde status reeds beschermd. Behoud en versterking van de waarden wordt wel gezocht in de verbinding met het - voor de kerkgebouwen in de gemeente Midden-Delfland kenmerkende - landschap. Hierbij is het nadrukkelijk niet de bedoeling van de gemeente Midden-Delfland om via deze kerkenvisie de waarden van monumenten in de zin van de Erfgoedwet aan te scherpen.
50
Uiteraard kan voorliggende kerkenvisie de tendens van dalend kerkbezoek niet keren. Wel wordt gezamenlijk met de gebouweigenaren gezocht naar middelen voor het behoud van de waardevol geachte (elementen van de) kerkgebouwen. In hoofdstuk 7 wordt het begrip 'kerkbiotoop' geïntroduceerd. Dit is het van belang zijnde invloedsgebied van een kerkgebouw. Deze kerkbiotoop wordt voor de tien kerkgebouwen in beeld gebracht. In een later stadium zal dit verder worden uitgewerkt en omgezet in kansen en voorwaarden bij ontwikkelingen rond en transformaties van de kerkgebouwen. In hoofdstuk 8 wordt een zestal kansen voor de kerkgebouwen benoemd. Deze kansen sluiten op onderdelen aan op de beleidsmatige punten uit het Landschapsontwikkelingsperspectief en het Bijzonder Provinciaal landschap Midden-Delfland uit hoofdstuk 4. Ook vormen de kerkenpaden een belangrijke rode draad in dit geheel.
Kerk in 't Woudt
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
51
Hoofdstuk 6
Waardering In hoofdstuk 4 concludeerden we dat de kerkgebouwen sterk verbonden zijn met het landschap en mede bepalend zijn voor de aanwezige kwaliteiten. Uiteraard verschilt dat per gebouw en per situatie. In dit hoofdstuk gaan we dieper in op de aanwezige kwaliteiten en de waarde daarvan. Deze waardering vormt mede de basis voor fase twee van de kerkenvisie. In deze fase wordt ingezet op behoud en versterking van de kwaliteiten van de kerkgebouwen in relatie tot het kerkenlandschap. Bij transformaties in de invloedssfeer van een kerkgebouw is dit kaderstellend. De belangrijkste aspecten van de algemene waardering zijn de volgende: 1. landschap 2. water 3. hoofdwegen 4. dorpen 5. kerkenpaden
52
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
Deze aspecten samen vormen mede de 'kerkbiotoop'. 1. Landschap Te waarderen als een open en relatief onbebouwd cultuurhistorisch waardevol veenweidelandschap, dat al eeuwenlang nauwelijks is veranderd. 2. Water Te waarderen als het belangrijkste structurerend element in het landschap. De kronkelende waterloop van de Gaag wordt ook wel ‘de kralenketting’ door het landschap genoemd. De Gaag loopt vanaf de grachten in Delft naar de sluis van Maassluis en komt daar uit in de Nieuwe Waterweg. 3. Hoofdwegen De hoofdstructuur is te waarderen als zeer overzichtelijk en grotendeels al eeuwenoud. Alleen ter plaatse van de dorpen is de hoofdweg soms iets verlegd, om het dorp heen. De belangrijk-
ste verbindingsweg door de gemeente volgt de kronkelende Gaag. De dorpen Maasland en Schipluiden zijn van oorsprong lintdorpen langs deze hoofdweg. Den Hoorn heeft zich in oorsprong ook ontwikkeld langs de Gaag, maar later meer aan een assenkruis van wegen. Behalve de weg langs de Gaag is er een tweede hoofdweg richting De Lier. 4. Dorpen De dorpen zijn te waarderen als de kralen aan het snoer dat de Gaag vormt. De eeuwenoude structuren van de dorpen zijn nog goed te ervaren en weinig aangetast. De lintdorpen Maasland en Schipluiden zijn na de Tweede Wereldoorlog beperkt uitgedijd. Den Hoorn is geheel tegen Delft aangegroeid. Het dorp functioneert als een ‘hap’ uit Delft. 5. Kerkenpaden De kerkenpaden zijn te waarderen als hét verbindingselement tussen het landschap en de kerken. Naast een verbinding tussen het landschap en de kerken vormen de kerkenpaden ook stad-landverbindingen waarlangs de stedelingen het landschap betraden. De routes zijn zeer waardevol als eeuwenoude routes waar de historie onverstoord te ervaren is. Op deze smalle paden door weilanden en over sloten voel je de weidsheid, de natuur met vogels en de omstandigheden van weer en wind ten volle en zijn als het ware de Middeleeuwen te ervaren.
H. Jacobuskerk / Op Hodenpijl Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
53
Hoofdstuk 7
Kerkbiotopen Dit hoofdstuk maakt een vertaalslag van de algemene waardering van hoofdstuk 6 naar een concrete waardering per kerkgebouw in de vorm van een kerkbiotoop. Een kerkbiotoop heeft betrekking op het gebied rondom een kerkgebouw, waarin het gebouw een rol van betekenis speelt. In een kerkbiotoop worden de bepalende, waardevolle elementen in de omgeving van een kerkgebouw weergegeven die het kerkgebouw betekenisvol maken. De vijf algemene waarderingsthema's uit hoofdstuk 6 (landschap, water, hoofdwegen, dorpen en kerkenpaden) zijn daarvoor de basis. De grootte van een biotoop verschilt per kerkgebouw en is afhankelijk van de ligging in een dorp of in het open landschap, de nabijheid van een waterverbinding of andere infrastructuur en de nabijheid van kerkenpaden. Sommige kerken
54
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
hebben een toren die al van veraf vanuit het landschap zichtbaar is en hebben daarom een grote biotoop. Andere kerkgebouwen zijn meer ingebed in de dorpen en hebben daardoor een kleinere biotoop. Op de volgende pagina is een schematisch overzicht weergegeven van de biotopen per kerkgebouw. Deze schema's geven in de kern weer wat de bepalende elementen vormen. Bij ontwikkelingen die van invloed zijn op (de biotoop van) kerkgebouwen dienen deze elementen meegenomen te worden als onderdeel van de ruimtelijke kwaliteit. Mede vormen ze de basis voor landschappelijke - of stedenbouwkundige toetsing. Ook kunnen ze als input worden gebruikt voor de ruimtelijke kaders. Deze schema's worden per kerk concreet uitgewerkt op de daaropvolgende pagina's.
1 De Rijstuin 2 H.H. Antonius en Cornelius 3 Woudtse Kerk 4 H. Jacobuskerk / Op Hodenpijl 5 Dorpskerk 6 H. Jacobus de Meerdere 7 Gereformeerde Kerk / Indigo 8 Koningskerk 9 Oude Kerk 10 H. Maria Magdalena
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
55
Hoofdstuk 7
Kerkbiotopen 1
1 Rijstuin in Den Hoorn Ensemble: kerk en pastorie (entreegebouw/zalencentrum van beperkte architectonische en cultuurhistorische waarde). Opgenomen in de gevelwand. Ligging langs één van de hoofdwegen van Den Hoorn, nabij centrum.
56
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
2
2 H.H. Antonius en Cornelius in Den Hoorn Ensemble: kerk, voormalig zusterhuis ten zuiden, groene tuin, voorplein (noordzijde), Kloosterpad en begraafplaats. Ligging aan Gaag en hoofdweg dorp. Schoolstraat belangrijke verbinding in het dorp, richting dorpscentrum
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
57
3
3 Woudtse kerk in 't Woudt Ensemble: kerkdorp met boerderijen, kerk, pastorie, kosterswoning, begraafplaats met gebouwtje en toegangsweg. Vrije ligging in het landschap. Toegangsweg dorp is kerkenpad. Kerk heeft verhoogde ligging in het landschap.
58
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
4
4 H. Jacobuskerk / Op Hodenpijl Ensemble: Kerk, pastorie (met niet-monumentale aanbouw) in groene setting, voorplein met kastanjebomen en achtergelegen begraafplaats met toegangweg. Vrije ligging in het groen. Direct gelegen aan de Gaag, nabij brug, Gaagweg, Tramkade. Kerk gelegen is aan het cultuurhistorisch waardevolle bebouwingslint Rijksstraatweg. Tramkade is kerkenpad. Onderdeel van bebouwingscluster Hodenpijl met historische buitenplaatsen/boerderijen. Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
59
5
5 Dorpskerk in Schipluiden Ensemble: kerk, vrijstaande pastorie, kerktuin, pastorietuin, ommuring (en zalencentrum Het Baken), bomen, hof Ensemble ligt aan de kop van het historische bebou- wingslint Dorpsstraat. Ligging aan de Gaag nabij brug Kerkenpaden langs de Gaag Nabij aanlegsteiger Telatie met voormalig kasteel.
60 Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
6
6 H. Jacobus de Meerdere in Schipluiden Alzijdig ensemble van kerk met woning op een groenzone. Kerk is onderdeel van groenzone Burg. Musquetiersingel. Het gemeentehuis en de kerk fungeren als begin-en eindpunt van de as. De ingang van de kerk bevindt zich tegenover het oorlogsmonument van het dorp. De kerk grenst ook aan de groen/singelzonde van de Burg. van Gentsingel die vanaf de Gaag loopt. Kerk is schakelpunt tussen twee singels.
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
61
7
7 Gereformeerde Kerk/ Indigo Ensemble: kerk is onderdeel van straatwand Singel Waardevol: kerk heeft t.o.v. rest van de straatwand een terugliggende positie, waardoor een ondiep voorplein is ontstaan. Ligging aan de Gaag, onderdeel van het historische dorpslint.
62
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
8
8 Koningskerk Ensemble: kerk, tuin rondom en publiek parkje aan zuidzijde. De kerk heeft een strategische ligging op de kruising van twee hoofdwegen in de wijk. De positie van het plantsoen benadrukt dit.
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
63
9
9 Oude Kerk Ensemble: kerk met kerkring met bebouwing (o.a. pastorie, oude pastorie), tuin rondom met bomen aan zuidzijde, begrenzend hekwerk aan zuidzijde. Ensemble van kerk met kerkplein en kerkring vormt een belangrijk onderdeel van het beschermd dorpsgezicht. Kerkenpadroute via Doelstraat Gaag kronkelt rond de kerkring, twee zichtlijnen er naar toe via bruggen.
64 Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
10
10 H. Maria Magdalena Samenhangend ensemble: kerk, pastorie (m.u.v. latere aanbouw), voormalige korsterswoningen, begraafplaats en tuin rondom met bomen Enclave met sloot rondom, toegankelijk via 2 bruggen
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
65
Hoofdstuk 8
Kansen voor kerkgebouwen In dit hoofdstuk wordt een zestal kansen voor de kerkgebouwen benoemd. Deze kansen sluiten op onderdelen aan op de beleidsmatige punten uit het Landschapsontwikkelingsperspectief (LOP, op de Visie voor het het Bijzonder Provinciaal landschap Midden-Delfland (BPL-MD) en op de Gebiedsvisie Midden-Delfland 2025®. De kerkenpaden vormen een belangrijke rode draad in dit geheel.
bijdragen aan de doelstelling op meerdere beleids- en aandachtsvelden. Denk bijvoorbeeld aan cultuur, (cultuur)historie, sociaal-maatschappelijk, toeristisch en landschappelijk.
De kansen die in dit kader worden gezien zijn niet primair exploitatief of financieel van aard. Wel kan benutting van de kansen naar verwachting zorgen voor verbreding, verdieping en uitbreiding van de bekendheid en het cultureel en maatschappelijk draagvlak. Dat kan op haar beurt door bijvoorbeeld de toename van de bekendheid weer leiden tot succesen bij het bredere gebruik, wat dan weer kan leiden tot een verbetering van de exploitatie. Om er achter te komen of er een concreet verdienmodel voor een specifiek kerkgebouw is te ontwikkelen, zal via apart onderzoek moeten blijken.
De genoemde zes kansen vormen een eerste voorzet die vraagt om nadere uitwerking en concretisering. Op navolgende pagina's is per kans aangegeven welke aspecten een rol spelen. Tevens is er een korte toelichting opgenomen. De mogelijke acties zijn kort weergegeven en ook voor welke kerkgebouwen deze kans relevant lijkt.
Direct of indirect kan het benutten van de kansen
66 Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
Nadere samenwerking tussen meerdere andere partners en de gebouweigenaren is hierbij van essentieel belang. Ook is verbreding van het gebruik van de kerkgebouwen, indien mogelijk, gewenst.
NB. Bij sommige kerkgebouwen zijn kansen al benut, bijvoorbeeld door regelmatige openstelling en de organisatie van activiteiten.
1. Zicht op het kerkgebouw
2. Gemeenschapshuis
toerisme
gemeenschap
publiek
ontmoeting
openstelling
historie
kerkenpaden wandelen
openstelling
Kerk als het eindpunt van het kerkenpad.
Het kerkgebouw is van oudsher dè publieke binnenruimte van het dorp en veel meer dan alleen
Actie: Kerkgebouwen gaan open en krijgen
een religieuze ruimte. De gemeenschapszin is nog
(toeristische) tentoonstelling over de historie
steeds groot en dat is uniek voor deze omgeving.
van de kerkenpaden/ het dorp / de kerk. Actie: Kerkgebouwen gaan open en worden weer dé overdekte ontmoetingsruimte van het dorp Kerkgebouwen:
(niet religieus). In ieder geval: grote tafel met fijne
3. Kerk 't Woudt
stoelen en goede koffie, maar mogelijk ook: rom-
5. Dorpskerk Schipluiden
melmarkten, lezingen, concerten, etc.
9. Oude Kerk Maasland Kerkgebouwen: 2. H.H. Antonius en Cornelius Den Hoorn 3. Kerk 't Woudt 5. Dorpskerk Schipluiden 6. H. Jacobus de Meerdere Schipluiden 9. Oude Kerk Maasland 10. H. Maria Magdalena Maasland
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
67
3. Place | sacrets and silence
4. Kerkenroute langs de Gaag
rust
toerisme
historie
route
water
stilte
ontmoeting
contemplatie
kaarsje branden
Kerk als natuurlijke plaats voor comtempla-
De Gaag verbindt de kerken met elkaar. Vrijwel alle
tie en stilte.
kerken liggen op prominente plekken langs dit water. De Gaag heeft een belangrijke recreatieve functie. In het
Actie: Kerken gaan open / krijgen stilteplek.
verleden hebben hier meerdere kerkgebouwen gestaan die nu niet meer zichtbaar of in functie zijn.
Kerken: 2. H.H. Antonius en Cornelius Den Hoorn
Actie: Aantal keer per jaar organiseren van een ker-
3. Kerk 't Woudt
kenroute. Openstelling kerken, gidsen, route per boot.
5. Dorpskerk Schipluiden
Beginpunt Nieuw Kerk Delft, eindpunt Grote Kerk
6. H. Jacobus de Meerdere Schipluiden
Maasland (of Maassluis).
(de Mariakapel van de kerk is al elke dag geopend)
Kerken:
9. Oude Kerk Maasland
2. H.H. Antonius en Cornelius Den Hoorn
10. H. Maria Magdalena Maasland
3. Kerk 't Woudt 5. Dorpskerk Schipluiden 6. H. Jacobus de Meerdere Schipluiden 7. Indigo Schipluiden 9. Oude Kerk Maasland
68 Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
10. H. Maria Magdalena Maasland
5. 't Woudt als parel
6. Uitzicht over het landschap
toerisme
toerisme
historie
landschap wandelen
uitzicht
landschap openstelling
't Woudt is een parel in het groen, volgens het
De kerktorens zijn de enige hoogtepunten in het
Landschapsontwikkelingsperspectief en de
landschap van Midden- Delfland. Het uitzicht over
ANWB. De kerk is het meest beeldbepalende
het wijdse landschap is fantastisch.
en historische gebouw van het dorp. Actie: Torenbeklimming Actie: Kerk gaat open. Meer info aan de buitenzijde, bankjes buiten voor passanten,
Kerken:
rondleidingen door het dorp en de kerk.
2. H.H. Antonius en Cornelius Den Hoorn 6. H. Jacobuskerk / Op Hodenpijl (al mogelijk)
Kerken:
10. H. Maria Magdalena Maasland
3. Kerk in 't Woudt 9. Oude Kerk Maasland, virtuele beklimming. De toren is het eigendom van de burgelijke gemeente. Torenbeklimming is niet mogelijk (niet veilig), maar wellicht wel virtueel.
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
69
Hoofdstuk 9
Aanbevelingen In deze eerste fase van de kerkenvisie zijn de inventarisatie van de gebouwen en de eventuele problematiek weergegeven. Ook de analyse van het kerkenlandschap en het omringende landschap vormt een onderdeel van de visie. Er wordt een aanzet gegeven voor het verbinden van de waarden van het landschap met de kerkgebouwen. De kerkenvisie vormt een belangrijke basis en vertrekpunt, maar een aantal onderwerpen vraagt om nadere uitwerking en verdieping. In fase 2 van de kerkenvisie kan een eerste aanzet zijn om tot een uitwerking te komen. Aanbevolen wordt om dat voor navolgende onderwerpen te doen. De mate waarin dit zou moeten plaatsvinden, is onderwerp van nadere beschouwing. Achterliggend doel is steeds het behoud van de waardevol geachte kwaliteiten van de kerkgebouwen in relatie tot het omringend (kerken)landschap. De aanbevelingen zijn opsteld door KAAder kerkadvies en gericht aan de gebouweigenaren en de gemeente. Het is aan de gemeente en kerken in gezamenlijk overleg te
70
bepalen welke aanbevelingen worden overgenomen en wie welke rol gaat nemen bij het opvolgen van de aanbevelingen. Aanbevelingen Kennisdeling en samenwerking 1. Zorg voor netwerk en contact (kerken onderling, kerken en gemeente, buurgemeenten Delft, Maassluis, Schiedam, Vlaardingen en Westland), maak gebruik van elkaars ervaringen en kennis en werk samen. 2. Onderzoek welke samenwerking er mogelijk is op het gebied van onderhoud, exploitatie en gebruik van ruimten. 3. Onderzoek in hoeverre kerkorganisaties (bestuur en vrijwilligers) kunnen worden geholpen, waar op dit vlak samengewerkt kan worden. 4. Onderzoek welke onderwerpen en aanpak rond verduurzaming helpend kan zijn om de gebouwen in stand te houden. Sluit daarbij zoveel als mogelijk aan bij reeds bestaande
H. Jacobuskerk / Op Hodenpijl
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
71
5.
programma's en initiatieven. Onderzoek wie de relevante stakeholders zijn en neem hen mee bij een verdere uitwerking van deze visie.
Nadere uitwerking 6. Breng de sociaal-maatschappelijke betekenis en waarde van de kerkgebouwen meer in beeld en verbindt deze met de kansen en de biotopen. 7. Werk de kerkbiotopen verder uit. Benoem hierbij meer concrete waarden die om behoud en versterking vragen bij ontwikkelingen rond de kerkgebouwen. Benoem hierbij ook de kansen en bedreigingen. 8. Werk de zes in deze visie genoemde kansen verder uit en concretiseer deze. 9. Ga vervolgens na welke betekenis het kerkenlandschap heeft voor de Visie en Uitvoeringsprogramma van de Landschapstafel Bijzonder Provinciaal landschap Midden-Delfland (BPL-MD) en in hoeverre kerkgebouwen een onderdeel kunnen uitmaken van een op te stellen visie met betrekking tot recreatie.
72
H. Jacobuskerk / Op Hodenpijl
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
73
74 Kerkenvisie ...., 2022
DEEL C Verdieping Kerkenvisie ...., 2022
75
Hoofdstuk 10
Historie Midden-Delfland en de kerkgebouwen In deze bijlage laten we de historische ontwikkeling van de kerkbouw zien in het gebied van de gemeente Midden-Delfland. Het doel is om te laten zien welke kerkgebouwen en kapellen er in dit gebied hebben gestaan en welke daarvan er nu nog zijn. De belangrijkste bron voor dit verhaal zijn de cultuurhistorische beschrijvingen van de gemeente Midden-Delfland te vinden via cultuur.middendelfland. net. Op deze website is meer gedetailleerde informatie te vinden over de verschillende kerkgebouwen. De rode draad in het verhaal zijn de belangrijke kantelmomenten in de landelijke kerkbouw, zoals de Reformatie, de scheiding tussen kerk en staat en de Tweede Wereldoorlog.
Periode 1: tot 1572 Middeleeuwse kerkgebouwen en kapellen In de verschillende dorpskernen van MiddenDelfland hebben al vanaf de eerste bewoning in
76
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
de dertiende eeuw kerkgebouwen en kapellen gestaan. De oudste dorpskernen van het gebied zijn Maasland, Schipluiden en ’t Woudt. De kerkgebouwen werden op strategische plekken in het landschap gebouwd; op verhoogde plekken zoals op een kreegrug. Bijzonder is dat er op deze plekken nog steeds kerkgebouwen staan en dat er zelfs nog resten van deze gebouwen bewaard zijn gebleven. Zo staan de huidige Oude Kerk in Maasland, de Dorpskerk in Schipluiden en de kerk in 't Woudt op de fundamenten van hun voorganger. In Schipluiden zijn in de onderbouw nog resten te zien van deze kerk en in 't Woudt dateert het onderste deel van de toren waarschijnlijk uit het einde van de 13e eeuw. Via kerkepaden, dwars door de weidse polders, liep men in de Middeleeuwen naar de kerk. Met slecht weer waren deze paden soms moeilijk begaanbaar. Dit verklaart ook waarom er in het buitengebied van Schipluiden vele kapellen en kerken hebben gestaan. In de middeleeuwen is het geloven ook veel meer verbonden met het dagelijks
leven. Het kerkgebouw is dan bijvoorbeeld ook dé informatieplek waar burgelijke aankondigingen worden gedaan en de plek om te begraven. Een kapel dichterbij huis is dus noodzakelijk. In de vijftiende eeuw heeft er een Mariakapel gestaan in het huidige gebied van Den Hoorn. De kapel is in 1572 verwoest, in opdracht van de stad Delft.
1 2
Ook heeft er vanaf 1482 een kapel in Zouteveen gestaan, ten zuiden van Schipluiden [afb. 1]. De naam van het buurtschap ‘de Kapel’ herinnert aan deze middeleeuwse kapel op deze plek. Na de Reformatie heeft de kapel nog dienst gedaan als school. Het gebouw is gesloopt in 1719. Hoogst waarschijnlijk zitten de fundamenten nog in de grond. Behalve kerkgebouwen en kapellen hebben er vanaf de vijftiende eeuw een klooster gestaan in het buurtschap Sion (op de huidige grens met Delft en Rijswijk) [afb. 2]. De invloedssfeer van de heren van Maasland is in de Middeleeuwen heel groot geweest. Zo is Maassluis lang onderdeel van Maasland. De eerste kerk van Maasland trekt daarom kerkgangers uit de wijde omtrek. Ook de kerk Schipluiden is als dochterkerk verbonden geweest met die van Maasland. De kerk van 't Woudt en de kapel in Den Hoorn zijn juist op verbonden met de kerken in Delft.
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
77
3
Periode 2: 1572-1800 Reformatie De Reformatie in 1572 vormt het startpunt van de geschiedenis van de protestantse kerken. Na de Reformatie wordt de protestantse kerk (officieel de Nederduits Gerefomeerde kerk) de nieuwe staatskerk. Alle kerkgebouwen worden voor de protestantse eredienst in gebruik genomen. In Midden-Delfland geldt dit voor de Oude Kerk in Maasland, de dorpskerk van Schipluiden en voor de kerk in ’t Woudt. De kapellen en het klooster raken buiten gebruik en worden direct, of in de eeuwen daarna, gesloopt. Aan het begin van de zeventiende eeuw zijn er twee gebeurtenissen die de protestantse kerkbouw in Midden-Delfland bepalen. Daarna blijft
78
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
de situatie van de kerken tot de negentiende eeuw ongewijzigd. De eerste gebeurtenis is dat Maassluis zich in 1614 bestuurlijk losmaakt van Maasland en zelfstandig wordt. Enkele jaren later bouwt Maassluis een eigen kerk, de Groote Kerk, die in 1639 wordt opgeleverd. Met de veel hogere kerktoren steken ze de Maaslanders naar de kroon. Een tweede gebeurtenis is een minder gelukkige. In 1616 wordt de dorpskerk van Schipluiden door brand verwoest. Alleen de muren staan nog overeind. De huidige kerk wordt herbouwd met de overblijfselen van de oude kerk. Schuilkerken In de Middeleeuwen was er maar één kerk, de Rooms-Katholieke Kerk. Na de Reformatie is de Rooms-Katholieke Kerk niet langer meer de staatskerk. De Katholieken verliezen hun kerkgebouwen aan de Protestanten en mogen niet meer in het openbaar kerkdiensten houden. De Katholieken in Midden-Delfland komen daarom in de zestiende en zeventiende eeuw samen in twee schuren: één stond in het buitengebied van Maasland en één op Hodenpijl. De parochie rondom Schipluiden betrekt na de Reformatie een schuur op Hodenpijl, recht tegenover de huidige kerk Op Hodenpijl. Deze schuurkerk werd gesticht door de orde van de Jezuïeten en kreeg als patroon de heilige Ignatius. Bijzonder is dat Johannes Vermeer hier in 1653 trouwde met Catharina Bolnes. Van de schuur is niets meer
over. Wel zijn er nog resten van de voormalige begraafplaats. Halverwege de zeventiende eeuw worden de bouwregels minder streng en wordt het getolereerd dat de Katholieken hun schuren verbouwen tot kerkgebouwen. Dit worden schuilkerken genoemd: zij mochten nog geen zichtbare plek in de dorpen of steden hebben. Zo wordt de schuur op Hodenpijl in 1657 verbouwd tot schuilkerk [afb. 3]. Van de kerk is niets overgebleven. In 1650 bouwen de Maaslanders een schuilkerk in het buitengebied. De Katholieken blijven in Midden-Delfland in de minderheid. Zo is in Maasland in de 18e eeuw maar circa twintig procent van de bevolking katholiek.
Periode 3: 1801-1900
Remonstranten Naast een hervormde, gereformeerde en katholieke kerk heeft er in de huidige gemeente Midden-Delfland ook een remonstrantse kerk
Scheiding kerk en staat De derde periode wordt ingeluidt door de scheiding van kerk en staat in 1798. De Bataafse Republiek neemt het besluit staat en religie te
4
gestaan. De Remonstranten ontstaan in de 17e eeuw als afsplitsing van de Nederduits Gerefomeerde kerk. Ook in Maasland ontstaat in 1619 een remonstrantse gemeente die na verloop van tijd een eigen kerk bouwt aan de ‘s Herenstraat [afb. 4]. Deze gemeente is heel klein geweest. Zo was in 1730 maar 0,3% van de bevolking remonstrants. Een storm in 1752 betekent het einde van de Maaslandse gemeente. De gemeente is zo klein dat de stormschade aan het kerkgebouw niet gedragen kan worden. Zowel het bouwjaar als het jaar van sloop van deze kerk is onbekend.
5
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
79
scheiden. Hierdoor verliest de Nederduits Gereformeerde Kerk haar bevoorrechte positie als staatskerk. Ook worden de torens van hun kerkgebouwen het eigendom van de burgelijke gemeente. Voor de Oude Kerk in Maasland geldt dit nog steeds. Tevens komt er zo een einde aan de onderdrukte positie van de Katholieken. Katholieke emancipatie De Katholieke Kerk mag weer kerkgebouwen bouwen die zichtbaar zijn in het straatbeeld, een gevolg van de scheiding van kerk en staat. Dit zorgt landelijk voor een katholieke kerkbouwexplosie. Ook in Midden-Delfland worden twee nieuwe kerkgebouwen gebouwd. Op Hodenpijl bouwt men in 1840 -vlakbij de schuilkerk- een nieuwe kerk [afb. 5] . Er wordt voor Hodenpijl en niet voor Schipluiden gekozen, vanwege de centrale ligging van het buurtschap binnen de parochie.
6
80 Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
In Maasland wordt in 1886 de H. Maria Magdalena gebouwd. De Katholieken in Maasland kiezen er voor om in de nabijheid van het dorp een kerk te bouwen. Wel heeft de kerk bij de bouw een vrije ligging in de weilanden. De kerk krijgt een neogotische bouwstijl. Deze bouwstijl is vanaf het midden van de negentiende eeuw zeer populair in de landelijke katholieke kerkbouw. De herwaardering voor de middeleeuwse gotiek wordt ingegeven door het romantische beeld dat de Katholieke Kerk in de Middeleeuwen nog een vanzelfsprekende centrale rol in de samenleving had. Gereformeerde kerken Een tweede belangrijke ontwikkeling in de 19e eeuw is het ontstaan van gereformeerde kerken. Het kerkverband Gereformeerde Kerken in Nederland ontstaat in 1892 uit twee groepen die
7
8
9
zich van de Nederlandse Hervormde Kerk hebben afgescheiden. De Nederlandse Hervormde Kerk is in 1816 de opvolger van de Nederduits Gereformeerde Kerk. De twee kerkafscheidingen zijn de Afscheiding in 1834 en Doleantie in 1886. Ook in de dorpen Maassluis en Schipluiden ontstaat een Gereformeerde Kerk die ieder een eigen kerkgebouw bouwen. De gereformeerde kerk in Schipluiden wordt in 1893 gebouwd aan De Singel [afb 6, het huidige Indigo]. In Maasland wordt in 1889 een kerk gebouwd aan de Doelstraat [afb. 7]. Ook aan de Prinses Irenelaan heeft een kerkgebouw gestaan, dat al in 1900 is gesloopt. De kerkgebouwen krijgen een centrale plek in het dorp. Net als in het hele land gaat het om kleine, eenvoudige zaalkerken met een enigszins gedecoreerde voorgevel met rondboogvensters.
Periode 4: 1901 - 1944 Verdere katholieke groei en bloei De Katholieken in Den Hoorn hebben eeuwenlang gekerkt in Schipluiden en op Hodenpijl. Pas in 1917 wordt de parochie zelfstandig door de bouw van een eigen kerk, de H.H. Antonius en Cornelius. De kerk op Hodenpijl was namelijk te klein geworden voor het groeiende ledenaantal. De nieuwe kerk wordt in het centrum van het dorp gebouwd, langs de Gaag. Ook deze kerk krijgt een neogotische bouwstijl. Daarmee past de imposante kerk met toren goed in de landelijke kerkbouwtrend van de Katholieken. De kerk maakt onderdeel uit van een groter katholiek complex met onder andere een klooster, school en pastorie. Alleen het zusterhuis aan de Schoolstraat is er nog.
Kerkenvisie Midden-Delfland 2023
81
10
Periode 5: 1945 – nu
In Midden-Delfland wordt slechts één nieuwe (katholieke) kerk gebouwd. In 1963 wordt de H. Jacobus de Meerdere gebouwd in de nieuwe uitbreidingswijk van Schipluiden [afb. 9]. De kerk op Hodenpijl is te klein geworden. Dit keer kiest de parochie wel voor een verhuizing naar het dorp Schipluiden. De kerk krijgt een modern en vernieuwend uiterlijk. De kerk op Hodenpijl komt door de oplevering van de nieuwe kerk leeg te staan. Het gebouw is nu in gebruik als plek voor cultuur en ontmoeting.