14 a Adviescommissie_Economisch_Vestigingsklimaat_12_november_2025_12-11-2025

verschillende pijnpunten aan het licht. Dit vormt een drempel, vooral voor mensen met beperkte digitale of administratieve vaardigheden. Het gevolg is dat subsidies soms onbenut blijven, terwijl ze juist bedoeld zijn om verduurzaming toegankelijker te maken. Resultaat: AI kan een oplossing bieden in de vorm van een chatbot die 24/7 beschikbaar is. Op basis van de inzichten uit de interviews heeft YES!Delft een zogenoemde ‘customer journey map’ gemaakt. Het team heeft op basis van die inzichten een mock-up voor een AI-subsidieadviseur gebouwd. Deze mockup illustreert een chatbot die de burger stap voor stap begeleidt bij het voorbereiden en aanvragen van hun subsidie. Het doel is om het proces eenvoudiger en efficiënter te maken, zodat meer mensen toegang krijgen tot de financiële middelen die verduurzaming mogelijk maken.

In 2024 zijn enkele gesprekken gevoerd met gemeenten waaruit bleek dat er interesse is bij enkele ambtenaren maar de risico’s voor dit type inzet van AI richting burgers te groot is. De gemeente waar de interesse vandaan kwam wilde eerst wachten tot er centraal beleid was geformuleerd voor verder te experimenteren. Wij zouden anders adviseren (zie ook onze aanbevelingen), maar dit was de reden dat het project hierna is gepauzeerd. 4. Workshop AI en ethiek In het begin van het ROTF programma (2023) zijn Informa^e- en trainingssessies over AI en ethiek gegeven aan verschillende gemeenten (Barendrecht, Ridderkerk, Zoetermeer en de juristen van gemeente Del_) en MRDH, waarbij de nadruk lag op de methodologie van AI Factory, het gebruik van dummy data in pilots, zelf toepassen van AI zoals ChatGPT en ethische overwegingen zoals transparan^e, privacy, veiligheid, uitlegbaarheid, reproduceerbaarheid en verantwoordelijkheid. Deze workshops werden telkens zeer enthousiast beoordeeld door de deelnemers, en leidden tot zeer geanimeerde discussies, zoals onderstaande reac^e aangee_: “Beste YES!Del) AI-Factory toppers, dank voor de workshop! Wij waarderen de integraBe van technologie zoals ChatGPT in ons werk. TegelijkerBjd willen wij benadrukken dat onze persoonlijke betrokkenheid en interacBe een unieke dimensie toevoegen die technologie niet kan vervangen.

We stellen voor om AI-technologie in samenwerking te gebruiken om een gebalanceerd leerklimaat te bevorderen. Hiermee kunnen we profiteren van de snelheid en efficiënBe van technologie, terwijl we tegelijkerBjd de onvervangbare menselijke elementen behouden. Jullie geweldige workshop was absoluut inspirerend en goed georganiseerd!”

3.3. Projecten in thema ‘Robotica in de Openbare Ruimte’ 1. Percep:e en accepta:e van robots in dagelijks gebruik Probleem: Wanneer we robots meer willen inzetten in de openbare ruimte dan is acceptatie hiervan belangrijk. Vooral omdat veel burgers nog wel eens bang blijken te zijn voor robots: om wat ze doen, en om wat ze meten (in het kader van privacy). Binnen de pijler rond beleid en perceptie zijn meerdere projecten uitgevoerd en afgerond. Oplossing: In samenwerking met The Student Hotel naast het stadskantoor van Delft is robotplatform Spot ingezet in de gastvrijheids-sector. Taken uitgevoerd door Spot waren het bezorgen van pakketjes naar de kamers van de bewoners, bediening en tafels leegruimen in het restaurantgedeelte, en inschenken en serveren van drank. Resultaat: Het overwegend jonge publiek bij The Student Hotel heeft duidelijk geen enkel probleem met Spot, wel is duidelijk geworden dat robotica niet voor alle taken geschikt is. Het meest geslaagd en te automatiseren zijn taken zoals het rondbrengen van post en pakketjes. Bij ouder publiek is de acceptatie anders: er is minder nieuwsgierigheid en meer wantrouwen. Wanneer echter blijkt welk doel de robot heeft, dan stijgt de acceptatie significant. Oftewel: een heldere taak biedt duidelijkheid, en duidelijkheid geeft vertrouwen. 2.

Evacua:e met behulp van robo:ca Probleem: Hulpdiensten krijgen vaak te maken met gevaarlijke situa^es, zoals de evacua^e van een brandend gebouw. In de toekomst zullen hulpdiensten steeds meer geholpen worden door robots. Oplossing: Er is onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om drones in te ze`en bij evacua^e van gebouwen. Eerst is verkend of robot-plazorm Spot in geval van ontruiming een meerwaarde hee_ voor de hulpdiensten, in dit geval een brandweer. Hoewel Spot erg flexibel is en bijvoorbeeld zelfstandig meerdere verdiepingen kan scannen op achtergebleven personen blijkt hij toch aan de langzame kant. In het volgende scenario werd een kleine zwerm van drie autonoom vliegende mini-drones door robothond Spot naar de bestemming gedragen, waarna de drones opstegen en autonoom door het gebouw vlogen, op zoek naar achtergebleven mensen. Het doel was om de hulpdiensten versneld een accuraat beeld van de situa^e in een gebouw te kunnen geven. Hierdoor werd de scan van het gebouw aanzienlijk versneld. Zie ook deze video. Resultaat: In de prak^jk is de robo^ca nog niet snel genoeg noch robuust genoeg voor toepassing voor de brandweer op dit moment. Dit specifieke project is daarom ook stopgezet.

Echter, de studenten achter dit onderzoek staan ook aan de wieg van een nieuwe startup: Emergent Swarms. Hiermee doen zij onderzoek naar zwerm-gedrag bij drones, en hoe dit bijvoorbeeld bij zoektochten naar vermiste personen kan helpen. Het Region of the Future programma hee_ daarmee kunnen bijdragen aan de start van hun bedrijf. In 2025 zijn ze doorgegroeid naar markten waar meer poten^e zit, specifiek de defensiemarkt, en na een investering zijn er inmiddels diverse medewerkers werkzaam bij deze startup. 3. Onderzoek naar use-cases voor Robo:ca in de Openbare Ruimte In de toekomst zullen we steeds meer robots verwachten, aangezien ze goedkoper en effectiever worden. Zeker in de openbare ruimte zijn er mogelijkheden, maar voor gemeenten is dat nog wel iets van de (middel-)lange termijn. Probleem: Onze openbare ruimtes staan onder druk. Steden worden steeds drukker, en de behoefte aan schone, veilige en toegankelijke straten neemt toe. Tegelijkertijd kampt de samenleving met uitdagingen zoals personeelstekorten in onderhoud en handhaving, toenemende afvalstromen en de impact van klimaatverandering op stedelijke gebieden. Robots kunnen hier mogelijk een antwoord op bieden. Oplossing: Een van de projecten op het gebied van robotica zijn de use-cases in gemeenschappelijke openbare ruimtes.

Hier zijn 4 mogelijk toepassingen geïdentificeerd, die met behulp van de robothond Spot zijn getest: 1. Opruimen van afval. Robots kunnen worden uitgerust met sensoren om afval te herkennen en verwijderen. Dit ontlast menselijke arbeidskrachten en verhoogt de hygiëne in drukbezochte gebieden. 2. Detecteren en melden van afwijkingen. Denk aan een trottoirtegel die verzakt is, een kapotte lantaarnpaal of fout geparkeerde fietsen in het straatbeeld (zie voorbeeld rechts). 3. Toeristen begeleiden. Robots kunnen routeinformatie bieden, vragen beantwoorden en de toegankelijkheid voor internationale bezoekers verhogen dankzij meertalige communicatie. 4. Onkruid wieden. Door gebruik te maken van geavanceerde precisietechnieken kan bijvoorbeeld de woekerende Japanse duizendknoop in een vroeg stadium worden herkend en verwijderd, zonder chemicaliën. Om het nog concreter te maken, hebben we ze met de Spot robot in beeld gebracht in de onderstaande video. Resultaat: We hebben een aantal voorbeelden in beeld gebracht om gemeenten te inspireren hier mee te experimenteren. We merken wel dat het daadwerkelijk inzetten van robots nog een stap te ver is voor gemeenten. Wel wordt (in sommige gemeenten) al veel gebruik gemaakt van camera’s en andere gerobotiseerde systemen, waarmee we merken dat de bereidheid tot automatisering (wat robotica uiteindelijk is) zeer groot is bij de meeste gemeenten.

4. Inzichten & adviezen voor bestuurders De volgende inzichten en adviezen willen we graag meegeven aan bestuurders en ambtenaren als het gaat om innova^e, opgedaan in de afgelopen 3 jaar werken met gemeenten.

4.1. Gemeenten willen wel én niet innovatief zijn Gemeenten willen graag innova^ef zijn. Zowel bestuurders als ambtenaren zie de meerwaarde in van vernieuwing, en ze beseffen dat ze als gemeente vaak niet vooroplopen met de nieuwste technologien en ontwikkelingen. Die wil en behoebe blijkt duidelijk uit de gesprekken die wij met bestuurders en ambtenaren hebben gehad. Tegelijker^jd is ‘de organisa^e’ niet al^jd goed ingericht voor innova^e. Deels komt dat door de vele onzekerheden die innova^e met zich meebrengt. Zeker als dat gekoppeld wordt aan de verantwoordelijkheden die een gemeente hee_: zij moet rekening houden met risico’s, poli^eke wil & momentum, belangen & wensen van burgers, lopende ini^a^even, en ethische zaken zoals privacy & data-loca^e (in geval van AI toepassingen). Daarnaast is iedere grote en geves:gde organisa:e per defini:e bureaucra:sch, en daarin komt innova:e las:g van de grond: systemen zijn ingesleten en moeilijk te veranderen. Dit betekent niet dat een gemeente achterover kan leunen en niet hoe_ te innoveren omdat het niet kan. Want er kan zeker heel veel, mits op de juiste manier aangepakt.

4.2. Innovatie start met een probleem Veel mensen denken dat innova^e een nieuwe technologie is, een nieuw proces, of iets anders nieuws. Maar wij hebben geleerd dat innova^e niets is zonder een probleem. Die nieuwe technologie of dat nieuwe proces kan namelijk alleen meerwaarde hebben als het een probleem oplost. Daarom moet innova^e al^jd beginnen bij het zoeken naar problemen. In ons geval deden we dat door ambtenaren te vragen “waar lig je ’s nachts wakker van?”, of in ieder geval “met welke uitdagingen ben je het meest bezig?”. Hier volgden vaak erg interessante antwoorden uit. Zo leerden we dat isola^e een grote opgave is voor gemeenten, maar dat spouwmuren vaak te duur zijn en veel ruimte innemen. Dat leidde tot de ontwikkeling van het project Isola^epanelen (zie 3.1). En zo gaven ambtenaren aan dat zwembaden veel gas en geld kosten, en begonnen we daaraan te rekenen. We hebben ook geleerd om door te vragen naar het probleem, waarom een probleem als probleem wordt ervaren en wat er al gedaan wordt. Enkele ambtenaren zagen hi`estress en wateroverlast op bedrijventerreinen als groot probleem, dus we gingen aan de slag met oplossingen bedenken. Toen we echter die oplossingen presenteerden aan een groep ondernemers op een bedrijventerrein, kwamen we tot heel andere inzichten. Zij ervaarden het probleem van hiJestress en wateroverlast helemaal niet.

Wel gaven ze aan moeite te hebben met (duurzame) elektriciteit, wat leidde tot het project Solar Carport. Soms kwamen we te laat achter de échte vraag. Zo onderzochten we het omze`en van restwarmte naar elektriciteit, maar bleek er bij producenten weinig behoe_e. Ook bij robo^ca zagen we interesse voor het concept, maar het bood (nog) geen oplossing voor urgente problemen. De innova^e ontstaat als we dan nieuwe technologieën of processen koppelen aan de problemen. Zoals dat met AI gebeurde. AI kan een oplossing bieden voor de werkdruk en achterstand van bepaalde processen. Probleem helder, oplossing gevonden: dan kan innova:e ontstaan.

4.3. Experimenteer! Bij een nieuwe technologie vragen ambtenaren (en bestuurders) zich vaak af: wat is ons beleid hierop? Ze wachten tot er beleid is om er mee te starten. Dat klinkt logisch, maar nieuwe technologie is per defini^e moeilijk te begrijpen. Resultaat is dat dit beleid vaak te weinig rich^ng gee_. Beleid is van nature algemeen en soms moeilijk concreet te maken, maar zeker voor nieuwe technologie blijb beleid vaak te vaag en daardoor mul:-interpretabel, wat juist leidt tot meer onzekerheid welke rich^ng de gemeente op wil. Ons advies is daarom om al^jd te starten met experimenteren met nieuwe technologie, zodat je beter beleid kan maken. Een goed voorbeeld is AI. Wij hebben gezien in onze samenwerking dat sommige gemeenten niet willen starten omdat er nog geen beleid is. Andere gemeenten gebruiken de vrijheid om juist te experimenteren. Dat laatste zien wij als veel succesvoller: zo wordt en kennis opgebouwd, en kennis van toepassingen is essen^eel om voor nieuwe technologie goed beleid te maken. Experimenteren dus, maar wel op een veilige manier. Dat zagen we bij de gemeente Ro`erdam goed in het project ‘AI-ondersteuning verwerken aanvragen’.

Er was data nodig om een demonstra^emodel te testen, en de betrokken ambtenaar hee_ zelf een aantal pseudo-aanvragen gemaakt op basis van echte aanvragen, zodat het model getest kon worden met die pseudo-aanvragen, terwijl data van burgers niet in een experimenteel AI-model terecht kwam.

4.4. Een ‘innovatiemakelaar’ koppelt problemen aan (technische) oplossingen Een grote meerwaarde van het Region of the Future programma was dat wij de koppeling konden verzorgen tussen probleem en (technische) oplossing. Belangrijk was dat we enerzijds konden zoeken naar problemen en die duidelijk konden definiëren, en anderzijds ook in de buitenwereld konden zoeken naar oplossingen. Dit vraagt vaardigheden (doorvragen, definiëren, etc.), kennis (stand der innova:e) en :jd die ambtenaren vaak niet allemaal beschikbaar hebben. Ons advies is daarom om in gemeenten een ‘Innova:emakelaar’ aan te wijzen. Iemand die zijn collega’s helpt om te innoveren. Deze persoon hee_ het meeste effect als die is ingebed in de organisa^e (mogelijk bij afdeling Inkoop) en tegelijker^jd het perspec^ef hee_ om naar buiten te kijken. Die ^jd hee_ om zowel intern met collega’s te praten over diens uitdagingen, als extern met par^jen die oplossingen kunnen bieden. De meeste ambtenaren hebben geen ^jd voor deze ac^viteiten, terwijl ze wel waardevol zijn en essen^eel voor innova^e. Ons vermoeden is dat zo’n ‘Innova^emakelaar’ zijn salaris snel terugverdient om interne collega’s te helpen met hun werk efficiënter te doen. Mogelijk kan het interessant zijn om dit in MRDH verband te doen, omdat de lessen van de ene gemeente waarschijnlijk waardevol zijn voor het efficiënter werken van andere gemeenten.

4.5. Innovatie kost tijd; doorlooptijd Door de van nature voorzich^gheid van een gemeente is doorpakken uitdagend, en daarnaast hee_ implementa^e een lange doorloop^jd. Het hee_ niet al:jd zin om veel uren, moeite en geld te investeren op korte termijn: innova^e hee_ vaak ^jd nodig. Een mooi voorbeeld van succes dat soms jaren later daadwerkelijk komt is de Kartonhulp, een project uit 2021, uit het City of the Future programma (de voorloper van Region of the Future). De Kartonhulp is een hulpmiddel op het inzamelpunt waarmee bewoners hun karton kunnen insnijden zodat het makkelijk te

scheuren is en zo eenvoudiger in de container past. In 2024 werd deze daadwerkelijk geïmplementeerd in de gemeente Schiedam, doordat de leverancier van afvalcontainers deze in hun tenderaanbod had opgenomen. Daarnaast hee_ de gemeente Zwolle ons benaderd voor meer informa^e om het in hun gemeente te implementeren. Dit duurt onder andere lang omdat de tender voor een nieuwe afvalcontainer pas eens in de paar jaar opnieuw plaatsvindt. Ons advies is daarom om geduldig te zijn, maar ook om projecten niet te snel te laten vallen. Blijf daarom vasthouden aan projecten tot het momentum er is. We verwachten vooral dat de AI-projecten een vergelijkbaar traject zullen volgen. Na ini^eel enthousiasme van een pilot moet beleid afgemaakt worden en kost de implementa^e waarschijnlijk meer ^jd en geld dan verwacht. Mogelijk worden onverwacht grote risico’s (over het vertrek van data naar de VS bijv.) geïden^ficeerd. Maar op lange termijn zal implementa^e wel plaatsvinden, dus hou daar rekening mee.

4.6. Bestaande belangen kunnen innovatie remmen De gemeente Leidschendam-Voorburg gaf aan dat ze uitdagingen hadden met hun Soorten Management Plan (SMP). Dit SMP beschrij_ hoe omgegaan wordt met beschermde dier- en plantensoorten bij bouwprojecten, en wordt meestal uitgevoerd door een ecologisch bureau. Een goedgekeurd SMP versnelt het vergunningstraject van bouwprojecten, en bespaart daarmee wat ^jd en geld. Maar ecologische bureau’s hadden het te druk voor deze gemeente, dus wij gingen aan de slag om te kijken hoe zo’n SMP met technologie effec:ever kan worden opgesteld. Na een eerste verkenning gingen we in gesprek met een ecologisch bureau om te vragen hoe zij naar onze concepten keken. Toen bleek echter dat zij weinig interesse hadden in technologische verbetering. We zagen in dat technologische innova^e hun verdienmodel bedreigt: zij factureren op uurtarief, en ons product zou een ecologische analyse in minder uren laten plaatsvinden, dus productontwikkeling is niet in hun belang. In de gemeente Ro`erdam merkten we dat er ook een ander AI-project gaande was. Dit was voor sommige mensen las^g, zij vonden het niet handig om op meerdere plekken dezelfde innova^e te testen. Wij gingen in gesprek met de trekkers van het andere AI-project, en konden onze projectscope zo definiëren dat beide projecten naast elkaar konden bestaan.

Het resultaat is dat ons project veel inzicht geleverd hee_, en dat de gemeente nu beide projecten en resultaten goed kan vergelijken, juist door de verschillende aanpak. Als belangen aan het begin inzichtelijk en afgestemd zijn, leidt dit niet tot vertraging op het eind. Let op: dit betekent niet dat bij een experimenteel project alle mogelijke stakeholders betrokken worden. Ons advies is om het aantal stakeholders in de experimenteerfase juist tot een minimum te beperken om snelheid en focus te behouden. Bij het AI project bij de gemeente Ro`erdam is de IT-afdeling nog niet betrokken, om eerst te onderzoeken wat de concrete use-case is en om te bepalen of er wel genoeg meerwaarde in het project zit. Nu dat is afgerond worden andere stakeholders zoals strategisch adviseurs en privacy officiers betrokken.

4.7. Hoe als gemeente te werken met AI AI wordt soms gezien als wondermiddel, soms als grote bedreiging, en soms als oude wijn in nieuwe zakken. Zoals bij de meeste nieuwe technologieën zal het eindresultaat waarschijnlijk een combina^e zijn hiervan. AI kan een gemeente op meerdere manieren ondersteunen; vooral om efficienter te werken. In :jden van hoge werkdruk bij en een tekort aan goede ambtenaren en bestuurders zien wij veel

poten:e voor AI. Maar wel in een rol die past. Drie belangrijke lessen die wij hebben opgedaan in het werken met AI bij de gemeenten ^jdens Region of the Future zijn: AI ondersteunt, maar beslist niet. Gebruik AI om informa^e te ordenen, analyseren en inzichtelijk te maken, maar niet om besluiten te nemen. Besluitvorming blij_ mensenwerk en is gebaseerd op originele en volledige informa^e. Bij het project om subsidieaanvragen te helpen beoordelen, zal een AI bijvoorbeeld nooit een sugges^e doen of een project moet worden afgewezen of toegekend: de AI helpt alleen om snel inzicht te geven, bijv. waar fouten in een aanvraag kunnen (!) zi`en, en welke elementen uit de aanvraag extra aandacht vragen. Blijf actueel – AI ontwikkelt razendsnel. Aan het begin van het AI-project konden we de begro^ng van een subsidieaanvraag nog niet analyseren met AI, maar 4 maanden later was dat wel mogelijk. De techniek staat niet s^l; regelma^g bijpraten door AI-experts helpt om op de hoogte te blijven van de nieuwste ontwikkelingen. Start met een probleem, en experimenteer. De inzichten uit 4.1 en 4.2 zijn specifiek toepasbaar voor AI. We merkten dat algemene gesprekken over de poten^e of risico’s van AI enkel polariserend werken en niet tot voortgang leiden.

Bij een concrete use-case worden de poten^e en de risico’s helder, en zagen we enerzijds veel meer enthousiasme, en anderzijds veel meer realisme. Experimenteren is natuurlijk wel belangrijk in een gesloten en veilige omgeving, bijvoorbeeld met pseudo-data zoals in Ro`erdam (zie 4.3)

4.8. In de energietransitie worden warmtepompen onderschat Er zijn vele innova^es in de energietransi^e die interessant zijn om te noemen. Belangrijkste hier is wij zien dat gemeenten onderscha`en hoeveel mensen voor warmtepompen kiezen. We zien hiervoor drie ontwikkelingen. Ten eerste onderschaJen gemeenten hoeveel warmtepompen er geïnstalleerd worden. Dat zijn er vaak meer dan verwacht (200.000 per jaar), en daarnaast worden de lucht-lucht warmtepompen (beter bekend als ‘de airco’) niet meegenomen in de meeste berekeningen. Jaarlijks worden 300.000 airco’s geinstalleerd. Vaak ini^eel voor verkoeling, maar steeds vaker (ook) voor verwarming. Deze aantallen worden vaak onderschat. Ten tweede wordt in de berekening voor een warmtepomp al^jd meegenomen dat een huis geisoleerd moet worden. Dat hoe_ alleen geen voorwaarde te zijn: isoleren is wel al:jd verstandig, maar het hoeb niet in de business case van een warmtepomp te worden meegenomen. A•ankelijk van het type woning en type warmtepomp is isola^e zelfs niet nodig. En ook een grotere radiator kan zorgen dat een warmtepomp voldoende verwarmt en dat isola^e voor een sluitende business case niet nodig is. Ten derde vindt er veel innova:e plaats op het gebied van warmtepompen. Een voorbeeld is Tarnoc, een van de bedrijven uit YES!Del_ die we ook hebben verbonden aan de gemeente Den Haag voor een pilotproject.

De Tarnoc turbineketel is een hoog temperatuur warmtepomp die de huidige cv-ketel op dezelfde plek vervangt, geen buitenunit hee_ en door alle installateurs kan worden geplaatst. Deze is nu nog duurder dan reguliere warmtepompen, en focust zich op dit moment op monumentale panden. Over een paar jaar zal de prijs wel dalen. Wij adviseren deze ontwikkelingen mee te nemen in het bepalen van het warmtebeleid, onder andere omdat het electriciteitsnet hier niet op voorbereid is.

5. Financiën Deze wordt opgesteld in samenwerking met de TU Delft administratieve afdeling. In augustus en september zal ook een accountantscontrole plaatsvinden. Hierna zal de financiële rapportage in dit document verwerkt worden.

6. Appendices Overzicht contactpersonen van MRDH-gemeenten voor projecten Region of the Future Nb: naast deze contactpersonen zijn naar verwach^ng zo’n 100 extra ambtenaren bereikt in workshops en gesprekken. Contactpersoon Adri van Bommel Amanda Smit Amelia Oei Angela Vos

Gemeente Nissewaard Rijswijk Lansingerland Alphen aan de Rijn

Anne Karsbergen Arinda van der Meer Arjan van Etten Arno van Heerde

BAR-gemeente Den Haag Capelle aan den IJssel Den Haag LeidschendamVoorburg Rijswijk Rotterdam Maassluis Den Haag Den Haag Pijnacker-Nootdorp Pijnacker-Nootdorp LeidschendamVoorburg Maassluis Westland

Arnoud Strijker Bart Vlaar Bas van Kooperen Bernard Croonenburg Boris Jockin Bram van Hasselt Britt van der Plas Caitlin Koppe Debby Overvliet Derek van der Slot Desiree Albicher Dominic van Leeuwen Donny van der Dussen Edwin van der Lugt Eelco Schippers Elke van Saane Ellen Speetjes Ernest Maas Frank Doolaard Frank van Stiphout Franscoise Bonneveld Freyr van den Assem George Derksen

BAR-gemeente LeidschendamVoorburg Westland Schiedam LeidschendamVoorburg Delft Westland BAR-gemeente Delft Pijnacker-Nootdorp Lansingerland Capelle aan den IJssel

Kim van Houwelingen Kirsten van Adrichem Lilian Harteveld Lotte Bekenkamp Lotte Rietveld Maaike Zwart Maarten Hogenes Machiel Post

Krimpen aan den IJssel Capelle aan den IJssel Zoetermeer Rotterdam LeidschendamVoorburg Delft Alphen aan de Rijn Nissewaard

Marleen Scholten Martin Groen Maurice Claessen Michael van Hulst Michel van den Toorn Mitchel Bodde Mohsen Sianaki Monique Martens

Westland Pijnacker-Nootdorp Rotterdam Capelle aan den IJssel Maassluis Voorne aan Zee Rotterdam Delft

Nande Kootker Nathalie van Helvoort Nicole Abdellatif Nina Escriva Fernandez

Delft Rotterdam Delft

Nivard van der Graaf Patrick Segeren Pieter de Bruijn

Lansingerland Den Haag Capelle aan den IJssel

Remko Sanders Rita Berghuis Rob Schmidt Roel Scheffers Roy van den Broek Sander den Hollander Sander Meijers Sanjay Ghosh

Midden Delfland Delft Rotterdam Nissewaard Capelle aan den IJssel Delft Rijswijk Den Haag

Schiedam

Hanane Nait Hakou Achamlal Heerd Jan Hoogeveen Henk van der Hoeven Inez van Verseveld - Gerrits Inez van Verseveld-Gerrits

Saskia van Grinsven Sergej van 't Oosten Shannen Bont Souad Omri-Sesto Tess van der Zee

Krimpen aan den IJssel Rijswijk BAR-gemeente Pijnacker-Nootdorp Den Haag

Ingrid Alsemgeest Jan-Willem Mijnans Jennifer Verheij Jochem Cooiman

Rijswijk Delft Den Haag Wassenaar Wassenaar LeidschendamVoorburg Nissewaard Vlaardingen Rotterdam

Wesley Waser Wietske Strebus Wilco van Wijlandt Wouter van Rooijen

Joris Martens Jory Rombouts Kevin Verburgt Kim Hoefsmit

Delft BAR-gemeente BAR-gemeente Rijswijk

Yunna Zhang Yvo Hunink Yvonne Ramdin-Trip

Rijswijk Rijswijk Capelle aan den IJssel Rotterdam LeidschendamVoorburg Den Haag Rotterdam

Overzicht alle projecten Region of the Future in 2022-2025 Project

Domain

Project manager

AI support subsidie aanvragen (gemeente)

AI

Marieke

AI support vergunningaanvragen (gemeente)

AI

Marieke

Isolatiepaneel

Energy Transition

Marieke

Founder Team Recruitment (Venture Building)

Energy Transition

Arthur

Teamscan

Energy Transition

Wouter

AI-subsidieadviseur (bewoners)

AI

Marieke

Warmte innovaties (warmtepompen)

Energy Transition

Arthur

Inspiratieworkshop: Innovaties in Energietransitie

Energy Transition

Arthur

Solar Air Heater

Energy Transition

Philip

Samenwerking Grafisch Lyceum R’dam

Onderwijs

Arthur

Samenwerking ROC Mondriaan Delft

Onderwijs

Arthur

Webapplicatie berekening huisverwarming

Energy Transition

Arthur

Onbalans zwembad project (met warmtepomp)

Energy Transition

Lotte

SPOT theater with Ulrike Quade Company

Robotics

Arthur

Incentives VVE

Energy Transition

Lotte

Chatbot (AI Factory)

AI

Arthur

Wateroverlast animatie

AI, Energy Transition

Arthur

Support EVA in validation lab

Energy Transition, Robotics

Philip

Robotics in public space (use cases)

Robotics

Arthur

Soorten Management Plan oplossing

Energy Transition, Robotics

Marieke

Workshop Robotica in openbare ruimte

Robotics

Arthur

Tarnoc & gemeente Den Haag

Energy Transition

Arthur

Problemen met plaatsing wijktrafo's -> ondergronds?

Energy Transition

Wouter

Aansluiting bedrijventerreinen

Energy Transition

Philip

Solar Shield

Energy Transition

Arthur

Workshop AI en Ethiek

AI

Arthur

Delft’s Digitale Doolhof

AI

Arthur

AI voor Efficiënte Aanbestedingen

AI

Arthur

AI Analyse van de Spreidingswet

AI

Arthur

MBO en MKB Pionieren met AI

AI

Arthur

Ultimate passive house

Energy Transition

Eric

Stedin ‘filekaart’

AI, Energy Transition

Wouter

Groene façade

Energy Transition

Arthur

Inventarisatie passieve huizen

Energy Transition

Eric

Onbalans fonteinen

Energy Transition

Wouter

Heat to power

Energy Transition

Eric

Student Housing Evaluation

AI

Roy

Toekomstbestendige bedrijfsterreinen

Energy Transition

Roy

Beleid & perceptie: gastvrijheid

Robotics

Maneesh

Beleid: een robotvriendelijke samenleving

Robotics

Maneesh

Techniek: Smart Traffic Camera

Robotics

Maneesh

5G Businesspark Surveillance

Robotics

Maneesh

Autonome drones

Robotics

Maneesh

Samenwerking InHolland Delft

Onderwijs

Arthur

Bestuurscommissie EV 15 oktober 2025 Versie agendapost: BcEV

Onderwerp

Portefeuillehouder Portefeuille Aard

Evaluatie en presentatie resultaten programma Region of the Future (2022-2025) Mw. Zwart Innovatie (en digitalisering) Informatief

Gevraagd besluit 1. Kennisnemen van de resultaten van het programma Region of the Future 2022 – 2025. Context In de jaarafspraken met YES!Delft is opgenomen dat de evaluatie van het programma wordt geagendeerd in de bestuurs- en adviescommissie EV. In 2022 heeft YES!Delft voor een periode van drie jaar 1,5 mln euro ontvangen om het programma Region of the Future uit te voeren. In die periode heeft YES!Delft 43 projecten uitgevoerd. In de rapportage is aangegeven wat de resultaten waren van die projecten en wat de geleerde lessen en adviezen zijn die zij willen meegeven. Relatie met de taakvelden MRDH en de Strategische Agenda Het programma sloot aan bij de opdracht 2 van de Strategische Agenda: toekomstbestendige economie stimuleren; versterken innovatie-ecosysteem en innovatieprogramma’s. Het programma Region of the Future staat ook opgenomen in de Strategische Agenda. Motivering De bestuurscommissie EV wordt gevraagd kennis te nemen van de uitkomsten van het programma. Wat werkte wel in de aanpak van YES!Delft, wat minder en wat niet. Programmamanager Arthur Tolsma van YES!Delft zal ter vergadering een presentatie geven. Financiën N.v.t. Communicatie n.v.t. Bijlagen 1. Eindrapportage Region of the Future

Gevolgde procedure Bestuurscommissie Presidium Ambtelijk overleg Zienswijzetermijn Adviescommissie Anders, te weten

n.v.t. 1 oktober 2025 29 september 2025 n.v.t. n.v.t. n.v.t.

Verdere procedure Zienswijzetermijn Adviescommissie Dagelijks bestuur Algemeen bestuur Anders, te weten

n.v.t. 12 november 2025 (o.v.b.) n.v.t. n.v.t. n.v.t

Bekendmaking • Openbaar besluit: ☒ ja ☐ nee • Wettelijke bekendmaking: ☐ ja ☒ nee

Contactpersoon • H. van Rijn • h.vanrijn@mrdh.nl • Telefoonnummer (088-5445100)

Investor Relations Programma 2024 Rapportage Trends & Signalen Internationaal Vestigingsklimaat

Metropoolregio Rotterdam Den Haag / Provincie Zuid-Holland

IR Programma Doelstellingen: • monitoring van het Nederlandse en regionale vestigingsklimaat • verankering van bestaande activiteiten bij reeds gevestigde investeerders • ondersteuning bij realisatie van mogelijke uitbreidingsprojecten • inzetten van buitenlandse bedrijven bij de werving van nieuwe investeerders Uitvoering: • Door de drie Zuid-Hollandse Investor Relations partners: • InnovationQuarter (IQ) • Rotterdam Partners (RP) • The Hague & Partners(TH&P) • In opdracht van • Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA - onderdeel MinEZK) • Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH)

IR Programma Uitgangspunten: • 3.226 buitenlandse vestigingen in Zuid-Holland (2.691 binnen de MRDH) • IR partners bezoeken jaarlijks minimaal 288 bedrijven bij voorkeur op hoogste managementniveau (96 elk), strategische bedrijven krijgen voorrang • Organiseren evenementen gericht op verankering buitenlandse bedrijven • Volgen training ten behoeve van professionalisering op IR-vlak • De drie individuele rapportages voor de NFIA worden samengevoegd tot één rapportage voor geheel Zuid-Holland, met een sterke focus op de Metropoolregio Rotterdam Den Haag Financiering: • De totale waarde van het IR-Programma in Zuid-Holland bedraagt €450.000: • Hiervan wordt €225.000 gefinancierd door NFIA en €140.000 door MRDH • Overige €85.000 vanuit de eigen middelen (inzet) van de drie IR partners

Resultaten 2024 Aantal bedrijfsbezoeken plaatsgevonden in 2024: Unieke Waarvan Waarvan bedrijfsbezoeken strategische confirmed accounts* accounts** Door InnovationQuarter

115

19

28

Door Rotterdam Partners

111

18

11

Door The Hague & Partners

69

12

6

Totaal bezocht

295

49

45

Alleen unieke bedrijfsbezoeken worden in de bovenstaande tabel meegenomen, dubbele bezoeken zijn uitgesloten. Van de 295 bedrijven werden er een aantal in gezamenlijkheid door twee IR partners bezocht. Daarnaast zijn er 30 bedrijven meerdere malen in het jaar bezocht. Voor de rapportage werd dan ook de inhoud van alle 335 bezoekverslagen geanalyseerd. *Bezoek gebracht aan bedrijf aangemerkt als strategisch door NFIA en regiopartner. In 2023 werden in Zuid-Holland 49 bedrijven als nationaal strategisch aangemerkt. Landelijk zijn dat er circa 250. Een strategisch bedrijf wordt bij voorkeur gezamenlijk met de NFIA bezocht **Bezoek gebracht aan bedrijf aangemerkt als Confirmed (bedrijf dat in de afgelopen 3 jaar nieuw gevestigd is). Nationaal is de afspraak dat de verantwoordelijke acquisitieorganisatie een nieuw gevestigd bedrijf in de eerste drie jaar minimaal 1 keer per jaar bezoekt.

Herkomstland Land van herkomst United States China United Kingdom Japan India Germany Nederland* France Turkey Canada Taiwan Switzerland Brazil South Africa

# 53 48 19 19 17 17 13 9 9 8 8 7 6 6

Land van herkomst South Korea Sweden Belgium Australia Denmark Singapore Poland Ireland Finland Kuwait Spain Israel Lebanon Argentina

# 6 5 5 4 4 3 2 2 2 2 2 2 1 1

Land van herkomst Austria Morocco Italy Oman Peru Romania Norway Palestinian Territory Slovakia Saudi Arabia Serbia United Arab Emirates Thailand Armenia Luxembourg

* Buitenlandse NGO’s zijn in NL geregistreerd als Nederlandse stichting. Ook enkele buitenlandse start- en scale up’s kiezen ervoor om zich als Nederlands bedrijf te registreren

# 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

Vestigingsplaats Top 10 gemeenten met hoogste aantal bezoeken Gemeente

Aantal bezochte bedrijven

1. Rotterdam

108

2. Den Haag

89

3. Leiden

14

4. Delft

14

5. Rijswijk

9

6. Westland

9

7. Zoetermeer

9

8. Capelle a/d IJssel

6

9. Alphen aan den Rijn Ridderkerk, Noordwijk, Oegstgeest, 10. Dordrecht

4 3

IR Projecten 2024 Totaal aantal succesvol afgeronde IR projecten met bestaande investeerders: • In 2024 werden er in Zuid-Holland 17 projecten met bestaande investeerders succesvol afgerond. Het ging hierbij om: • uitbreidingen van bestaande activiteiten • toevoegingen van nieuwe activiteiten bij de reeds bestaande • verhuizingen vanuit elders in Nederland • of behoud van bestaande activiteiten • Vrijwel alle IR-projecten vielen in de categorie High Value wat betekent dat zijn van bijzondere toegevoegde waarde zijn voor de ontwikkeling van het regionale ecosysteem, de nationale economie of de internationale uitstraling. Zoals de uitbreidingen van Swisscom in Rotterdam en Airbus in Leiden: • https://www.rotterdam.info/en/swisscom-devops-five-years-in-rotterdam • https://airbusdefenceandspacenetherlands.nl/nl/airbus-tech-hub-van-start-in-nederland/

10 Aandachtspunten De belangrijkste trends & ontwikkelingen uit 2024 waren: 1. Zwalkend beleid en hoge regeldruk (nationaal en regionaal) 2. Geopolitieke onrust heeft grote impact 3. Personeelstekort blijft voor bedrijven een uitdaging 4. Elektriciteitsnet overbelast, verduurzaming en uitbreiding bemoeilijkt 5. Energieprijzen blijven hoog ten opzichte van onze concurrenten 6. Inflatiedruk en hoge financieringskosten remmen investeringen 7. Schaarse industriële en logistieke bouwgrond en ruimtegebrek in de haven 8. Stikstofproblematiek belemmert nieuwe initiatieven en bestaande bedrijven 9. Woningmarkt blijft krap en prijzen blijven hoog. 10. Protectionisme en veranderende handelsstromen door internationale steunprogramma’s

Geopolitiek Impact van geopolitieke ontwikkelingen: • De oorlog in Oekraïne, die inmiddels zijn derde jaar ingaat, heeft nog steeds grote gevolgen voor de wereldeconomie en internationale handelsstromen. Daarnaast heeft de oorlog in Gaza, die begon in oktober 2023, de geopolitieke instabiliteit verder vergroot. Conflicten in het Midden-Oosten zorgen voor verstoringen op de olie- en gasmarkten en versterken de bestaande fragmentatie van de wereldorde in machtsblokken. • De handelsrelaties tussen Europa, de Verenigde Staten en China blijven gespannen, mede door aanhoudende sancties en strategische industriepolitiek. In 2025 is duidelijk geworden dat het risico op handelstarieven is toegenomen, en zelfs het risico op een handelsoorlog tussen de EU en de VS is ontstaan. • Internationale bedrijven geven aan dat geopolitieke factoren – zoals de relatie tussen de EU en China of de gevolgen van Brexit – invloed hebben op hun besluitvorming. Toch wordt Nederland nog steeds gezien als een strategisch aantrekkelijke locatie binnen de EU, dankzij betrouwbare weten regelgeving, goede toegang tot markten en ondersteuning vanuit organisaties zoals de NFIA en regionale ontwikkelingsmaatschappijen. • Bedrijven ondervinden concurrentie van producten die uit de VS en China worden gedumpt. Ondernemingen die actief zijn in deze landen profiteren van staatssteun en minder strenge milieuwetgeving.

Arbeid Arbeidsmarkt • Een veelvoorkomende trend bij bedrijven die we in 2024 hebben bezocht, is een hoog personeelsverloop, waarbij werknemers vaak vertrekken voor betere salarisaanbiedingen elders. Bovendien hebben sommige bedrijven een ouder personeelsbestand, wat toekomstige wervingsuitdagingen met zich meebrengt gezien de toenemende vergrijzing. • Door sommige bedrijven wordt met lof gesproken over de samenwerking met universiteiten in de regio. PhD-studenten voltooien inhouse onderzoek en blijven daarna aan het bedrijf verbonden, of stages worden actief via universiteiten aangeboden om zo als werkgever op het netvlies van studenten te komen. • Er is een toename waarneembaar van internationaal personeel, met een aanzienlijk aantal werknemers afkomstig uit landen als India, Brazilië, Turkije en Oost-Europa. Dit internationale talent is positief voor het invullen van vacatures en geeft bedrijven de mogelijkheid om continuïteit en groei te borgen. Het brengt echter ook uitdagingen met zich mee, met name bij het vinden van geschikte huisvesting voor deze werknemers. • In sommige gesprekken gaf men aan dat mentale fitheid en welzijn binnen het team belangrijker zijn geworden dan puur bedrijfsgroei, en dat thema’s als immateriële waarde, ethiek en maatschappelijke positionering vaker terugkomen in gesprekken met (jonge) werknemers

Belasting Belastingklimaat en andere financiële vestigingsfactoren • Verschillende bedrijven hebben subsidies aangevraagd en ontvangen, zoals de SDE++-subsidie, hoewel inflatie de effectiviteit van deze subsidies heeft beïnvloed. Er zijn ook discussies over subsidies voor walstroom en andere milieu-initiatieven. Belastingvoordelen met betrekking tot investeringen in innovatie en duurzaamheid zijn eveneens een interessant onderwerp, waarbij bedrijven prikkels onderzoeken zoals de WBSO en de Innovation Box. • Rond de 30%-regeling voor kennismigranten was na de wijziging per 1 januari 2024 het nodige te doen. Bedrijven maken zich zorgen over de toekomst van de regeling na de zoveelste aanpassing van de voorwaarden. Voor enkele partijen in de IT-outsourcing was dit reden om minder werknemers in Nederland te stationeren. Bedrijven zijn duidelijk op zoek naar houvast in de ontwikkeling van de regeling. Een vorm van actieve communicatie is gewenst over de aanstaande ontwikkelingen, mijlpalen en eventuele acties die accounts zelf kunnen ondernemen om de regeling in de huidige vorm te behouden. • Een signaal dat niet onvermeld kan blijven, is dat incentives ‘vooraf’ in Nederland beter kunnen. Twee multinationals geven dit aan. Actiever industriebeleid in landen om ons heen stelt hen in staat om een deel van de opstartkosten van productie te dekken.

Dit soort incentives ontbreekt in Nederland.

Innovatie Innovatie • Nederland blijft een broedplaats voor innovatie, vooral in sectoren zoals ruimtevaart, biotech, cybersecurity en high-tech systems. Bedrijven maken veelvuldig gebruik van de sterke regionale ecosystemen, zoals in Delft, Leiden en Rotterdam, om samen te werken met universiteiten, TNO en medische instellingen als Erasmus MC. • Bedrijven ervaren het Nederlandse ecosysteem overwegend als sterk, dynamisch en rijk aan samenwerkingsmogelijkheden, vooral op het gebied van life sciences, ruimtevaart, cybersecurity en voedseltechnologie. De aanwezigheid van kennisinstellingen, innovatiehubs en regionale netwerken (zoals LBSP, Planet Bio, HSD Campus, Aerospace Delta, QDNL en Protein Port) wordt als grote meerwaarde ervaren. • Er wordt met enige regelmaat gebruikgemaakt van andere fiscale stimuleringsmaatregelen, zoals de WBSO of innovatiebox. Echter, vanwege onbekendheid of complexiteit is hier nog wel ruimte voor verbetering om meer bedrijven van de regelingen gebruik te laten maken. Enkele bedrijven schakelen externe adviseurs in voor ondersteuning voor het aanvragen van de WBSO en/of Innovatiebox.

Trends Locatie & Infrastructuur • Een van de meest opvallende positieve ontwikkelingen is de optimalisatie van slimme verkeersmanagementsystemen op onder meer de regionale snelwegen. Dankzij geavanceerde verkeerslichten, dynamische rijstrookindelingen en real-time verkeersinformatie is de doorstroming op knelpunten zoals de A16 en A20 verbeterd. De ingebruikname van de nieuwe A13-A16 verbindingsboog (groene boog) staat gepland voor eind 2025. Deze nieuwe verbinding tussen de A13 en A16/A20, zorgt straks voor een betere verdeling van het verkeer en zou voor minder druk op de bestaande (snel)wegen moeten zorgen. • Vooral bedrijven die actief zijn in cybersecurity, life sciences en hightech waarderen de aanwezigheid van gespecialiseerde campussen (zoals HSD Campus, Planet B.io en CIC Rotterdam) en de daar aanwezige faciliteiten. • De krapte op de kantorenmarkt wordt gevoeld, met name voor groeiende bedrijven (o.a. met zwaardere stroom aansluitingen) • Ook wordt de beperkte beschikbaarheid van gecombineerde kantoor- en labruimtes als een drempel ervaren. • Opzegging van huurcontracten wegens stijgende kosten (bijv. Noordwijk en The Hague Tech)is vaak complex.

Trends Locaties en Infrastructuur • Enkele bedrijven zijn terughoudend met uitbreiden vanwege hybride werken of beperkte budgetten. • De infrastructuur in Rotterdam wordt door veel bedrijven hoog gewaardeerd en vormt een solide basis voor hun activiteiten. De strategische ligging van de stad, met name de haven, wegen spoorverbindingen, is een belangrijk voordeel voor bedrijven. Chemiebedrijven in de Botlek profiteren van een uitgebreid pijpleidingnetwerk dat zich uitstrekt van Frankrijk tot Rotterdam, wat cruciaal is voor hun activiteiten. • Dankzij investeringen in nieuwe infrastructuur (ook uitbreidingen van het metronet), verduurzaming van het wagenpark en verbeterde integratie van verschillende vervoersmodaliteiten is het netwerk beter voorbereid op de groeiende mobiliteitsvraag. Toch blijven uitdagingen zoals capaciteitstekorten, onderhoud en de financiering van verdere uitbreidingen wel een punt van aandacht.

Trends Quality of Life • Openbaar vervoer wordt vaak genoemd als een belangrijk voordeel, waarbij veel werknemers gemakkelijk met de trein, fiets of auto kunnen reizen. De onlangs geopende Blankenburgtunnel heeft bijvoorbeeld de reistijd voor sommige werknemers aanzienlijk verkort. Het gemak van het openbaar vervoer is een veelvoorkomend thema, waardoor het voor werknemers gemakkelijker is om door de stad en de omliggende gebieden te navigeren. • Een terugkerend aandachtspunt is de woningmarkt. Vooral nieuwkomers ervaren problemen bij het vinden van geschikte en betaalbare woonruimte, mede vanwege lange wachttijden, huurcontracteisen en bureaucratische obstakels (zoals het ontbreken van loonstroken voor startups). • De balans tussen werk en privéleven in Nederland wordt ook geprezen, waarbij werknemers genieten van een goede balans tussen hun professionele en persoonlijke leven. Deze balans wordt ondersteund door de algehele kwaliteit van het leven in het land, waaronder toegang tot culturele activiteiten, goede gezondheidszorg en een veilige omgeving.

Trends Duurzaamheid • Voor veel bedrijven staat duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen (CSR) steeds vaker op de agenda, hoewel de mate van betrokkenheid sterk varieert. Sommige ondernemingen zijn voorlopers en integreren duurzaamheid structureel in hun strategie, terwijl andere bedrijven het onderwerp slechts beperkt of nog niet actief benaderen. • Milieu en energie-efficiëntie worden regelmatig genoemd als speerpunten. Zo worden elektrische wagenparken ingezet, gebouwen ingericht volgens BREEAM-normen en reststromen hergebruikt, bijvoorbeeld binnen circulaire economieprojecten of via recycling van verpakkingsmaterialen en installaties. Internationaal georiënteerde bedrijven hanteren vaak een mondiale duurzaamheidsstrategie, gericht op CO₂-reductie, ethisch ondernemen en het behalen van Sustainable Development Goals (SDG’s). • Bedrijven die sustainability in het business model hebben zitten bezitten veel ambitie om de volgende stap te zetten. Of het nu gaat om alternatieve eiwitten, circulariteit of duurzame energie ze zijn overtuigd dat toepassingen hierin de toekomst hebben. Flankerend overheidsbeleid is wel essentieel om de juiste snelheid in de marktontwikkeling te behouden.

Sectoren HTSM & Aerospace • Nederland blijft in 2024 een aantrekkelijke vestigingslocatie voor internationale bedrijven. De strategische ligging, hoogwaardige kennisinfrastructuur en sterke ecosystemen een logische keuze voor markttoegang en innovatie. HTSM en aerospace groeien stevig, mede door geopolitieke spanningen en digitalisering en daarmee gepaarde hang naar strategische autonomie • De HTSM-sector en AI-toepassingen blijven gestaag groeien, gevoed door sterke samenwerking met universiteiten. • Verschillende bedrijven voeren R&D-activiteiten uit in Nederland of hebben plannen daartoe. Voorbeelden zijn projecten rondom AI in satellieten, optische communicatie vanuit de ruimte, en slimme irrigatiesystemen. Samenwerkingen met consortia, incubators en publiek-private initiatieven (zoals TKI en WBSO) ondersteunen deze innovaties. • Hoewel de meeste bedrijven in deze sector geen directe verhuisplannen hebben, is er een groeiende behoefte aan flexibiliteit, schaalbaarheid en moderne voorzieningen. Clustervorming (zoals Unmanned Valley of House of Quantum) en nabijheid tot infrastructuur blijven aantrekkelijk.

Sectoren Maritiem & Haven • In de maritieme sector is er een opmerkelijke verschuiving naar duurzaamheid, waarbij bedrijven zich richten op dual fuel, methanol en alternatieve brandstoffen zoals ammoniak. Het doel is om in 2030 emissievrije schepen te introduceren. Daarnaast wordt het gebruik van vezelkabels in plaats van staal steeds gebruikelijker vanwege hun lichtere gewicht en vergelijkbare kwaliteit. • Bedrijven in de haven uitte zorgen over hoge energiekosten, die hun vermogen om hun efficiënte elektrolyzers continu te laten draaien belemmeren. Ze willen ook deelnemen aan CCS-projecten zoals Porthos, waarbij ze gebruikmaken van hun locatie op de Maasvlakte. Op dezelfde manier hebben bedrijven interne aanbestedingen voor extra productielijnen verloren vanwege netcongestie, wat de noodzaak van verbeterde energie-infrastructuur benadrukt. Agro & Food • Rondom agri-food en energie- en klimaattechnologie ontstaan nieuwe markten rondom irrigatie, waterstof en smart lighting, ondanks blijvend hoge energieprijzen.

Sectoren Cybersecurity / IT Tech • Het aantrekken van talent blijft een structurele uitdaging voor veel bedrijven in Nederland. Met name het vinden van technisch gespecialiseerd personeel, zoals operators, engineers, salesprofielen met sectorkennis en IT/development-specialisten, blijkt lastig. Bedrijven geven aan dat dit hun groei belemmert. • De Tech en IT accounts die in Den Haag zijn bezocht zijn unaniem positief gestemd over de markt. De digitalisering zet door en buitenlandse kennis mankracht middels contracting is daarbij een oplossing in verschillende sectoren zoals financiële dienstverlening, industrie en overheid. Life Sciences & Health • Toegang tot ecosystemen blijkt soms lastig, zeker voor buitenlandse bedrijven. Daarnaast vormt complexe regelgeving, zoals CE-certificeringen, MDR-wetgeving en EFSA-goedkeuring, een belemmering voor markttoetreding. • Het vinden van senior profielen en medewerkers met specifieke domeinkennis (zoals klinische studies, AI in farmacie, of high-tech productie) is moeilijk. Internationale bedrijven merken dat veel studenten en starters onvoldoende inzicht hebben in de soorten banen die beschikbaar zijn, en dat opleidingen soms niet goed aansluiten op de praktijk.

Sectoren Non-Profit & Non-Governmental Organizations (NGO) • NGO’s in het Haagse groeien gestaag door. De vele conflicten wereldwijd net als de druk op de internationale rechtsorde is daar debet aan. Dit levert voor hen opdrachten op. • Enkele NGO’s prijzen de samenwerking met Min BuZa naar aanleiding van de verkregen subsidies. Men stelt dat het partnership niet slechts transactioneel op basis van de subsidie wordt ervaren, maar dat er echt sprake is van samenwerking. Energie • Partijen in de Energy Sector hikken net als in 2023 tegen het niet volledig ontluiken van de markt voor toepassingen in duurzame energie aan. Dit moet niet veel langer op zich laten wachten. • In de energy sector blijven dezelfde innovatie toepassingen onderwerp van gesprek: Carbon Capture, Waterstof en Geothermie. • Over het algemeen tonen bedrijven in Rotterdam een sterke inzet voor duurzaamheid, ondanks de uitdagingen die gepaard gaan met regelgeving, marktacceptatie en investeringskosten. De samenwerking met overheidsinstanties en andere belanghebbenden blijft cruciaal om vooruitgang te boeken op het gebied van milieuvriendelijke praktijken en duurzame groei.

IR Events 2024 Evenementen waar buitenlandse bedrijven (Bu) aan deelnamen: Naam evenement

Datum

Organisator

Aantal Deelnemers

The Hague Energized #1

08-02-2024

The Hague & Partners

200 (20 Bu)

The Peace & Justice New Year’s Reception

01-02-2024

The Hague & Partners / Gem Den Haag

300 (30 Bu)

The Hague Energized #2

10-10-2024

The Hague & Partners

250 (25 Bu)

Zuid-Afrikaanse Business Braai

19-06-2024

InnovationQuarter en Rotterdam Partners 40 (10 Bu)

The Hague Energized #3

17-12-2024

The Hague & Partners

200 (25 Bu)

Prinsjesdaglunch

17-09-2024

TH&P / Gem Den Haag / IQ

300 (45 Bu)

Red Carpet Dinner 2024

07-10-2024

Rotterdam Partners

250 (10 Bu)

IR Partners Deze rapportage werd opgesteld door de 3 Investor Relations (IR) Partners in Zuid-Holland: InnovationQuarter Niels Krol (niels.krol@innovationquarter.nl) Rotterdam Partners Unal Sezisli (u.sezisli@rotterdampartners.nl) The Hague & Partners Laurens Kok (l.kok@thehague.com)

Westersingel 12 Postbus 21012 3001 AA Rotterdam Telefoon 088 5445 100 E-mail: informatie@MRDH.nl Internet: www.mrdh.nl Bankrekeningnummer: NL96 BNGH 0285 1651 43 KvK nummer:62288024

MEMO

Aan

Van Telefoon

Gezamenlijke adviescommissies Va & EV Berent Stapelkamp 088 5445 157

CC

Onderwerp

Datum

22 oktober 2025

Gespreksnotitie 12 november 2025 evaluatie werkwijze en informatiebehoefte adviescommissies

Geachte leden van de adviescommissies Va & EV, Deze memo is ter voorbereiding van het gesprek voor de adviescommissievergadering van 12 november. Ter voorbereiding delen we met deze memo vragen om 12 november met elkaar in gesprek te gaan. De aanleiding en achtergrond van het gesprek vindt u na de vragen in deze memo. Vragen over het adviesproces - Hebben informatiesessies twee weken voor de vergadering toegevoegde waarde? - Levert u input voor pre-adviezen? Waarom wel, waarom niet? - Is het opstellen van een pre-advies als tussenstap een verbetering van het adviesproces? Vragen over de vergaderingen - Als u terugdenkt aan de afgelopen tijd, welk type onderwerpen die op de agenda stonden vond u waardevol? - Hoe ervaart u de bespreking van onderwerpen die al ter zienswijze bij de gemeenteraden zijn geweest? De bespreking vindt plaats aan de hand van rode draden en daarna wordt geen advies uitgebracht maar integraal verslag gedaan aan het bestuur. - Hoe ervaart u het gezamenlijke deel van de vergadering met EV en Va samen? Informatiebehoefte gemeenteraadsleden & adviescommissieleden - Welke informatie heeft u nodig in uw controlerende taak als gemeenteraadslid? - Welke informatie heeft u nodig in uw adviserende taak als adviescommissielid? - Welke onderwerpen wilt u vanuit uw adviserende taak in de vergaderingen bespreken?

1

Aanleiding en achtergrond In het Actieplan evaluatie GR is afgesproken in gesprek te gaan over de doorontwikkeling van de adviescommissies en de informatiebehoefte van gemeenteraden. In dat kader kijken we op 12 november naar de eigen rol van de adviescommissies. In deze vergadering gaan we gesprek. Voor het uitwerken van de ideeën hebben we in het eerste kwartaal nog twee vergaderingen voor de nieuwe periode. We zijn benieuwd naar uw input! Er zijn drie redenen voor de agendering voor dit gesprek. Er komt een nieuwe raadsperiode aan, we hebben in 2023 een nieuwe werkwijze met pre-advies en informatiesessie afgesproken, en de GR is geëvalueerd. Nieuwe periode Met de aankomende gemeenteraadsverkiezingen is nu het moment om terug te kijken op de huidige periode en vooruit te kijken. Nieuwe werkwijze van adviseren De adviescommissies werken sinds 2023 met een nieuwe werkwijze van adviseren. Bij adviesvragen wordt uiterlijk twee weken voor de vergadering een informatiesessie gehouden. Vervolgens hebben leden een week de tijd om schriftelijk punten in te dienen. Als ambtelijke ondersteuning verzamelen we de input en schrijven een pre-advies. Dat wordt als nazending rondgestuurd. Tijdens de vergadering van de adviescommissie(s) bespreken we het agendapunt en het uit te brengen advies aan de hand van het het pre-advies.

Bij bespreking van zienswijzen liggen de rode draden voor ter bespreking bij de adviescommissies en wordt het verslag van de bespreking aangeboden aan het algemeen bestuur / de bestuurscommissie. Daarnaast is in 2023 ook afgesproken dat vergaderingen plaatsvinden in een raadszaal in de regio. Afronding van de evaluatie GR 2024 In 2024 is de Gemeenschappelijke Regeling geëvalueerd. Uit deze evaluatie is een actieagenda opgesteld, die het algemeen bestuur op 11 juli jl. heeft vastgesteld. Een van de acties is het inventariseren van de informatiebehoefte van gemeenteraden. Een andere actie is het aangaan van het gesprek om de rol van de adviescommissies duidelijker te krijgen. Het gesprek gaan we 12 november aan. Dat sluit ook aan bij welke informatiebehoeften gemeenteraden hebben en welke informatiebehoefte adviescommissies hebben. In de MRDH komt de veel informatie via uw eigen college naar uw gemeenteraden. De MRDH is verlengd lokaal bestuur, waar in de eerste plaats het eigen college de gemeenteraad informeert en verantwoording aan aflegt. Voor grote strategische keuzes en de P&C-cyclus heeft de MRDH een eigen taak gemeenteraden direct te informeren. Ook kunt u vragen stellen aan de MRDH door uw eigen MRDH-vertegenwoordiger in de bestuurscommissie of het algemeen bestuur aan te schrijven. De rol van de adviescommissies is en andere dan die van een gemeenteraad.

In deze heeft u een adviserende taak waarbij uw gevraagde en ongevraagde adviezen bijdragen aan de kwaliteit van de besluitvorming van de bestuurscommissies en het algemeen bestuur. De verschillende rollen vergen andere informatie. In de informatievoorziening willen we zo goed mogelijk bij de rol aansluiten, af te stemmen op wat u in welke rol nodig heeft.

2

Adviescommissie EV & Va 12 november 2025

Onderwerp

Aard

Vergaderplanning van de adviescommissies Economisch Vestigingsklimaat en Vervoersautoriteit MRDH 2026

Besluitvormend

Voorstel De vergaderplanning van de adviescommissies Economisch Vestigingsklimaat en Vervoersautoriteit MRDH 2026 vast te stellen. Context In artikel 7 van het instellingsbesluiten staat dat de adviescommissies jaarlijks minstens zo vaak vergadert als het algemeen bestuur en voorts zo vaak als de voorzitter dat nodig acht. Relatie met de taakvelden MRDH en de Strategische Agenda Tijdens de vergaderingen van de adviescommissies EV & Va worden diverse onderwerpen die betrekking hebben op de geformuleerde opdrachten uit de Strategische Agenda behandeld. Motivering De adviescommissies de data vast te stellen voor de reguliere vergaderingen. De vergaderingen van de (bestuurlijke) gremia zijn zoveel mogelijk op elkaar afgestemd, zodat de doorlooptijd van besluiten zo kort mogelijk is. Met deze planning is ook rekening gehouden met de vergaderingen van de P&C-cyclus, de vergadercyclus van het algemeen bestuur en de gezamenlijke behandeling van integrale MRDH-brede thema’s met de gezamenlijke adviescommissies. Als er voor besluitvorming in het algemeen bestuur of de bestuurscommissie een adviesvraag aan de adviescommissie ligt dan wordt twee weken voor de adviescommissievergadering een informatiesessie georganiseerd via MS Teams. Adviescommissieleden hebben dan een week tot woensdag 12.00 uur de tijd om input te leveren voor het preadvies.

Voor 2026 worden de volgende data en tijdstippen voorgesteld:

Bijeenkomst Informatiesessie woensdag 7 januari (online) Vergadering woensdag 21 januari Informatiesessie woensdag 18 februari (online) Vergadering woensdag 4 maart Vergadering woensdag 20 mei* Informatiesessie woensdag 3 juni (online) Vergadering woensdag 17 juni Vergadering woensdag 2 september** Werkbezoek woensdag 7 oktober *** Informatiesessie woensdag 4 november (online) Vergadering woensdag 18 november

Tijd AcEV 19.00 – 20.00 uur 18.00 – 20.00 uur 19.00 – 20.00 uur 18.00 – 20.00 uur 18.00 – 20.00 uur 19.00 – 20.00 uur 18.00 – 20.00 uur 18.00 – 20.00 uur 18.00 – 22.00 uur 19.00 – 20.00 uur 18.00 – 20.00 uur

Tijd AcVa 19.00 – 20.00 uur 19.00 – 21.00 uur 19.00 – 20.00 uur 19.00 – 21.00 uur 19.00 – 21.00 uur 19.00 – 20.00 uur 19.00 – 21.00 uur 19.00 – 21.00 uur 18.00 – 22.00 uur 19.00 – 20.00 uur 19.00 – 21.00 uur

* Vergadering sessie nieuwe adviescommissies ** Onder voorbehoud, we proberen de behandeling van de begroting voor het zomerreces te doen waardoor de vergadering zo vroeg na het reces niet nodig is. *** Werkbezoek

De vergaderingen van de AcEV beginnen om 18.00. De vergaderingen van de AcVa beginnen om 19.00. Indien er gezamenlijke onderwerpen zijn worden deze aan het einde van de EV en het begin van de Va vergadering geagendeerd. Voorafgaand aan de vergaderingen wordt een broodmaaltijd verzorgd. Communicatie Na vaststelling van de vergaderplanning worden via NotuBiz (https://mrdh.notubiz.nl/) gecommuniceerd. De adviescommissieleden krijgen een Outlook-uitnodiging (tot einde raadsperiode). Voor de nieuwe periode worden de uitnodigingen verstuurd aan de nieuwe leden.

Contactpersoon • Berent Stapelkamp • b.stapelkamp@mrdh.nl • 088 5445 100

Postbus 21012 3001 AA Rotterdam

Adviescommissies EV & Va MRDH

Datum

12 september 2025

Telefoon 088 5445 100 E-mail: informatie@mrdh.nl Internet: www.mrdh.nl KvK nummer: 62288024 Bankrekeningnummer NL96 BNGH 0285 1651 43 contactpersoon Joni Braas

Onderwerp

e-mail j.braas@mrdh.nl

Reactie op adviezen concept-ontwerp visie economisch vestigingsklimaat en concept-ontwerp mobiliteitsvisie

telefoonnummer 088 5445 100

Geachte adviescommissies, Op 12 september heeft het algemeen bestuur gesproken over de concept-ontwerp visie op het Economisch Vestigingsklimaat en de concept-ontwerp mobiliteitsvisie. Hierbij hebben wij ook kennisgenomen van uw adviezen van 16 juli jl. namens beide adviescommissies. U heeft ons een aantal aanvullende aandachtspunten en inzichten meegegeven voor beide concept-ontwerp visies. We waarderen uw adviezen. Het algemeen bestuur betrekt de aangedragen adviezen in de verdere uitwerking van de definitieve versies en de daaropvolgend op te stellen uitvoeringsprogramma’s waar u vanzelfsprekend bij wordt betrokken. Deze adviezen worden opgenomen in de actielijst voor de uitwerking van de definitieve visies. Het algemeen bestuur is voornemens om de noodzakelijke acties op te pakken en de visies als leidraad te hanteren bij toekomstige beleidskeuzes. De regio staat voor complexe opgaven zoals internationale afhankelijkheid, vergrijzing, ruimtegebrek, druk op de woning- en arbeidsmarkt en toenemende ongelijkheid. De visies dragen bij aan de koers uit de Strategische Agenda 2023– 2026: ‘Meer welvaart én welzijn voor de mensen die in de metropoolregio Rotterdam Den Haag wonen, werken en leven’. Voor het eerst ontwikkelden we gezamenlijk twee samenhangende visies die een vooruitstrevend en ambitieus toekomstbeeld schetsen.

Via de gebiedsgerichte/corridor-aanpak worden de keuzes zichtbaar vertaald naar de verschillende gebieden in de metropoolregio Rotterdam Den Haag. Hieronder geven we per visie aan hoe we met uw adviezen omgaan. Advies op concept-ontwerp visie op het Economisch Vestigingsklimaat Focus op vijf economische clusters Wij hebben uw advies overgenomen en aangegeven dat de kaart indicatief is. Behoud ruimte voor lokale werkgelegenheidsgroei Uiteraard sturen wij niet op verdringing van lokale behoeften; regionale en lokale werkgelegenheidsgroei gaan hand in hand en zorgen in goede samenhang voor een sterke regio. In de uitwerking wordt steeds gezocht naar de optimale balans en inzet.

Albrandswaard, Barendrecht, Capelle aan den IJssel, Delft, Den Haag, Krimpen aan den IJssel, Lansingerland, Leidschendam-Voorburg, Maassluis, MiddenDelfland, Nissewaard, Pijnacker-Nootdorp, Ridderkerk, Rijswijk, Rotterdam, Schiedam, Vlaardingen, Voorne aan Zee, Wassenaar, Westland en Zoetermeer.

Regionale propositie defensie In de uitwerkingen zetten we in op het benutten van economische kansen vanuit de defensieopgave binnen de 5 regionale economische clusters. Bereikbaarheid werklocaties In de uitwerkingen wordt een goede bereikbaarheid steeds meegenomen (ook in samenhang met de inzet vanuit de Mobiliteitsvisie). In deze concept-visie op het Economisch Vestigingsklimaat is juist de samenhang tussen mobiliteit en economisch vestigingsklimaat een belangrijk uitgangspunt. Goede afstemming met de Mobiliteitsvisie Het in samenhang opstellen van beide concept-visies onderstreept de noodzaak die wij zien om op beide pijlers van MRDH effectief inzet te plegen en resultaat te boeken. In de uitwerking van beide visies is o.a. de gebiedsgerichte aanpak een voorbeeld dat we ook na vaststelling de samenhang blijven bewaken. Inzet alle partijen op bijdragen aan weerbare beroepsbevolking Wij dragen vanuit beide visies bij aan het versterken van de weerbaarheid, steeds in nauwe samenwerking/afstemming met partijen in het veld. Komende periode zal dit thema in de adviescommissie terugkeren. Advies op concept-ontwerp mobiliteitsvisie Corridoraanpak De corridoraanpak wordt gezien als een krachtig instrument om mobiliteitsvraagstukken gebiedsgericht aan te pakken.