A 013 bijlage 1.pdf

Opdracht A Kwaliteit, Landschap van Stand Binnen deze opdracht zijn drie clusters: a. Mooi Midden-Delfland b. Ecologie c. Iconen

Cluster 1A: Mooi Midden-Delfland A.A.1. Landschap van Stand Trekker Gemeente Midden-Delfland Partners Gebiedsgemeenten Midden-Delfland, Midden-Delfland Vereniging en Groene partijen Achtergrond Vanaf 1958 genoot het gebied Midden-Delfland extra bescherming als Rijksbufferzone en later via de Reconstructiewet Midden-Delfland. Sinds enkele jaren is deze beschermde status vervallen. De Wet natuurbescherming (2015, in werking 1 januari 2017) geeft de provincie de bevoegdheid om Midden-Delfland aan te wijzen als ‘bijzonder landschap’. Daartoe moet door de gemeente een voorstel worden opgesteld. Beoogd resultaat Een beschermde status voor het landschap met als doel de bestaande kwaliteiten te beschermen, verrommeling van binnenuit tegen te gaan en grootschalige infrastructurele ingrepen te belemmeren. Tegelijkertijd biedt de status waardering voor de vele organisaties en personen die actief werken aan de verbetering van de kwaliteit. De beschrijving door een landschapsarchitect biedt een uitnodigend perspectief en toetsingskader op de verdere ontwikkeling van het landschap van Midden-Delfland. Budgetraming € 40.000 Financiering Bestaande middelen gemeente Midden-Delfland Tijdspad 2016 Stand van zaken Gerealiseerd.

Op verzoek van 10 gemeenten en 10 overheids- en gebiedsorganisaties hebben gedeputeerde staten van Zuid-Holland op basis van de Wet natuurbescherming op 14 november 2017 het gebied MiddenDelfland aangewezen als eerste Bijzonder Provinciaal Landschap (BPL). Deze status is een kwaliteitslabel en biedt geen extra beschermde status aan het gebied. De aanwijzing geldt voor acht jaar met een tussentijdse evaluatie na vier jaar (2021). Aan de aanwijzing zijn twee ontwikkelopdrachten verbonden: Stedelijke context: het beter aansluiten bij de stedelijke behoefte aan groen, het stedelijke groen en het stedelijk groenprogramma (stad-land); Realiseren van een onafhankelijke kwaliteitsaansturing en –borging, bijvoorbeeld in de vorm van een polderarchitect. De aangewezen partij dient een duidelijke rol en positie te hebben en over een helder mandaat te beschikken. Beide ontwikkelopdrachten zijn onderdeel van de toekomstvisie die door de Gebiedstafel Bijzonder Provinciaal Landschap Midden-Delfland is opgesteld. De toekomstvisie is tevens bedoeld als input voor de omgevingsvisies van de gemeenten. Aan de visie wordt een inspirerende projectenlijst toegevoegd. A.A.2.

Poldergesprekken draagvlakversterking gebiedskwaliteit Trekker Gemeente Midden-Delfland Partners Vockestaert, Midden-Delfland is Mensenwerk, LTO Delflands Groen, Midden-Delfland Vereniging, Gebiedsgemeenten Midden-Delfland Achtergrond Het Landschapsontwikkelingsperpectief (LOP) en de polderstudies hebben inzicht gegeven in de landschappelijke waarden van het landschap. Dit geeft al een goed beeld van de kwaliteiten van de polders. De poldergesprekken hebben tot doel om te komen tot een

gemeenschappelijk en gedeeld beeld onder bewoners en ondernemers van de ruimtelijke kwaliteit en hoe deze is te bewaken en daar waar nodig te verbeteren. Met al deze input kan het beeldkwaliteitsplan worden opgesteld, waardoor er ook een formele borging ontstaat. Beoogd resultaat Meer bewustzijn bij en interactie met bewoners en ondernemers over ruimtelijke kwaliteit. Dit moet zich vertalen in ruimtelijke ontwikkelingen. Dit levert waardenkaarten per polder op en een beeldkwaliteitsplan. Budgetraming 1. € 20.000 waardenkaarten voor alle polders 2. € 30.000 beeldkwaliteitplan Financiering IODS (glas) + bestaand Midden-Delfland Tijdspad Waardenkaarten 2016-2017 Beeldkwaliteitplan 2017 Stand van zaken Na pilot stopgezet. In 2018 is in eerste instantie met de inwoners een pilot uitgevoerd in de Groeneveldsepolder, de Klaas Engelbrechtspolder en de Woudsepolder. Doel van de pilot was om met de inwoners te komen tot het opstellen van waardenkaarten (waarden en kwaliteiten). In de pilot bleek dat het moeilijk is om zonder een inhoudelijk richtinggevend voorstel vanuit de overheid met de bewoners tot een dergelijke kaart te komen. Ook bleken de buurgemeenten nog niet aan te kunnen haken op dit proces om samen met onze gemeente poldergesprekken te voeren in de gemeentegrensoverschrijdende polders.

Omdat ook in de visie voor het BPL en de gemeentelijke omgevingsvisies aan kaarten wordt gewerkt en invulling wordt gegeven aan burgerparticipatie, is besloten om de gesprekken daarin voort te zetten en de pilot geen vervolg te geven. A.A.3. Benoeming Polderarchitect Trekker Gemeente Midden-Delfland Partners Gebiedsgemeenten Midden-Delfland Achtergrond De Polderarchitect kan gevraagd en ongevraagd onafhankelijk advies uitbrengen aan de gebiedsgemeenten en het Waterschap over de ruimtelijke kwaliteit van heel Midden-Delfland. Hij/zij zal de discussie rondom de ruimtelijke kwaliteit aanjagen. Beoogd resultaat Instellen van een Polderarchitect, die adviseert over ruimtelijke kwaliteit. Budgetraming € 180.000 o.b.v. € 20.000 per jaar Financiering Te verkennen met partners Tijdspad 2017-2025 Stand van zaken Gerealiseerd Van juli 2017 tot 1 januari 2021 is Jandirk Hoekstra als Polderarchitect aangesteld geweest. De kosten zijn gefinancierd vanuit het IODS-budget. In eerste instantie is hij als onafhankelijk deskundige adviseur betrokken geweest bij individuele ruimtelijke plannen. Het ging daarbij over de inpassing van plannen van particulieren en de gemeente in het landschap en het versterken van de ruimtelijke kwaliteit. Deze onafhankelijke advisering door de polderarchitect heeft geleid tot verbetering van de ruimtelijke kwaliteit in het landschappelijke buitengebied.

Zijn input heeft bovendien bijgedragen aan meer bewustwording over het belang van ruimtelijke kwaliteit. Dit geldt voor intern betrokkenen en externe belanghebbenden. Later is de inzet van de Polderarchitect gewijzigd naar een meer strategische inzet voor het gebied. In 2019 heeft hij een verkenning voor een energieneutraal buitengebied opgezet. In 2020 is de opdracht afgerond met advisering en ondersteuning van de Gebiedstafel BPL Midden-Delfland bij de visie, in het bijzonder het kaartmateriaal dat onderdeel is van deze visie. Voor 2021 is door de gemeente Midden-Delfland wederom een budget van € 50.000 beschikbaar gesteld voor de aanstelling van een Polderarchitect. Het wervingsproces voor een nieuwe Polderarchitect is in januari 2021 gestart. Dekking is het IODS-budget. De inzet van de polderarchitect is een middel om bepaalde effecten te bereiken. Een belangrijk effect is dat de kwaliteiten van het gebied richtinggevend worden en blijven in beleidsvorming en ruimtelijke planvorming. Andere effecten zijn dat de naamsbekendheid van het gebied vergroot wordt en dat de bewustwording over de gebiedskwaliteiten bij particulieren, (agrarische) bedrijven, ontwikkelaars en overheden toeneemt.

Bij de advieswerkzaamheden door de polderarchitect worden de volgende resultaatgebieden onderscheiden: borging van ruimtelijke kwaliteit in de gehele keten van planontwikkeling; samenhangende inrichting en ontwikkeling van het landelijk gebied; 2

concretisering van de dragende ruimtelijke thema’s van het Bijzonder Provinciaal Landschap; verbreding van het debat en de communicatie over gebiedskwaliteit met het publiek. Deze taken van de Polderarchitect vloeien voort uit de opdracht van de provincie die is opgenomen in de aanwijzing als Bijzonder Provinciaal Landschap. Wij streven er dan ook naar om deze functie steeds meer te benutten voor een strategische advisering, zoals bijvoorbeeld bij de nieuwe Omgevingswet en Omgevingsvisie. Hierbij past ook een uitbreiding van deze functie naar advisering voor het hele gebied, waarmee in 2020 is gestart met het kaartmateriaal bij de visie van de Gebiedstafel Bijzonder Provinciaal Landschap. A.B.4. Kerngebied(en) voor weidevogels en andere maatregelen voor de weidevogelstand Trekker Weidevogelpact Partners Gebiedsgemeenten, Provincie, Gemeente Midden-Delfland, Groene partijen, Terreinbeheerder, LTO Delflands Groen, Hoogheemraadschap van Delfland Achtergrond Het weidevogelbestand gaat achteruit. Niet exact duidelijk is waarom. Naast de ‘Koe in de wei’ is het ook van belang om de ‘Grutto in de wei’, te houden. Dit vraagt goede afstemming tussen beide doelen en de keuzes die de agrariër maakt over zijn bedrijfsvoering. Het zegt iets over de biodiversiteit en dus de kracht van het landschap. Het doel is om te komen tot de inrichting van tenminste één weidevogelkerngebied.

Maar ook daar waar zich andere kansen voordoen, bijvoorbeeld bij uitgifte van overheidsgronden, zijn kwalitatieve verplichtingen mee te geven. Kansen zijn er ook om voor de meest natte delen van het land andere beheerafspraken te maken. Beoogd resultaat Behoud en ontwikkeling van ‘Grutto in de wei’. Minimaal één vogelweidekerngebied van 15 hectare. Leidraad voor uitgifte van overheidsgronden. Budgetraming € 1.300.000 Financiering Bestaand budget Provincie Tijdspad 2016-2025 Stand van zaken Gerealiseerd In 2019 is een weidevogelkerngebied van 23 ha in de Commandeurspolder gerealiseerd. Voor de inrichting en afwaardering van het weidevogelkerngebied was € 750.000,- beschikbaar. Dit was niet voldoende voor dit gebied. Doordat onze gemeente subsidie heeft geregeld vanuit het Omgevingsfonds Midden-Delfland en POP3 is er nu nog ongeveer € 300.000,- van dit budget over. Het Weidevogelpact onderzoekt op dit moment op welke locatie dit budget kan worden ingezet voor duurzame maatregelen voor weidevogels. De voorkeur gaat daarbij uit naar de Duifpolder, Commandeurspolder of Klaas Engelbrechtspolder. Daarnaast heeft het Weidevogelpact uitvoeringsbudget voor kleinere maatregelen en projecten. Hiervoor wordt jaarlijks een uitvoeringsprogramma opgesteld.

Maatregelen die hierin staan zijn bijvoorbeeld het aanschaffen van zonnepompen voor plas-dras, het verwijderen van opgaande beplanting en het opleiden van vrijwilligers voor weidevogelbeheer.

Cluster 1B: Ecologie A.B.5. Biodiversiteit vergroten, bijen- en vogelbiotoop verbeteren Trekker Weidevogelpact, KNNV Partners Gebiedsgemeenten, Provincie, Gemeente Midden-Delfland, Groene partijen, Terreinbeheerder. LTO Delflands Groen, Hoogheemraadschap van Delfland Achtergrond De biodiversiteit in Nederland loopt terug. De afname van het aantal bijen is bekend. Gevolg is dat de ‘gezondheid’ van het ecosysteem afneemt. Door inrichtingsmaatregelen en beter afgestemd beheer is de biologische diversiteit (planten en dieren) te verbeteren. De waterkwaliteit verbetert en de ziektedruk neemt af, ofwel het levert een vitaler landschap op. Maatregelen zijn: kruidenranden langs wegen en paden, bewuster beheer, erfbeplanting, planten van meer lindes (bijen), nestkasten op boerenerven enz. Beheer door middel van groenblauwe diensten. Beoogd resultaat Vergroten biodiversiteit Budgetraming € 235.000 (groenblauwe dienst) Financiering POP3 Tijdspad 2016 -2025

3

Stand van zaken In uitvoering, continu proces. In 2017 is een POP3-subsidie toegekend voor weidevogels, biodiversiteit en landschap. In 11 deelprojecten in het Bijzonder Provinciaal Landschap Midden-Delfland (BPL) wordt 1,4 miljoen euro geïnvesteerd in het verbeteren van de leefomgeving voor weidevogels, het vergroten van de biodiversiteit en het herstellen van erfbeplanting en landschapselementen. Een deel van de projecten is gereed, de laatste projecten worden in 2021 afgerond. Voor het verbeteren van de leefomgeving van weidevogels is vanuit POP3 en het Weidevogelpact, ook met inzet door vrijwilligers, o.a. gewerkt aan de projecten ‘weidevogelland Aalkeet’, ‘weidevogelland Schipluiden’, kerngebied Commandeurspolder’ en ‘weidevogelplas Kraaiennest’. Totaal budget voor deze projecten is opgenomen als onderdeel van de POP3-subsidie van 1,4 miljoen euro. Deze projecten zijn een randvoorwaarde voor het verbeteren van de biodiversiteit en weidevogelstand. Daarnaast is continu aandacht voor beheersmaatregelen. Het Agrarisch Collectief Midden-Delfland heeft vanuit POP3 subsidie gekregen voor een verbeterplan leefgebied weidevogels. Ecologische bermen en ecologische oevers hebben doorlopend aandacht in het dagelijks werk. Bij de buitendienst van de gemeente is hierover een hoog niveau van kennis en uitvoering opgebouwd die op verschillende plekken in Midden-Delfland wordt ingezet.

Onlangs is nog besloten om de oevers langs de Zwanebloem en Voordijkshoorn met begeleiding van gemeentelijke medewerkers aan het hoogheemraadschap beschikbaar te stellen voor ecologisch beheer. Vanuit de gemeente Lansingerland is in de opgeheven samenwerking vanuit de Landschapstafel Hof van Delfland gewerkt aan een voorstel voor het realiseren van een bijenlandschap in het BPL. In de visie voor het Bijzonder Provinciaal Landschap van Midden-Delfland is biodiversiteit één van de uitgewerkte thema’s. Ook in het beheer via de CBG is er aandacht voor het vergroten van de soortenrijkdom. Bijvoorbeeld bij het wegvallen van grote aantallen bomen door boomziektes wordt bekeken of deze vervangen kunnen worden door een variatie aan boomsoorten, met een voorkeur voor gebiedseigen beplanting. A.B.6. Kwaliteitsversterking landschap Trekker Gemeente Midden-Delfland Partners LTO Delflands Groen, Ondernemers, Overige maatschappelijke organisaties Achtergrond In het compensatiefonds voor het verlies van gebiedskwaliteit door de aanleg van de A4 is ruimte voor het compenseren van kwaliteitsmaatregelen die de waarde van het land verlagen. Door middel van kwalitatieve verplichtingen worden de kwaliteit van het landschap gewaarborgd en de kosten gecompenseerd.

Voorbeelden: saneren van verspreid liggende glastuinbouwbedrijven, herstellen van authentieke kerkenpaden en van authentieke boerenerven, aanleg van hoogstamfruitgaarden. Beoogd resultaat Mooier landschap door saneren van storende functies en toevoegen van authentieke elementen. Budgetraming € 4.830.000 Financiering IODS (grond-ruimtelijke kwaliteit) Tijdspad 2016-2025 Stand van zaken In uitvoering, continu proces. Kwalitatieve verplichtingen Een onderdeel van het project Grondinstrument is het onderzoeken en indien mogelijk en gewenst het uitwerken van kwalitatieve verplichtingen gekoppeld aan grond ten behoeve van landschapsdiensten. Met het toepassen van een financiële vergoeding en blijvende afwaardering van agrarische gronden is dit geslaagd voor het weidevogelkerngebied. Vanuit het IODS-budget voor het Grondinstrument heeft geen vergoeding van de kwalitatieve verplichtingen plaatsgevonden. Deels komt dit voort uit een niet al te groot animo onder landeigenaren, deels ook vanwege de beschikbaarheid van andere bestaande instrumenten. Vanuit het Groenfonds Midden-Delfland en de ANLB-pakketten via Vockestaert zijn vergoedingen voor diverse landshapsdiensten uitbetaald, zoals beheersvergoedingen en kerkenpaden (vliegende wandelpaden). Een uitgebreide toelichting is opgenomen in de aparte notitie IODS Groen Ondernemen 2020, waarin de evaluatienota naar wordt verwezen.

4

Saneren verspreid liggend glas In totaal is voor 28,5 hectare verspreid liggend glas opgekocht voor sanering. Hiermee zijn de zichtlijnen in het open landschap versterkt. Tevens is hierdoor het areaal gras voor de melkveehouderij uitgebreid. Dit draagt bij aan een betere verkaveling voor de bedrijven en het toekomstbestendig kunnen exploiteren van een duurzame melkveehouderijsector als beheerder van het landschap. Het project saneren glas is afgerond met de aankoop van grote kas aan de Kwakelweg. Al het verspreid liggend glas is gesaneerd. Dit geldt niet voor enkele kassen en de Molenlaan waar onvoldoende budget voor resteert. Van het oorspronkelijke budget ‘saneren glas’ is nog een klein restantbudget beschikbaar. Daar dat budget onvoldoende is voor het saneren van glasopstanden, houden wij dit aan om te besteden aan sanering van andere storende functies in het landschap.

A.B.7. Ruimtelijke inpassing infrastructuur Trekker Provincie Partners Rijk, Provincie, Hoogheemraadschap, MDRH Achtergrond Het is evident dat de inpassing van hoofdinfrastructuur goed moet gebeuren (bijvoorbeeld Blankenburgtunnel). Maar ook het onderliggend netwerk van N-wegen (bijvoorbeeld Woudseweg) vergt aandacht bij aanpassingen. De komende 10 jaar worden een aantal wegen aangepakt. Ook staat een spoorverdubbeling door Midden-Delfland op de rol. Dit biedt ook kansen om landschappelijke en ecologisch verbeteringen direct mee op te pakken. Beoogd resultaat Betere landschappelijke en ecologische inpassing van de infrastructuur. Budgetraming Projectbudget infrastructuur Financiering Tijdspad 2016-2025 Stand van zaken In uitvoering, continu proces Algemeen Met de partners in de Coöperatie Beheer Groengebieden zijn naar aanleiding van het geothermieproject Kraaiennest afspraken gemaakt over de inpassing en compensatie binnen het BPL. Uitgangspunt is geen infrastructurele projecten binnen het BPL, tenzij dit met een verbeterde ruimtelijke kwaliteit van het landschap en/of compensatie kan gebeuren. Ruimtelijke inpassing traject spoorverbetering Delft Campus – Station Schiedam is binnen de MRDH als apart prioritair project opgenomen in de strategische agenda.

N223 (Woudseweg) In het project van de N223 (Woudseweg) is de ambitie voor ruimtelijke kwaliteit op het hoogste niveau vastgesteld. In het referentieontwerp voor de landschappelijke inpassing zijn verbeteringen voor het landschap en voor de ecologie opgenomen. Voor het landschap is het Landschapsontwikkelingsperspectief (LOP) de basis voor het ontwerp. Aan de aannemers is voor de inschrijving gevraagd om op drie criteria een apart plan in te dienen. Eén van die criteria was landschappelijke inpassing. Dit criterium heeft dus zwaar meegewogen bij de aanbesteding. N468 (Gaagweg) Voor de N468 is gestart met een traject gericht op een duurzame inpassing in het landschap. Ruimtelijke kwaliteit is hierbij één van de aandachtspunten, een en ander zoals ook is opgenomen op de visie voor het Bijzonder Provinciaal Landschap. De agrarische sector is en individuele melkveehouders zijn belangrijk als hoeder en voor de instandhouding van het landschap. De asbelasting van deze weg is van eminent belang bij de herinrichting/ N211 (Wippolderlaan) De gemeente Westland en de provincie Zuid-Holland zijn partners bij deze infrastructurele aanpassing. De afgelopen periode is een participatietraject gevolgd, waarbij geluid en een goede ruimtelijke inpassing zijn meegenomen. Recreatieve verbeteringen worden gerealiseerd binnen de Zwethzone.

Dit recreatiegebied sluit direct aan op het Bijzonder Provinciaal Landschap.

5

A.B.8. Ecologische verbindingszones Trekker Provincie Partners Groene Partijen, agrariërs en gemeente Midden-Delfland, gemeente Pijnacker-Nootdorp, Hoogheemraadschap van Delfland Achtergrond Het gebied Midden-Delfland is doorsneden door grote infrastructuur waardoor een ecologisch versnipperd landschap ontstaat. In samenhang met het vergroten van de biodiversiteit moeten we werken aan het slechten van barrières en het aanleggen van ecologische verbindingszones met lokale partijen. Daarbij is de verbinding tussen Ackerdijk (over de A13) en Vlietlanden de eerste die wordt opgepakt. Beoogd resultaat Aaneengesloten ecologisch gebied. Budgetraming € 560.000 (inclusief beheer) Financiering Provincie Tijdspad 2016-2025 Stand van zaken In ontwikkeling, deels gerealiseerd. Het gedeelte van de ecologische verbindingszone vanaf de spoorlijn tot aan de Ackerdijkse Plassen is gerealiseerd. Voor het gedeelte vanaf de Vlietlanden tot aan de spoorlijn is een ontwerp gemaakt dat op bewonersavonden met omwonenden en belangstellenden gedeeld is. Daarna heeft het project geruime tijd stilgelegen vanwege gebrek aan financiering. Ecologische verbindingen zijn een aandachtspunt in de gezamenlijke visie op het Bijzonder Provinciaal Landschap. Staatsbosbeheer is inhoudelijk trekker van het project waarbij het natuurgebied Vlietlanden verbonden wordt met de Ackerdijkse Plassen.

Voor het gedeelte Zuidrand komt een ecologische verbinding door de recreatiegebieden Woudhoek en Holierhoek bij Schiedam en Vlaardingen. In december 2020 zijn hierover informatiebijeenkomsten georganiseerd waarbij ontwerp en planning besproken zijn. De planning is dat de realisatie van dit gedeelte van de ecologische verbindingszone in het derde kwartaal van 2021 start en in het tweede kwartaal van 2022 gereed is. A.B.9. Lichten doven a. Wegen b. Agrarische sector Trekker a. Gebiedsgemeenten Midden-Delfland en Provincie b. LTO Delflands Groen en LTO Glaskracht Nederland Partners Achtergrond De gemeente Midden-Delfland is, gek genoeg, een van de meest verlichte gemeenten van Nederland. Voor het vogelbeheer is het van belang dat de nacht ook de nacht is. a) De gemeenten zullen bij vervanging werken aan betere verlichting (led). Dit bespaart eveneens energie (en geld). b) Daarnaast zullen afspraken moeten worden gemaakt met de boeren en de glastuinbouw over aanvullende afspraken over de verduistering. Beoogd resultaat Minder lichtvervuiling Budgetraming Bestaand budget (overheid) Financiering Tijdspad a. 2016 – 2025 aanpassen openbare verlichting bij vervanging b. 2017 afspraken met agrarische sector Stand van zaken Gerealiseerd; bij vervanging onderdeel bedrijfsproces. Bij vervanging van openbare verlichting wordt zoveel mogelijk LED-verlichting toegepast.

Ook zijn er enkele pilots met groene (vogelvriendelijke) verlichting die vanzelf dimt of uitgaat en waar bij het passeren van sensoren enkele lichtmasten voor de gebruiker aan gaan. De openbare verlichting is puur gericht op uitvoering van een overheidstaak in de openbare ruimte. In verband hiermee zijn geen afspraken gemaakt met de agrarische sector. Uitvoering vindt plaats zoals hiervoor is geschetst.

6

Cluster 1c: Iconen A.C.10. Voorlichting onderhoud particuliere monumenten Trekker Midden-Delfland is Mensenwerk Partners Gebiedsgemeenten Midden-Delfland Achtergrond Particulieren die willen verbouwen lopen veelal tegen allerlei beperkingen op. Door voorlichting en beperkte professionele ondersteuning is al veel kwaliteit te winnen. Het gaat dan niet alleen om de bouwkundige adviezen, maar het kan ook gaan om de landschappelijke inpassing. Het gaat om bewustwording. Beoogd resultaat Betere bouwplannen voor monumenten, inclusief landschappelijke inpassing van de erven. Budgetraming € 1000 per jaar voor onkostenvergoeding vrijwilligers. Nader invullen hoe dit is te regelen. Financiering Bestaand beleid gemeente Midden-Delfland Tijdspad 2016-2025 Stand van zaken Gerealiseerd, continu proces De Midden-Delfland Vereniging heeft in eigen beheer een inventarisatie gemaakt van alle boerenerven, inclusief de monumentale, in Midden-Delfland. Dit was een inventarisatie vanuit veldwerk en eigen waarneming door vrijwilligers. De Polderarchitect heeft een beperkte ondersteuning geboden met kaartmateriaal, waaronder het beeld van ‘kreekruggen en historische erven’ dat is opgenomen in de Gebiedsbeschrijving Landschap Midden-Delfland. Daar is gebruik van gemaakt in het bidbook voor de aanvraag van de status van het Bijzonder Provinciaal Landschap.

Deze gegevens worden gebruikt bij de advisering aan individuele eigenaren van historische erven. Op vrijwillige basis is een Werkgroep Monumenten ingesteld en actief aan het werk. Deze werkgroep opereert in goed overleg naast de Erfgoedcommissie, die op een wettelijke basis is aangesteld. Leden van de Werkgroep ontvangen een vrijwilligersvergoeding. Advisering en begeleiding vanuit de werkgroep en commissie leiden tot betere ruimtelijke plannen en inpassing ten aanzien van monumenten en een efficiënt vergunningenproces. Op de website van de gemeente www.middendelfland.nl/monumenten is per monument een beschrijving gegeven van de monumentale waarde van panden of ensembles. Ook is voor eigenaren een folder ‘Monumenten in Midden-Delfland’ beschikbaar.

7

Opdracht B Betrokken en duurzaam beheer Binnen deze opdracht zijn twee clusters a. Beheer b. Duurzaamheid

Cluster 2A: Beheer B.A.1. Organisatie beheer (vraag) Trekker Landschapstafel Hof van Delfland Partners Recreatieschap Midden-Delfland, Gebiedsgemeenten Midden-Delfland, Gemeente Rotterdam, Hoogheemraadschap van Delfland, Natuurmonumenten Achtergrond Het Rijk trekt zich terug uit het landelijk gebied en de recreatiegebieden. De provincie is mede verantwoordelijk, maar wil het beheer meer decentraal organiseren. Het maatschappelijk middenveld en gebiedsorganisaties zien een rol voor zich weggelegd als het gaat om beheer van de groengebieden. Om versnippering tegen te gaan en kwaliteit te versterken, moeten gebiedsgemeenten Midden-Delfland één visie op het beheer (organisatorisch) opstellen en uitgangspunten formuleren waarop het maatschappelijk middenveld haar diensten kan aanbieden. Mogelijk maken om lokale ondernemers (boeren) te betrekken. Beoogd resultaat Visie op beheer en op basis daarvan bestek op hoofdlijnen (nieuwe stijl). Budgetraming € 25.000 Financiering Bestaand budget Landschapstafel Tijdspad 2016-2017 Stand van zaken Gerealiseerd op beheerdersniveau CBG Feitelijk is hier sprake van een continu proces. Inzichten en budgetten wijzigen, waarbij vanuit de noodzaak de biodiversiteit te versterken steeds meer de lijn van meer natuurvriendelijk beheer en onderhoud wordt toegepast.

Bij de opheffing van het Recreatieschap Midden-Delfland is deze taak overgedragen aan de Coöperatie Beheer Groengebieden Midden-Delfland. Op dit moment wordt met Staatsbosbeheer overleg gevoerd om de versnippering van beheergebieden aan te pakken, door grondposities tussen de verschillende beheersorganisaties te wisselen. Een Samenwerkingsovereenkomst waar een gezamenlijke visie van Staatsbosbeheer en de Coöperatie Coöperatief beheer groengebieden Midden-Delfland op beheer onderdeel van uitmaakt is onderdeel van dit overleg. Vanuit de gemeente Midden-Delfland is het initiatief genomen om samen met de terreinbeheerders (Coöperatie Coöperatief beheer groengebieden Midden-Delfland, Agrarische Natuurvereniging Vockestaert, Staatsbosbeheer en het Hoogheemraadschap van Delfland), LTO-noord afdeling Delflands Groen en de overige groene gebiedsorganisaties overleg te voeren over een wijziging van het maai- en groenbeheer van de groene recreatieve gebieden. Dit is een constructief overleg, waarbij alle partijen gericht zijn op het creëren van een netwerk voor de optimalisatie van het beheer en een betere onderlinge afstemming. De hoeveelheid van partijen zorgt voor een complexe situatie. Gesprek over concrete maatregelen wordt in 2021 gecontinueerd. B.A.2.

Oprichten Maatschappelijke Vennootschap Midden-Delfland Trekker RECER, Gemeente Midden-Delfland Partners Gemeente Midden-Delfland, Staatsbosbeheer, Ondernemersfederatie Midden-Delfland Achtergrond De Maatschappelijke Vennootschap Midden-Delfland (MV-MD) is er op gericht om publiek/ private initiatieven gezamenlijk van de grond te tillen en te realiseren. Vanuit deze maatschappelijke vennootschap is eenduidig en gezamenlijk op te treden. Het moet de motor zijn voor diverse initiatieven. Het ‘Texels-model’ dient als voorbeeld. Initiatieven die daarbinnen zijn te ontplooien zijn bijvoorbeeld een energiemaatschappij, een groen ontwikkelfonds, een korte ketennetwerk etc. Beoogd resultaat Vormgeven aan gebiedskracht door publiek private samenwerking; concreet komen tot een maatschappelijk vennootschap MV-MD. Budgetraming € 200.000 8

Financiering 50% bedrijfsleven, 50% gemeente Midden-Delfland Tijdspad 2016 – 2017 Stand van zaken Proces stopgezet Het oprichten van een maatschappelijke vennootschap is juridisch niet mogelijk gebleken. De op te richten vennootschap (MV-MD) is bij veel projecten opgenomen als trekker, partner en/of financierder. Dit heeft voor de voortgang van die specifieke projecten consequenties gehad, wat ook blijkt uit de rapportage stand van zaken bij die projecten. Een deel van die projecten is in uitvoering genomen door de gemeente. Voorbeelden van maatschappelijke participatie zijn die onderdeel zijn van regulier beleid, zijn de energiemaatschappij, een groen ontwikkelfonds en het korte ketennetwerk. Zo is het burgerinitiatief EnergieC gerealiseerd. Als instrument voor ondersteuning groenblauwe projecten is de Stichting Landschapsfonds Hof van Delfland opgericht. Binnen de ontwikkeling van korte ketens zijn diverse initiatieven gerealiseerd. Vanuit de initiatiefnemers wordt getracht om te komen tot een bundeling via het initiatief Heerlijk van Dichtbij. B.A.3.

Organisatie Pilot beheer (aanbod) Trekker Ondernemersfederatie Midden-Delfland Partners Groene partijen, Provincie, Gebiedsgemeenten Midden-Delfland, Hoogheemraadschap van Delfland, maatschappelijk organisaties Achtergrond Lokale ondernemers en Maatschappelijke (gebieds)organisaties hebben de ambitie om het beheer van (delen van) Midden-Delfland op zich te nemen. Vanuit hun betrokkenheid bij het gebied kunnen zij goed en flexibel inspelen op situaties. Het zoeken is naar een geschikt gebied waar de pilot kan starten. Op basis van de ervaringen van deze pilot is het ‘lokale’ beheer uit te rollen. Beoogd resultaat Beheer van het groen door lokale ondernemers/organisaties. Meer kwaliteit, minder kosten. Budgetraming € 25.000 Financiering MV-MD Tijdspad 2016 – 2017 Stand van zaken Continu proces en kleine projecten Tussen de Coöperatie Coöperatief Beheer Groengebieden Midden-Delfland, Staatsbosbeheer, de gemeente en de Agrarische Natuurvereniging Vockestaert vindt continu overleg plaats over de inzet van plaatselijke agrariërs en aannemers bij een kwalitatief goed beheer van de groengebieden. Vockestaert voert tot 1 januari 2022 het beheer uit in delen van deze groengebieden. Alle betrokken partijen hebben de wens om de inzet van Vockestaert bij het beheer ook in de toekomst voort te zetten.

Momenteel onderzoeken en ondersteunen wij gezamenlijk de continuering en uitbreiding van deze inzet vanaf 2022 binnen de formele ruimte die de Europese aanbestedingsregels daarvoor bieden. De pluktuin Schipluiden is een voorbeeld van een kleinschalig project waarbij vrijwilligers het beheer ter hand nemen en de plaatselijke bevolking betrekken en vertellen over de kwaliteiten van het landschap. De Gebiedscoöperatie Schiezone is actief bij het beheer op gronden van Staatsbosbeheer in het gelijknamige gebied Schiezone nabij Delft. In afstemming tussen de CBG en de Gebiedstafel Bijzonder Provinciaal Landschap vindt een recreatieonderzoek plaats. De resultaten van dit onderzoek vormen de input voor een herontwikkeling van gebieden binnen het landschap van Midden-Delfland. Doel is de inrichting en de kwaliteit van de groengebieden beter af te stemmen op de wensen van bezoekers. B.A.4. Nieuwe financiering landschap Trekker MV-MD Partners Ondernemers Achtergrond De overheid trekt zich terug van financiering van openbaar (recreatief) groen. Daarbij gaat het niet alleen om de ontwikkeling van nieuwe gebieden, maar ook om, lokaal betrokken, beheer. De behoefte aan grootschalige afwisselend agrarische recreatieve gebieden zoals in MiddenDelfland neemt juist toe. De komende decennia neemt de bevolking in de Randstad nog verder toe.

Voor het behoud van een goed vestigingsklimaat voor nationale en internationale bedrijven is

9

regionaal groen een belangrijk punt. Nieuwe regionale financieringsmodellen waarbij het bedrijfsleven ook wordt gebonden aan het gebied, bieden kansen, maar is nog onontgonnen gebied. Beoogd resultaat Onderzoek naar alternatieve financiering van het groen. Budgetraming € 40.000 Financiering Te onderzoeken Tijdspad 2017 Stand van zaken Niet uitgevoerd Benutten kansen die zich voordoen om externe financiering te verkrijgen is permanent onderdeel van het beleid. Hierbij wordt vanuit de Midden-Delfland Vereniging nadrukkelijk de samenwerking met de stedelijke omgeving versterkt. Gemeentelijke inzet is gericht op het koppelen van de groenblauwe leefomgeving binnen de MRDH aan regionale projecten, zoals verstedelijking, mobiliteitsvraagstukken, economisch vestigingsklimaat, energietransitie en landelijke afspraken (Investeren in de regio, MIRT en MoVe). Tevens wordt gebruik gemaakt van beschikbare subsidies. Met behulp van een Groensubsidie van de provincie zijn via de Landschapstafel Hof van Delfland diverse projecten gerealiseerd. De gemeente Midden-Delfland is penvoerder van de POP3-subsidies (11 projecten, zoals inrichting weidevogels, herstel landschapselementen en erfbeplanting boerenerven en pluktuin vrachtwagenparkeerplaats). B.A.5.

Ruilverkaveling en Grondruilbank Trekker Gemeente Midden-Delfland Partners LTO Delflands Groen Achtergrond Het stimuleren van de beschikbaarheid van grond voor de grondgebonden (melk)veehouderijsector en het tegengaan van een niet-agrarisch economische prijsontwikkeling van grond. Met ruilverkaveling is een betere agrarische structuur te verkrijgen. Overheidsgronden zijn in te zetten om daartoe te komen, maar zijn ook in te zetten om ecologische doelstellingen te halen door middel van kwalitatieve verplichtingen. Beoogd resultaat Economisch duurzame grondgebonden (melk)veebedrijven die tevens het cultuurlandschap dragen vanuit de maatschappelijke doelstelling Budgetraming € 2.340.000 Financiering IODS (grond-grondruilbank) Tijdspad 2016-2025 Stand van zaken In uitvoering vanuit programma Grondinstrument Ruilverkaveling en grondruilbank zijn onderdelen van het project Grondinstrument. In de notitie IODS Groen Ondernemen 2020 is een inhoudelijke toelichting gegeven op de activiteiten van de kavelruilcoördinator. Onderdeel hierbij is de analyse met aanbevelingen die hij ten behoeve van een duurzame verkaveling van het agrarisch kerngebied. De analyse laat zien dat de grondbalans naar verwachting op termijn doorslaat naar een overschot aan grond, met een tekort aan nieuwe of jonge boeren.

In het komende meerjarenprogramma voor het programma Duurzaam Boer Blijven en het project Grondinstrument is hiervoor een aanpak opgenomen.

Cluster 2B: Duurzaamheid B.B.6. Duurzaam Boer Blijven Trekker Gemeente Midden-Delfland Partners LTO Delflands Groen, Ondernemers, Gebiedsgemeenten Midden-Delfland, Gemeente Rotterdam, Provincie Achtergrond Om het authentieke, open veenweidelandschap vitaal te houden, zijn ‘sterke’ agrariërs nodig. Door het versterken van de economische en ecologische duurzaamheid van de grondgebonden (melk) veehouderijsector kunnen zij ook in de toekomst als drager van het agrarisch kerngebied de ‘koe in de wei’ in stand houden. Dit traject is al de afgelopen jaren ingezet.

10

Beoogd resultaat Duurzame grondgebonden (melk)veebedrijven met een (zoveel als mogelijk) gesloten kringloop; Een enthousiaste groep jonge agrarische ondernemers die zich duurzaam economisch verbinden; Meer en sterkere kortere ketens van streekgebonden voedselproducten naar de stad; Bevorderen van biologische productie als onderdeel van een breed aanbod van kwaliteitsproducten. Budgetraming € 3.000.000 Financiering Beschikbaar deels IODS (duurzaam boer), PZH (landbouwinnovatie), POP3 Tijdspad 2016-2025 Stand van zaken In uitvoering vanuit programma Duurzaam Boer Blijven Het programma Duurzaam Boer Blijven heeft afgelopen 10 jaar met succes bijgedragen aan de verduurzaming van de landbouw van Midden-Delfland. Het studieprogramma Kringlooplandbouw vormt het hart van het programma. Over een periode van 10 jaar kunnen we zien dat fosfaatbodemoverschot en stikstofbodemoverschot afneemt en er sprake is van minder uitstoot van broeikasgassen, bij gelijkblijvende melkproductie. Middens een subsidieregeling worden deze duurzaamheidsprestaties beloond, wat ook FrieslandCampina doet met ‘on the way to planet proof’. Ook andere organisaties willen op deze manier boeren gaan belonen voor duurzaamheidsprestaties. Steeds meer boeren produceren lokaal voedsel en zetten deze af via korte ketens naar de stedelijke omgeving. Er is een jonge boeren netwerk actief.

In 2017 is het MIND-innovatienetwerk met diverse experimenten uitgewerkt tot wat bredere trajecten, zoals duurzame energie. Een uitgebreidere rapportage is ook opgenomen in de Evaluatienota IODS Groen Ondernemen, die tegelijkertijd met deze rapportage is aangeboden aan de gemeenteraad. B.B.7. Innovatie (agrarisch) ondernemen Trekker Gemeente Midden-Delfland, MV-MD Partners LTO Delflands Groen en Ondernemersfederatie Midden-Delfland Achtergrond In Midden-Delfland wordt gezocht naar nieuwe (bedrijfs)modellen die perspectief bieden op verdienmodellen binnen de kansen en beperkingen van het landschap van Midden-Delfland. Deze activiteiten kunnen op verschillende terreinen ontwikkeld worden, zoals agrarisch, hippisch, recreatief en welness, nieuwe afzetkanalen/korte ketens, not for profit enz. Beoogd resultaat Steun geven aan nieuwe en vernieuwende activiteiten die gebruik maken van de kwaliteiten van het landschap Midden-Delfland en die bijdragen aan de verbetering van die kwaliteiten. Budgetraming € 4.830.000 Financiering IODS (grond-innovatie) Tijdspad 2016 - 2025 Stand van zaken Continu proces, waarbij gemeente initieert en ondersteunt Vanuit het onderdeel innovatief agrarisch ondernemen van het project Grondinstrument is in 2017 een impuls gegeven aan het programma Duurzaam Boer Blijven met het lanceren van het Innovatienetwerk Midden IN Delfland (MIND).

Het heeft nieuwe innovatieve experimenten opgeleverd, opgepakt door boeren, die in een aantal gevallen zijn opgeschaald tot een bredere trajecten waarbij meerdere boeren zijn betrokken. Voorbeelden hiervan zijn Duurzame energie op boerenerven, leidraad bodemdaling en korte ketens (o.a. ondersteuning streekcoöperatie). Daarnaast is er vanuit dit budget een financiële impuls gegeven aan het duurzaam hippisch ondernemen (Equestrum), gebieds- en productmarketing (PUUUR Midden-Delfland en korte ketens (Delflands Hof, Vleesmeesters en Heerlijk van Dichtbij).

11

B.B.8. Duurzaamheid circulair Trekker LTO Delflands Groen Partners Avalex, Eneco, Gemeenten Midden-Delfland Achtergrond Afval (mest, snoei, groen) is een energiebron. Hoe kunnen we meer circulair denken en doen binnen Midden-Delfland? Welke ketens zijn te maken? Hoe is dit verder te organiseren (energiecoöperatie?) en is hier een rendabele business case van te maken? In eerste instantie gaat het om energie en om een trekker te zoeken. Beoogd resultaat Onderzoek naar het sluiten van de kringlopen. Budgetraming € 25.000 Financiering POP3/Provincie/Innovatievouchers Tijdspad 2018-2025 Stand van zaken In uitvoering, continu proces Het hoogheemraadschap van Delfland werkt samen met een aantal boeren in het Bijzonder Provinciaal Landschap van Midden-Delfland om maaisel te verwerken tot Bokashi dat gebruikt kan worden in de agrarische bedrijfsvoering. Door het fermentatieproces wordt de CO2-uitstoot verminderd, de Bokashi is goed voor de bodem en de grondstoffen blijven in het gebied. Op die manier draagt het dus bij aan het sluiten van de kringloop en een duurzame landbouw. Het hoogheemraadschap verkent daarnaast ook andere mogelijkheden voor het sluiten van de kringloop op dit gebied. De provincie Zuid-Holland heeft onlangs haar beleid aangepast om experimenten met hergebruik van groen afval (bijvoorbeeld bermmaaisel) aan te passen.

Met de aanpassing van deze beleidsregel kan eerder met dergelijke experimenten gestart worden, doordat het ‘groen afval’ dan niet meer beoordeeld hoeft te worden binnen de zwaardere toetsingscriteria van afval. B.B.9. CO2 neutraal Midden-Delfland Trekker Gemeente Midden-Delfland Partners LTO Delflands Groen en LTO-Glaskracht Nederland, Gebiedsgemeenten Midden-Delfland, Midden-Delfland Academie Achtergrond De gemeente Midden-Delfland heeft het Europese ‘Covenant of Mayors’ ondertekend. In september 2015 is in de raad van Midden-Delfland de Energievisie besproken. De ambitie is om in 2040 als gemeente CO2-energieneutraal te zijn en 60% reductie in 2025. Naast zonnepanelen op daken, en asbest eraf, zijn ook andere maatregelen denkbaar. Voorwaarde is wel dat de openheid van het landschap niet wordt aangetast. Beoogd resultaat Transitie naar niet-fossiele energie(bronnen). Budgetraming € 467.200, op basis van € 116.800 per jaar Financiering Gemeente Midden-Delfland Tijdspad 2016-2019 Stand van zaken In uitvoering; uitvoering vanuit geactualiseerde kaders. Ambitie is praktisch ingekaderd dat doelstelling haalbaar en betaalbaar moet zijn. C02-neutraal is een thema dat steeds concreter terugkomt binnen het gemeentelijke beleid op het vlak van milieu en duurzaamheid.

Het beleid en uitvoering zijn gebaseerd op de Europese Greendeal, het Nationaal Klimaatakkoord en het Duurzaamheidsprogramma fysiek domein Midden-Delfland 20202023. CO2-neutraal is een breed begrip. Gezien de ontwikkelingen de afgelopen jaren waarin het nationaal en internationaal steeds hoger op de agenda’s, is het uitgangspunt beleid concreter en meetbaar te maken. Uitvoering en beleid zijn ingekaderd vanuit het principe dat de doelstelling haalbaar en betaalbaar moeten zijn. Het budget voor energiebeleid is besteed. In 2020 en 2021 worden de maatregelen bekostigd vanuit een incidentele Rijksbijdrage (Warmtetransitie) en IODS-grondinstrument voor ondersteuning en onderzoek in de agrarische sector. Voor 2022 en volgende jaren zal gebruik moeten worden gemaakt vanuit het beschikbaar komen van Rijksmiddelen voor de uitvoering van het Klimaatakkoord. Met bekostiging vanuit bestaande budget wordt aan de doelstelling CO2-neutraal gewerkt met de volgende trajecten:

12







De Transitievisie Warmte die eind 2021 gereed is; hierin is dan opgenomen wanneer we in welke wijk op welke alternatieve energiebron over zullen stappen om in 2050 qua energievoorziening CO2-neutraal te zijn voor de gebouwde omgeving. Hierin werken we samen met JUVA/Capturam, Wonen Midden-Delfland en EnergieC. In de Regionale energiestrategie (medio 2021 wordt RES 1.0 opgeleverd) is ons Bijzonder Provinciaal Landschap dusdanig gepositioneerd dat het als zoekgebied wordt uitgesloten voor grootschalige opwek van zonne- en windenergie. We zijn lokaal (bottom-up) bezig verduurzaming concreet te maken, passend binnen de kaders die de status PBL ons meegeeft: o Onderzoek of op de agrarische percelen kleine boerderijmolens kunnen komen, voor eigen gebruik en eventueel de energievoorziening van de buren. o Vergroten bewustwording o.a. door toevoegen aan beschikking verbranden snoeihout te wijzen op de mogelijkheid snoeihout te gebruiken voor opwekken warmte in huis. Dit draagt ook bij aan het beperken van de luchtverontreiniging als gevolg van onvolledige verbranding. o Meer dan 2.000 huurwoningen worden in 2021 voorzien van een energiebespaarbox met daarin LED-lampen, stroomverklikkers, diepvriesthermometers en een douchcoach. Die boxen komen ook beschikbaar voor particuliere woningeigenaren.

o Onderzoek naar aftakkingen van de leiding voor restwarmte tussen Rotterdam en Den Haag (Warmtelinq), realisatie Warmterotonde Westland door onderling koppelen van geothermiebronnen en deelname aan het EnergieAkkoord Greenport West-Holland.

B.B.10. Flexibel peilbeheer Trekker Hoogheemraadschap van Delfland Partners Gebiedsgemeenten Midden-Delfland, Agrariërs, LTO Delflands Groen Achtergrond Het gebied Midden-Delfland is grotendeels veenweidelandschap. De sturing op het waterpeil is essentieel voor het in stand houden van het karakteristieke landschap. Nu regelt het Hoogheemraadschap het waterpeil in de polders, generiek op afstand. Flexibel peilbeheer door de agrariërs/eigenaren zelf kan leiden tot meer maatwerk tussen het gebruik en waterpeil en minder bodemdaling (B.B.13). Beoogd resultaat Pilot zelfsturend waterpeil. Afhankelijk uitkomst pilot uitrollen op grote schaal. Budgetraming Financiering Hoogheemraadschap van Delfland Tijdspad 2016-2018 pilot en 2019-2025 geleidelijke invoering Stand van zaken In onderzoeksfase Vanuit het hoogheemraadschap van Delfland wordt onderzocht hoe er gewerkt kan worden aan een meer gebiedsgericht peilbeheer in plaats van het huidige normgericht peilbeheer. Verder worden door het hoogheemraadschap, provincie en LTO Noord Delflands Groen samengewerkt aan een Leidraad Voorkomen Bodemdaling, waarin peilbeheer ook een aandachtspunt is. Mogelijk dat hier een pilot uit voortkomt. B.B.11. Gezondheid/Blauwalg Trekker Hoogheemraadschap van Delfland Partners Terreinbeherende organisatie, LTO Delflands Groen Achtergrond In warme tijden bestaat het risico van Blauwalg.

Blauwalg is slecht voor de kwaliteit van het water en vormt een risico voor de volksgezondheid. De vraag is hoe de blauwalg beter is te bestrijden. Beoogd resultaat Betere bestrijding van blauwalg. Budgetraming Financiering Hoogheemraadschap van Delfland Tijdspad Binnen 3 jaar Stand van zaken In uitvoering

13

Bestrijding blauwalg is feitelijk een continu proces. Blauwalg is een risico in zwemwateren als gevolg een overmaat aan stoffen zoals fosfaat en stikstof in combinatie met stilstaand water. Belangrijk is dus om de oorzaak aan te pakken, deze kan variëren. In de gemeente Midden-Delfland is echter geen officieel zwemwater meer aangemerkt: het Kraaiennest is door de provincie afgevoerd als zwemwater. Wel wordt er door Delfland gewerkt aan het verminderen van het risico op blauwalg in de Krabbeplas door middel van een waterharmonica (waternatuur) en een zoetwaterfabriek bij de waterzuivering De Groote Lucht in Vlaardingen waardoor en schoon en zoet water Midden-Delfland in zal stromen. Hier is ook de CBG als opvolger van het Recreatieschap bij betrokken. Verder wordt er door Delfland samen met andere partijen gewerkt aan het verminderen van stikstof en fosfaat in het water, dit gericht op de (melk)veehouderij en de glastuinbouw. Voor de (melk)veehouderij werkt Delfland samen met de gemeente Midden-Delfland (vanuit Duurzaam Boer Blijven), de kringloopboeren aan minder meststoffen in de sloten. Het achterliggende idee is dat dit winst moet opleveren voor alle partijen. Daarnaast wordt binnen het Afsprakenkader Emissieloze Kas met twee waterschappen (in ons gebied is dat Delfland), glastuinbouw NL en de inliggende glastuinbouwgemeenten (o.a.

de gemeente Midden-Delfland) gewerkt aan het verminderen van de emissie van bestrijdingsmiddelen en meststoffen vanuit de glastuinbouw. Dit heeft inderdaad geleid tot minder emissie, maar de glastuinbouw is zeker nog niet emissievrij. De vraag is of de doelstelling – emissieloze kas in 2027 – gehaald wordt en wat hiervoor nog (extra) nodig is. B.B.12. Blauwe diensten Trekker Vockestaert, Hoogheemraadschap van Delfland Partners Grondgebiedgemeenten en omliggende steden, LTO Delflands Groen, KNVV Achtergrond De verwachting is dat door de klimaatverandering de regen minder gelijkmatig gaat vallen. Lange periodes van droogte worden afgewisseld met piekbuien. Die moeten opgevangen worden voordat ze kunnen worden afgevoerd. Daarbij is het ook nodig om de regenval zo lang mogelijk vast te houden om zoute kwel en inlaat tegen te gaan. Via blauwe diensten zijn afspraken te maken voor piekopvang. Daarnaast kunnen binnen de blauwe diensten meer beheermaatregelen worden afgesproken. Beoogd resultaat Polderanalyse voor aanbieden van blauwe diensten. Budgetraming Financiering POP3/Hoogheemraadschap van Delfland Tijdspad 2017-2025 Stand van zaken Niet vervolgd voor het landschap Voor zover bekend heeft er geen polderanalyse plaatsgevonden. Wel wordt door het hoogheemraadschap gewerkt aan een meer gebiedsgerichte benadering in plaats van een normgerichte benadering.

In de Woudse Polder is een waterberging gerealiseerd met medewerking van de melkveehouders. Zij betalen een lagere pachtprijs voor de gronden omdat bij gebruik van de berging de koeien van het land moeten worden gehaald. Tevens zijn in de pachtcontracten afspraken gemaakt over weidevogelbeheer. Zichtbaar is dat de weidevogelstand op de gronden in de waterberging toeneemt. B.B.13. Tegengaan versnelde bodemdaling Trekker Hoogheemraadschap van Delfland Partners LTO Delflands Groen, Provincie, WUR, TU-Delft, Gemeente Midden-Delfland Achtergrond Het veenweidelandschap ‘verbrandt’ langzaam maar zeker. Wat kunnen we doen of hoe kunnen we de daling vertragen en wat zijn de gevolgen van bodemdaling? Er zijn nog veel vragen, maar exacte antwoorden hebben we nog niet. We willen de omvang van bodemdaling en de gevolgen daarvan in kaart brengen. Dit project loopt al in het kader van de klimaatadaptatie strategie en Heel Holland Zakt. Ook in het gebied is veel kennis aanwezig. Beoogd resultaat a. Meer kennis verkrijgen over bodemdaling; b. Vertragen van bodemdaling; c. Mogelijke aangepaste bedrijfsvoering. Budgetraming € 100.000 Financiering POP3 Tijdspad 2017-2025 14

Stand van zaken Project in uitvoering In opdracht van het Hoogheemraadschap van Delfland en de gemeente Midden-Delfland heeft Deltares onderzoek gedaan naar de bodemdaling in het landelijk gebied van Midden-Delfland. Uit het onderzoeksrapport blijkt dat de bodem van de polder daalt, maar niet overal even sterk. Als belangrijkste oorzaak noemt Deltares het peilbeheer. Het hoogheemraadschap pompt water uit de polders om te zorgen dat we droge voeten houden én dat de bodem geschikt is voor de melkveehouderij. De bodem klinkt als gevolg hiervan in. Veen bestaat namelijk uit plantenresten die gaan verteren als het peil daalt en er zuurstof bij komt. Dat de mate van bodemdaling varieert, heeft te maken met de hoeveelheid veen in de bodem. Op plekken waar meer klei en zand in de bodem zit, is minder veenoxidatie en daalt de bodem dus minder hard. De bodemdaling varieert overigens niet alleen in het gebied, maar kan zelfs per perceel variëren. Op dit moment werken de gemeente samen met het Hoogheemraadschap van Delfland, LTO Noord afdeling Delflands Groen en de provincie Zuid-Holland aan een leidraad bodemdaling. Deze leidraad geeft boeren en overheden straks handvatten hoe ze op een verantwoorde manier kunnen omgaan met bodemdaling. Zie ook BB10.

15

Opdracht C Ontmoeting tussen stad en land Binnen deze opdracht zijn vier clusters: a. Recreatie stad-land b. Kennis versterken c. Korte ketens d. Waterrecreatie

Cluster 3A: Recreatie stad-land C.A.1. Slowlanes (planvorming) Trekker MRDH (vervoersautoriteit) en Provincie Partners Grondgebied gemeenten, Provincie Achtergrond Aanleggen van een aantal iconische recreatieve verbindingen. De slowlanes lopen vanuit het hart van de stad langs de poorten door het gebied naar de stad en zijn zeer aantrekkelijk, herkenbaar en multifunctioneel modaal ontworpen. Het hoeven geen nieuwe paden te zijn, want de slowlanes kunnen deels over bestaande wegen lopen. Te beginnen met een sterk ontwerp en onderzoek naar de haalbaarheid ervan. Gedacht wordt eerst aan het uitwerken van de slowlanes tussen Den Haag en Rotterdam, Maassluis en Westland Beoogd resultaat Onderzoek haalbaarheid en vastleggen van ontwerpkaders. Aanleg van slowlanes. Budgetraming Financiering Bestaand budget MRDH/Provincie (procesgeld) Tijdspad 2016-2017 ontwerp en haalbaarheid en 2018-2025 aanleg van minimaal 3 slowlanes Stand van zaken In uitvoering Begrip slowlanes is vervallen. Reden hiervoor is dat in de regio diverse aanduidingen en inrichtingsvoorschriften voor fietspaden en fietsroutes gehanteerd werden. Gezamenlijke inzet is gericht op het verbeteren van fietsroutes. Vanuit de Landschapstafel Hof van Delfland, met als trekker de gemeente Midden-Delfland, is een inventarisatie gemaakt van ontbrekende schakels in fietsroutes.

De MRDH (vervoersautoriteit) en de provincie gaan binnen de mobiliteitsopgave gezamenlijk aan het werk met deze inventarisatie. Tegelijkertijd wordt gewerkt aan een ‘hoofdroutenetwerk’ van fietsroutes, die aangeduid wordt als metropolitane fietsroutes. Binnen het gebied Midden-Delfland zijn er hier drie gereed voor uitvoering en realisatie in de periode tot 2025. Dit zijn Naaldwijk-Den Haag, Naaldwijk-Delft en Naaldwijk-Rotterdam. C.A.2. Sterke poorten Trekker Gemeente Midden-Delfland Partners Landschapstafel Hof van Delfland, OFMD, Gebiedsgemeenten Midden-Delfland, MV-MD Achtergrond De poorten zijn de toegang voor een bezoek aan Midden-Delfland. Hier is volop informatie te vinden over het gebied en de vele recreatieve mogelijkheden. De poorten zijn goed bereikbaar voor auto en/of openbaar vervoer en bieden mogelijkheid om te voet verder te gaan, over te stappen op fiets, skates of paard. Beoogd resultaat Sterke poorten met een uitgebreid recreatief aanbod en informatie Budgetraming € 90.000 (informatievoorziening) Financiering In onderzoek Tijdspad 2016-2025

16

Stand van zaken Continu proces Aanwezig zijn Toeristische Overstappunten (TOP) bij de Maaslandse Poort en de Golfbaan Delfland. De ruimtelijke ontwikkelingen bij Equestrum kunnen op termijn leiden tot een TOP bij Den Hoorn. Met financiering vanuit de Landschapstafel Hof van Delfland zijn in 2017-2018 bij diverse horecalocaties informatiepanelen gerealiseerd. Vanuit het onderzoek VTE (vrije tijdseconomie) van de MRDH wordt ook gekeken hoe de stad-land relatie verbeterd kan worden, waarbij een TOP goede mogelijkheden zijn het gebied te betreden. Een optie hierbij is het creëren van ‘groene haltes’; een bijzondere aanduiding voor een bushalte bij een ingang naar het groene landschap. Vanuit de Gebiedstafel BPL Midden-Delfland wordt ingezet op het realiseren van 4 toegangspoorten als entrees voor het BPL met een duidelijk signatuur. Deze zijn gesitueerd bij de Maaslandse Poort, bij Equestrum en aan de noorden zuidzijde van de Schie. C.A.3. Verdichten en variëren recreatieve verbindingen Trekker Gemeente Midden-Delfland Partners Gebiedsgemeente Midden-Delfland (Landschapstafel Hof van Delfland) Achtergrond Verknopen van recreatief aanbod via recreatieve verbindingen. Doel is om ontbrekende schakels uiteindelijk in het recreatieve netwerk te realiseren waardoor ook diverse ‘rondjes’ voor verschillende doelgroepen zijn te maken.

Eerste stap is inventarisatie van huidige routes (fiets, wandel enz.), bijzondere plekken en logische plaatsen, bijvoorbeeld parkeerplaatsen, startpunten (kerkplein, dorpsplein). Ook aandacht voor mindervaliden. Bijvoorbeeld rolstoelpaden. Beoogd resultaat (Fiets)padenplan, extra recreatieve verbindingen. Budgetraming € 50.000 (onderzoek) Financiering Landschapstafel/provincie Tijdspad 2017 onderzoek, uitvoering vanaf 2019-2025 Stand van zaken Gerealiseerd Aangelegd zijn routenetwerken voor wandelaars, fietsers, ruiters, pleziervaart, kanoërs en skaters. Waar kansen zich voordoen worden deze netwerken uitgebreid. Tevens worden door de marketingorganisatie PUUUR Midden-Delfland op diverse wijzen de aantrekkelijkheid vergroot door het aanbod van vooraf gemaakte Icoon of belevingsroutes. Op dit moment wordt gewerkt aan routes met het thema het trekvaartverleden. Aan de hand van deze routes kan het landschap van MiddenDelfland nog beter beleefd worden. C.A.4. Natuurbegraven Trekker Midden-Delfland is Mensenwerk Partners Gemeente Midden-Delfland Achtergrond Er is een groeiende behoefte aan natuurbegraven. Diverse landelijk opererende partijen onderzoeken waar mogelijkheden liggen. Vraag is onder welke condities natuurbegraven binnen Midden-Delfland mogelijk zijn. Dit in afstemming met initiatieven in de omliggende gemeenten.

Beoogd resultaat Onderzoek naar voorwaarden en haalbaarheid van Natuurbegraven. Budgetraming Financiering Privaat Tijdspad 2017 Stand van zaken Verkenning afgerond Er is gebleken dat dit voor Midden-Delfland niet haalbaar is met name vanwege de bodemgesteldheid. Veenbodems zijn te nat en kreekruggen bevatten aardkundige en archeologische waarden. C.A.5. Uitbreiding van hippische voorzieningen (fysiek) Trekker MV-MD Partners Gebiedsgemeenten Midden-Delfland, Midden-Delfland Academie, Terreinbeheerders Achtergrond Op dit moment zijn de hippische voorzieningen in het gebied nog beperkt. Er is geen goed gesloten netwerk, maar wel veel behoefte aan voorzieningen. Om te komen tot een goed netwerk moet eerst onderzoek gedaan worden naar het netwerk van ruiterpaden in aansluiting op de aanwezige hippische voorzieningen en ondernemers. In kader van IODS, routenetwerken is al een 17

aanzet gegeven. Integraal onderdeel van het uitbreiden van de voorzieningen is het beheer. In veenweidegebieden is het beheer van ruiterroutes aanzienlijk kostbaarder. Het Recreatieschap is hiermee bezig. Beoogd resultaat a. Onderzoek naar uitbreiding ruiternetwerk inclusief voorzieningen; b. Aanleg van een groter routenetwerk; c. Inhalen achterstallig onderhoud. Budgetraming € 20.000 (onderzoek) Financiering MV-MD/terreinbeheerders Tijdspad a. Onderzoek 2017-2018 b. Diverse partijen Stand van zaken In uitvoering Behoefte van het ruiterroutenetwerk is bekend. Vanuit het initiatief van Equestrum is de uitvoering hiervan in 2020 weer opgepakt. Financering van nieuwe routes gebeurt met subsidie van de provincie. Beperking van de aanleg van een ruiterroutenetwerk is de geschiktheid van de bodem. Op veel plekken in het landschap van Midden-Delfland is de bodem niet geschikt voor ruiterpaden; tevens mogen dijklichamen op basis van regelgeving van het Hoogheemraadschap van Delfland niet als ruiterpad gebruikt worden.

Cluster 3B: Kennis versterken C.B.6. Midden-Delfland Academie Trekker InHolland Partners MV-MD, Lentiz Achtergrond Er zijn constant onderzoeksvragen bij zowel ondernemers als bij gemeenten die goed neergelegd kunnen worden bij het onderwijs. Door samenwerking tussen MBO/HBO/Universiteit in de Midden-Delfland Academie kan op een veelvoud van vragen een antwoord worden gegeven. Hierdoor is meerwaarde te creëren voor zowel de ondernemers/ gemeenten als ook voor het onderwijs. Beoogd resultaat Oprichting van Midden-Delfland Academie. Budgetraming € 5.000 (oprichtingskosten daarna zelfvoorzienend) Financiering Onderwijs/MV-MD Tijdspad 2017-2025 Stand van zaken In uitvoering Een academie is feitelijk niet opgericht. Wel vindt permanent samenwerking gericht op onderzoek en studie in het BPL met InHolland en studenten. Onderzoek is bijvoorbeeld ook gekoppeld aan netwerk MIND. Bedrijfsplan Heerlijk van Dichtbij is deels gebaseerd op afstudeerscriptie van een student. C.B.7. Internationaal hippisch kenniscentrum Trekker MV-MD, CHIO, Lentiz Partners Gemeenten Midden-Delfland en Westland Achtergrond Nederland is een grote speler in de hippische wereld. In het gebied Midden-Delfland is veel hippische kennis aanwezig. Maar hoe zet je die kennis is en hoe zet je de paarden sector ‘in de mark’. Immers in de paardensector gaat veel geld om, nationaal en internationaal.

Een haalbaarheidsonderzoek naar een internationaal Hippisch Kenniscentrum is gestart. Dit moet nog worden afgerond. Van belang is om deze kennis te bundelen en te vermarkten. Dit levert werkgelegenheid en bekendheid op. Een clusteraanpak is goed voor de regionale economie. Voor Midden-Delfland is een goede inpassing van hippische activiteiten in het landschap van belang. Beoogd resultaat a. Afronden haalbaarheidsonderzoek; b. Oprichten van een internationaal hippisch kenniscentrum in Maasland door Lentiz i.s.m. CHIO en lokale maneges; c. Maatregelen en beleid ter versterking van het landschap met hippische ondernemers en recreatie. Budgetraming € 800.000 Financiering IODS (grond-innovatie), Provincie, MRDH, Bedrijfsleven Tijdspad 2016 afronden, start in 2017. Oprichting 2018, uitvoering 2018-2025 Stand van zaken In uitvoering 18

Fase a en b zijn gerealiseerd. Op een locatie naast Paardensport Chardon in Den Hoorn is de hippische topsportopleiding gerealiseerd. De boerderij Ommedijk 3 is aangekocht voor de fysieke ontwikkeling van het Internationale innovatie- en kenniscentrum Equestrum. Verwachting is dat in 2021 de vergunningverlening wordt afgerond en de bouw kan starten. Vanuit Equestrum is november 2020 het initiatief genomen om aan fase c een impuls te geven met de organisatie van een expertmeeting. De uitkomst hiervan wordt verwerkt in een globale beschrijving van een landschapsmodel om de toegevoegde waarde van de hippische sport aan de rand van het gebied te duiden. De globale beschrijving van het landschapsmodel duidt de positie van de Equestrum-campus gerelateerd aan de poortontwikkeling en het versterken van de stad-land relatie via beleving en sport. Vanuit het landschapsmodel ligt daarbij een directe relatie met regionale en provinciale programma’s ten aanzien van recreatie, vrije tijdseconomie en het (ruiter)routenetwerk voor de breedtesport.