Ereschuld - Herstel en perspectief voor Groningen - 31 maart 2023

ERESCHULD: HERSTEL EN ­PERSPECTIEF VOOR GRONINGEN MAART 2023

INHOUD Vooraf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Nederland heeft een ­ereschuld aan Groningen en de Groningers . . . . . . . . . . . . . . 6 Schadeafhandeling en versterking moet per direct milder, makkelijker en menselijker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Herstel van gelijke kansen voor Groningers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Nieuw perspectief voor Groningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Inlossen van een ereschuld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Hoofdstuk 1: Herstel, versterking en gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1.1 Schadeherstel, versterking en gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 1.2 Leefbaarheid en voorzieningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . 12 1.3 Groningen aardgasvrij in 2035 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 Hoofdstuk 2: Nieuw perspectief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 2.1 Transitie 1: van turf en gas naar duurzame energie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.2 Transitie 2: van zorg naar gezond en gelukkig ouder worden . . . . . . . . . . . . 17 2.3 Transitie 3: van graanrepubliek naar een natuurinclusief en klimaatadaptief landelijk gebied . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 2.4 Innovatie, onderwijs en arbeidsmarkt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 2.5 Infrastructuur en bereikbaarheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Hoofdstuk 3: Financiën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Met & voor Groningers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

23 Nadere uitwerking schade, versterking en gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Groningen: van win(st)gewest naar pronkjewail! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Winning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Schade . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 Versterken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Sociaal en gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 Lopende programma’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

33 Subsidieregelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Specifieke kosten van gemeenten en provincie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38

3

VOORAF

Op vrijdag 24 februari 2023 is het eindrapport van de parlementaire ­enquêtecommissie aardgas­winning Groningen gepresenteerd. Het rapport maakt in heldere taal duidelijk wat de Groningers al jaren ervaren: er is sprake van een ongekend ­systeemfalen onder verantwoordelijkheid van de ­Rijksoverheid met een rampzalige situatie voor Groningers tot gevolg. Groningen is als wingewest stelselmatig en langjarig ondergeschikt gemaakt aan het verdienen van geld. Het moet niet langer gaan om de aansprakelijkheid die de oplossingen bepaalt en beperkt. De commissie spreekt terecht over een morele ereschuld aan Groningen. De stap van aansprakelijkheid naar ereschuld betekent een nieuwe werkelijkheid. In ­Groningen hebben we in gezamenlijkheid nagedacht over een eerste geloofwaardige stap naar het inlossen van deze schuld. Wat moet er gebeuren om schadeafhandeling en versterking, zoals de commissie aanbeveelt, milder, makkelijker en menselijker te maken? Hoe bieden we jongeren dezelfde kansen die leeftijdsgenoten elders hebben? Wat is nodig om perspectief te bieden aan een regio die decennia wingewest is geweest? Hoe wordt Groningen weer een provincie waar je fantastisch kunt wonen, werken, opgroeien en gezond oud kunt worden?

Wij zijn als gemeenten, provincie en waterschappen in Groningen doorlopend in gesprek met onze inwoners, maatschappelijke organisaties en andere partijen over de antwoorden op deze vragen. Op basis daarvan presenteren we nu dit integrale pakket. We voelen ons hierin gesteund door de gezamenlijke verklaring van 8 maart 2023 van alle volksvertegenwoordigers in ­Groningen waarin ze eisen dat de Groningers recht wordt gedaan. Dit geldt ook voor de voorstellen van het IMG van 23 maart 2023 met een denkrichting om schade­afhandeling milder, makkelijker en menselijker te maken. We zetten met dit integrale pakket uiteen hoe wij de ereschuld invullen die het Rijk moet inlossen. Dit begint met de inzet rond schade & versterken en gaat verder met het bieden van nieuw perspectief dat daar onlosmakelijk mee verbonden is. Het één kan niet zonder het ander. We nemen uiteraard de tijd om dit pakket samen met Groningers, maatschappelijke organisaties en anderen verder in te vullen en uit te werken. Voorop staat dat het fundamenteel anders moet. Lang­jarig. ­Structureel. Koste wat het kost. En samen met ­Groningers.

5

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

NEDERLAND HEEFT EEN ­ERESCHULD AAN GRONINGEN EN DE GRONINGERS

verergerd. De belangen van de Groningers waren stelselmatig onderschikt aan het verdienen van geld. De commissie concludeert dan ook dat Nederland een ereschuld heeft aan de Groningers en aan Groningen. Het inlossen van deze schuld begint bij het herstellen van schade aan iedere betrokken inwoner en ieder betrokken huis. Gaat via de straat naar het dorp of de wijk en al haar inwoners. Tot en met het perspectief voor de gemeenten en de provincie als geheel.

SCHADEAFHANDELING EN VERSTERKING MOET PER DIRECT MILDER, MAKKELIJKER EN MENSELIJKER Zestig jaar gaswinning in Groningen heeft Nederland grote economische voorspoed gebracht. De inkomsten voor de Staat van de gaswinning uit het Groningenveld bedroegen 363 miljard. Slechts 1% daarvan landde in Groningen. Ondertussen is het leven, het welzijn en de woonomgeving van Groningers ernstig geweld aangedaan. Dat is niet alleen het gevolg van de gaswinning zelf, maar komt ook door de manier waarop de ­Rijks­overheid hiermee is omgegaan. Dit systeem heeft op zichzelf leed veroorzaakt en

Groningers moeten weer veilig kunnen wonen en leven. Dit is een absolute voorwaarde voor welke ontwikkeling van Groningen dan ook. Problemen op het gebied van schadeafhandeling en versterking moeten direct worden opgelost. Dat begint met het anders benaderen van bewoners en ondernemers. Zij hebben niet om de situatie gevraagd. Schadeherstel en versterking zijn geen gunsten. De juridische aansprakelijkheid is de absolute ondergrens van de meetlat en zeker niet voldoende. Daarboven en daarnaast is nog veel meer nodig om tot oplossingen te komen. Groningers moeten geholpen worden met hun gezondheidsproblemen. De commissie legt terecht de nadruk op het morele perspectief: er moet geredeneerd worden vanuit de morele verantwoordelijkheid om Groningers hier beter uit te laten komen. Dit betekent: ● Inwoners en ondernemers moeten volwaardige gesprekspartners zijn en oplossingen moeten vanuit hun perspectief worden gevonden. ● Ontzorging van bewoners en werken vanuit vertrouwen. Het Rijk stopt met het opzadelen van bewoners met mogelijke gevolgen van precedentwerking. ● Bevoegdheden en budgetten om onmiddellijk te doen wat nodig is. De provincie, gemeenten en uitvoeringsorganisatie Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) en Nationaal Coördinator Groningen (NCG) moeten beschikken over alle daarvoor noodzakelijke wettelijke ruimte, mensen en middelen. ● Versterken met kwaliteit.

Versterking moet bijdragen aan de kwaliteit van Groningse dorpen en het Groninger landschap. Groningers moeten zich thuis kunnen blijven voelen in hun mooie provincie.

HERSTEL VAN GELIJKE KANSEN VOOR GRONINGERS Herstel gaat verder dan het dichten van scheuren in muren en versterken van huizen, de sporen van gaswinning zijn dieper. Het vraagt herstel van gemeenschappen, sociale cohesie en voorzieningen in straten, dorpen en wijken. Herstel van kansen voor jongeren die opgroeien in een bewust achtergesteld gebied. Het vraagt verduurzaming omdat het onbestaanbaar is dat juist Groningers kampen met de grootste energiearmoede van Nederland. Alle huizen moeten verduurzaamd zijn en alle Groningers moeten toegang hebben tot scholing, sport, mentale ondersteuning en werk. Met investeringen in leefbaarheid, openbare ruimte en voorzieningen en dorpen en wijken werken we aan duurzaam perspectief voor gemeenschappen.

6

7

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

NIEUW PERSPECTIEF VOOR GRONINGEN Het bieden van nieuw perspectief voor Groningen en Groningers is onlosmakelijk verbonden met herstel. Zo geven we Groningers zicht op een betere toekomst. Daarbij kan Groningen een onderscheidende bijdrage leveren aan de Nederlandse economie in de komende decennia. We willen investeren in drie transities: ● De overgang naar een duurzaam energiesysteem ● Van zorg naar gezond en gelukkig ouder worden ● Naar een natuurinclusief en klimaatadaptief landelijk gebied In Groningen is de kennis op deze thema’s al in huis: we ontwikkelen Groningse antwoorden voor mondiale vragen. Nieuw perspectief komt niet zonder investeringen in innovatie, onderwijs en een toekomstbestendige arbeidsmarkt. In de Toekomstagenda Groningen hebben we hiervoor plannen uitgewerkt. Daarin zijn bestaande plannen, onder meer uit Nationaal Programma Groningen, samengebracht. Voor perspectief is een robuuste infrastructuur en goede regionale en (inter)nationale bereikbaarheid randvoorwaardelijk.

INLOSSEN VAN EEN ERESCHULD Een geloofwaardig antwoord op de conclusies van de commissie moet mensen helpen, herstellen wat stuk is en perspectief bieden voor Groningers. Nu is het moment dat het Rijk en Groningen concrete, structurele en harde afspraken moet maken. Daarom hebben we een samenhangend pakket ontwikkeld dat uit twee delen bestaat: ● Herstel, versterking en gezondheid ● Nieuw perspectief

HOOFDSTUK 1

HERSTEL, VERSTERKING EN GEZONDHEID Het begint bij de inwoner. Pas als schade, versterking en de gevolgen voor de gezondheid fundamenteel anders, structureel en koste wat het kost worden aangepakt en de kansen voor Groningers zijn hersteld is een mooie toekomst voor Groningen mogelijk. In dit hoofdstuk staan we stil bij wat hiervoor nodig is. De gevolgen van de gaswinning laten nog jaren diepe sporen na in onze provincie. Pas als woningen veilig zijn, schade is vergoed en de inwoners zich weer gezond voelen, ontstaat er voor veel inwoners weer ruimte om na te denken over de toekomst. Een toekomst voor Groningen die we als regionale bestuurders samen met onze inwoners vorm willen geven. Dat toekomstperspectief komt aan bod in het volgende hoofdstuk. Tegelijkertijd is het één onlosmakelijk verbonden met het ander. Zonder het fundament van een betere aanpak van schadeherstel, versterking en gezondheid kan van nieuw perspectief voor Groningen geen sprake zijn.

Over schadeherstel, versterking en gezondheid is geen onderhandeling mogelijk: koste wat kost voor zolang het duurt. Er dient perspectief te worden geboden; dit vraagt om langdurige en structurele financiering. Wij gaan uit van 30 miljard voor minimaal 30 jaar, via een inflatiebestendig, langjarig en wettelijk verankerd fonds en een realisatieplicht voor de randvoorwaardelijke infrastructuur.

8

9

Sinds de beving in Huizinge in 2012 is gewerkt aan het opzetten van een organisatie voor de versterking van woningen in het aardbevingsgebied. Dit geldt ook voor de afhandeling van schade. Nu, ruim 10 jaar later, constateert de commissie wat we in Groningen allang weten: de aanpak heeft de schade aan en voor de inwoners vergroot. Te veel inwoners zitten in onzekerheid en zijn vastgelopen in het proces van versterking en schadeafhandeling. Dit heeft een enorme impact op het dagelijks leven en daarmee de gezondheid en het welzijn van de Groningers. Beloften om Groningen beter achter te laten zijn niet nagekomen. Er is onvoldoende aandacht voor de kwaliteit van bouwen en bewoners moeten knokken om de verduurzaming van hun woning bij de versterking mee te kunnen nemen. We moeten constateren dat nog altijd het financiële aspect geredeneerd vanuit aansprakelijkheid leidend is. Het is noodzakelijk deze bepalende en beperkende redenering vanuit alleen aansprakelijkheid per direct te verlaten. Deze staat goede en noodzakelijke oplossingen in de weg. Niet alleen woningen vragen om herstel. De gaswinning heeft ook schade toegebracht aan de leefbaarheid van Groningen, de gezondheid en bestaanszekerheid van Groningen en de kansen voor jongeren. Groningen kampt bovendien met de grootste energiearmoede van Nederland.

Daarom moeten we de energiearmoede direct aanpakken en alle woningen verduurzamen om toekomstige armoede te voorkomen. Alle Groningers moeten toegang hebben tot scholing, sport, mentale ondersteuning en werk. Met wijken dorpsvernieuwing werken we aan een duurzaam perspectief voor gemeenschappen en kernen.

1.1 SCHADEHERSTEL, VERSTERKING EN GEZONDHEID Voor schadeherstel en versterking zijn aansprakelijkheid en budget niet langer de grens die oplossingen frustreren. De verschillen die zijn ontstaan in de versterking zijn het gevolg van het falende systeem gericht op juridische aansprakelijkheid en beperken van financiële consequenties van besluiten. Dit systeem zelf heeft leed veroorzaakt en verergerd. De stap van gebiedsgericht- naar risicogestuurd in 2018 is een belangrijke bron van ellende geworden. Hiermee is het systeemfalen van enkele gebieden naar het hele aardbevingsgebied getransporteerd. Het is klip en klaar dat het anders moet. Daarbij moet de bewoner en het oplossen van zijn/haar probleem het uitgangspunt zijn. Dat is de nieuwe norm. Wij beschrijven hier beknopt de verbeteringen die noodzakelijk zijn voor een aanpak van schadeafhandeling en versterking die milder, makkelijker en menselijker is en de langdurige aandacht die nodig is voor de gezondheid van de inwoners nu, maar ook nadat de winning is gestopt en de versterking gereed is. Voor schadeafhandeling komen de voorstellen grotendeels overeen met die van het IMG. Aan het einde van dit document vindt u een nadere uitwerking van de hier genoemde maatregelen.

10

Onderstaande aanpak is bittere noodzaak en niet onderhandelbaar. Het begint met het zo snel mogelijk en definitief sluiten van het Groningenveld. Een verbeterde aanpak begint met: ● Behandelen van inwoners en ondernemers als volwaardige gesprekspartners die gevraagd worden welke oplossing zij nodig hebben om verder te kunnen met hun leven en bedrijf en die oplossing ook bieden wanneer dat redelijk is; ● Inwoners en ondernemers die alle noodzakelijke deskundige bijstand krijgen op kosten van de overheid; ● Wettelijke bevoegdheden en benodigde budgetten voor het IMG, de NCG en de ­colleges van de aardbevingsgemeenten om knelpunten op te lossen die niet vallen onder aansprakelijkheid maar niet voor rekening van de inwoners en ondernemers horen te zijn. Hier valt ook het betalen van bijkomende kosten onder zoals voldoende budget voor de aanpak van funderingsproblematiek; ● Eén loket mijnbouwschade, waar volgens één kader (het wettelijk bewijsvermoeden) schade wordt afgehandeld, zolang als nodig is; ● ● Een oplossing voor schadegevallen in de randgebieden buiten de aardbevingsgemeenten. ● Het vaker achterwege laten van nadere onderzoeken naar andere oorzaken van schade door het IMG.

● Een duidelijke integrale en lokale benadering van schade en versterking waarbij de minister van EZK systeemverantwoordelijk is, het IMG verantwoordelijk is voor schadeherstel en de gemeenteraad de prioritering van de opname, beoordeling en versterking door de NCG aanstuurt door het lokale plan van aanpak; ● Het gebiedsgericht uitvoeren van de versterking via het lokale plan van aanpak waarin de verbetering van de openbare ruimte en de leefbaarheid hand-in-hand gaan; ● Een focus op het behalen van doelen in plaats van aantallen; ● Het lokaal oplossen van lokale problemen door de lokale stuurgroep volgens het principe “de oplossing is in het concrete geval nodig en doelmatig”; ● Het beschikbaar stellen van ongelimiteerde middelen om iedere inwoner met fysiek en mentale gezondheidsproblemen door de gaswinning en de gevolgen daarvan te helpen; ● Het helpen van agrariërs en ondernemers die dat naar het oordeel van lokale bestuurders nodig hebben; ● Het continueren en aanvullen van tekorten op lopende programma’s: ● Batch 1588 ● Agroprogramma ● Erfgoedprogramma ● Mkb-programma ● Het continueren van en automatisch toekennen (brengen) van subsidies zoals de waardevermeerderingsregeling en de VVG regeling. 11

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

Deze verbeterde aanpak is gebaseerd op de aanbevelingen van de commissie en nader uitgewerkt aan het einde van dit document. Omdat financiële overwegingen te lang leidend zijn geweest vanuit het Rijk verwachten we nu alle medewerking van het Rijk zowel laag- als hoogambtelijk als bestuurlijk. Koste wat kost en zolang het duurt. Immers milder, makkelijker en menselijker kent geen financiële barrière.

Er is behoefte aan een structurele, integrale en langjarige aanpak voor bewoners van de provincie gericht op de verbetering van sociale cohesie, welzijn, armoede en kansen. We willen een sociaal manifest opstellen voor Groningen met een looptijd van 30 jaar gericht op (1) sociale cohesie, (2) mentale en fysieke gezondheid, (3) kansen voor de volgende generatie en (4) het doorbreken van intergenerationele armoede.

1.2 LEEFBAARHEID EN VOORZIENINGEN

SOCIALE COHESIE EN LEEFBAARHEID VAN DORPEN EN WIJKEN (WIJK- EN DORPSVERNIEUWING)

De gevolgen van de gaswinning werken door in het dagelijkse leven en de gezondheid van veel Groningers. Zo trekt de gaswinning diepe sporen in de samenleving. Meerdere onderzoeken bevestigen de ernst van de langdurige negatieve gevolgen van de gaswinning voor gezondheid, welzijn en sociale cohesie. Vooral bij inwoners die last hebben van meervoudige schade en/of betrokken zijn bij versterkingsoperaties. Dit komt deels door de aardbevingen zelf, en dat gegeven vormt een blijvende zorg zolang de aardbevingen voortduren. Deels komt het echter door de aanpak van schadeherstel en versterking vanuit de Rijksoverheid. De vele veranderingen van regels en afspraken en langdurige procedures veroorzaken bij inwoners frustratie en wantrouwen. Maar ook factoren zoals onrechtvaardigheid in het schadeproces, onduidelijkheid over de versterkingsoperaties, het niet nakomen van beloften en gebrek aan erkenning door de (Rijks)overheid van de impact van het probleem veroorzaken (veel) stress bij inwoners. Dit gaat samen met andere sociaaleconomische en gezondheidsproblematiek die speelt in Groningen. De aardbevingsgemeenten zijn terug te vinden in de onderste regionen als het gaat om sociaaleconomische status (plekken 289 tot 350 van de 352). Daarnaast kent de provincie Groningen meerdere regio’s waar de leefbaarheid in brede zin onder druk staat .

Er is in de hele provincie sprake van bovengemiddelde langdurige armoede, problematische schulden, ervaren stress en beperking van mogelijkheden om mee te doen. Groningen scoort beneden het landelijk gemiddelde op de brede welvaartsindex. Kinderen en jongeren verdienen speciale aandacht. De mentale belasting die zij ervaren baart ons grote zorgen. De door de commissie benoemde rampzalige situatie heeft gevolgen voor de kansen van jongeren en hun vertrouwen in de overheid in de hele provincie. Zo zien we in Oost-Groningen dat kinderen en jongeren significant minder kansen hebben dan hun leeftijdsgenoten elders. Er is geen provincie waar zoveel jongeren voornemens zijn te vertrekken. Dit kan niet los worden gezien van het feit dat Groningen, zoals de parlementaire enquêtecommissie vaststelt, decennia lang wingewest is geweest.

12

De sociale cohesie en leefbaarheid staan door de gevolgen van de gaswinning, de versterkingsoperatie en sociaal-economische problematiek onder grote druk in Groningen. De aantrekkelijkheid van het gebied is verslechterd; zwembaden, bibliotheken, buslijnen en andere voorzieningen zijn verdwenen. Deze elementen zorgen ervoor dat dorpen en wijken blijvend zullen veranderen. Het is van groot belang tijdens dit proces continu aandacht te hebben voor de leefbaarheid. Het is nodig te investeren in: (1) voorzieningen voor inwoners, (2) de kwaliteit van de openbare ruimte en groen en (3) maatschappelijk vastgoed. Dit moet aanvullend op de lokale programmaplannen van het Nationaal Programma ­Groningen en de Regio Deal Oost-Groningen en in samenhang met de plannen die in de regio zijn ontwikkeld om te investeren in regiokernen en Oost-Groningen.

(MENTALE) GEZONDHEID VAN INWONERS We moeten investeren in de aanpak van psychische en sociale problematiek in Groningen door gezondheidszorg zo laagdrempelig mogelijk te organiseren en aan te sluiten bij­ behoeften van bewoners en hun omgeving . Met deze maatregelen worden initiatieven (waar nodig) opgeschaald en geborgd. Dit is daarmee aanvullend op de inzet van aard­ bevingscoaches, inwonersondersteuners en welzijnscoaches in de versterkingsoperatie. We ontwikkelen een Gronings Ecosysteem Mentale Gezondheid (GEM). Door de inzet van passende gezondheidszorg neemt de vraag op de zware GGZ op termijn naar verwachting af. In de tussentijd is het essentieel om acute zware problematiek op te lossen.

13

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

VERGROTEN VAN KANSEN VOOR DE VOLGENDE GENERATIE

HOOFDSTUK 2

Groningse gemeenten zijn oververtegenwoordigd als het gaat om kansenongelijkheid. Deze achterstelling vraagt om investeringen in kansen voor de Groningers van de toekomst. Teveel jongeren groeien op met een achterstand en een gebrek aan perspectief. Deze ongelijkheid willen we doorbreken met een impuls voor onderwijs, gezondheid, sport en cultuur. Daarvoor is het nodig om investeringen te doen in het programma ­Kansrijke Start voor de eerste duizend dagen van het leven, de Verrijkte Schooldag, het terugdringen van laaggeletterdheid en de kwaliteit en toegankelijkheid van het onderwijs, sport en cultuur voor jongeren.

NIEUW PERSPECTIEF

DOORBREKEN INTERGENERATIONELE ARMOEDE De ongelijkheid in kansen zien we ook terug in hoge werkloosheidspercentages en intergenerationele armoede. Terwijl er grote economische kansen in Groningen zijn, kan een groeiend deel van de beroepsbevolking geen aansluiting vinden op de regionale arbeidsmarkt. We willen inzetten op het verhogen van de arbeidsparticipatie en het vergroten van kansen van jongeren op werk. Het is nodig om te investeren in human capital waarmee we de Groningers opleiden voor de transities waar Groningen mee te maken krijgt. Daarnaast stellen we een provinciebrede doorbraakaanpak voor intergenerationele armoede op om complexe situa­ties van armoede en schulden te doorbreken.

Groningen levert al eeuwenlang een grote en onderscheidende bijdrage aan de ­Nederlandse economie. Dat willen we ook in de toekomst blijven doen, zonder dat dit ten koste gaat van onze inwoners en het landschap. Daarom moeten we als overheden samen met Groningers, maatschappelijke organisaties, bedrijven en kennisinstellingen investeren in nieuw en eerlijk perspectief én in de randvoorwaarden om dit perspectief mogelijk te maken. Daarbij maken we gebruik van de kracht en het DNA van Groningen. Er is in Groningen ruimte en Groningers blinken uit in pioniersgeest en karakter.

1.3 GRONINGEN AARDGASVRIJ IN 2035 Groningers moeten snel en tastbaar profiteren van de energietransitie. In Groningen zijn in 2035 alle huizen klaar om van het gas af te gaan. Het is onbestaanbaar dat juist Groningers kampen met de grootste energiearmoede van Nederland. Daarbij komt dat de huidige maatregelen om energiearmoede tegen te gaan in Groningen onvoldoende effect sorteren omdat (1) woningen in het buitengebied groter zijn en daarmee meer energie verbruiken, (2) het gemiddelde inkomen van huishoudens lager is dan het landelijk gemiddelde en (3) een groot aantal bewoners, bedrijven en instellingen in afwachting van (zware) versterking niet kan investeren in verduurzaming van de huidige woning. Dat vereist een aanpak van energiearmoede specifiek voor ­Groningen. Voor de transitie naar een alternatieve warmtevoorziening is het noodzakelijk panden gereed te maken. Afhankelijk van specifieke eigenschappen van objecten en ligging moeten deze gereed worden gemaakt voor (1) elektrificatie, (2) aansluiting op een warmte­net of, als dit geen opties zijn, voor (3) de levering van groen gas. Onafhankelijk van de uiteindelijke alternatieve bron moeten objecten verduurzaamd worden en veelal worden uitgerust met een warmtepomp. Voor deze verduurzaming richten we een programma in op adresniveau voor bewoners, bedrijven en instellingen.

Dit doen we uiteraard vanuit het perspectief van de inwoner waarbij deze zoveel mogelijk wordt ontzorgd. Zo is de gebouwde omgeving in Groningen in 2035 klaar om van het gas af te gaan en de energierekening van bewoners en gebruikers significant verlaagd. Na verduurzaming moeten uiteindelijk alle huishoudens, bedrijven en instellingen over naar een alternatieve warmtevoorziening. Hiervoor wordt voor verschillende gebieden in de provincie onderzocht welke warmtebronnen hiervoor geschikt zijn. Denk hierbij aan de ontsluiting van warmte vanuit de industrie in de Eemshaven als alternatieve warmtebron.

14

15

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

Door te investeren in drie transities realiseren we een beter leven en brede welvaart voor Groningers én dragen we bij aan een betere wereld. Kortom: wereldwijde vraagstukken, Groningse antwoorden. Voor deze investeringen richten we een inflatiebestendig en langjarig fonds in, met middelen vanuit het Rijk. Zo investeren we structureel en langdurig in nieuw perspectief voor Groningen en Groningers.

Dit is het moment om te investeren en van Groningen de onmisbare schakel in het nieuwe Nederlandse energiesysteem te maken. Daarbij is het nodig dat de energietransitie zorgvuldig in ons landschap wordt ingepast, zodat we de kwaliteit van ons mooie landschap behouden.

Vanuit Groningen is de afgelopen periode een samenhangende Toekomstagenda opgesteld op basis van de transities energie, gezondheid en landelijk gebied. Deze samenhangende Toekomstagenda bouwt voort op Nationaal Programma Groningen, Regio Deals en andere toekomstplannen die in gezamenlijkheid door Groningen zijn ontwikkeld. Deze plannen zijn samen met inwoners en partners opgesteld en we werken ze met hen ook verder uit. Samen bouwen we aan een toekomst waarin Groningen geen wingewest is, maar waar de duurzame economie van morgen vorm krijgt.

2.2 TRANSITIE 2: VAN ZORG NAAR GEZOND EN GELUKKIG OUDER WORDEN

2.1 TRANSITIE 1: VAN TURF EN GAS NAAR DUURZAME ENERGIE Groningen is al eeuwen dé Nederlandse energieprovincie. We gingen van turf naar aardgas en maken nu de overstap naar hernieuwbare energie. Van wind op zee maken we groene waterstof. Groene waterstof is noodzakelijk om onze industrie te vergroenen. Deze vergroening levert ook een forse bijdrage aan de Nederlandse klimaatdoelstellingen. Maar het moet sneller en eerlijker. Dat betekent een forse investering in wind op zee om groene waterstof te maken, een snelle realisatie van de grootschalige aanlanding van groene stroom in de Eemshaven en de ontwikkeling van een waterstofecosysteem in Noord-Nederland. Met deze investeringen trekken we innovatieve bedrijvigheid aan, zorgen we voor een duurzaam perspectief voor industrie, stimuleren we het lokale mkb en bieden we toekomstbestendige banen aan Groningers. Zo profiteert Groningen van deze transitie. De basis ligt er. Een brede coalitie van overheden, bedrijven, kennisinstellingen en milieuorganisaties heeft een investeringsplan gemaakt. Naast investeringen in infrastructuur en in de beschikbaarheid van zoetwater, gaat dit ook om de ontwikkeling van de kennis en innovaties die benodigd zijn voor de energietransitie.

Ook op dat vlak zijn in Groningen plannen ontwikkeld die zowel regionaal als (inter)nationaal enorme kansen bieden, waaronder de ontwikkeling van een waterstofcampus met internationaal aanzien.

16

Dankzij vooruitgang in de gezondheidszorg worden we steeds ouder. Maar niet vanzelfsprekend steeds gezonder. We willen dat Groningers niet alleen ouder worden, maar vooral zo lang mogelijk gezond blijven en gelukkig ouder worden. Dat brengt nieuwe vragen met zich mee: hoe zorgen we dat Groningers gezond en gelukkig blijven tot op hoge leeftijd? En hoe zorgen we voor voldoende personeel in de zorg om gezond ouder te kunnen worden? In Groningen hebben we alles in huis om deze vragen te beantwoorden en van ambitie werkelijkheid te maken. De Europese Commissie heeft Groningen niet voor niets tot Healthy Ageing-regio benoemd. Met gerichte investeringen worden niet alleen Groningers gezond en gelukkig oud, maar ontwikkelen we ook lokaal (medische) technologie, medicijnen, werkwijzen en kennis die nationaal en internationaal het denken en doen verder brengen. Hiermee kunnen we ook de economische kansen verzilveren die het verbeteren van gezondheid ons biedt. De consortia staan klaar om deze ambities te realiseren. In Groningen zijn ambitieuze plannen ontwikkeld om de transitie van zorg naar gezondheid te maken. Hiervoor zijn investeringen nodig om de gezondheidszorg in Groningen op een slimmere manier in de regio te organiseren. Preventie is daarbij een sleutelwoord.

In lijn daarmee is het nodig om minimaal een generatie lang de benodigde sociaalmaatschappelijke interventies uit te voeren om Groningers gezond en gelukkig ouder te laten worden. Met Nationaal Programma Groningen is hier een eerste begin mee gemaakt, maar verdere verdieping en uitbreiding is nodig om structureel resultaten te kunnen boeken. Hierbij ligt een focus op jongeren omdat een goede gezondheid significant bijdraagt aan betere kansen later in het leven. In aanvulling daarop staan consortia klaar om koploper te worden op het gebied van medische technologie, waarin gezondheid en economie elkaar versterken.

17

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

2.3 TRANSITIE 3: VAN GRAANREPUBLIEK NAAR EEN NATUURINCLUSIEF EN KLIMAATADAPTIEF LANDELIJK GEBIED

ouder worden mogelijk te maken en investeren we in technologisch en praktisch meesterschap om de transitie van het landelijk gebied vorm te geven.

Het Groninger landschap en de landbouw zijn uniek, maar worden ook bedreigd door de voortschrijdende bodemdaling, zeespiegelstijging, verzilting en beperkte waterbeschikbaarheid van water. Het landelijk gebied moet een grote bijdrage leveren aan het behoud van biodiversiteit, reductie van broeikasgassen en stikstofuitstoot en klimaatadaptatie. Tegelijkertijd is de landbouw in Groningen van hoogwaardige kwaliteit en continu aan het innoveren.

Zonder goede digitale infrastructuur geen innovatie. Groningen is de tweede ICT-stad van Nederland. De kennis is er. Met gerichte investeringen ontwikkelen we innovaties die een impuls geven aan de energietransitie, gezond ouder worden en de transitie van het landelijk gebied.

Daarbij is het van belang om de verschillende belangen van landbouw, natuur, recreatie en water goed met elkaar te verenigen en de waarden van ons gebied te beschermen en te versterken. We pakken dit gebiedsgericht op, zoals in het Reitdiepgebied, MiddagHumsterland, Westerwolde en de laagveengebieden. Zo moet in de laagveengordel rond de stad Groningen bodemdaling door veenoxidatie worden tegengaan door aanpassingen in het watersysteem. Dit combineren we met landschapsherstel, waardoor ook de recreatieve betekenis van deze gebieden kan toenemen. Dit gaat gepaard met nieuwe vormen van landgebruik. In het kader van kustbescherming gaan we in de kustzone aan de slag met innovatieve concepten, zoals de dubbele dijk en zilte teelten. Om het Eems-Dollard estuarium in ecologisch opzicht te herstellen, moet slib worden verwijderd. Dit slib gaan we via nieuwe natuur invangen en vervolgens gebruiken om landbouwgronden op te hogen, om de effecten van bodemdaling tegen te gaan. Voor de hele provincie geldt dat het watersysteem aangepast moet worden om perioden van droogte en wateroverlast goed te kunnen doorstaan. Deze watertransitie vraagt grote investeringen. Hierbij geldt als uitgangspunt dat water en bodem sturend zijn bij verdere ruimtelijke ontwikkelingen.

We hebben een sterke landbouw in Groningen en dat betreft niet alleen het telen van gewassen, maar ook de ontwikkeling van nieuwe gewassen en gerichte ziektebestrijding en innovatie in de gehele keten. We hebben een aantal internationale spelers uit de ­Agri-food keten binnen onze provincies. Samen met de agrosector werken we aan gezond, veilig en duurzaam voedsel met behoud van biodiversiteit én met toekomstperspectief voor de boeren en bedrijven. Dit komt al duidelijk tot uiting bij het programma FASCINATING, samen met landbouwcoöperaties en kennisinstellingen. Fascinating staat voor Food Agro Sustainable Circular Nature Technology in Groningen. Met de juiste investeringen ontwikkelen we innovatieve oplossingen en perspectief voor de landbouw van morgen.

2.4 INNOVATIE, ONDERWIJS EN ARBEIDSMARKT We willen dat de huidige en volgende generaties Groningers kunnen bouwen aan de toekomst van Groningen en Nederland. Dat kunnen we alleen met een arbeidsmarkt die klaar is voor de transities waar we mee te maken krijgen. We willen bouwen aan een sociaal­economisch sterkere regio, waarin meer mensen duurzaam zelfstandig zijn, een leven lang ontwikkelen vanzelfsprekend is en waarin talent wordt ontwikkeld, behouden en aangetrokken. Schotten binnen en tussen onderwijs, overheid en het bedrijfsleven behoren daarbij tot het verleden. We investeren in onderwijs, ondernemen, een inclusieve arbeidsmarkt en werving en selectie .

Om voorgaande mogelijk te maken, is de realisatie van het programma ‘Werken aan ontwikkeling’ noodzakelijk. Dit programma is ontwikkeld door een coalitie van overheden, sociale partners, kennis- en onderwijsinstellingen en bedrijfsleven en omvat onder meer een bredere uitrol van leer- en werkprojecten zoals ‘Vakland het Hogeland’. Daarnaast is de verwezenlijking van de verschillende campussen in de provincie randvoorwaardelijk om de doelstellingen rond innovatie, onderwijs en arbeidsmarkt te kunnen behalen.

2.5 INFRASTRUCTUUR EN BEREIKBAARHEID Goede verbindingen tussen Groningen en de rest van Nederland en Europa zijn essen­ tieel. Voor onze eigen bereikbaarheid en ontsluiting, maar ook vanuit economisch perspectief. Groningen ligt strategisch in de Noordzeeregio en is een belangrijke schakel tussen West-Europa en Noord-Duitsland, Scandinavië en de Baltische staten. Deze positie biedt veel kansen voor innovaties en nieuwe duurzame energie. Als we deze kansen grijpen, wordt Groningen aantrekkelijker om in te wonen en te werken. Bovendien spreiden we daarmee werk, wonen en welvaart beter over het land. We maken zo optimaal gebruik van de economische en maatschappelijke potentie van (heel) Nederland. Deze kansen vereisen robuuste infrastructuur. Dat betekent de juiste regionale en (inter) nationale verbindingen. Het Deltaplan voor Noordelijk Nederland bevat hier belangrijke ingrediënten voor: de aanleg van de Lelylijn, de Nedersaksenlijn en de verbetering van het bestaande spoor. In aanvulling daarop zijn de realisatie van de Wunderline en het handhaven en doorontwikkelen van regionaal openbaar vervoer van belang om de bereikbaarheid te garanderen. Een ander onderdeel van de robuuste infrastructuur is opgenomen in het toekomstplan dat ontwikkeld is voor de zeehavens in Groningen.

Dan gaat het onder meer om een aanlanding van groene stroom en waterstof vanaf windparken op zee in de Eemshaven: die moet snel, toekomstbestendig en goed ingepast zijn. Dit vraagt om investeringen in kabels en leidingen, maar ook in natuur en leefbaarheid. Verder zijn ten behoeve van de regionale bereikbaarheid en ontsluiting van economische kerngebieden verbeteringen van de infrastructuur nodig. Dit gaat allereerst om de Rijksweg N33 en daarnaast om de vaarweg Lemmer-Delfzijl en de realisatie van de verdiepte ligging van de N370 (Ring West Groningen). Vervolgens is verdere doorontwikkeling naar resterende bereikbaarheidsopgaven van belang.

Het succesvol realiseren van de transities vergt investeringen in kennis en vakmanschap. De campusontwikkeling en de onderwijsinstellingen in stad en regio zijn de spil in het Groningse kennis- en innovatiesysteem waar MBO, HBO en WO vanzelfsprekend samenwerken. Samen ontwikkelen we kennis en vakmanschap om de energietransitie handen en voeten te geven; leiden we voldoende mensen op om betaald werk te hebben, gezond

18

19

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

FINANCIERINGSMECHANISMEN

HOOFDSTUK 3

Financiering van herstel en perspectief moet structureel zijn met zekerheid voor inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en overheden. Dit betekent dat dit langjarig en inflatiebestendig is. Daarbij nemen we de adviezen van de parlementaire enquêtecommissie met betrekking tot de democratische legitimiteit van het gebruik van provincie- en gemeentefonds over. Dit mechanisme is echter niet voor alle opgaven passend. We stellen voor gebruik te maken van een goede combinatie van (1) wettelijk verankerde investeringsfondsen voor isolatie- en warmtevoorzieningen en economische ontwikkeling, (2) het provincie- en gemeentefonds voor sociale cohesie en leefbaarheid en (3) een ongelimiteerd budget voor alle maatregelen gerelateerd aan schadeafhandeling en versterking.

FINANCIËN

HERSTEL & PERSPECTIEF THEMA

MAATREGEL

BUDGET IN MLN.

Schadeafhandeling, versterking & gezondheid

Pakket zoals beschreven in de nadere toelichting schadeherstel, ­versterking en gezondheid (o.a. funderingsproblematiek, erfgoed-, agro- en mkb-programma’s).

Ongelimiteerd budget

Verlaging Energiekosten

Structurele financiering energiecoaches

100

Aardgasvrij gereedmaken woningvoorraad

5.100

Alternatieve publieke warmtevoorziening aardbevingsgebied

2.600

Totaal

7.800

Tegemoetkoming huishoudens aardbevingsgemeenten

2.200

Verbetering fysieke leefomgeving en voorzieningen: ● Voorzieningenniveau / Herstel dynamiek ● Masterplan Regiokernen ● Masterplan Oost-Groningen

14.000

Leefbaarheid en Sociale Cohesie

Kansen volgende generatie: ● Kansrijke Start ● Jongerenwerk ● Verrijkte Schooldag ● Aanpak laaggeletterdheid ● Kleinere klassen ● Gratis onderwijs, sport en cultuur ● Arbeidsmarkt / Campussen

Mentale gezondheid inwoners Totaal Groninger Landschap

Herstel en behoud van het Groninger landschap

375 14.375 625

Investeringsfonds met een focus op: ● Energietransitie ● Gezondheid ● Landelijk gebied

5.000

Totaal

30.000

NB: De bedragen zijn gebaseerd op een inventarisatie van maatregelen en bestaande plannen. Voorgenoemde tabel is exclusief investeringen in randvoorwaardelijke infrastructuur.

20

21

MET & VOOR GRONINGERS

De parlementaire enquêtecommissie doet de oproep om inwoners en maatschappelijke organisaties te betrekken bij besluitvorming over hun huizen, hun schade en hun toekomst. Wij onderschrijven deze oproep. Als regionale bestuurders spreken wij dagelijks met onze inwoners die te maken hebben met de negatieve gevolgen van gaswinning. Bestaande plannen voor schadeherstel en versterking, dorps- en wijkvernieuwing en perspectief zijn samen met inwoners en ondernemers opgesteld. Voorbeelden hiervan zijn de lokale programmaplannen van Nationaal Programma Groningen, Toukomst, de agro- en mkb-programma’s. Maar bovenal zijn het de plannen die we met inwoners

22

en betrokken instanties aan de keukentafel maken en die op uitvoering wachten. Inwoners verwachten nu dat we problemen oplossen vanuit het belang van die inwoner. Deze gesprekken blijven we continu voeren en gaan we verbreden en intensiveren. We organiseren een doorlopend gesprek en niet de zoveelste eenmalige ronde. Met inwoners, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en bedrijfsleven gaan we vorm geven aan de toekomst van Groningen. Daarnaast komt er onder meer een jaarlijks terugkerende manifestatie om in brede zin de toekomst van onze regio verder uit te werken, plannen te maken en te verbeteren.

23

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

NADERE UITWERKING SCHADE, VERSTERKING EN GEZONDHEID

GRONINGEN: VAN WIN(ST)GEWEST NAAR PRONKJEWAIL! INLEIDING Groningen is als wingewest stelselmatig en langjarig ondergeschikt gemaakt aan het verdienen van geld. Er is sprake van een ongekend systeemfalen. Dit zijn conclusies uit het eindrapport ‘Groningers boven gas’ van de parlementaire enquêtecommissie gaswinning Groningen. Zulke woorden maken dat de blik niet langer alleen gericht kan zijn op het opvangen van de gevolgen van aardbevingen in schadeherstel, versterken en perspectief. De gevolgen van het falende overheidssysteem zijn een last op zich geworden die het leed van G ­ roningers heeft verdiept. De commissie spreekt dan ook over een ereschuld aan G ­ roningen. We moeten met een andere blik gaan kijken. De oplossingen zullen heel anders zijn dan gedacht. Een ereschuld beperkt zich niet tot juridische aansprakelijkheid. De oplossing laat zich niet vangen in tijd omdat de deadline van een voorjaarsnota bij het Rijk gehaald moet worden. Zonder het antwoord te kennen zijn de kenmerken van het antwoord wel te geven; fundamenteel anders, langjarig, structureel en koste wat het kost. Zoals we vaker hebben aangegeven past de manier waarop het Rijk tot nu toe de aardbevingsproblematiek heeft opgepakt niet bij de crisis die er daadwerkelijk is. We moeten toe naar een aanpak die recht doet aan deze crisis.

Dat vraagt niet om complete systeem­ veranderingen, maar wel om een andere manier van werken en een andere instelling van de betrokken partijen: een paradigmashift. In een gezamenlijke verklaring hebben alle volksvertegenwoordigers en bestuurders van de gemeenten, provincie en waterschappen van Groningen op 8 maart 2023 de Tweede Kamer en het kabinet opgeroepen om de conclusies en de aanbevelingen uit het rapport ‘Groningers boven gas’ over te nemen en uit te voeren. Ze eisen dat de Groningers recht wordt gedaan Groningen. Als regio blijven we het rapport van de parlementaire enquête bestuderen. Wel leggen we in dit boekwerk alvast de punten neer die voor ons al lange tijd als bittere noodzaak gelden maar in de gesprekken met het Rijk niet tot wasdom zijn gekomen omdat geld en juridische regels voortdurend het struikelblok vormden. Het rapport ‘Groningers boven gas’ geeft ons nu de bevestiging dat hetgeen wij steeds hebben verkondigd het juiste is. Het is voor ons nu klip en klaar dat hetgeen we in dit boekwerk op tafel leggen uitgevoerd moet worden door het Rijk. De inhoud is niet onderhandelbaar maar bittere noodzaak en minimaal nodig. We houden ons het recht voor om in lijn met het rapport ‘Groningers boven gas’ de punten uit dit boekwerk nog aan te scherpen of aan te vullen.

ERESCHULD

24

De parlementaire enquêtecommissie vindt dat Nederland een ereschuld heeft aan ­Groningen die het moet inlossen. Dat is primair aan de Staat en de oliemaatschappijen. Aan het vergeten van Groningers zit een prijs. Daarom is er een morele verplichting om dit te

compenseren: met geld, menskracht, aandacht en positie. De commissie werkt het inlossen van de ereschuld uit in aanbevelingen. Er is te lang met de veiligheid en de gezondheid van Groningers gesold en de gevolgen hiervan zullen nog tot in de volgende generaties zichtbaar zijn. Het inlossen van de ereschuld vraagt een andere houding van de Staat en de oliemaatschappijen tegenover bewoners en ondernemers. Waar verschillen ontstaan omdat het Rijk te weinig budget beschikbaar stelt (bijvoorbeeld het beruchte subsidiedebacle, maar ook de discussie rond Batch 1588 en doelgroepen voor agro- en mkb-programma) verwachten wij dat het Rijk nu komt brengen: wat we nodig hebben en voor wie we het nodig hebben. We willen niet langer de hand ophouden of in de rij staan. Niet omdat een door het Rijk ingestelde commissie (Van Geel) dat zegt, maar omdat bewoners, maatschappelijke organisaties en de regiobestuurders dat zeggen. Het is simpelweg een morele verplichting aan Groningers. We verwachten dat binnen alle departementen zowel laag- als hoogambtelijk als bestuurlijk nu een onvoorwaardelijke medewerking wordt gestart om Groningen nu eens echt te helpen. Niet zoals het ‘Den Haag’ goeddunkt, maar zoals wij het goed vinden.

HET VERVOLG De parlementaire enquêtecommissie doet de oproep om inwoners en maatschappelijke organisaties te betrekken bij besluitvorming over hun huizen, hun schade en hun toekomst. Wij onderschrijven deze oproep. We gaan de dialoog aan met de maatschappelijke organisaties over de inzet van de regio zoals we die in voorliggend boekwerk hebben beschreven. Aan de hand van deze dialoog zal bekeken worden op welke onderdelen onze inzet aangepast moet worden.

WINNING Het rapport ‘Groningers boven gas’ toont aan dat de winning steeds geld-gedreven is geweest en niet veiligheid-gedreven. Ook is de maatschappelijke impact lang niet gezien als een aspect van veiligheid. Groningen is het slachtoffer geworden van ambtenaren die informatie over de winning achterhielden voor hun minister, oliemaatschappijen en Rijk die samen uit waren op winstmaximalisatie ook toen de grote beving van Huizinge al was geweest. Het ministerie van EZK zag veiligheid niet als nationaal belang, leveringszekerheid wel. Een waarschuwende toezichthouder werd genegeerd. Leveringszekerheid en vlakke winning zijn lang het excuus geweest om maar te blijven winnen uit Groningen. Nederland heeft lang geteerd op de ellende van Groningen. De regio heeft jaren gestreden en heeft samen met inwoners en maatschappelijke organisaties veiligheid en verlaging van de winning via de rechter af moeten dwingen. Als de veiligheid nu echt voorop staat is dít het moment voor het kabinet om het G ­ roningenveld te sluiten en daarmee de veroorzaker van alle seismiciteit in te dammen. Het begin van het inlossen van een ereschuld begint met het sluiten van het Groningenveld. Ook moet de wetgeving die de afbouw en sluiting van de winning vastlegt eindelijk eens worden vastgesteld. De Wet wat na Nul is nog steeds niet ter besluitvorming aan de Tweede en Eerste Kamer aangeboden.

Wij willen dat: ● Het Groningenveld zo snel mogelijk gesloten wordt; ● De wet Wat na Nul zo snel mogelijk van kracht wordt. 25

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

SCHADE Inwoners krijgen keer op keer de bevestiging dat schadeafhandeling en het versterkingsproces beter en rechtvaardiger moeten. Dit blijkt onder meer uit veel recente rapporten: ● Beloftes maken schuld (Nationale ombudsman) ● Evaluatie Tijdelijke wet Groningen (Andersson Elffers Felix) ● Onderzoek schadeafhandeling Groningen – Welke verbeteringen zijn mogelijk om beter aan de verwachtingen van inwoners te voldoen (Rebel) ● De psychologische impact van de gaswinningsproblematiek op inwoners in 2021 en 2022 Eindrapport Gronings Perspectief fase 3 (Rijksuniversiteit Groningen) ● Advies ‘Dorpen aan zet’ (Bernard Wientjes) ● Groningers boven gas (parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen). En als regio vragen we hier ook voortdurend aandacht voor, onder meer in onze reacties op de jaarlijkse vaststellingsbesluiten. Het is tijd dat het Rijk, en met name het verantwoordelijke ministerie van EZK verantwoordelijkheid neemt en vertrouwen geeft. Los het op! Het IMG doet voorstellen voor een mildere, menselijke en makkelijkere schadeafhandeling. Wij vinden het een veelbelovende denkrichting waar we graag met het IMG over verder praten. Hierna geven we aan wat we in ieder geval op dit moment nodig vinden. Maar daarmee zijn we er nog niet. Onderstaande oplossingen zijn niet meer dan een begin, een aanzet tot verbetering, het begin van een antwoord.

SCHADEAFHANDELING EN VERSTERKING VANUIT INWONERS EN ­ONDERNEMERS BEREDENEERD Schadeafhandeling en versterking zijn complex; het is het terrein van de deskundigen, doorspekt met vakjargon. En het is inwoners en ondernemers mede door de overheid aangedaan, opzettelijk, langdurig en op grote schaal. Daarom is het belangrijk dat inwoners en ondernemers een betere positie krijgen in het proces. Zij horen volwaardig gesprekspartner te zijn. Zeker bij herhaalde en complexe schade en bij versterking moeten het IMG en de NCG vragen welke oplossingen inwoners en ondernemers nodig hebben om verder te kunnen met hun leven en bedrijf. Wanneer dat oplossingen zijn die redelijkerwijs niet voor rekening van inwoners horen te blijven, horen zij die oplossing ook te krijgen. Het is onrechtvaardig dat dezelfde overheid die het probleem veroorzaakt bij de behandeling van aanvragen om schadevergoeding allerlei procedurele drempels opwerpt. Alsof inwoners en bedrijven met schade de overheid om een gunst vragen. Schadeherstel en versterking zijn geen gunsten. Het zijn rechtmatige en vanzelfsprekende aanspraken. De procedurele krampachtigheid van de rijksoverheid wordt onder meer veroorzaakt door de vrees voor precedentwerking. Dat is volkomen misplaatst.

Eventuele precedentwerking is een rechtstreeks gevolg van het doen en nalaten van de rijksoverheid in het gaswinningsdossier en hoort niet voor rekening van inwoners en bedrijven met schade te komen. Complexe en langlopende zaken en situaties met meervoudige of herhaalschade krijgen, zoals ook de enquêtecommissie aanbeveelt, prioriteit zodat gedupeerden verder kunnen met hun leven en bedrijf. Juist in deze zaken moet de rijksoverheid verantwoordelijkheid nemen en inwoners en ondernemers ontzorgen en ontzien. Dat moet op korte termijn concrete vormen aannemen want het komt veel voor en is urgent. Termen als ‘ruimhartig en rechtvaardig’, maar ook ‘milder, makkelijker en menselijker’ vragen om concrete ­invulling. De regio neemt de ruimte om zelf met voorstellen te komen. Daarbij kijken wij ook naar de voorstellen die het IMG doet, bijvoorbeeld om na een aardbeving direct met een schadevergoeding te komen. 26

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

Goedbedoelde subsidieregelingen zijn én complex én vragen van inwoners en ondernemers om het te komen halen. Omdat de regelingen vaak de gedachte van compensatie en erkenning uitdragen, hebben ze materieel het kenmerk van een gunst. Die gedachten van compensatie en erkenning komen veel beter tot hun recht door over te stappen op nadeelcompensatieregelingen waarbij inwoners en ondernemers de compensatie aangeboden krijgen. Daarnaast moeten inwoners en ondernemers deskundige bijstand krijgen die nodig is, wanneer dat nodig is. De overheid moet die deskundige bijstand financieren en - behoudens de eis dat het om beroepsmatige bijstand moet gaan - geen verdere eisen stellen. Deze deskundigheid moet ook ingezet kunnen worden om inwoners te ondersteunen die al geen schade meer melden omdat ze moedeloos geraakt zijn van de procedures en vastlopen in het systeem.

Door ondersteuning te bieden zijn mensen eerder bereid hun schade te melden en krijgen ze waar ze recht op hebben Wij willen dat: ● inwoners en ondernemers volwaardige gesprekspartners zijn voor de instanties; ● inwoners en ondernemers gevraagd wordt welke oplossing zij nodig hebben om verder te kunnen met hun leven en bedrijf en dat zij, wanneer de oplossing redelijkerwijs niet voor hun rekening hoort te blijven, de oplossing ook krijgen; ● inwoners en ondernemers op kosten van de overheid deskundige bijstand krijgen; ● de overheid geen andere eisen stelt aan deskundige bijstand dan dat het beroepsmatige bijstand moet zijn; ● de betrokken ministeries zich vooral dienend en faciliterend opstellen en eventuele consequenties (zoals precedentwerking of hogere budgetten) accepteren als gevolg van het eigen onrechtmatige handelen; ● maatregelen (zoals subsidies) die bedoeld zijn als erkenning, genoegdoening of een ‘plus’ worden gebracht naar inwoners en ondernemers. ● ● ongelijkheid in wijken en dorpen wordt opgeheven of gecompenseerd; ● ● bewoners compensatie voelen en zien op niveau van de eigen woning en de wijk of het dorp; ● ● de dorpen en wijken leefbaarder worden door behoud van voorzieningen en herstel van sociale cohesie; ● ● financiële of juridische risico’s niet bij bewoners landen; ● ● een overzichtelijk uitvoeringsregime; voor iedereen vergelijkbaar.

Door bevoegdheden, budgetten, capaciteit en mandaat bieden instanties snel a ­ dequate oplossingen voor problemen die redelijkerwijs niet voor rekening van ­inwoners en ondernemers mogen blijven Oplossingen worden nu tegengehouden bij de grens van aansprakelijkheid of budget. De regio, het IMG, de Rebel Group en ook de parlementaire enquêtecommissie pleiten voor een ruimere bevoegdheid en een bijbehorend budget. Zoals de enquêtecommissie aanbeveelt, kan een ruimer wettelijk kader, bijbehorende eigen budgetten en breder mandaat aan medewerkers bijdragen aan de oplossingen die hard nodig zijn. De uitvoeringsdiensten IMG en NCG moeten dus de bevoegdheid en het budget krijgen om oplossingen te bieden wanneer die redelijkerwijs niet voor rekening van inwoners of ondernemers moeten blijven en niet passen binnen aansprakelijkheid. Zij hebben bovendien voldoende capaciteit nodig om besluiten binnen wettelijke termijnen te nemen. Binnen de organisaties hoort het mandaat laag te liggen: medewerkers kunnen snel besluiten de oplossingen te bieden. Medewerkers dúrven het mandaat te gebruiken en weten dat zij rugdekking van de verantwoordelijke bestuurders hebben. Dit betekent niet dat élk probleem opgelost wordt, maar wel die problemen die redelijkerwijs niet voor rekening van inwoners en ondernemers moeten blijven. Het betekent ook dat instanties het verschil gaan maken.

Maatwerk onderscheidt de ene oplossing immers van de

27

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

andere. Tegelijkertijd moeten verschillen gemotiveerd en uitlegbaar zijn. Het is maatwerk voor het individu en rechtvaardige regelingen voor iedereen. Het interventieteam en de commissie bijzondere situaties komen in beeld als een belanghebbende al vast is gelopen. Het zijn bewijzen van het systeemfalen. Het interventieteam en de commissie bijzondere situaties handelen op basis van knelpuntenpotten en buitenwettelijke oplossingen: bevochten en afgedwongen ruimhartigheid in een laat stadium zonder erkenning van het probleem. Voorkomen moet worden dat inwoners bij het interventieteam of de commissie bijzondere situaties terecht komen. Veel inwoners ervaren de toepassing van het wettelijk bewijsvermoeden niet als helpend terwijl dat wel zo is bedoeld. Ook de enquêtecommissie roept het IMG op om nader onderzoek naar andere oorzaken vaker achterwege te laten. Bij eenvoudige schade benut het IMG de mogelijkheid al om af te zien van nader onderzoek naar andere oorzaken van schade. Dat leidt tot een snelle en eenvoudige schadeafhandeling. Dat verdient navolging in de zogenaamde kern van het gebied: juist daar waar de relatie tussen schade en gaswinning niet of minder omstreden is. De regio werkt concrete voorstellen uit. Inwoners kunnen te maken hebben met verschillende vormen van mijnbouwschade en daardoor ook met verschillende instanties die verschillende kaders hanteren.

Daarnaast is er de vrees dat er een moment komt dat schade niet meer vergoed wordt terwijl er nog wel schade is. Inwoners moeten voor alle mijnbouwschade terecht kunnen bij één loket waar volgens één kader (het wettelijk bewijsvermoeden) schade wordt afgehandeld, zolang dat nodig is. Verder is het van belang dat het IMG en de NCG de mogelijkheid krijgen om zogenoemde ‘bijkomende kosten’ te vergoeden. Op dit moment komen eigenaren pas in aanmerking voor een vergoeding wanneer er een versterkingsbesluit ligt. Dat is ver in het proces en betekent dat eigenaren daarvoor alles zelf voorschieten en maar moeten afwachten of ze hun gemaakte kosten vergoed krijgen. Ook hier geldt; breng dit naar de eigenaren en laat hen er niet om vragen. Ook voor het herstel van funderingsproblematiek moet voldoende budget zijn.

DUURZAME OPLOSSING ACUUT ONVEILIGE SITUATIES (AOS) Wanneer het IMG constateert dat er een acuut onveilige situatie is, neemt het maatregelen om het probleem tijdelijk op te lossen. Het probleem is daarmee niet duurzaam opgelost. Bewoners blijven er mee zitten wanneer het IMG constateert dat gaswinning niet de oorzaak van het probleem is. Dat is niet altijd terecht: wanneer het redelijk is dat de situatie wordt opgelost, ook wanneer dat buiten aansprakelijkheid zou vallen, moet dat opgelost worden. Wij willen dat: ● het IMG, de NCG en de colleges van de aardbevingsgemeenten wettelijke bevoegdheden krijgen om knelpunten op te lossen die niet vallen onder aansprakelijkheid, maar die redelijkerwijs niet voor rekening van inwoners en ondernemers horen te blijven; ● het IMG, de NCG en de colleges bijbehorend budget krijgen; ● mandaat bij medewerkers komt te liggen zodat oplossingen snel en daadkrachtig geboden worden; ● het IMG ook in de kern van het gebied nadere onderzoeken naar andere oorzaken van schade vaker achterwege laat; ● er één loket mijnbouwschade is, waar volgens één kader (het wettelijk bewijsvermoeden) schade wordt afgehandeld, zolang dat nodig is; ● het IMG en de NCG de wettelijke bevoegdheid krijgen om ook zogenaamde bijkomende kosten te vergoeden; ● er voldoende budget is om funderingsproblematiek op te lossen. 28

E R E S C H U L D : H E R ST E L E N P E R S P EC T I E F VO O R G R O N I N G E N

JURIDISCHE VERANKERING VAN DEZE AANPAK Organisaties met mandaat en financiële middelen lokaal problemen op laten lossen, moet snelheid en duidelijkheid bieden voor inwoners en daarmee langzaam weer vertrouwen geven. De gemeente, de NCG en het IMG krijgen daarom de bevoegdheid om voorzieningen te treffen die nodig zijn. In de Tijdelijke wet Groningen kan de volgende bepaling worden opgenomen om dat vast te leggen: Indien het naar het oordeel van het college/het instituut/de minister (de NCG) nodig is om een of meer aanvullende voorzieningen te treffen om knelpunten op te lossen, en van de gedupeerde redelijkerwijs niet gevergd kan worden dit zelf op te lossen, dan treft het college/het instituut/de minister (de NCG) die voorziening(en). De voorziening kan in natura of in geld worden getroffen. Knelpunten zijn gerelateerd aan schade­ afhandeling en/of versterking. Het beoordelingsproces ziet er als volgt uit: ● is er sprake van een knelpunt gerelateerd aan schade en/of versterking? Zo ja: ● biedt het wettelijk kader een oplossing? Zo niet: ● bieden aanvullende voorzieningen de oplossing? Zo ja: ● kan van gedupeerde redelijkerwijs gevergd worden het knelpunt zelf op te lossen? Zo niet: ● de overheid treft de voorziening.