14 a Adviescommissie_Economisch_Vestigingsklimaat_12_november_2025_12-11-2025

Adviescommissie Economisch Vestigingsklimaat 12 november 2025 Agenda

Datum Aanvang Locatie Voorzitter Eindtijd

01.0

12-11-2025 18:00 Raadszaal Delft, Markt 87, 2611 GS Delft K.J. Kayadoe 20:00

Opening en Mededelingen

De agenda bevat de agenda voor de AcEV, de gezamenlijke AcEV-AcVa, en de AcVa. Conceptagenda AcEV - AcVa 12 november 2025 02.0

Evaluatie Region of the Future

Tijdens de vergadering wordt de eindrapportage Region of the Future gepresenteerd. De rapportage zit bij de stukken. Volgende week sturen we de presentatie toe. Als achtergrondinformatie zit ook de agendapost van de bestuurscommissie EV bij de stukken. Eindrapportage 'Region of the Future' Agendapost bestuurscommissie EV Evaluatie Region of the Future 03.0

Innovation Quarter IRP: Rapportage Trends & Signalen Internationaal Vestigingsklimaat

Het is onzeker of het onderwerp 12 november behandeld kan worden, als er iets veranderd in de agenda hoort u dat volgende week. IQ Investor Relations Rapportage 2024 MRDH 04.0

Ter informatie

04.1

Videoverslag openbaar deel gezamenlijke vergadering 3 september

1

De vergadering is terug te kijken op het NotuBiz-kanaal van de MRDH: https://mrdh.notubiz.nl/vergadering/1320575

05.0

Rondvraag en sluiting vergadering

U kunt uw eventuele inhoudelijke vragen die bij de rondvraag wil stellen van te voren mailen aan k.meijer@mrdh.nl.

06.0

Opening en mededelingen gezamenlijke vergadering

07.0

Gesprek informatiebehoefte en werkwijze

Ter voorbereiding van het gesprek op 12 november delen we deze memo met vragen. De agenda en overige stukken volgen volgende week. Reminder: vanwege de landelijke verkiezingen is er 29 oktober geen informatiesessie. 20251112 Gespreksmemo adviescommissies 12 november 08.0

Vergaderplanning 2026

Vergaderplanning adviescommissies EV & Va 2026 09.0

Ter informatie

09.1

Reactie algemeen bestuur op adviezen concept-ontwerp visie economisch vestigingsklimaat en concept-ontwerp mobiliteitsvisie

2

Reactiebrief AB inzake advies AcVa en AcEV 09.2

MRDH-podcastserie Samen Vooruit

De 21 gemeenten van de Metropoolregio Rotterdam Den Haag werken aan een visie op Mobiliteit en een visie op Versterking van het Economisch Vestigingsklimaat. Op dit moment liggen deze visies voor zienswijze bij jullie gemeenteraden. We willen raadsleden helpen bij hun afweging door podcasts te maken met meedenkers: In acht afleveringen komen specialisten aan het woord met expertise op het gebied van mobiliteit of economie. Zo hebben we de volgende experts al in de studio gehad. Bert van Wee, emeritus-hoogleraar Transportbeleid van de TU Delft en Pieter Litjens van CROW Jeanet van Antwerpen, lid van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructu en publicist Jan Jager Ben je benieuwd? Hier kun je de nieuwste aflevering met Emile Klep (Middin) en Linda Boot (directeur RET) beluisteren: [https://mrdh.nl/podcast]([https://mrdh.nl/podcast](https://mrdh.nl/podcast) "https://mrdh.nl/podcast") Of zoek op Metropoolregio Podcast in je favoriete podcastapp.

09.3

Videoverslag openbaar deel gezamenlijke vergadering 3 september

De vergadering is terug te kijken op het NotuBiz-kanaal van de MRDH: https://mrdh.notubiz.nl/vergadering/1320575

10.0

Rondvraag en sluiting gezamenlijke vergadering

3

CONCEPTAGENDA

Vergadering Adviescommissie Economisch Vestigingsklimaat en Adviescommissie Vervoersautoriteit Woensdag 12 november 2025 (Stadhuis, Grote Markt 87, Delft) Een broodmaaltijd voor de commissieleden staat vanaf 18.30 uur klaar. Indien u niet aanwezig kunt zijn, zien wij graag een afmelding tegemoet.

1. Vergadering AcEV 18.00 – 19.00 uur 1. Opening en mededelingen • Vaststellen van de agenda. 2. Evaluatie Region of the Future Gevraagd aan de adviescommissie: Kennis te nemen van de evaluatie Region of the Future (2022-2025). Toelichting: YES!Delft heeft voor een periode van drie jaar gewerkt aan slimme, schone, gezonde en duurzame nieuwe technologie, die bijdragen aan oplossingen voor de grote regiooverstijgende uitdagingen uit de Groeiagenda Zuid-Holland. Afgesproken is de resultaten, geleerde lessen en adviezen te bespreken in de bestuurscommissie en adviescommissie EV. 3. Innovation Quarter IRP: Rapportage Trends & Signalen Internationaal Vestigingsklimaat Gevraagd aan de adviescommissie: Kennis te nemen van de rapportage Trends & Signalen Internationaal Vestigingsklimaat. Toelichting: Als onderdeel van het Investor Relations Programma wordt jaarlijks een rapportage Trends & Signalen Internationaal Vestigingsklimaat opgesteld. In de adviescommissievergadering wordt de rapportage gepresenteerd. 4. Ter informatie 4.1 Videoverslag openbaar deel AcEV vergadering 3 september 5. Rondvraag en sluiting vergadering Indien u een vraag heeft voor rondvraag, wordt u verzocht deze uiterlijk 24 uur van tevoren door te geven aan bestuurlijkezakenVA@mrdh.nl. Gezamenlijke vergadering AcEV en AcVa, 19.00 – 20.00 uur 6.

Opening en mededelingen gezamenlijke vergadering • Vaststellen van de agenda. • Mededeling Vervolg Brede Welvaart 7. Gesprek informatiebehoefte en werkwijze

Pagina 1 van 3

8. Vergaderplanning 2026 Gevraagd aan de adviescommissie: U wordt gevraagd de vergaderplanning 2026 vast te stellen. 9. Ter informatie 9.1 Reactie algemeen bestuur op adviezen concept-ontwerp visie economisch vestigingsklimaat en concept-ontwerp mobiliteitsvisie 9.2 MRDH-podcastserie Samen Vooruit 9.3 Videoverslag openbaar deel gezamenlijke vergadering 3 september 10. Rondvraag en sluiting gezamenlijke vergadering Indien u een vraag heeft voor rondvraag, wordt u verzocht deze uiterlijk 24 uur van tevoren door te geven aan bestuurlijkezakenVA@mrdh.nl. Volgende vergadering (bij instemming met vergaderplanning 2026): Woensdag 21 januari 2026 EV: 18.00 – 20.00 uur Va: 19.00 – 21.00 uur

Vergadering AcVa, 20.00 – 21.00 uur 11. Opening en mededelingen vergadering • Vaststellen van de agenda. 12. Themapresentatie Programma’s & Projecten Toelichting: Wij lichten onze portefeuille van mobiliteitsprogramma’s en projecten toe. We geven aan hoe wij samenwerken met onze partners en welke maatschappelijke impact wij bereiken. Naast de grote en meer bekende projecten, geven we aandacht aan een aantal kleinere en nieuwe projecten. 13. Benoeming mevrouw Van Wifferen als plaatsvervangend voorzitter Gevraagd aan de adviescommissie: In te stemmen met de benoeming van mevrouw Van Wifferen als plaatsvervangend voorzitter van de AcVa. Toelichting: 16 juli hebben we stilgestaan bij het vertrek van de heer Mekers als plaatsvervangend voorzitter. In die vergadering en de eerste vergadering na het reces is u gevraagd of u plaatsvervangend voorzitter wil worden. Mevrouw Van Wifferen heeft aangegeven deze taak op zich te willen nemen.

Pagina 2 van 3

14. Ter informatie 14.1 Videoverslag openbaar deel AcVa vergadering 3 september 14.2 Verslag besloten deel AcVa vergadering 3 september 15. Rondvraag en sluiting vergadering Indien u een vraag heeft voor rondvraag, wordt u verzocht deze uiterlijk 24 uur van tevoren door te geven aan bestuurlijkezakenVA@mrdh.nl.

Pagina 3 van 3

Eindrapportage 19 september 2025 Contact: Arthur Tolsma, arthur@yesdelft.nl

Inhoudsopgave 1.

2.

3.

4.

Inleiding .................................................................................................................................... 3 1.1.

Introductie: MRDH .......................................................................................................... 3

1.2.

YES!Delft ......................................................................................................................... 3

1.3.

Het Region of the Future programma .............................................................................. 3

Evaluatie van het programma ................................................................................................... 5 2.1.

Evaluatie doelstellingen ................................................................................................... 5

2.2.

Evaluatie per thema .......................................................................................................... 7

2.3.

Evaluatie werkwijze methode .......................................................................................... 7

2.4.

Evaluatie ontwikkeling ecosysteem ................................................................................. 8

2.5.

Evaluatie samenwerking Onderwijsinstellingen .............................................................. 9

2.6.

Evaluatie werkwijze in teams ......................................................................................... 10

2.7.

Betrokkenheid gemeenten en ambtenaren...................................................................... 12

2.8.

Ervaringen deelnemende partners .................................................................................. 13

2.9.

Bespaarpotentieel ........................................................................................................... 13

2.10.

Spin-out bedrijven uit Region of the Future................................................................... 15

Projecten en resultaten ............................................................................................................ 16 3.1.

Projecten in thema Energietransitie................................................................................ 16

3.2.

Projecten in thema AI ..................................................................................................... 19

3.3.

Projecten in thema ‘Robotica in de Openbare Ruimte’.................................................. 23

Inzichten & adviezen voor bestuurders................................................................................... 25 4.1.

Gemeenten willen wel én niet innovatief zijn ................................................................ 25

4.2.

Innovatie start met een probleem ................................................................................... 25

4.3.

Experimenteer! ............................................................................................................... 26

4.4.

Een ‘innovatiemakelaar’ koppelt problemen aan (technische) oplossingen .................. 26

4.5.

Innovatie kost tijd; doorlooptijd ..................................................................................... 26

4.6.

Bestaande belangen kunnen innovatie remmen ............................................................. 27

4.7.

Hoe als gemeente te werken met AI............................................................................... 27

4.8.

In de energietransitie worden warmtepompen onderschat ............................................. 28

5.

Financiën ................................................................................................................................. 29

6.

Appendices .............................................................................................................................. 30

1. Inleiding Voor u ligt de eindrapportage van het Region of the Future project, uitgevoerd in samenwerking tussen de MRDH en YES!Delft. Dit Region of the Future-programma (verder: ROTF) heeft als doel om de innovatiekracht van de regio te versterken. Het programma is in juli 2022 begonnen en is 1 juni 2025 geëindigd.

1.1. Introductie: MRDH De Metropoolregio Rotterdam Den Haag (verder: MRDH) is een samenwerkingsverband van 21 gemeenten in de regio rondom Rotterdam en Den Haag. De MRDH is opgericht om op regionaal niveau het economisch vestigingsklimaat te versterken en de bereikbaarheid te verbeteren. De MRDH fungeert als een samenwerkingsplatform waarin deelnemende gemeenten gezamenlijke uitdagingen aanpakken en samenwerken aan projecten die de gehele regio ten goede komen. Het doel is om de concurrentiepositie van de regio te versterken, duurzame ontwikkeling te bevorderen en de levenskwaliteit voor de inwoners te verbeteren.

1.2. YES!Delft YES!Delft is een startup incubator en accelerator gevestigd in Delft. YES!Delft ondersteunt tech-startups met diverse training programma’s, netwerk naar klanten en financiers, mentors en kantoorruimte. Er is geen winstdoelmerk en er wordt geen aandelenbelang in de startups genomen, waardoor YES!Delft onafhankelijk kan opereren. De sterke kwaliteit van de begeleiding en het ecosysteem wordt erkend door de vele aanmeldingen van startups uit heel Europa en erkenning in internationale lijstjes van top incubators. Er zijn dan ook veel internationale succesverhalen, zoals Ampelmann met €100M+ investering. De startups die de YES!Delft programma’s doorlopen zijn significant succesvoller, zo is bijvoorbeeld 82% nog actief na 5 jaar (dit is gemiddeld rond de 20%). Wanneer ze groeien brengen ze hoogkwalitatieve werkgelegenheid naar de regio. Ook als de bedrijven uiteindelijk verkocht worden, met Epyon als goed voorbeeld: opgericht in 2005 door 3 voormalig TU Delft studenten, werden ze verkocht aan ABB. De werkgelegenheid ging echter niet verloren, want de werknemers wilden niet verhuizen, omdat ze geworteld waren in de regio. Hierdoor heeft ABB nu een kantoor in Nederland (Delft), dat is gegroeid naar 300 werknemers.

1.3. Het Region of the Future programma Region of the Future is een innova^eprogramma dat van 2022-2025 werd uitgevoerd door YES!Del_ in opdracht van de MRDH. Het programma bouwde voort op het succesvolle City of the Future programma en rich`e zich op strategische, regionale vraagstukken die nieuwe technologische doorbraken vereisten (zogenaamde Horizon 2-innova^e). Doelstellingen programma Het programma had als doel bij te dragen aan de ambi^es uit de Groeiagenda Zuid-Holland en het versterken van de economische topposi^e van de regio, door: 1. Het creëren van stage- en afstudeeropdrachten op mbo-, hbo- en wo-niveau 2. Het s^muleren van nieuwe bedrijvigheid via startups en scaleups 3. Het versterken van de samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheid

4. Het ontwikkelen van schaalbare technologische oplossingen voor regionale uitdagingen Thema’s Het programma hee_ bij de start vier hoofdthema’s gekozen waarin de projecten onderzoek doen naar innova^e: 1. Energietransi^e: technologische oplossingen voor gasloze systemen en CO2-reduc^e 2. Robo^ca: veilige inzet van robo^ca in de openbare ruimte 3. Slimmere logis^ek: vermindering van verkeersbewegingen in binnensteden 4. Urban Data: betaalbare real-^me data voor beleidsbeslissingen Werkwijze methode De methode van Region of the Future is geïnspireerd op het ‘MIT Media Lab’ concept; één van de meest succesvolle innova^ehubs ter wereld en onderdeel van de befaamde MIT Universiteit in Boston (VS). De basis van dit concept is dat mul^disciplinaire teams werken aan maatschappelijke vraagstukken. Het innova:e ecosysteem De variëteit en kwaliteit van het innova^e ecosysteem is essen^eel voor de gekozen werkwijze en voor succesvolle innova^e in het algemeen. Region of the Future opereerde daarom vanuit drie fysieke innova^ehubs voor valida^e- en ontwikkeling van de complexe technische innova^es: Del_ (focus op Energietransi^e), Ro`erdam (Robo^ca in de openbare ruimte & Slimmere logis^ek) en Den Haag (Urban Data). Aangezien de diverse par^jen uit het innova^e ecosysteem samenwerken wilde het programma ook bijdragen aan verdere versterking van het reeds bestaande innova^e ecosysteem.

Werkwijze teams Per domein werden mul^disciplinaire teams geformeerd bestaande uit studenten, technische experts, ondernemers en probleemeigenaren uit gemeenten. De samenwerking tussen onderwijs (studenten), startups en ervaren professionals was hierin erg belangrijk. Deze teams doorliepen een gestructureerd traject: van probleemdefini^e via technische en marktvalida^e naar prototyping en pilots. Toegevoegde waarde voor gemeenten Region of the Future onderscheidde zich van het bestaande City of the Future programma door de focus op complexere, regionale vraagstukken die niet met bestaande technologie opgelost konden worden. Waar City of the Future zich rich`e op directe gemeentelijke problemen (Horizon 1), focuste Region of the Future zich op de grote maatschappelijke uitdagingen die nieuwe technologische combina^es vereisten. Het programma wilde gemeenten toegang bieden tot een netwerk van technische exper^se, studententalent en ondernemerschapsknowhow, waarbij alle ontwikkelde oplossingen direct konden worden getest en gevalideerd in de prak^jk.

2. Evaluatie van het programma 2.1. Evaluatie doelstellingen In de afgelopen 3 jaar hee_ het programma Region of the Future bijgedragen aan het versterken van de economische topposi^e van de regio door het bereiken van de volgende doelstellingen: Doelstelling

Resultaten Region of the Future 2022-2025

1. Het creëren van stage- en afstudeeropdrachten op mbo-, hbo- en wo-niveau

- Doordat de samenwerking met het Grafisch Lyceum Ro`erdam en het ROC Mondriaan Del_, hebben 70 MBO studenten in verschillende jaren stageopdrachten gedaan voor YES!Del_ startups. - Over de jaren hebben 60 WO en HBO studenten in de mul^disciplinaire Region of the Future teams gewerkt naast hun studie om ervaring op te doen met de innova^eve werkwijze om zo te werken aan toekomstbestendige vaardigheden. - Uit het programma zijn 2 spin-offs ontstaan: Whitebox AI (2024, link) en IsoQuick (2025). Deze zijn uitstaan direct uit projecten van het Region of the Future team met gemeenten, om de innova^es naar de markt te brengen als startup. - Tijdens het programma zijn 10 overige startups geholpen met opdrachten of introduc^es aan gemeenten of andere par^jen. - Niet alle samenwerkingen waren succesvol; het blijkt dat gemeenten door hun structuur vaak niet goed passen als klant voor een startup. Gemeenten zi`en vaak vast aan lange termijn overeenkomsten, de eisen aan leveranciers passen soms niet bij startups, en de bureaucra^e past vaak niet bij de snelheid van startups. - Wel zijn ook succesverhalen te vieren, zoals de samenwerking tussen de gemeente Den Haag en Tarnoc over innova^eve warmtepompen (zonder buitenunit). Hier wordt een pilot gebouwd in de Stadskwekerij in Den Haag.

Een ander succes is de gemeente Ro`erdam die de AI van startup ArkIntel inzet om subsidieaanvragen efficiënter te (helpen) beoordelen. - Door de samenwerking met de diverse onderwijsinstellingen zijn in totaal 150 MBO studenten, 80 HBO studenten en 30 WO studenten in contact gekomen met innova^eve werkwijze en met startups door stageopdrachten, gastcolleges of werkbezoeken aan YES!Del_. De samenwerking tussen YES!Del_ enerzijds en GLR en ROC Mondriaan anderzijds zijn bestendigd en zullen de komende jaren worden doorgezet. - Gemeenten en startups hebben samengewerkt in diverse projecten met mooie resultaten (zie hoofdstuk 3 voor meer details). Diverse samenwerkingen zijn nu bezig met een vervolg na afloop van het Region of the Future programma. - In de diverse projecten zijn 100+ bedrijven, onderzoekers en experts betrokken om innova^es te valideren op technische en

2. Het s^muleren van nieuwe bedrijvigheid via startups en scaleups

3. Het versterken van de samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheid

4. Het ontwikkelen van schaalbare technologische oplossingen voor regionale uitdagingen

commerciële haalbaarheid. Hierdoor is meer begrip voor elkaar ontstaan en is kennis en perspec^ef gedeeld. - In deze projecten is contact geweest met 200+ ambtenaren, in individuele gesprekken en workshops, om zo ook de werkwijze en kennis over de thema’s over te dragen aan beleidsmakers. - In een veer^gtal projecten is aan technologische innova^e gewerkt op de vier thema’s. Zoals te verwachten bij Horizon 2 innova^e hebben diverse projecten niet geleid tot implementa^e gezien de complexe technologie en markt. Maar een ^ental projecten hee_ geleid tot concrete oplossingen voor regionale uitdagingen (zie hoofdstuk 3 voor een beschrijving van de diverse projecten). - Deze concrete oplossingen leiden tot een bespaarpoten^eel van € 27.950.000 per jaar voor de MRDH regio (zie paragraaf 2.9 voor meer details).

Veel van de doelstellingen zijn per defini^e moeilijk meetbaar, en de beschrijving van de diverse projecten verder in dit eindrapport geven een beter beeld, maar de belangrijkste doelstellingen zijn vertaald in kengetallen welke hieronder zijn geëvalueerd. Specifiek kengetallen: Doelstelling Adop^e gemeenten

Doelstelling na 3 jr. 10 - 15

Resultaat 17

Adop^e buiten regio

10 gemeenten

2 gemeenten, 7 overig

Poten^ële besparing gemeenten

€ 15.000.000 € 45.000.000

€ 27.950.000

Toelich:ng Bijna al het contact met gemeenten hee_ geleid tot deelname in projecten Gem. Alphen ad Rijn & Noordwijk, par^jen als Stedin, IQ, PZH die dicht bij de regio staan, en bedrijven uit heel NL. Voor details zie paragraaf 3.9

Werkgelegenheid vanuit startups

5 startups/ 50 banen

Werkgelegenheid vanuit scaleups Betrokken gemeenten

Na 5 jaar: 2 scaleups / 150 banen 21

2 nieuwe startups 9 bestaande startups n.v.t.

2 spin-offs vanuit ROTF, 9 startups geholpen met nieuwe projecten, 10-15 banen gecreëerd (Pas meetbaar over 2 jaar)

19

Met alle gemeenten is diverse keren contact opgenomen, wat leidde tot gesprekken met 19 gemeenten. Gezien het enthousiasme van enkele instellingen hee_ hier focus van samenwerking op gelegen.

Betrokken WO 2 onderwijsinstellingen HBO 5 MBO 5

WO 6 HBO 2 MBO 2

Betrokken studenten

WO 45 HBO 30 MBO 30

WO 60 HBO 110 MBO 150

Door het enthousiasme van docenten en studenten zijn meer studenten bereikt dan verwacht

2.2. Evaluatie per thema Aan het begin van ROTF zijn 4 thema’s gedefinieerd. Er werd gestart met Energietransitie, Robotica in de openbare ruimte en Urban data, later aangevuld met Slimme logistiek. Eind 2022 is besloten om het thema Slimme logistiek onder Urban Data te laten vallen, en een project te doen op het gebied van het voorkomen van verkeershinder. In overleg met ZHB (Zuid-Holland Bereikbaar) is een pilot van een ‘verkeersonline’ app (vergelijkbaar met ‘Weeronline’) ontwikkeld, maar deze heeft weinig tractie gekregen. Daardoor is in 2023 besloten het project te stoppen, en te focussen op projecten met meer aandacht. In 2023 en zeker in 2024 is geleerd dat specifiek Urban data minder relevant is voor ambtenaren en bestuurders, maar AI des te meer. De projecten hebben daardoor meer focus gekregen op AI, en minder op Urban Data. De kennis van Urban Data is wel gebruikt en de studenten die hierbij betrokken waren hebben na enkele AI-projecten ook een AI spin-out gestart. We leerden in 2024 ook dat het thema ‘Robotica in de openbare ruimte’ een belangrijke ontwikkeling is, maar wel voor de wat verdere toekomst. In gesprekken met gemeenten hebben wij ervaren dat de interesse van ambtenaren niet zo sterk is en weinig concreet. In tegenstelling tot de andere thema’s waarvoor veel enthousiasme was.

Vandaar dat we in samenspraak met MRDH hebben besloten om het thema Robotica af te ronden in het jaar 2024. Zoals gezegd is er wel erg veel interesse geweest voor de thema’s Energietransitie en AI. Bij inspiratieworkshops die we over deze thema’s organiseerden was de opkomst hoog en de discussie geanimeerd. In deze workshops konden wij ook diverse nieuwe projectideeën valideren op de potentie daarvan, wat ook erg waardevol was. Zie meer in het overzicht van de projecten in het vorige hoofdstuk.

2.3. Evaluatie werkwijze methode De methode die Region of the Future gebruikte is gebaseerd op een inmiddels bewezen Impact-Hub concept in de Verenigde Staten, van origine bij de fameuze universiteit MIT. Hierbij werd het volgende proces gevolgd: Probleem definitie met gemeenten

Marktvalidatie

Technische validatie

PoC bouwen

Testen met gemeenten

Implementatie / venture building

Vooral de probleemdefinitie met gemeenten bleek belangrijk: zonder probleem is er immers geen innovatie. Het was soms lastig voor ambtenaren om niet te starten vanuit een concrete aanleiding voor een gesprek, en daarmee bleek het soms lastig om een eerste gesprek te plannen. Maar daarna werkte deze aanpak erg goed: ambtenaren lopen tegen veel uitdagingen aan en waren bereid hier open over te zijn zodat wij daarna konden zoeken naar oplossingen. Dit komt overeen met wat YES!Delft ondernemers

altijd leert als ze bij ons binnenkomen: “don’t fall in love with your solution, fall in love with the problem!” De marktvalidatie is natuurlijk essentieel, maar wel breder dan alleen in de beginfase: ook een business case die na een Proof of Concept (PoC) gemaakt kon worden bleek waardevol. Bij de technische validatie en het bouwen van een PoC bleek de meerwaarde van de teamsamenstelling. De kennis en aanpak van ondernemende professionals met inhoudelijke ervaring op een thema, gecombineerd met ambitieuze en leergierige studenten werkte erg goed. Hierdoor kon zowel effectief als efficiënt worden gewerkt. Het testen met gemeenten werkte ook goed, ambtenaren waren welwillend om mee te denken. De implementatie is nog niet overal toegepast, door twee redenen. Enerzijds doordat we focussen op Horizon 2 innovaties: nieuwe technologie en die moet nog verder ontwikkeld worden voordat ze door gemeenten kan worden toegepast. En anderzijds doordat gemeenten het moeilijk vinden om nieuwe technologie te implementeren, zie ook aanbevelingen voor beleidsmakers.

2.4. Evaluatie ontwikkeling ecosysteem Het Region of the Future programma hee_ de samenwerking binnen het regionale innova^e-ecosysteem op meerdere vlakken versterkt. Door het mul^disciplinaire karakter van de projecten ontstonden nieuwe verbindingen tussen par^jen. De samenwerking met gemeenten is fundamenteel verbeterd. Waar niet alle gemeenten YES!Del_ kenden als incubator voor techstartups, hebben zij nu een helder beeld van de kennis die YES!Del_ kan bieden: inzicht in de nieuwste innova^es én de capaciteit om snel proof-of-concepts te ontwikkelen voor complexe vraagstukken. Gemeenten weten nu de weg te vinden naar YES!Del_ en durven eerder aan te kloppen met innova^eve uitdagingen. Een concreet resultaat is dat gemeenten direct in contact zijn gebracht met relevante startups uit het netwerk. Zo werkt startup ArkIntel inmiddels samen met meerdere gemeenten waaronder Del_, Ro`erdam en Pijnacker-Nootdorp - verbindingen die zonder het programma niet tot stand waren gekomen. Voor startups bracht het programma waardevolle inzichten in hoe gemeenten func^oneren en welke vraagstukken er spelen. Dit helpt hen bij het ontwikkelen van relevante oplossingen en het navigeren van overheidsprocessen. Het programma hee_ ook het onderwijs beter verbonden aan het innova^e ecosysteem. Studenten van MBO tot WO maakten kennis met het werken bij startups via stages en projecten.

Specifiek waardevol waren de samenwerkingen met ROC Mondriaan en Grafisch Lyceum Ro`erdam, waarbij MBO-studenten voor het eerst structureel betrokken werden bij innova^eprojecten. Het enthousiasme van studenten hiervoor maakte dat zij ac^ever kijken naar de mogelijkheid om bij startups te gaan werken, in plaats van dat ze vooral kijken naar grotere organisa^es. Ook voor YES!Del_ startups was de kennismaking met MBO-talent bijzonder en erg waardevol. Veel YES!Del_ startups hebben oprichters met een universitaire achtergrond en onderscha`en ini^eel vaak de waarde van MBO-geschoolde medewerkers. Het programma toonde aan dat MBO'ers specifieke vaardigheden inbrengen voor prak^sche implementa^e en klantcontact. Dit hee_ geleid tot nieuwe stages en aanstellingen.

Met diverse andere par^jen is contact geweest; van de provincie Zuid-Holland tot Stedin tot overige par^jen in het innova^e ecosysteem. Specifiek met Innova^on Quarter vonden gedurende het hele programma reguliere afstemgesprekken plaats. Hoewel IQ geen directe rol speelde in de gemeentegerichte projecten, leidde de samenwerking wel tot betere onderlinge afstemming van dienstverlening aan startups. Het fonds UNIIQ investeert in diverse YES!Del_ startups en ook vanuit business development is er nu structureel contact. Door deze afstemming kunnen startups beter geholpen worden zonder dubbel werk van beide organisa^es.

2.5. Evaluatie samenwerking Onderwijsinstellingen Om meer achtergrond te geven over de samenwerking met onderwijsinstellingen volgt hier een overzicht van diverse ac^viteiten met betrekking tot deze samenwerking. Grafisch Lyceum RoJerdam Voor het vak Anima^e hebben MBO studenten van het Grafisch Lyceum Ro`erdam anima^es ontwikkeld voor diverse projecten. In samenwerking met de docenten hebben de studenten zelfstandig een video gemaakt waarin zij een uitleg moesten doen van een nieuwe technologie. De docenten hebben met YES!Del_ de opdracht ontwikkeld, de studenten moesten die daarna zelfstandig uitvoeren. In 2024 hebben de studenten anima^es gemaakt voor het Robo^ca team van Region of the Future, waarin de meerwaarde van de robothond Spot werd uitgelegd. In 2025 hebben we deze samenwerking uitgebreid naar twee startups waarvoor ‘explanima^ons’ gemaakt zijn: video’s waarin hun product en/of proposi^e werd uitgelegd. Zowel de studenten als de docenten hebben de samenwerking als waardevol ervaren, en deze wordt daarom ook na het Region of the Future programma gecon^nueerd. Zoals een docent het beschrij_: “Het waren ontze,end leuke samenwerkingen tussen ons, de studenten en de bedrijven – dank daarvoor! Nogmaals bedankt voor het leggen van deze mooie connec>es. In het najaar is er weer ruimte voor nieuwe projecten.

Hopelijk tot dan!” ROC Mondriaan Via het Region of the Future programma hee_ YES!Del_ ook contact gelegd met het ROC Mondriaan. In samenwerking met de docenten hee_ dit geleid tot een aantal concrete ac^es en ac^viteiten: 1. Workshop ondernemerschap: voor een selec^e van de studenten in de minor technicusengineering hee_ YES!Del_ in 2024 een college in het curriculum ondernemerschap verzorgd. 2. Projectopdracht Robo^ca: In het kader van het domein Robo^ca in de openbare ruimte kreeg een groep studenten de opdracht om een applica^e te ontwikkelen voor de openbare bibliotheek in Del_ (DOK). Deze opdracht hee_ plaatsgevonden in 2024. 3. Projectopdracht produc^e stage: een team van studenten is gekoppeld aan een YES!Del_ startup (Tiler) voor het ontwikkelen van automa^serings-hardware die zij nodig gaan hebben in de produc^e van hun draadloze laadtegel. Hiermee raakt de opdracht zowel aan de domeinen Energietransi^e en Robo^ca.

4. Projectopdracht produc^e stage 2025: na het succes in 2024 is in 2025 opnieuw een samenwerking met een YES!Del_ startups gestart: CIWI. Dit programma loopt door tot november 2025 dus tot na het einde van Region of the Future, en dit versterkt de con^nuering van de samenwerking tussen YES!Del_ en ROC Mondriaan na het Region of the Future programma. De contacten zijn overgedragen zodat deze samenwerking nog jaren plaats kan vinden. 5. Tot slot was een belangrijk punt voor ROC Mondriaan de mogelijkheid om de projecten te kickstarten met een bezoek bij YES!Del_. Voor de 30 technische MBO studenten was het bezoek een mooi schoolreisje gezien de hightech innova^es bij YES!Del_ en een introduc^e over de robothond Spot. Zie ook het verslag van ROC Mondriaan op h`ps://techniekict.rocmondriaan.nl/digitalopera^ons-centre/2025/02/03/derdejaarsstudenten-technicus-engineering-trappenprojecten-af-bij-yesdel_/. Samenwerking HBO Met Hogeschool Inholland (loca^e Del_) zijn connec^es gelegd en versterkt, met een aantal concrete samenwerkingen als gevolg. Zo is Inholland gekoppeld aan het stage- en talentennetwerk van YES!Talents, waarmee de studenten in aanmerking komen voor stages bij YES!Del_ startups.

En voor een betere bekendheid van YES!Del_ onder Inholland studenten is YES!Del_ betrokken bij het vak “engineering and entrepreneurship”, waarmee de ondernemende kwaliteiten van de studenten worden geprikkeld. Hierdoor kon ook de kennis en werkwijze van YES!Del_ aan studenten worden overdragen. Het is daarnaast mogelijk voor studenten Inholland om door te stromen naar de YES!Del_ programma’s voor ondernemers, wat in het verleden ook gebeurd is met voorbeelden als AgriDataInnova^ons. Bij de Haagse Hogeschool is een project gedaan met 30 studenten over technische toepassingen voor robo^ca. De robothond Spot hee_ hierbij als voorbeeld gediend, zodat direct zichtbaar werd wat een robot kon doen. Zoals bij alle projecten waar Spot een rol speelde, inspireerde Spot direct het publiek in de mogelijkheden van robo^ca: vaak werden deze nog onderschat tot de studenten Spot daadwerkelijk zagen rondlopen en taken uitvoeren. Samenwerking WO Universiteiten zijn op 2 manieren betrokken: enerzijds door gastcolleges te geven over innova^e en anderzijds door studenten van universiteiten in het team op te nemen. Er zijn gastcolleges gegeven op de TU Del_, en er is bij events over innova^e van de Erasmus Universiteit Ro`erdam in gesprek gegaan met studenten over innvoa^es. Hierdoor zijn 30 studenten ac^ef betrokken bij het programma (en nog zo’n 100 passief).

2.6. Evaluatie werkwijze in teams Het programma star`e met een decentrale teamstructuur waarbij per loca^e (Del_, Ro`erdam, Den Haag) zelfstandige teams werden gevormd rond de drie focusthema's. Deze teams bestonden uit studenten van zes verschillende hogescholen en universiteiten, aangevuld met zes externe professionals die inhoudelijke kennis meebrachten op de gebieden Energietransi^e, Robo^ca en AI, en medewerkers van YES!Del_ met diepe kennis van de innova^ewerkwijze. Deze aanpak leverde in het eerste jaar veel inhoudelijke vooruitgang op - er werd substan^ële kennis ontwikkeld binnen elk domein.

Na evalua^e van het eerste jaar bleek echter dat de drie solitaire teams te weinig contact hadden met gemeenten, mede omdat dit contact voornamelijk centraal werd georganiseerd door de programmaleider. Om dit te verbeteren werd de organisa^e aangepast naar een centrale structuur met een managemen`eam van drie personen (algemeen, technisch en opera^oneel) dat verschillende projec`eams per project of thema aanstuurde. Dit centrale team nam de leiding over alle projecten en zorgde voor betere afstemming met gemeenten. Deze aanpassing bleek effec^ef, ook omdat een aantal projecten thema-overs^jgend van karakter werden. Een goed voorbeeld is de ontwikkeling van een AI-chatbot die burgers helpt bij het aanvragen van verduurzamingsubsidies - een project dat zowel AI-exper^se als kennis van energietransi^e vereiste. De combina^e van studenten en ondernemende professionals vormde een van de grootste succesfactoren van het programma. De professionals konden duidelijk definiëren wat er moest gebeuren en gaven rich^ng aan de projecten, terwijl studenten met deze heldere instruc^es snel en effec^ef uitvoering konden geven. Cruciaal was dat de betrokken professionals niet alleen inhoudelijke exper^se op hun thema hadden, maar ook ervaring met innova^ef ondernemerschap.

Deze werkvorm creëerde een ideale leeromgeving waarin studenten veel konden leren van ervaren professionals en tegelijker^jd met grote zelfstandigheid aan betekenisvolle projecten konden werken. Veel studenten gaven aan dat hun betrokkenheid bij Region of the Future een van de meest waardevolle bijbanen uit hun studie^jd was - een indica^e dat het programma niet alleen concrete resultaten opleverde, maar ook bijdroeg aan de ontwikkeling van toekoms^g talent. Er is in de teams met ongeveer 30 verschillende studenten gewerkt tijdens de duur van het 3-jarige programma. Deze studenten hadden een achtergrond bij de volgende universiteiten en opleidingen: • TU Delft: Industrieel ontwerpen, Computer Science, Robotica, Systems & Control, Werktuigbouwkunde, Bouwkunde • Universiteit Leiden: Life Sciences • Hogeschool R’dam: Watermanagement • Erasmus Universiteit: Economie • Universiteit Utrecht: AI, Computer Science • Tilburg University: Internationaal Recht

2.7. Betrokkenheid gemeenten en ambtenaren Wij waren posi^ef verrast door het enthousiasme van de diverse ambtenaren voor onze ac^viteiten, en de bereidheid tot meewerken als we eenmaal in gesprek waren. De gesprekken die we hebben gehad leidde vaak tot meer gesprekken (met hun collega's). Wel was het las^g om een eerste afspraak te krijgen: als het programma niet bekend was waren ambtenaren voorzich^g, wat ook erg begrijpelijk is gezien de veelheid aan ini^a^even en de werkdruk bij gemeenten. Dit verschilde ook significant per thema (zoals in 4.1 beschreven). Ook per gemeente verschilde de intensiteit van het contact. Bij vooral kleine gemeenten was het las^g om binnen te komen gezien de werkdruk en de focus: grotere gemeenten hadden in onze ervaring meer ^jd en ruimte. Uiteindelijk is met 19 van de 21 gemeenten samengewerkt, waarbij het contact verschilde van het organiseren van een workshop voor ambtenaren van diverse gemeenten tot het uitvoeren van een pilotproject specifiek voor een gemeente. Bij het uitvoeren van zo’n project voor een gemeente specifiek, zijn vaak de inzichten gedeeld met andere gemeenten die interesse hadden in dat thema. Een voorbeeld is het AI-project bij de gemeente Ro`erdam waarvan de lessons learned zijn gedeeld met de gemeente Del_, Maassluis, Pijnacker-Nootdorp en Den Haag. Zie hieronder een overzicht van gemeenten met wie is samengewerkt.

Een overzicht van alle contactenpersonen voor projecten is te vinden in de bijlage.

Wassenaar

LeidschendamVoorburg Den Haag Zoetermeer Rijswijk PijnackerNootdorp

Westland

Lansingerland

Delft

MiddenDelSand Capelle aan den IJssel

Rotterdam Maassluis

Schiedam

Krimpen aan den IJssel

Vlaardingen Voorne aan Zee Ridderkerk Albrandswaard Nissewaard

Overzicht samenwerkingen gemeenten

Barendrecht

2.8. Ervaringen deelnemende partners In de laatste maand van het programma is enkele contactpersonen gevraagd naar hun mening over de samenwerking binnen Region of the Future. Hierbij drie van deze reac^es. 1. Naar aanleiding van de samenwerking tussen het MBO ROC Mondriaan vertelt Mariëlle Stolp (projectleider Digital Opera^ons Centre) het volgende: “YES!Del) speelt voor ons een sleutelrol in het verbinden van hightech aan onze mboopleidingen. Dankzij hun netwerk en inzet konden wij onze studenten koppelen aan jonge, innovaBeve startups; organisaBes die niet alleen inhoudelijk interessant zijn, maar waar studenten ècht de ruimte krijgen om te leren en serieus genomen worden. Die samenwerking is geen vanzelfsprekendheid: het vraagt - naast Bjd - ook wederzijds begrip en lef. Maar als we willen dat nieuwe technologie straks ècht landt in het bedrijfsleven – en zeker in het mkb – dan moeten we nú investeren in samenwerking tussen mbo-onderwijs en innovaBe." 2. Naar aanleiding van het deelnemen aan een ‘inspira^eworkshop Energietransi^e’ bij de gemeente Leidschendam-Voorburg vertelt Elke van Saane (beleidsmedewerker Duurzaamheid) het volgende: "We vonden de sessie echt top! Volgens mij hee) iedereen wel iets nieuws geleerd, en van meerdere collega’s heb ik gehoord dat ze het heel inspirerend vonden. Ik zal je in aparte mails in contact brengen met LoPe, Hanne en Debby.

Zij praten inderdaad heel graag verder over warmtepompen, het SMP en subsidies. Nogmaals bedankt voor jullie Bjd en inzet!” 3. Naar aanleiding van de samenwerking tussen de gemeente Ro`erdam met betrekking tot het AIproject ‘ondersteuning subsidieaanvraag’ vertelt Maurice Claessen (Bedrijfscontaczunc^onaris in Noord en Prins Alexander) het volgende: “Het is preWg werken met YD!. Ze begrepen onze problemaBek als gemeentelijke dienstverlener en kwamen met een veelbelovende technische oplossing. Samen hebben we flinke stappen gezet in de ontwikkeling van ondersteuning bij subsidieaanvragen. Zo maken we het hele werkproces gebruiksvriendelijker en efficiënter.”

2.9. Bespaarpotentieel Bij de projecten met de meeste poten^e is een berekening gedaan om te kijken naar het jaarlijkse bespaarpoten^eel van deze projecten. Hierbij is gekeken naar de poten^ële financiële impact van het project in de desbetreffende gemeente, met daarna de poten^e in de totale MRDH. De berekeningen zijn gebaseerd op realis^sche aannames en bestaande prak^jkvoorbeelden, waar mogelijk onderbouwd met lokale gegevens (bijvoorbeeld uit Ro`erdam) en vervolgens opgeschaald naar het niveau van de MRDH. In de meeste gevallen is gewerkt met conserva^eve scha{ngen, zoals een bereik van slechts 10% van de doelgroep of een gema^gde kostenbesparing. Hierdoor blij_ het ingescha`e bespaarpoten^eel realis^sch en haalbaar. Voor elk project is gekeken naar de directe financiële impact – zoals energiebesparing, vermindering van externe inhuur of ^jdsbesparing op personeelskosten – met een nadruk op structurele jaarlijkse baten.

De gehanteerde uitgangspunten (zoals tarieven, gebruiksintensiteit en schaalgroo`e) zijn transparant weergegeven bij elk project. Deze inscha{ngen geven gemeenten en de MRDH als geheel een indica^e van de poten^e om op termijn middelen vrij te maken of efficiënter in te ze`en. Project

SamenvaQng van rekenwijze

Isola^epanelen

De MRDH-regio telt ongeveer 1 miljoen woningen. Van deze woningen heeft 15% een E-, F- of G-label (ca. 150.000 woningen). We gaan uit van een bereik van 10% van deze woningen (15.000 woningen). Het isoleren van één muur per woning levert een gemiddelde energiebesparing van €200 per jaar op. In de MRDH zijn ongeveer 36 gemeentelijke zwembaden. Per zwembad kan een besparing van €200.000 per jaar worden gerealiseerd door over te stappen op duurzame warmtebronnen. De externe inhuur voor een SMP kost €300.000– €1.000.000 per gemeente, voor een periode van 5 jaar. Als 21 gemeenten in de MRDH hiervan gebruikmaken, komt de totale uitgave uit op €6,3M–€21M over 5 jaar. We gaan uit van een besparingspoten^eel van 10%. In Ro`erdam zouden circa 10.000 subsidie- en vergunningsaanvragen per jaar gebaat zijn bij AIondersteuning. Een aanvraag duurt gemiddeld 1,5 uur. Uitgaande van de kosten van een ambtenaar van €60 per uur, komt dit neer op een besparing van €90.000 voor Ro`erdam. Dit getal hebben we door het aantal inwoners van Ro`erdam gedeeld en vermenigvuldigd met het inwoneraantal van de MRDH. Elke aanvraag kost gemiddeld 4 tot 8 uur om te behandelen. Als met AI-ondersteuning 20% tot 50% ^jdsbesparing mogelijk is, en het uurtarief €60 is, ontstaat er een significante besparing op loonkosten bij overheden.

Door het inze`en van een AI-chatbot kunnen FTE’s worden uitgespaard in klantcontact. Uitgangspunt: 1 FTE per 100.000 inwoners. Volgens simula^es is 20–30% besparing op verwarmingskosten mogelijk met dit systeem. Gericht op 10% van de 15% woningen met EFG-label (dus 15.000 woningen). Deze gebruiken gemiddeld 840 m³ gas per jaar. Met een gasprijs van €1,25 per m³ levert dit een aanzienlijke besparing op. Stel: 10.000 parkeerplaatsen op bedrijventerreinen worden voorzien van solar carports met laadinfra en netbeheer. Elke plek levert gemiddeld 1.000 kWh/jaar op, tegen een opbrengst van €0,20/kWh

Zwembaden van het gas af Soorten Management Plan

AI-adviseur voor bewoners

AI-ondersteuning subsidie beoordeling ambtenaren AI-chatbot voor bewoners Solar Air Heater

Bedrijventerreinen

Bespaarpoten:eel MRDH/jaar € 3.000.000

€ 7.200.000

€ 1.350.000

€ 3.300.000

€ 4.650.000

€ 1.250.000 € 4.450.000

€ 2.000.000

Use-cases Robo^ca in Openbare Ruimte

Door slimme inzet van robo^ca kunnen gemeenten besparen op handma^ge taken (bijv. monitoring, schoonmaak, groenbeheer). Uitgaande van een besparing van enkele FTE’s, bijv. 1 FTE per 100.000 inwoners à €30.000

Totaal:

2.10.

€ 750.000

€ 27.950.000

Spin-out bedrijven uit Region of the Future

Een van de doelstellingen van Region of the Future was het creëren van nieuwe bedrijven. Inherent aan het gebruikte innova^eproces (zie vorige paragraaf) is dat er concepten worden ontwikkeld die nog niet op de markt zijn. Soms kan zo’n concept worden uitgevraagd in tenders van de gemeenten aan huidige leveranciers; wat een goede manier is om de innova^e in te voeren. Een andere manier is als een leverancier of bestaand bedrijf de verworven kennis toepast. En tot slot is de mogelijkheid om met het concept een nieuw bedrijf te starten, mits er ondernemers zijn die dit op willen en kunnen pakken. Dit is bij twee projecten gebeurd. De eerste nieuwe venture is ontstaan nadat een aantal YES!Del_ medewerkers een AI-oplossing bouwde voor de IJsselgemeenten (zie ook 3.2, project 2). Uit het team dat dit project deed hebben een professional en twee studenten samen een nieuw bedrijf opgezet: Whitebox AI. Juist de combina^e van twee studenten met een technische achtergrond en een professional die meer commerciële en opera^onele ervaring hee_ past erg goed: ze vullen elkaar goed aan en brengen zowel kennis van AI en de gemeenten samen. Zij werken sinds 2024 voor Het AI-team met de vertegenwoordigers van de IJsselgemeenten meerdere overheidsorganisa^es. Bij de tweede venture is de start ook een succesvol project vanuit het Region of the Future team; het project Isola^epanelen.

Hierbij is besloten om zelf een of meerdere ondernemers te zoeken die dit concept kunnen oppakken en er een bedrijf mee te starten. Dit venture building proces is gestart in maart 2025 en hee_ via 25 geïnteresseerde ondernemers geleid tot de selec^e van een team van 4 ondernemers, welke een proefperiode van twee maanden hebben gevolgd om de poten^e van het concept verder te verkennen en een team te vormen. Gedurende dit traject bleken twee van deze ondernemers het meest geschikt om de startup te leiden, en zij hebben dan ook in mei 2025 een bedrijf gestart en eerste klanten geholpen met hun product.

3. Projecten en resultaten In de driejarige looptijd van het Region of the Future programma zijn 43 projecten gestart. Zoals met innovatie gangbaar is werden sommige projecten binnen enkele maanden afgerond omdat ze niet haalbaar waren, en andere bleken wel succesvol. De meest relevante projecten zullen hieronder besproken worden, en ter wille van de leesbaarheid van deze rapportage is een overzicht van alle projecten te vinden in de bijlage.

3.1. Projecten in thema Energietransitie 1. Doe-het-zelf isola:epanelen De gemeenten in de MRDH willen graag hun bewoners helpen bij het verduurzamen van hun woningen. Maar voor huurders zijn de mogelijkheden voor isoleren vaak beperkt. Daarom hebben we betaalbare doe-het-zelf isolatiepanelen ontworpen. Probleem: Voor o.a. bewoners van sociale huurwoningen en hurende studenten is verduurzamen niet eenvoudig. Ze kunnen bijvoorbeeld niet zomaar spouwmuren laten isoleren of zonnepanelen installeren. De regie ligt bij de verhuurder, en vaak zijn er ook financiële beperkingen. Gemeenten in de MRDH willen deze bewoners graag helpen om hun energierekening te verlagen en tegelijkertijd de CO2-uitstoot te verminderen. Onze oplossing: Deze panelen zijn geïnspireerd op geluidspanelen die aan de binnenkant van muren worden bevestigd om geluid te dempen. Isolatiepanelen kunnen op dezelfde eenvoudige manier worden aangebracht, maar dan met als doel warmte binnen te houden. Hierdoor kunnen huurders zelf hun woning beter isoleren zonder ingrijpende aanpassingen of hoge kosten. Resultaat: Eind 2024 is dit concept bedacht en gevalideerd bij diverse gemeenten (LeidschendamVoorburg en Rijswijk), en gezien de positieve reactie zijn eerste prototypes gemaakt en getest. In 2025 zijn bij 2 huizen een muur van isolatiepanelen voorzien als pilot.

Nog belangrijker is dat er twee ondernemers gevonden zijn om dit concept op te pakken en er een startup van te maken: IsoQuick. De startup IsoQuick heeft als doel om de isolatiepanelen naar de markt te brengen. 2. Soorten Management Plan Hoe kunnen gemeenten zowel biodiversiteit beschermen als verduurzaming van woningen bevorderen? Hierbij helpt een Soorten Management Plan (SMP). Maar de vraag is op dit moment te hoog voor ecologen. Kan technologie het opstellen van SMP’s versnellen?

Probleem: momenteel moeten bewoners voordat ze spouwmuren isoleren of andere werkzaamheden uitvoeren, een kostbaar en tijdrovend ecologisch onderzoek laten verrichten. Een gemeentelijk Soorten Management Plan (SMP) kan uitkomst bieden, maar dit is een arbeidsintensief proces. Zo vereist het vleermuisonderzoek bijvoorbeeld minimaal twaalf veldbezoeken, waarbij ecologen op de fiets met 4 km/u door de wijk gaan om te onderzoeken waar welke soorten leven. Door dit intensieve proces, zijn de meeste ecologenbureaus beperkt tot het uitvoeren van maximaal 3 SMP’s per jaar en lopen de kosten hoog op voor gemeenten. Oplossing: YES!Delft verkent samen met gemeenten, de provincie Zuid-Holland en ecologen technologische innovaties die de werklast van ecologen kunnen verlichten. Op dit moment kunnen ecologen al gebruik maken van technologieën zoals warmtecamera’s en ultrasone geluidsopname apparatuur. YES!Delft onderzoekt of daar nieuwe technologieën aan toegevoegd kunnen worden die de werklast kunnen verlichten. Resultaat: Het blijkt dat verschillende technische innovaties al op de markt zijn, het is daarmee nog niet duidelijk of nieuwe technologie de oplossing is voor dit probleem. Daarnaast bleek dat sommige gemeenten dit als probleem zien, maar andere gemeenten al in vroege fase een ecologisch bureau hebben gecontracteerd en daarmee het SMP niet als probleem zien.

In gesprek met een ecologisch onderzoeksbureau dat nieuwe technologie zou kunnen implementeren bleek dat er geen interesse was: hun verdienmodel gaat om het aantal verkochte uren, en nieuwe technologie zorgt meestal voor een lager aantal uren per opdracht. Hoewel de technologie dus interessant kan zijn, lopen de belangen niet parallel met de mogelijke besparingen en hebben we de ontwikkeling niet doorgezet. 3. Met meer flexibiliteit het elektriciteitsnet ontlasten Probleem: Nu we steeds meer groene energie (willen) gebruiken hebben we ook steeds meer flexibiliteit nodig op het elekriciteitsnet. Zon en wind zijn namelijk las^ger te voorspellen en het is van cruciaal belang dat het net in balans is. Wanneer er dus veel zonne- en windenergie geproduceerd wordt, moet dit ook gebruikt worden, en vice versa. Anders raakt het elektriciteitsnet overbelast. Dit vraagt om flexibele oplossingen. Op dit moment halen we in Nederland die flexibiliteit nog uit het snel af en aanschakelen van gas- en kolencentrales. Ook momenten van piekbelas^ng worden opgevangen door die zogenaamde piekcentrales. Dit soort centrales zijn niet alleen heel duur, maar stoten ook heel veel broeikasgassen uit.

Oplossing: We hebben een prototype uitgevoerd om een fontein aan en uit te ze`en wanneer de zon (niet) schijnt. Als de zon minder schijnt dan verwacht gaat de fontein even uit, zodat energie voor meer urgente processen gebruikt kan worden. En dit werkt ook andersom: als veel zon of windenergie wordt opgewekt, schakelt de fontein aan, om het energienet te verlichten. Zo wordt het elektriciteitsnet in balans gebracht en is er meer ruimte om zon- en windenergie te gebruiken en hoeven we minder kolen en gas te gebruiken. Hiervan is een video gemaakt, zie daarvoor deze link. Resultaat: De oplossing is daadwerkelijk geïnstalleerd op een fontein om het concept te testen en de zichtbaarheid van het idee te vergroten. Fonteinen gebruiken echter weinig energie, dus de impact van het in- en afschakelen van fonteinen is te klein voor implementa^e. Dit experiment is echter wel nu{g omdat het laat zien dat het mogelijk is. En als veel mogelijk elektrische boilers, koelkasten en vriezers zo’n oplossing krijgen wordt de impact groter. Zeker als ook het laden van elektrische auto’s wordt meegenomen. 4. Zwembaden van het gas af Probleem: Het gemeentelijke zwembad vervult een cruciale rol binnen de gemeente, maar wordt in de meeste gevallen op gas gestookt waardoor het zowel een vervuiler als een kostenpost is.

Deze hoge kosten zijn in veel gevallen niet door het zwembad te dekken door beperkte inkomsten, gemeenten moeten daarom vaak inspringen om het financiële gat te dichten. Naast de hoge kosten stoot een zwembad op gas veel CO2 uit. Met de doelstelling om in 2050 geheel van het gas af te zijn in Nederland zullen ook de zwembaden van het gas af moeten. Daarnaast zorgt het volle elektriciteitsnet (net congestie) ervoor dat een transitie niet altijd mogelijk is, zoals bijvoorbeeld in de gemeente Lansingerland. Oplossing: We hebben onderzoek gedaan naar zwembaden die de transitie al gemaakt hebben, en dus van het gas af zijn. Hieruit blijkt dat er een goede businesscase is voor zwembaden die overgaan op warmtepompen. De investering voor een gemiddeld zwembad om te verduurzamen is ongeveer 3.8 miljoen euro; voor zonnepanelen, isolatieverbeteringen en warmtepompen om het zwembad te verwarmen. Na deze investering is het gasverbruik 0; een jaarlijkse besparing op van 200.000 m3 per jaar. Deze maatregelen zijn niet nieuw en worden al in meerdere zwembaden in Nederland met succes toegepast. Lees bijvoorbeeld het voorbeeld van het energieneutrale zwembad in Leemdobbe.

Daarnaast kan het geëlektrificeerde zwembad een rol vervullen in het net congestieprobleem door te fungeren als energiebuffer. Zwembaden hebben namelijk niet continu energie nodig om warm te blijven, en kunnen dus best even zonder energie. Zo dient de bak water als een energiebuffer. Resultaat: Met 36 gemeentelijke zwembaden in de regio die de transitie nog moeten maken, en de aanname dat het gegeven voorbeeld in dit artikel het gemiddelde is, resulteert dat in 10.000 ton minder CO2 uitstoot en €7.200.000,- minder kosten aan energie. De investering die daar tegenover staat is 140 miljoen euro, met een terugverdientijd van 17 jaar. 5. Inspira:e workshops Probleem: Het is voor ambtenaren lastig om volledig op te hoogte te zijn van alle ontwikkelingen, zeker gezien de hoge werkdruk. Ook is niet altijd de technische kennis aanwezig bij bijvoorbeeld beleidsmedewerkers om door de bomen het bos te zien in alle technische ontwikkelingen. Oplossing: Het Region of the Future team heeft diverse workshops gegeven op alle drie de thema’s. Hierin ging het team in gesprek met de betreffende gemeente over uitdagingen waar gemeenten mee te maken hebben. We organiseren workshops in één van de drie thema's binnen het Region of the Future programma: Energietransitie, Robotica in de Openbare Ruimte en AI. Afhankelijk van de behoefte van de gemeente, focussen we de sessie op één specifiek thema.

Zo ging het bij AI vaak over privacy en concrete toepassingen, en was bij Energietransitie het bespreken van de diverse innovaties op het gebied van warmtepompen vaak relevant. Resultaat: Belangrijk element van deze workshop was niet alleen het overdragen van kennis opgedaan in het programma, maar ook het luisteren naar waar ambtenaren tegenaan lopen. Belangrijkste vraag die deze discussie startte was “Waar lig jij ‘s nachts van wakker?”. Hiervoor wist het Region of the Future team ook veel over de uitdagingen, en een mooi voorbeeld hiervan is het project Isolatiepanelen. Omdat het team een aantal keer van gemeenten had gehoord dat de opgave m.b.t. isolatie moeilijk te realiseren is, ontstonden nieuwe ideeën hierover. Met als eindresultaat het project Isolatiepanelen.

3.2. Projecten in thema AI 1. AI-ondersteuning verwerken aanvragen Steeds meer overheidsorganisa^es verkennen de mogelijkheden van kunstma^ge intelligen^e (AI) om hun dienstverlening te verbeteren. Eén van de kansrijke toepassingen ligt in het ondersteunen van medewerkers bij het verwerken van aanvragen, zoals subsidies, vergunningen of hulpvragen. Deze processen zijn vaak ^jdrovend, foutgevoelig en gebonden aan strikte beoordelingsprocedures; wat leidt tot hoge werkdruk en vertraging in de a•andeling. In samenwerking met de gemeenten Ro`erdam en Pijnacker-Nootdorp onderzochten wij hoe AI concreet kan bijdragen aan een betere, snellere en efficiëntere a•andeling van specifieke subsidieaanvragen. Het doel: geen technologie om de technologie, maar AI als prak^sch hulpmiddel om echte knelpunten op te lossen. Met merkbare impact op zowel de werkdruk van medewerkers als de ervaring van aanvragers.

Probleem: Subsidieaanvragen worden regelma^g onvolledig of fou^ef ingediend, in de specifieke gevallen van de PoC gaat het om 50-70% van de aanvragen. Denk aan ontbrekende documenten, verkeerd ingevulde velden of het niet voldoen aan beleidsvoorwaarden. Dit leidt tot intensieve communica^e tussen gemeente en aanvrager, meerdere correc^erondes op de aanvraag en vertraging in de a•andeling. Voor ambtenaren betekent dit extra werk, frustra^e en toenemende werkdruk. Documenten moeten handma^g worden gelezen, beoordeeld en gestructureerd. Deze werkwijze is ^jdrovend, en kan stressvol zijn ^jdens de piekmomenten van een subsidieaanvraag, bijvoorbeeld voor het aanvragen van in dit geval seizoensgebonden ac^viteiten rondom Kerst en Pasen. Oplossing: Om de meerwaarde van AI concreet te maken, is eerst de customer journey van het aanvraagproces geanalyseerd. Op basis hiervan ontwikkelden we samen met Ro`erdam en PijnackerNootdorp een afgebakende PoC. De AI-tool wordt, in geval van de PoC van Ro`erdam, vóór de formele subsidiebeoordeling ingezet. Dit om de dienstbaarheid naar de aanvrager te vergroten en niet aan het subsidieproces te tornen via de bestaande so_ware voor dit proces. De aanvrager kan voor de daadwerkelijke start van de aanvraag documenten controleren door documenten digitaal te uploaden, en ^ps te ontvangen over ontbrekende documenten of gegevens.

Ook werd er aan deze documenta^echecker een bulkuploadfunc^e toegevoegd, de stand van de techniek laat dit vanaf mei 2025 toe. In de PoC voor Pijnacker-Nootdorp is de focus meer gegaan naar het controleren van de inhoud van de documenten op basis van de subsidieverordening. Ac^viteitenplannen en promo^eplannen kunnen gecontroleerd worden op inhoud naar aanleiding van de ar^kelen in de verordening. Resultaat: Voor de gemeente Ro`erdam is een PoC ontwikkeld door de startup Arkintel in samenwerking met het Region of the Future team. Deze PoC gaf de gemeente Ro`erdam inzicht in waar de besparing het grootste kan zijn. De gemeente Ro`erdam hee_ besloten om de subsidietool verder te laten ontwikkelen door Arkintel met als doelstelling dat deze kan verder kan worden getest en geïmplementeerd in 2026. Ook met de gemeente Del_ zijn concrete gesprekken met de startup Arkintel over samenwerking, om deel te nemen in de grote stap rich^ng de inzet van AI in de vorm van chatbots voor verbeterde dienstverlening en document controle. De gemeente Del_ hecht veel belang aan het gebruik van AI modellen die niet uit de VS komen gezien de vele vragen daarover uit de gemeenteraad, en ArkIntel hee_ hier juist oplossingen voor.

2. AI-project IJsselgemeenten + spinout Whitebox Probleem: Tradi^onele gemeentelijke websites kunnen voor inwoners soms las^g te navigeren zijn, vooral wanneer ze specifieke informa^e zoeken. Het doorklikken door meerdere pagina's en het interpreteren van ambtelijke taal kan leiden tot frustra^e en een verminderde toegankelijkheid. Daarnaast leven we in een mul^culturele samenleving waar veel mensen een andere moedertaal hebben dan de Nederlandse taal. Dit vormt een belemmering voor inclusieve dienstverlening, met name voor mensen met beperkte digitale vaardigheden. Oplossing: Het AI team van Region of the Future hee_, in samenwerking met de IJsselgemeenten, een AIgestuurde chatbot ontwikkeld die direct op de gemeentelijke website is geïntegreerd. Tijdens een interac^eve sessie hebben medewerkers de func^onaliteiten van deze chatbot ervaren. De chatbot is ontworpen om: - Toegankelijkheid te verbeteren: Informa^e is binnen enkele seconden beschikbaar, zonder dat gebruikers door meerdere webpagina's hoeven te navigeren. - Inclusiviteit te bevorderen: De gebruiksvriendelijke interface maakt het voor een breed scala aan inwoners mogelijk om effec^ef gebruik te maken van digitale diensten in de gewenste taal. - Efficiën^e te verhogen: Door rou^nema^ge vragen te automa^seren, kunnen gemeentelijke medewerkers zich richten op complexere taken.

- Gebaseerd op gemeentelijke informa^e – Alleen data van de website wordt gebruikt, zonder externe bronnen. Succesfactor voor succesvolle ontwikkeling is de co-crea^e tussen IJsselgemeenten en Whitebox AI. Door itera^ef te ontwikkelen en con^nu te valideren met medewerkers en inwoners, sluit de chatbot naadloos aan op de prak^jk. Resultaat: De implementa^e van deze AI-chatbot bij de IJsselgemeenten bleek zo succesvol dat het team dat aan dit project werkte besloten hee_ een startup of te richten op basis van dit project. Per 1 maart 2024 is IJsselAssist in gebruik bij IJsselgemeenten. Met Dirk Heddema, projectleider IJsselgemeenten, als tevreden contact: "Deze chatbot gee_ de inwoners die moeilijk in contact komen met de gemeente, vanwege onder andere de taal, een extra mogelijkheid om tóch de juiste informa^e te vinden. Dankzij de co-crea^e met Whitebox AI is het een oplossing die werkt voor zowel onze inwoners als onze medewerkers." 3. AI-subsidieadviseur Steeds meer burgers willen verduurzamen, maar het aanvragen van subsidies blijkt vaak een uitdaging. AI kan een uitkomst bieden om dit proces te vereenvoudigen, daarom werkt YES!Delft aan een AI-subsidieadviseur. Probleem: Subsidies zijn belangrijke instrumenten om verduurzaming te stimuleren, maar veel mensen ervaren het aanvraagproces als complex en frustrerend. Een interview met burgers bracht