353.2 Jaarverslag 2024 Nationaal Programma Groningen

Jaarverslag 2024

Lokaal programma Provinciaal programma Economie Werken en leren Leefbaarheid Natuur en klimaat Toukomst Loket Leefbaarheid Impulsloket Zorgprogramma Erfgoedprogramma Programma energieparticipatie

Inhoudsopgave Voorwoord

5

2024 feiten & cijfers

6

1. 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

2024 in vogelvlucht Nationaal Programma Groningen 5 jaar Groen licht voor programma's en projecten Evaluatie Toukomst: de stand van zaken Afscheid Johan Remkes Succesvolle scholenchallenge Nij Begun: gericht op brede welvaart

10 10 10 10 12 13 13

2. 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7

Voortgang Nationaal Programma Groningen Opbouw van het programma Het effect van het programma: liggen we op koers? Financiële ontwikkelingen Jongerenparticipatie: hoog op de agenda Loko Loket: een waardevol inkijkje Baanbrekers: in ontwikkeling Aan de slag met het merk Groningen

16 16 18 22 22 22 23 25

3. 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

Voortgang lokale en provinciale programma's Lokaal programma gemeente Eemsdelta Lokaal programma gemeente Het Hogeland Lokaal programma gemeente Groningen Lokaal programma gemeente Midden-Groningen Lokaal programma gemeente Oldambt Lokaal programma gemeente Westerkwartier Provinciaal programma Groningen

28 28 30 31 34 35 36 40

4. 4.1 4.2 4.3 4.4

Speciale programma's Toukomst: massale betrokkenheid Bewonersinitiatieven: ruimte voor eigen ideeën Zorgprogramma: aandacht voor zorg Erfgoedprogramma: verleden, heden, toekomst

42 42 47 49 52

1. 2. 3.

Bijlagen Bestuur Programmabureau Overzichten per programma

53 54 56 58 3

Het valt Chris als nieuwkomer op dat veel projecten van Nationaal Programma Groningen van onderop zijn gekomen én dat ze zo divers van aard en omvang zijn.

Voorwoord Je kunt het bijna niet gemist hebben: 2024 was het jubileumjaar voor Nationaal Programma Groningen, dat met het vijfjarig bestaan halverwege de looptijd is. Dit was een jaar van uitvoering en zichtbare resultaten. Een mooi moment voor directeur Nienke Baars en kersverse voorzitter Chris Fonteijn om de balans op te maken en vooruit te kijken naar 2025. Chris Fonteijn startte op 1 mei 2025 als opvolger van Johan Remkes. Chris is momenteel op pad voor een kennismakingsronde in de regio. Op de vraag hoe hij hier als Rotterdammer terecht kwam, legt hij uit dat de problematiek in Groningen hem intrigeerde. Met daarbij de vraag of en vooral hoe je dit ‘goed kan maken?’ Chris: “Ik vind dat een uitdagend vraagstuk: hoe kan het dat in dit gebied jarenlang dingen niet goed zijn gegaan? En wat moet je als Rijk samen met de regio doen om dat enigszins recht te breien? Als je in Groningen een bestuursfunctie op je neemt geeft dat je extra verantwoordelijkheid. Dat spreekt me aan, het is een belangrijke reden waarom ik juist hier betrokken wil zijn.” Nienke bevestigt: “Bij onze kennismaking zag ik dat Chris een gedreven man is, die dingen vooruit wil brengen. Hij schuwt het niet om ‘zonder meel in de mond’ zaken te benoemen.

Zijn betrokkenheid en energieniveau bleven hangen.” Het valt Chris als nieuwkomer op dat veel projecten van Nationaal Programma Groningen van onderop zijn gekomen én dat ze zo divers van aard en omvang zijn. Chris: “Het gaat om zoveel verschillende dingen: voorzieningen in de dorpen, kansen voor kinderen, maar ook om grote thema’s als waterstof, economische groei, plantaardige eiwitten, agro-innovatie,

het landschap, de Waddenzee. Alles bij elkaar genomen heb je het écht over brede welvaart. En dan zitten we met het programma nog maar op de helft van onze levensduur.” Nienke blikt terug op 2024. “We hebben ons jubileumjaar goed gevierd. Met onder andere winacties voor inwoners, voor deelname aan onze projecten. Het was mooi om mensen te laten ervaren wat voortkomt uit bijvoorbeeld een Impulsloket of een Toukomstproject. Er gebeurde afgelopen jaar veel om trots op te zijn: vrijwel alle Toukomstprojecten lopen, het Werelderfgoedcentrum Waddenzee werd gebouwd, de opening van digitaal centrum Ruby in Winschoten, de start van de buddies bij gezinnen in het programma Kansen voor Kinderen en ga zo maar door. Ik ben ook trots op onze acht trainees die mooie bijdragen leveren aan de regio én op ons team dat zich met veel gedrevenheid hiervoor inzet. Dit was echt een uitvoeringsjaar. Ook in 2025 gaat bij veel projecten de spreekwoordelijke schop in de grond.” Steeds meer initiatieven die zijn gestart bij Nationaal Programma Groningen, leveren in 2025 resultaat op en worden overgenomen voor de lange termijn. Nienke noemt dit het 'estafettemodel'. “Van het Nederlandse estafetteteam op de Olympische Spelen herinneren we ons vooral Femke Bol. Maar ze was niet de enige renner.

Bij het versterken van leefbaarheid en perspectief in onze regio, startte de Nationaal Coördinator Groningen als eerste spreekwoordelijke loper. Die gaf het stokje over aan de partijen binnen Nationaal Programma Groningen. Wij mogen in totaal tien jaar rennen, voor perspectief, leefbaarheid en imago. Wij zijn nu op volle vaart en naderen het punt dat we het stokje weer overdragen. Dat gaat de komende jaren gebeuren. Wij geven het stokje door aan de Sociale en de Economische Agenda, die maar liefst dertig jaar doorrennen. De vierde loper is, Femke Bol, dat is de toekomst van Groningen. We lopen er samen naartoe en laten ruimte voor wat nog komt.”

2024 feiten & cijfers Lokale en provinciale programma's

18

nieuwe projecten en uitvoeringsprogramma's goedgekeurd

14

projecten in 2024 afgerond 90 projecten in totaal afgerond

290 projecten in totaal goedgekeurd

€ 222.274.600

beschikbaar gesteld aan projecten in 2024 en toegekend tot en met 2024: € 874.801.923

Bijdragen aan onze ambities:

41%

22%

leefbaarheid

20%

werken en leren

economie

16%

natuur en klimaat

Bewonersinitiatieven

158

8

nieuwe bewonersinitiatieven vanuit Loket Leefbaarheid

nieuwe bewonersinitiatieven vanuit Impulsloket

61

initiatieven verder geholpen door Programma energieparticipatie

Toukomst

21

van 36 projecten in uitvoering

10

nieuwe projecten geholpen door Toukomstproject Roemte

7

pilotprojecten van de Landschapswerkplaats afgerond

3

projecten succesvol afgerond

978

Groningers werken vanaf het begin mee aan Toukomstprojecten

Scholenchallenge

300+ scholieren namen deel

Thema Slimme Zorg

14

deelnemende scholen in Groningen, Drenthe en Friesland

51

30UUR

teams

non-stop aan de slag

Ook deze Groningers waren betrokken

60

11

zorgmedewerkers namen deel aan de programma Rebellen met Rimpels

groepjes jongeren ontvingen bijdrage van het Loko Loket

100

160

+ erfgoedprofessionals namen deel aan het

aan de + deelnemers Fondsendag 2024 voor bewonersinitiatieven

1.358

symposium Als alles beweegt

gericht 75 regiotafels, op kennisdeling en

mensen deden mee met de jubileumacties rondom ons vijfjarig bestaan

uitwisseling, georganiseerd door het programma Energieparticipatie

Communicatie websitebezoekers

65.229

Social mediavolgers

4.232

1.641

nieuwsbriefabonnees Nationaal Programma Groningen

7.405

nieuwsbriefabonnees Toukomst

1.166

1.071

1.129

7

3

12

20

collega's werkzaam bij het programmabureau, 3 nieuwe collega's 1 stagiair

9

trainees volgen het traineeprogramma

collega's deden mee met de 4 Mijl van Groningen

baby’s geboren

OV

Programmabureau

collega's komen met de fiets of OV

INTERVIEW PROJECT JONGGOUD

Het is zo belangrijk dat kinderen zich gehoord voelen en betrokken zijn bij hun eigen buurt In de gemeente Eemsdelta krijgen kinderen en jongeren de kans om mee te praten over hun eigen buurt. Dit is waar JongGOUD Eemsdelta voor staat. “Wij willen dat kinderen zich gehoord voelen en invloed hebben op de plek waar ze wonen, spelen en naar school gaan”, zegt Nienke Jacobs, die samen met collega Wieke Lindeboom het JongGOUD-project leidt. JongGOUD begon in 2019. “We kregen toen Andy Lloyd uit Leeds (Engeland) op bezoek. In Leeds werken ze al meer dan vijftien jaar aan een kindvriendelijke stad. Andy zit in de gemeenteraad van Leeds en is voorvechter van kindvriendelijke gemeenten. Hij vertelde over hoe zij kinderen en jongeren betrekken bij de keuzes die in de gemeente worden gemaakt. Dat inspireerde ons enorm”, zegt Nienke. In de coronaperiode lag de focus van JongGOUD eerst op activiteiten en ontmoetingen voor kinderen en jongeren.

8

Sinds twee jaar ligt de nadruk op echte participatie. “Met participatie bedoelen wij dat kinderen niet alleen ideeën aandragen, maar ook meedenken over hoe we die ideeën kunnen uitvoeren. Ze leren bijvoorbeeld hoe ze een aanvraag kunnen doen bij de gemeente of hoe ze een probleem kunnen melden. We helpen kinderen hun stem te laten horen en te zorgen dat er iets met die ideeën gebeurt”, legt Nienke uit. Kinderen als gebiedsregisseurs Een belangrijk onderdeel van JongGOUD zijn de kindergebiedsregisseurs. “Kindergebiedsregisseurs zijn kinderen die zich inzetten voor hun buurt en de stem van hun leeftijdsgenoten laten horen. Ze verzamelen ideeën, bespreken die met de gemeente en denken mee over oplossingen. Ze worden een soort tussenpersoon tussen andere kinderen en de gemeente”, vertelt Nienke. Om kinderen enthousiast te maken om mee te doen, gaat JongGOUD langs bij scholen en verenigingen. “We vragen kinderen wat ze leuk vinden en wat er beter kan. We gebruiken dan vaak een plattegrond en rode en groene stickers. De groene zijn voor de leuke plekken, de rode voor plekken die onveilig of saai zijn. Daarna kijken we samen hoe we dat kunnen verbeteren.”

Wat willen kinderen in hun buurt? Wat opvalt, is dat kinderen vaak simpele, maar slimme oplossingen bedenken. “Kinderen komen vaak met kleine aanpassingen die al een groot verschil maken. Zo hebben de kinderen in Zeerijp een subsidie aangevraagd voor een spelletjeskast. Die staat nu in het dorp en regelmatig worden er spelletjesmiddagen georganiseerd voor jong en oud. We helpen bij de aanpak, maar de ideeën komen echt vanuit de kinderen zelf.” Kjoep in plaats van skatepark Een ander mooi project is een hangplek in ’t Zandt. “Volwassenen denken vaak dat zo’n hangplek groots moet zijn, zoals bijvoorbeeld een skatepark. Maar vaak is alles wat jongeren nodig hebben een plek om droog te zitten”, legt Nienke uit. Vandaar dat we in ’t Zandt een Kjoeb hebben geplaatst. “Een Kjoep is een grote kubus van staal. Het is een droge hangplek. Samen met een kunstenaar hebben de jongeren de Kjoep beschilderd. Nu is het echt hún plek geworden”, vult ze aan.

Opgroeien en blijven in Eemsdelta Nienke en Wieke merken dat kinderen serieuzer en zelfverzekerder worden als ze zien dat hun ideeën uitgevoerd worden. “Dat helpt ook om de drempel naar de gemeente lager te maken.” De komende tijd blijft JongGOUD zich ontwikkelen. “Jongeren betrekken en geïnteresseerd houden is iets waar je constant mee bezig moet blijven. Want als je op een fijne plek opgroeit, wil je daar later ook blijven wonen. Daarom is het zo belangrijk dat kinderen zich gehoord voelen en betrokken zijn bij hun eigen buurt”, besluit Nienke.

Groot feest en mediacampagne Om nog meer kinderen te betrekken, start binnenkort een grote mediacampagne. “We willen dat kinderen ons ook zelf weten te vinden. Nu gaan we vaak actief naar scholen en buurten toe, maar het zou mooi zijn als kinderen ook proactief met ideeën komen”, zegt Nienke. “De campagne 'Hoe goud is jouw buurt?' bestaat uit video’s op sociale media, borden langs de weg en een ansichtkaart die we naar kinderen sturen. Zij kunnen hun buurt een cijfer geven op de goudmeter en een gouden idee indienen. We sluiten af met een groot feest waar de drie beste ideeën bekendgemaakt worden.”

9

1. 2024 in vogelvlucht Hoe zag 2024 er voor ons uit? In dit hoofdstuk blikken we in vogelvlucht terug op de belangrijkste momenten en resultaten van het afgelopen jaar. 1.1 Nationaal Programma Groningen 5 jaar Op 11 maart 2024 vierde Nationaal Programma Groningen haar vijfjarig bestaan. Een moment om stil te staan bij alle waardevolle initiateven en samenwerkingen die de afgelopen vijf jaar zijn ontstaan. Initiatieven waar we samen met Groningers, jong én oud, aan werken. Er is door inwoners, bedrijven, organisaties en overheden in Groningen veel in gang gezet, op heel veel gebieden: van biodiversiteit, economie, landschap, cultuur en armoede tot gezondheid, onderwijs en kinderen. De eerste projectresultaten zijn zichtbaar, andere projecten duren een generatie lang. Toukomst staat in de spotlights als uniek voorbeeld van burgerparticipatie in Nederland. Ter ere van dit jubileumjaar was er op de website bijzondere aandacht voor mijlpalen, feiten en cijfers, acties met projecten en jubileuminterviews.

10

1.2 Groen licht voor programma's en projecten Het bestuur van Nationaal Programma Groningen keurde in 2024 18 nieuwe projecten en uitvoeringsprogramma's goed. Ook werd voor vier Toukomstprojecten een vervolgaanvraag goedgekeurd. In totaal is 222 miljoen euro beschikbaar gesteld in 2024. Daarnaast ging natuurlijk veel aandacht naar goedgekeurde projecten die inmiddels in uitvoering zijn. Er werden 14 projecten afgerond. Verder werd ruim 1,37 miljoen euro beschikbaar gesteld aan Groningers die een aanvraag deden bij onze subsidieregelingen Loket Leefbaarheid en/of het Impulsloket. 1.3 Evaluatie Toukomst: de stand van zaken Op 5 februari 2024 besloot het algemeen bestuur van Nationaal Programma Groningen een evaluatieonderzoek naar Toukomst uit te laten voeren. Toukomst is een grootschalig burgerparticipatieprogramma gericht op een betere toekomst voor Groningen. De focus van de evaluatie lag op de voorlopige resultaten en het proces. De impact is niet onderzocht: die maakt, voor zover nu al meetbaar, onderdeel uit van de programmabrede tussentijdse evaluatie die het monitoringsconsortium in 2025 uitvoert.

11

De hoofdvraag van de Toukomstevaluatie in 2024 was: In hoeverre voldoet het programma Toukomst aan de oorspronkelijke doelstellingen, zoals vastgelegd in het programmakader van Nationaal Programma Groningen en het programmaplan Toukomst, zowel wat proces als wat inhoud van het programma betreft? Onderzoeksbureau Andersson Elffers Felix (AEF) voerde de evaluatie uit en kwam tot de volgende conclusie: Toukomst leverde mooie projecten op en stimuleerde nieuwe verbindingen tussen inwoners, overheden en maatschappelijke organisaties. Tegelijkertijd gaven initiatiefnemers aan dat zij onvoldoende duidelijkheid kregen over wat er van hen werd verwacht. Complexe vervolgstappen vertraagden de voortgang, wat voor frustraties zorgde. Een aantal initiatiefnemers haakte hierdoor af. AEF merkte ook op dat pas de helft van de looptijd van Toukomst is verstreken en dat niet alle projectresultaten op dit moment bekend en zichtbaar zijn. Het bestuur stelde het evaluatierapport op 10 februari 2025 vast.

1.4 Afscheid Johan Remkes Eind 2024 namen we afscheid van onze voorzitter, Johan Remkes. Remkes besloot in oktober 2024 vanwege gezondheidsredenen zijn functie per 1 januari 2025 neer te leggen. Remkes was sinds begin 2022 voorzitter van het programma. Na een omvangrijke politiek-bestuurlijke loopbaan had hij sterk de behoefte om zich in te zetten voor Groningen, de provincie waar hij geboren en opgegroeid is en waar zijn hart ligt. Hij zorgde tijdens zijn voorzitterschap voor korte lijnen tussen Den Haag en Groningen en zette zich in om de impact van het programma verder te vergroten. Zo nam hij het initiatief tot de baanbrekers. Samen met de commissaris van de Koning René Paas en toenmalig burgemeester van Groningen Koen Schuiling speelde hij in 2023 namens de regio ook een belangrijke rol bij de totstandkoming van Nij Begun. Kortom, in zijn periode als voorzitter gaf Remkes een krachtige impuls aan het programma en de ontwikkelingen in Groningen.

12

1.5 Succesvolle scholenchallenge Het thema van de scholenchallenge ‘Wij hebben de toekomst’ 2024 was slimme zorg, in lijn met de baanbreker gezondheid. Een dankbaar en actueel thema, bleek uit de enorme belangstelling vanuit scholen en opdrachtgevers. Aan deze grootste editie tot nu toe deden meer dan driehonderd leerlingen en studenten mee! De jury prees in de finale de hoge kwaliteit van de gepresenteerde oplossingen. De toekomstige samenwerkingen tussen de winnende teams en opdrachtgevers, waaronder het UMCG, Treant en de Health Hub in Roden, beloven dan ook veel. Zo helpt het Innovatiecentrum van het UMCG de winnaars van Groningen verder met hun eetbare pillenbakje. De Friese winnaars kunnen dankzij Lifelines prototypes ontwikkelen van een bijzondere 'opvangbokaal' voor urine. Daarmee kunnen mensen zelf thuis metingen doen en vervolgens de bokaal inclusief metingen terugsturen. Handig voor mensen die slecht ter been zijn of op de eilanden wonen.

Gezien het succes van de scholenchallenge besloot het bestuur van Nationaal Programma Groningen in 2024 om tot en met 2028 financiering beschikbaar te stellen. 1.6 Nij Begun: gericht op brede welvaart Naast de inzet binnen Nationaal Programma Groningen werkten regio en Rijk in 2024 ook samen aan de Sociale en Economische Agenda van Nij Begun. Eind 2024 kwam hierover steeds meer duidelijkheid. Het lijkt erop dat meerdere initiatieven die onder de vlag van Nationaal Programma Groningen startten, zoals Tijd voor Toekomst, een vervolg krijgen binnen één van beide agenda's. Dat gebeurt door de initiatieven (nu) te verbreden en na afloop van het nationaal programma over te dragen. Zo kunnen deze initiatieven vele jaren vooruit en wordt er een generatie lang ingezet op een mooie, leefbare en kansrijke toekomst voor de Groningers. De beweging die Nationaal Programma Groningen begon – het versterken van de brede welvaart en het imago van Groningen – wordt daarmee voortgezet in de komende decennia.

13

INTERVIEW PROJECT KUNSTCENTRUM DE PLOEG

We combineren het historische met het moderne en voegen een interactieve beleving toe

In het hart van Wehe-den Hoorn krijgt een bijzonder rijksmonument een tweede leven. Kunstcentrum De Ploeg vestigt zich in de oude Sint Jozefschool, een pand dat jarenlang aan zijn lot was overgelaten. Nu wordt het omgetoverd tot een plek waar kunst, geschiedenis en actualiteit samenkomen. Het kunstcentrum richt zich op exposities met werk van de bekende Ploeg-kunstenaars zoals Wiegers, Jordans, Van der Zee en Werkman. Maar er is ook ruimte voor hedendaagse kunstenaars. "Het expressionistische werk van De Ploeg dient als inspiratie voor de kunstenaars van nu," vertelt Maria Bolt, kwartiermaker en bestuurslid. "We combineren het historische met het moderne en voegen een interactieve beleving toe." Hoogtepunten van 2024 Het afgelopen jaar was een belangrijk en bewogen jaar voor Kunstcentrum De Ploeg. "Een groot hoogtepunt van 2024 was dat we de financiering grotendeels rond kregen en dat

de restauratie in maart van start ging," zegt Maria. “We hebben grote stappen gezet in de restauratie en inrichting van het centrum.” De muurschildering van Ploegkunstenaar Jan van der Zee kreeg een nieuwe plek in het monumentale pand. Op 6 september werd het hoogste punt van de bouw bereikt, een feestelijk moment waarbij mede-oprichter Bert Dijksterhuis werd benoemd als Lid in de Orde van Oranje Nassau. Daarnaast vond een bijzondere verhuizing plaats: tjalk Alida, het schip van Ploeg-medeoprichter George Martens, werd overgebracht van het Museum aan de A in Groningen naar het kunstcentrum in Wehe-den Hoorn. Verder was er veel enthousiasme uit de omgeving. "De hartverwarmende reacties van mensen uit het dorp en de regio waren misschien wel het mooiste hoogtepunt van 2024. Mensen voelen zich verbonden met dit project en kijken ernaar uit dat het hun gemeenschap verrijkt." Vooruitblik op 2025 Komend jaar staat er veel op de planning. De eerste expositie wordt georganiseerd, waarbij thematisch werk van Ploeg-kunstenaars wordt getoond. "We weten dat er in deze regio veel Ploeg-kunst in particulier bezit is. We willen

14

mensen uitnodigen om hun werken tijdelijk tentoon te stellen in ons centrum," vertelt Maria. "Naast de vaste collectie met Ploegwerken willen we de thema’s van deze tijd laten terugkomen. Klimaatverandering, de dynamiek van het Wad en actuele ontwikkelingen in het Hogeland spelen hierin een belangrijke rol."

plek wordt waar mensen samenkomen, kunst beleven en nieuwe inspiratie opdoen," zegt Maria. "Het enthousiasme en de betrokkenheid van alle mensen die eraan meewerken, is ontzettend groot. Dat geeft ons de energie om door te gaan."

De officiële openingsexpositie staat gepland voor het najaar. "Wat we precies gaan doen, houden we nog even geheim, maar het wordt een bijzondere ervaring," zegt Maria enthousiast. "Kunstenaars gaan ter plekke werken maken, er komen workshops en lezingen, en we denken zelfs aan een speciale rondwandeling door het dorp."

"Wat we precies gaan doen, houden we nog even geheim, maar het wordt een bijzondere ervaring,"

Een plek voor iedereen Kunstcentrum De Ploeg wil een dynamische plek worden waar verleden en heden samenkomen. "We hopen dat het centrum een

15

2. Voortgang Nationaal Programma Groningen Nationaal Programma Groningen focust op vier ambities: economie, werken & leren, leefbaarheid en natuur & klimaat. Het doel is het verbeteren van de brede welvaart voor iedere Groninger en een beter imago van de provincie. Dit vormt de basis van het programma. 2024 stond vooral in het teken van voortbouwen op alles wat sinds de start van het nationaal programma in gang is gezet. 2.1 Opbouw van het programma Nationaal Programma Groningen bestaat uit verschillende onderdelen, waaronder het provinciaal programma, de lokale programma’s en Toukomst. Het provinciaal programma moet een impuls geven aan de hele provincie.

De gemeenten in het aardbevingsgebied krijgen daarbij speciale aandacht. De lokale programma’s concentreren zich op de gemeenten in het aardbevingsgebied. En de Toukomstprojecten zijn er voor initiatieven van inwoners van de hele provincie. Daarnaast is er een aantal speciale programma's: het Zorgprogramma, het Erfgoedprogramma en het programma Bewonersinitiatieven. Waar mogelijk bundelen de verschillende programma's hun krachten om zo meer impact te maken. Nationaal Programma Groningen heeft voor de verschillende programma's middelen gereserveerd. De meeste middelen gaan naar het provinciaal programma en de lokale programma’s. Tabel 1 laat zien hoeveel geld van Nationaal Programma Groningen er gereserveerd, toegekend en uitgegeven is per programma. Al deze programma's bestaan uit verschillende projecten. In de grafiek in figuur 2 is te zien hoe het staat met de uitvoering van deze projecten.

Figuur 1: Doelstellingen per ambitie

Natuur en klimaat

Economie

De regio presteert beter op biodiversiteit (Living Planet index) dan het Nederlands gemiddelde.

De Bruto Toegevoegde Waarde stijgt in Groningen sterker dan gemiddeld in Nederland.

Doelstellingen per ambitie Leefbaarheid

Werken en leren

Iedere gemeente in het aardbevingsgebied presteert beter opde leefbarometer (CBS) dan de gemiddelde ontwikkeling in haar referentiegroep.

Iedere gemeente in het aardbevingsgebied presteert beter op de netto-participatiegraad, het gemiddeld besteedbaar inkomen en uitstroom per opleiding dan de gemiddelde ontwikkeling in haar referentiegroep.

16

Tabel 1: Totaalbedragen per programma Gereserveerd

Uitgegeven*

Toegekend In 2024

Totaal t/m 2024 In 2024

(x miljoen euro)

Totaal t/m 2024

(x miljoen euro)

(x miljoen euro)

Gemeente Eemsdelta

130,71

3,99

74,58

4,52

28,71

Gemeente Het Hogeland

58,23

1,04

37,05

5,15

19,27

Gemeente Groningen

63,86

9,19

47,06

4,01

11,71

Gemeente Midden-Groningen

80,33

0,60

60,72

4,88

21,79

Gemeente Oldambt

34,47

0,90

17,26

2,00

6,32

Gemeente Westerkwartier

1,74

0,48

1,50

0,48

0,51

Totaal lokale programma's

369,35

16,19

238,18

21,05

88,32

Totaal provinciaal programma

498,67

198,44

367,16

25,97

95,14

Programmabureau

49,24

4,31

28,20

5,31

21,10

Toukomst

99,84

2,51

78,07

4,95

20,55

Zorgprogramma

42,25

-

42,25

9,00

42,25

Programma energieparticipatie

5,00

1,21

4,97

0,42

1,83

Loket Leefbaarheid

10,00

-

10,00

0,96

4,21

Impulsloket

10,00

-

10,05

0,41

3,11

Erfgoed

20,00

-

20,00

1,29

5,04

Overige projecten

75,10

0,83

75,92

-

57,37

311,43

7,64

269,46

21,93

155,46

2,66

-

-

-

-

1182,10

223,48

874,80

69,36

338,92

Totaal speciale programma's Onvoorzien (budget AB) Totaal

*De uitgaven in tabel 1 gaan alleen over de middelen die door Nationaal Programma Groningen zijn toegekend. Bij sommige programma's maken partijen ook gebruik van cofinanciering. Dit jaarverslag loopt vooruit op de jaarverslagen van gemeenten en provincie. Daarom hebben we gebruik gemaakt van voorlopige cijfers. Daarnaast zijn sommige projecten meerjarig, waardoor de uitgaven over meerdere jaren verspreid zijn.

Figuur 2: Totaal aantal projecten per fase 300 250 200 150 100 50 0

2020

2021

2022 Project afgerond

2023 Realisatiefase

17

Voorbereidende fase

2024

2025

2.2 Het effect van het programma: liggen we op koers? Het startkapitaal van Nationaal Programma Groningen bedraagt 1,15 miljard euro. Daarmee werken we aan een veelbelovende toekomst van Groningen. Elk jaar bekijken we hoe de provincie ervoor staat. Zijn de brede welvaart en het imago verbeterd? We letten daarbij bijvoorbeeld op de economische situatie van de Groningers, hun gezondheid en hun welzijn. Ook de leefomgeving is belangrijk. Denk aan de leefbaarheid in de dorpen en wijken en trends op het gebied van biodiversiteit. Voor het monitoren van het imago vragen we Groningers en niet-Groningers naar hun waardering van Groningen. Elk project van Nationaal Programma Groningen draagt op zijn eigen manier bij aan de vier ambities (economie, werken & leren, leefbaarheid en natuur & klimaat). Provincie, gemeenten en Toukomst schatten met een puntenverdeling in hoe een bepaald project daaraan bijdraagt. Dit doen ze door honderd punten te verdelen over de ambities. Figuur Power BI Desktop 3 laat van alle projecten zien hoe de punten verdeeld zijn. Veel projecten focussen op twee of drie ambities in plaats van op alle vier. Het

Figuur 3: Puntenverdeling over de vier ambities eling over de vier ambities Puntenverdeling over de vier ambities

is belangrijk om te vermelden dat in figuur 3 alle projecten even zwaar tellen, ongeacht hun omvang. In figuur 4 is te zien hoeveel middelen per ambitie worden ingezet. Jaarlijks monitoren we de impact van het programma. De monitor laat de voortgang zien van onze twee belangrijkste doelen: het verbeteren van de brede welvaart voor iedere Groninger en het imago van Groningen. We vergelijken de ontwikkeling vervolgens met de uitgevoerde nulmeting. Voor de monitoring van de brede welvaart gebruiken we bestaande gegevens, zoals de bredewelvaartsmonitor van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Voor het imago gebruiken we de imagomonitor. Die is in 2020 ontwikkeld op verzoek van Nationaal Programma Groningen. Uit de monitor van 2024 blijkt dat de brede welvaart zich positief ontwikkelt in alle gemeenten in het aardbevingsgebied en in de provincie Groningen als geheel. Toch is er nog geen sprake van een inhaalslag. De brede welvaart blijft in alle aardbevingsgemeenten Power Desktop – en – met uitzondering van HetBIHogeland in de provincie Groningen achter bij de referentiegemeenten. Toch staat de regio

Inzet middelen per ambitie

Figuur 4: Inzet middelen per ambitie

Inzet m

200M

200M

100M

100M

0M

0M

10K

5K

0K x1000

x1000

Economie Leefbaarheid

x €1000000

Economie

Werken en leren Natuur en klimaat

Leefbaarheid

18

Werken en leren Natuur en klimaat

er op veel punten beter voor dan aan het begin van Nationaal Programma Groningen. De regio telt meer banen dan ooit tevoren, waardoor het werkloosheidspercentage historisch laag is en het aantal werkenden historisch hoog. Ook hebben alle huishoudens in de aardbevingsgemeenten en de provincie gemiddeld genomen meer inkomen te besteden. Ondanks de groei van de economie is de uitstoot van broeikasgassen gedaald. Naast een verbetering van de brede welvaart streeft het nationaal programma ook naar een beter imago van Groningen. Daarom volgen we jaarlijks hoe het imago van Groningen zich ontwikkelt. In 2024 zien we een herstel van de imagoscore, na een flinke dip in 2023 als gevolg van de parlementaire enquête gaswinning. Toch ligt de imagoscore lager dan aan het begin van het nationaal programma. Eén doelgroep vormt hierop een uitzondering: de niet-Groningse bedrijven. Het beeld dat deze doelgroep heeft van Groningen is sinds 2020 een stuk positiever geworden.

waardoor de monitor terugblikt op de situatie van twee jaar geleden. Op dat moment zaten veel projecten van Nationaal Programma Groningen nog in de opstartfase of ze waren net in uitvoering. Mede daardoor is de effectiviteit van het programma nog nauwelijks zichtbaar in de uitkomsten van de monitor 2024. We gebruiken de monitor dus vooral om te kijken of Groningen richting de doelen van het nationaal programma beweegt. De imagomonitor is actueler en geeft inzicht in de stand van zaken aan het begin van 2024.

Benieuwd naar de resultaten? De rapportages kun je terugvinden onder 'monitoring' bij downloads op onze website

Veel data die we gebruiken in onze monitor worden verzameld door organisaties als het CBS. Daarin zit een vertragingseffect,

19

INTERVIEW PROJECT MENTAAL GEZOND GRONINGEN

We moeten investeren in een mentaal gezonde generatie Het aantal mentale klachten stijgt de laatste jaren fors, ook in de provincie Groningen. Daar moet wat aan gedaan worden, vond Frederike Jörg. Ze startte het programma Mentaal Gezond Groningen. “Het is voor iedereen het beste als we psychische klachten kunnen voorkomen. Daarom richten we ons vooral op jongeren.” Omdat het aantal mentale klachten zo groot is, is het belangrijk om initiatieven op het gebied van psychische gezondheid te bundelen. Zo vertelt Frederike Jörg, onderzoeker in de psychiatrie bij het Universitair Medisch Centrum Groningen. Ze is initiatiefnemer en programmadirecteur van het project Mentaal Gezond Groningen. Frederike: “Voorkomen is beter dan genezen. Dit was het uitgangspunt bij de start van het project. Want: we kunnen niet iedereen behandelen. Dat komt onder andere door de schaarste in de zorg en de toename van mentale problematiek in Nederland. Hierdoor kwamen we tot de conclusie: we moeten veel meer aan preventie doen.” STORM Het doel is het aantal mensen met mentale klachten in tien jaar tijd met tien procent te verminderen. De projecten richten zich hierbij met name op jongeren. Want de meeste mentale problemen ontstaan voor het 25ste

20

levensjaar. Daarom is preventie onder jongeren een belangrijke pijler in het programma. Een voorbeeld daarvan is het project STORM, dat onder andere op de Ubbo Emmius scholengemeenschap locatie havo/vwo in Stadskanaal loopt. Docent Engels Martine Ronde is daar de begeleider van het project. Wat is STORM precies? Martine: “Het is een programma dat de ontwikkeling van een positief zelfbeeld, de weerbaarheid en de veerkracht van jongeren stimuleert. Het idee is dat er vroegtijdig wordt gesignaleerd wanneer jongeren zich somber of depressief voelen.” Hoe werkt dat in de praktijk? “We geven eens per jaar mental health-lessen, die verzorgd worden door Dorine van den Tweel van Accare. Hierin worden de leerlingen bewust gemaakt van wat sombere gevoelens zijn. Wat is normaal, hoe herken je het, bij jezelf en bij vrienden? We willen vooral ook duidelijk maken dat het normaal is om hierover te praten. Daarna volgt een screening, in de vorm van een online vragenlijst. Die wordt verzorgd door de GGD, de individuele resultaten zijn ook niet bekend bij school. Leerlingen kunnen hun resultaten zelf wel inzien.” Als uit de screening blijkt dat er iets speelt, krijgen deze leerlingen eerst een gesprek met de GGD. Daarna kunnen ze – vrijwillig – op school meedoen aan de training Op Volle Kracht.

Martine: “Ernstige cases worden doorverwezen naar de GGZ, daarvoor zijn wij niet opgeleid.” De training – met zo’n drie tot acht leerlingen per groepje – vindt plaats op school.

Méér projecten STORM is een mooi voorbeeld, maar er zijn méér projecten. Frederike: “We zijn ook gestart met het project KOPPeling. Hierbij richten we ons op kinderen van ouders met psychische problemen en/of met een verslaving. Deze kinderen nemen in het gezin vaak de ouderrol over. Ze kunnen daardoor onvoldoende kind zijn. Die kinderen lopen een groot risico om later ook psychische problemen te krijgen.” Door samenwerking van GGZ en wijkteam worden deze kinderen gesignaleerd en zo mogelijk geholpen. Frederike: “Daarnaast zijn we gestart met het project Move aHead, gericht op studenten met psychische problemen. Dit willen we in de toekomst uitbreiden naar jonge werkenden.”

Mijlpalen Frederike is blij met de resultaten die tot nu toe zijn behaald. “We zijn anderhalf jaar bezig. In die tijd hebben we een succesvolle startbijeenkomst georganiseerd en de tweede volgt eind mei. Hierbij merkten we dat het idee van samenwerking tussen professionals enorm leeft. Dit blijkt ook uit de vele aanmeldingen voor de trainingen die we geven aan zorgprofessionals die zich bezighouden met Kopp-gezinnen. Gelukkig hebben we ook genoeg scholen gevonden: STORM gaan we na de zomer uitbreiden naar andere scholen. Kortom: het gaat goed met de samenwerking. Maar we moeten vooral ook nog heel veel investeren in preventie. In een gezondere generatie.”

Slechte cijfers Een extra reden om met al deze projecten te starten is dat de provincie Groningen het landelijk niet goed doet. Frederike: “Het suïcidecijfer is het hoogst van het hele land. Daar zijn ook wel verklaringen voor. Onder andere de aardgasellende, die voor stress zorgt in huis. Kinderen kunnen hier ook veel last van hebben. Daarnaast leven in de provincie vrij veel mensen die het niet breed hebben. Er is veel sociale problematiek.” Gelukkig gaat de samenwerking tussen de verschillende organisaties goed, vertelt Frederike. “We willen vooral kwetsbare jongeren zo veel mogelijk leren wat ze zelf kunnen doen. De school is daarvoor een heel goede plek. Hier zijn alle jongeren bij elkaar.”

Ook Martine is tevreden: “Het belangrijkste resultaat is openheid. De schaamte wegnemen, dat je niet alleen staat. Het suïcidecijfer onder jongeren is schokkend. Het is wel belangrijk dat we op school goed weten wat het verschil is tussen lichte problematiek en depressie. Dat laatste, daar gaan wij niet over, die leerlingen worden doorgestuurd. We hebben in die zin een ‘gatekeepersfunctie’. Daarbij is het ook het idee dat iedereen op school – van docent tot conciërge – signaleert of er iets speelt bij bepaalde leerlingen.” Sommige van Martines collega’s vrezen dat de focus op mentale problemen de school te veel belast. “Zelf ervaar ik dat niet zo. Het is belangrijk om de leerlingen echt te zien. En het is voor mij ook leuk en interessant om te doen. Het contact met sommige leerlingen is nu ook anders. Bijvoorbeeld in de gang, zo van: ‘Wij kennen elkaar’. Dat is heel fijn.”

Vrijheid om te praten Wat vinden jongeren daar eigenlijk zelf van? Hoe reageren ze op initiatieven als STORM? Martine: “Er zijn verschillen tussen de klassen. In havo/vwo 4 gaat het makkelijker. De tweede klassen bijvoorbeeld vinden deze issues sneller ingewikkeld. Maar de kinderen reageren er niet raar op. Mental issues zijn minder taboe dan vijftien jaar geleden. Ook het sociaal wenselijk antwoorden lijkt mee te vallen. Al weet je dat natuurlijk nooit helemaal zeker.” De leerlingen die de training Op Volle Kracht doen zijn eerst vaak wat timide. Martine: “Maar ze zijn blij met de herkenbaarheid. Het gevoel van: ik ben niet de enige. En dat ze de vrijheid hebben om te praten. We zitten in een kringetje, samen bespreken we de opdrachten, het wordt steeds vertrouwder.” Wie niet wil, hoeft natuurlijk niet. “Soms is dat stoerdoenerij, soms willen ouders niet. Omdat er al ondersteuning is, en het kan natuurlijk ook zijn dat er iets is wat wij niet mogen weten.”

21

2.3 Financiële ontwikkelingen In 2024 is door het Rijk in totaal een bedrag van 8,9 miljoen euro toegevoegd aan de middelen die beschikbaar zijn voor Nationaal Programma Groningen. Dit in het kader van indexatie. Deze extra middelen zijn, via een in 2023 door het algemeen bestuur vastgestelde verdeelsleutel, toegevoegd aan de trekkingsrechten van provincie, gemeenten en Toukomst. Ook zijn er middelen toegevoegd aan het budget van het programmabureau. In 2024 heeft het bestuur besloten het resterende deel van het startkapitaal van Nationaal Programma Groningen toe te voegen aan het trekkingsrecht van de provincie Groningen. Het gaat om een bedrag van 297,8 miljoen euro. Deze middelen kunnen aangevraagd worden voor de uitvoering van het provinciaal programma. 2.4 Jongerenparticipatie: hoog op de agenda Binnen Nationaal Programma Groningen is de afgelopen jaren fors ingezet op jongerenparticipatie. Dat leidde tot veel kennis, ervaring en een netwerk op dit gebied. We zien dat er steeds meer oog is voor het belang van het betrekken van jongeren. Ook worden vanuit het netwerk steeds vaker nuttige verbindingen gelegd. Mede daardoor kon een jongereninitiatief als Tienskip, dat de kloof tussen jongeren en democratie wil verkleinen, op verschillende plekken in Groningen bijeenkomsten organiseren. Ook in de Sociale en Economische Agenda van Nij Begun is veel aandacht voor jongeren.

Nij Begun gaat immers over een generatie lang investeren in een betere toekomst. Het nationaal programma dacht mee over manieren om jongeren hierbij structureel meer te betrekken. Ook waren we betrokken bij een aantal participatiemomenten met jongeren in de totstandkoming van de beide agenda's. 2.5 Loko Loket: een waardevol inkijkje Elf groepjes jongeren klopten in 2024 aan bij het Loko Loket. Zij pitchten het afgelopen jaar met succes hun idee om de leefbaarheid voor jongeren te vergroten in hun dorp. Van een spelletjeskast en een andere inrichting van het dorpshuis tot een graffitiworkshop en een silent disco op Koningsdag.

22

De doelgroep (jongeren tussen 12 en 24 jaar) weet de weg naar deze laagdrempelige subsidie goed te vinden, via samenwerkingspartner Groninger Dorpen. De aanvragen komen uit de hele regio, van Zeerijp tot Foxhol, van Veendam tot Middelstum. Zo helpt het Loko Loket niet alleen de jongeren om hun initiatief te verwezenlijken, ook geeft het een waardevol inkijkje in wat de Groninger jeugd in vooral het Ommeland bezighoudt. Gezien het succes van het Loko Loket besloot het bestuur van Nationaal Programma Groningen in 2024 om hier tot en met 2028 middelen voor beschikbaar te stellen. 2.6 Baanbrekers: in ontwikkeling Op initiatief van het bestuur is in 2021 gestart met de ontwikkeling en uitwerking van baanbrekers. Doel hiervan is de economische ambitie van het nationaal programma versterken, met onderwijs en arbeidsmarkt als rode draad. In 2024 zijn voor de financiering en uitvoering van deze baanbrekers afspraken gemaakt binnen de kaders van het nieuwe provinciaal programma (2024 - 2029). Concreet betekent dit dat er in de vier uitvoeringsprogramma's voor 2024 en 2025 middelen zijn gereserveerd voor baanbrekerprojecten. Dit geldt vooral voor de baanbrekers op het gebied van waterstof, landbouw & voedsel en gezondheidstechnologie. Voor de ontwikkeling en uitvoering van de baanbreker vrijetijdseconomie is eerst vooral ingezet op doorontwikkeling van de plannen door

personele inzet. In 2024 besloot het bestuur van Nationaal Programma Groningen om ook het thema circulaire economie als baanbreker te benoemen. Onderzoek naar de kansen en mogelijkheden die dit thema oplevert voor Groningen gaf daartoe aanleiding. Voor alle baanbrekers geldt dat in 2024 gezocht werd naar andere mogelijke financieringsbronnen om ze tot een succes te maken. De baanbrekers werden ook in de kabinetsreactie Nij Begun genoemd, onder andere de Economische Agenda is daarvoor in beeld. Hieronder een toelichting per baanbreker. Landbouw en voedsel Deze baanbreker is gericht op het realiseren van een toekomstbestendig voedsel- en landbouwsysteem in Groningen. Met het door het bedrijfsleven en ons gefinancierde innovatieprogramma Fascinating als basis, wordt nu een plan ontwikkeld om te investeren in verdere opschaling en het realiseren van toegevoegde (financieel-economische) waarde in de agrofood keten. Van teelt tot verwerking, bijvoorbeeld door het realiseren van een eiwitfabriek. Dit gebeurt in samenwerking met bedrijven, kennisinstellingen en coöperaties. Vrijetijdseconomie De vrijetijds- en gastvrijheidssector is belangrijk voor Groningen. De sector waarbij recreatie en toerisme centraal staat, creëert banen, stimuleert ondernemerschap en zorgt voor bestedingen bij lokale ondernemers in de hele provincie. Daarnaast draagt de sector bij

23

aan een goed vestigingsklimaat en versterkt ze de leefomgeving, onder andere omdat vrijetijdseconomie bijdraagt aan het behoud van natuur, cultuur, erfgoed en voorzieningen. Zo vergroot ze de trots van Groningers en versterkt ze de identiteit van de regio. Waardevol voor inwoners én aantrekkelijk voor bezoekers. Met deze baanbreker werken we samen met partners uit de vrijetijdssector, overheid, onderwijs en marketing aan een koers voor de toekomst, zodat we de kansen voor de vrijetijdseconomie systematisch kunnen benutten. Het centrale doel is bijdragen aan brede welvaart in de provincie. We streven naar een kwalitatieve groei van de vrijetijdseconomie met oog voor balans en duurzaamheid. We willen Groningen nationaal en internationaal op de kaart zetten. In een investeringsprogramma komt dit tot uiting waarbij de focus ligt op de ontwikkeling van regionale bestemmingen, die nationale en internationale aantrekkingskracht hebben. Door te investeren in wat echt werkt, versterken we het fundament onder de sector én vergroten we het organiserend vermogen bij ondernemers, overheden, inwoners en maatschappelijke partners. In het najaar van 2025 wordt het investeringsprogramma gepresenteerd. In de aanloop hiernaartoe zijn meerdere netwerkbijeenkomsten en ondernemersavonden georganiseerd, is onderzoek gedaan (onder

andere onder inwoners en bezoekers) en vindt overleg plaats met gemeenten en de sector. Medische technologie Onder aanvoering van HTRIC (onder andere door de Rijksuniversiteit Groningen en UMCG) is een ambitieus programma opgesteld om de unieke positie van Groningen op het terrein van medische technologie te versterken. Met als doel (meer) technologische innovaties versneld naar de markt en de maatschappij brengen, met zowel gezondheids- als economische winst als resultaat. Een tweetal onderdelen van het plan worden inmiddels gefinancierd uit het provinciaal programma. Waterstof Deze baanbreker richt zich op het benutten van de (toekomstige) kansen van de waterstofeconomie als onderdeel van de energietransitie. Op zo’n manier dat Groningen in termen van brede welvaart optimaal weet te profiteren van toekomstige investeringen in waterstof. Denk daarbij aan elementen als campusontwikkeling, het stimuleren van innovatie en ondernemerschap, maar ook door cross-overs te realiseren en connectie te leggen met bijvoorbeeld de educatie- en recreatiesector. Voor de campusontwikkeling wordt een plan uitgewerkt, dat in 2025 wordt opgeleverd. Ook zijn twee subsidieregelingen voorbereid die in 2025 via Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN) worden aangeboden. Eén gericht op

24

kennisontwikkeling en innovatie en één gericht op de realisatie van waterstofketens. Circulaire economie Wereldwijd, maar zeker ook op regionale schaal is volop aandacht voor het mogelijk maken van de noodzakelijke transitie naar een schone en duurzame economie, waar we slim omgaan met schaarse grondstoffen. Groningen heeft een uitstekende positie om hierin een rol van betekenis te spelen Dit blijkt ook uit het onderzoek, dat in opdracht van ons is uitgevoerd door Circle Economy. Met diverse stakeholders (zoals Chemport en Circulair Groningen) worden gesprekken gevoerd over het verder brengen van deze baanbreker.

economische profilering en merkmanagement. Hiervoor is een merkmanager aangesteld. Parallel is Marketing Groningen doorgegaan met activiteiten op het gebied van vrijetijdseconomie en gastvrijheid. Ook is er een kwartiermaker gestart die met de opdrachtgevers toewerkt naar één organisatie waarin alle activiteiten op het gebied van imagoverbetering en merkmanagement samenkomen.

2.7 Aan de slag met het merk Groningen Uit de imagomonitor blijkt dat Groningen voor een uitdaging staat als het gaat om het imago van de provincie. Het verbeteren van dit imago is complex: niemand gaat erover, maar iedereen heeft invloed. Daarom is het van belang om als bedrijven, inwoners, instellingen en overheden samen te werken aan het imago. Alleen door samen het merk en het verhaal van Groningen uit te dragen, kunnen we ons imago versterken. Al een aantal jaar is Nationaal Programma Groningen samen met de provincie Groningen, het Akkoord van Groningen en de gemeente Groningen aan de slag met deze uitdaging. In 2024 is gezamenlijk gewerkt aan het opzetten van een tijdelijke organisatie voor

25

INTERVIEW PROJECT BLOEIEND PERSPECTIEF

We horen graag van bewoners hoe we de groene leefomgeving samen kunnen verbeteren

26

"Goede ideeën kunnen worden uitgevoerd. We willen ideeën van bewoners horen, zodat we de groene leefomgeving gericht kunnen verbeteren,"

Prettig leven in een herkenbaar landschap, waar je je thuis voelt, met bloemrijke wegen en paden waar vogels, vlinders en insecten het goed hebben. Dat zijn wensen van inwoners in het gebied Ten Boer. Samen met bewoners, de gemeente Groningen en Landschapsbeheer Groningen wordt de leefomgeving groener en aantrekkelijker gemaakt in het programma Bloeiend Perspectief. George van Engelen is een van de betrokken bewoners. Hij maakt deel uit van de Leefbaarheidstafel, een bewonersinitiatief dat zich inzet om het dorpsgevoel in Ten Post te vergroten. "Bloeiend Perspectief kwam op het goede moment. We wilden vanuit de leefbaarheidstafel aan de slag om het dorp aantrekkelijker te maken en minder een doorgaande weg tussen Siddeburen en Groningen te zijn. Omdat Ten Post ook wordt versterkt, is er nu een kans om op veel plekken nieuw groen aan te leggen. Onze ideeën brachten we in bij het projectteam van Bloeiend Perspectief. Onlangs maakten we een rondje door het dorp met Anita PronkPigmans, projectleider bij Landschapsbeheer Groningen. Landschapsbeheer onderzoekt nu de mogelijkheden voor meer biodiversiteit en bloei bij de rotonde bij de molen, ‘Ons Pad’ en een deel van het Jaagpad." Bewoners brengen ideeën in Binnen Bloeiend Perspectief wordt er volop samengewerkt. Niet alleen tussen professionals, maar vooral ook met de bewoners zelf. "Goede ideeën kunnen worden uitgevoerd.

We willen ideeën van bewoners

horen, zodat we de groene leefomgeving gericht kunnen verbeteren," legt Anita uit. Hierbij worden ecologisch adviseurs, landschapshistorici en ontwerpers betrokken om de culturele en biodiversiteitswaarde van de omgeving in kaart te brengen. Ze gaan bijvoorbeeld aan de slag met het planten van bollen en struiken en het creëren van groene ontmoetingsplaatsen. Anita vertelt waarom ze het landschap zo belangrijk vindt. "We wonen er, we leven er, we lopen er een rondje. Helaas is een groene, soortenrijke omgeving niet meer vanzelfsprekend. Ik wil dat onze kinderen van de natuur en een groene omgeving kunnen genieten." Ook tuinen kunnen groener worden Het project gaat verder dan alleen de openbare ruimte, ook particuliere tuinen en erven vormen een waardevolle schakel in het vergroenen van het landschap. Anita: "Laatst bezocht ik een prachtige tuin met een boomgaard, een poel en vrij rondlopende reeën. Grenzend aan het dorp hebben boeren een plasdrasgebied aangelegd voor weide- en akkervogels, met een ommetje voor dorpsbewoners. Het gras wordt daar gefaseerd gemaaid, samen met buurtbewoners. Een mooi voorbeeld van betrokkenheid bij de eigen leefomgeving en elkaar!" Samen werken aan een bloeiend landschap Het uitgangspunt is helder: samen met de bewoners wordt gewerkt aan een omgeving waarin mens en natuur elkaar versterken.

Of het nu gaat om het vergroenen van een tuin of het herinrichten van bermen in de openbare ruimte. Met Bloeiend Perspectief willen gemeente Groningen en Landschapsbeheer Groningen een toekomstbestendig, biodivers landschap realiseren dat uitnodigt tot beleving en ontmoeting.

27

3. Voortgang lokale en provinciale programma's De provincie Groningen en de gemeenten in het aardbevingsgebied voeren samen met inwoners, bedrijven en organisaties de provinciale en lokale programma’s uit. De projecten die hieronder vallen, richten zich op het verbeteren van de leefomgeving in dorpen en wijken, het stimuleren van talentontwikkeling bij kinderen en volwassenen, het creëren van werkgelegenheid en het vergroten van de biodiversiteit. Nationaal Programma Groningen stelt geld beschikbaar aan de provincie en gemeenten om dit voor elkaar te krijgen.

3.1 Lokaal programma gemeente Eemsdelta Eemsdelta richt zich vooral op het verbeteren van de woon- en leefomgeving van haar inwoners. De projecten die daarvoor moeten zorgen, zijn ‘aanraakbaar en dichtbij’. Dat zit soms in grote dingen, maar vaak ook juist in kleine. In de afgelopen vijf jaar zijn in Eemsdelta 74 projecten gestart met een bijdrage van Nationaal Programma Groningen. De gemeente heeft in 2024 haar lokale programma geactualiseerd en ziet op dit moment geen aanleiding om de koers te verleggen. Eemsdelta stelt bij, maar verandert niet drastisch van richting. In de komende vijf jaar, de tweede helft van de looptijd van Nationaal Programma Groningen, zoekt Eemsdelta verbinding met programma's die uit Nij Begun voortkomen en kunnen bijdragen aan het behalen van de doelen.

Figuur 5: Fase van lokale en provinciale projecten op 01-01-2025 300 250 200 150 100 50 0 2020

2021

2022 Project afgerond

2023 Realisatiefase

28

Voorbereidende fase

2024

2025

Power BI Desktop

Figuur 6: Totaal aantal projecten per fase (lokaal- en provinciaal programma)

Voorbereidende fase 29

Project afgerond

101

Een van de doelen van Eemsdelta is ‘zelf- en samenredzame inwoners’. Om dat te bereiken werd gewerkt aan een vervolgaanvraag voor het project rondom bewonersinitiatieven. Ook andere succesvolle projecten kregen een vervolg, zoals Samenkrachtig Eemsdelta, het vervolg op Sociaal Plan Delfzijl Noord. Middelen vanuit Nationaal Programma Groningen daarvoor zijn toegekend voor 2024. Eemsdelta ziet dat plekken om elkaar te ontmoeten en het samenleven vorm te geven cruciaal zijn voor de gemeente. Hierin spelen dorpshuizen en sportvoorzieningen een belangrijke rol. Het gaat daarbij zowel om het realiseren van fysieke plekken, als om investeren in de sociale aspecten. De gemeente zet daarnaast in op het klimaatbestendig maken en vergroenen van de woonomgeving. Waar mogelijk sluit de gemeente bijvoorbeeld aan bij initiatieven van de Landschapswerkplaats.

159

Realisatiefase

Daarnaast verkende Eemsdelta in 2024 welke kansen er liggen voor projecten op het gebied van duurzaamheid. Eemsdelta werkte in 2024 aan verschillende nieuwe aanvragen. Denk aan de ontwikkeling van het Huis van Cultuur en Bestuur en een plus op de versterking van Sportpark Burgemeester Welleman.

On Tour bij Herbestemming Steenfabriek Rusthoven

29

3.2 Lokaal programma gemeente Het Hogeland Binnen Het Hogeland waren de projecten van Nationaal Programma Groningen in 2024 volop in ontwikkeling. Nieuwe projecten werden opgestart, bestaande projecten geborgd en er is extra aandacht besteed aan twee lopende projecten. Binnen de pijler waterrecreatie richtte de inzet zich op de ontwikkeling van het Oude Diepgebied tussen Winsum, Sauwerd en Garnwerd. Hiervoor diende Het Hogeland samen met de gemeente Groningen en de provincie Groningen in 2024 een bovenlokale aanvraag in: Meanderen in het Reitdiepgebied. Daarnaast werkte Het Hogeland in 2024 aan de verkenning van twee nieuwe waterrecreatieprojecten. Een andere pijler is toekomstige bedrijvigheid. Op dat gebied lag de focus in 2024 vooral op analyses, het peilen van de behoeften van de doelgroep en het organiseren van themabijeenkomsten voor ondernemers en adviseurs. Die gingen vooral over verduurzaming van bedrijventerreinen en circulair bouwen.

On Tour bij Werelderfgoedcentrum Waddenzee

30

Het project Tijd voor Toekomst draaide in 2024 voor het tweede jaar op zes scholen. In december vond een uitgebreide evaluatie plaats. De scholen zijn enthousiast over hun deelname. Ook het Werelderfgoedcentrum Waddenzee (WEC) kreeg in 2024 steeds meer vorm. Het iconische gebouw werd duurzaam geïsoleerd met gerecyclede spijkerbroeken van Groningers. De werkzaamheden aan Waterwerken Zoutkamp verliepen in 2024 volgens planning. Dit project is een verzameling van deelprojecten, zoals de sluis, bruggen en aanlegkades. Veel van de uitgevoerde werkzaamheden betroffen voorbereidingen. Er werd ook een begin gemaakt met uitvoering. Eén deelproject staat nog on hold vanwege een ecologisch onderzoek. Daarnaast werkten de initiatiefnemers van Kunstcentrum De Ploeg in Wehe-den Hoorn aan de herbestemming van het pand. Hoogtepunten in 2024 waren het bereiken van het hoogste punt en de plaatsing van een kunstwerk van Jan van der Zee. Om de projecten Tocamaheerd en Roakeldais van voorbereiding naar uitvoering te brengen, is in 2024 extra expertise ingehuurd. Deze ondersteuning richtte zich op het sluitend maken van de exploitatiebegroting en het vinden van cofinanciering. Voor Tocamaheerd bleek dat door gewijzigde plannen een nieuwe aanvraag bij Nationaal Programma Groningen nodig is. Die wordt in 2025 ingediend. Voor het project Roakeldais staan de seinen weer op groen.

Dankzij een impuls van de (co) financiering gaat het project in 2025 de uitvoerende fase in.

3.3 Lokaal programma gemeente Groningen Een aantal projecten binnen het programma Versterken en Vernieuwen van de gemeente Groningen boekte aanzienlijke vooruitgang. Zo is de openbare ruimte in de Nije Buurt deels vernieuwd, de planfase van de Oude Linten gestart en is het ontwerp van het Huis van Ten Post klaar. Ook loopt de subsidieregeling voor Energieneutraal Ten Post soepel. Inmiddels ontvingen 191 inwoners een Energieadvies-rapport en is een start gemaakt met het verduurzamen van 85 woningen. In Woltersum is de vergunning voor de nieuwbouw van de school aangevraagd. De vergunning voor het paviljoen bij de ­­ jeu-de-boulesbaan is verstrekt. Verder worden in Ten Boer veel initiatieven van bewoners gerealiseerd via de dorpsagenda’s. Dit project bevalt dermate goed dat overwogen wordt om het uit te breiden. Daarnaast is voor het hele gebied het project Bloeiend Perspectief gestart. De verwachting is dat de eerste deelprojecten op korte termijn kunnen aftrappen. Ook de projecten in de wijken Beijum en Lewenborg leveren mooie resultaten op. Vorig jaar vond er in het kader van Kansrijke Start bijvoorbeeld een inspirerend symposium plaats voor professionals uit het medisch en sociaal domein rond geboortezorg en zorg voor jonge kinderen in de gemeente Groningen. Dit heeft er mede toe geleid dat meer partijen samen aan de slag gaan en kennis delen.

Ook de projecten Broedplaatsen en Tijd voor Toekomst, die zich richten op talentontwikkeling en geestelijke gezondheid van jongeren, slaan aan. In 2024 zijn diverse activiteiten en workshops georganiseerd, zoals huiswerkbegeleiding, sport- en culturele

On Tour bij Dorpsvernieuwing Ten Post

activiteiten en samen (gezond) eten. In Beijum is de Heerdenaanpak in de Onnemaheerd, onderdeel van een project gericht op het versterken van de openbare ruimte, succesvol verdergegaan en is een meerjarenplanning gemaakt voor de heerden. De gemeente Groningen diende in 2024 drie nieuwe aanvragen in. Die richten zich op het verduurzamen van woningen en vergroten van financiële draagkracht, het vergroten van veerkracht en leefbaarheid van wijkbewoners, en het zo lang mogelijk zelfstandig blijven wonen van ouderen en het voorkomen van sociaal isolement. De projecten Zonthermie en Dudok aan het Diep zitten in de eindfase en worden in 2025 afgerond. In 2024 ontwikkelde de gemeente Groningen samen met de gemeente Het Hogeland en de provincie Groningen het project Meanderen door het Reitdiep. Een gebiedsgerichte, gemeentegrensoverschrijdende investering in recreatie en leefbaarheid. Het doel is het gebied aantrekkelijker te maken, door een uitbreiding van wandel- en fietsmogelijkheden en het leefbaarder maken van het cultuurhistorische landschap.

31

INTERVIEW PROJECT JONGERENWERK+

Dankzij het jongerenwerk heb ik mij enorm kunnen ontwikkelen Hij was nog maar tien jaar en had toen al ideeën om iets voor jongeren te doen. Samen met klasgenootjes zorgde hij voor de start van de GameDungeon voor tieners in het Woldwijckcentrum. Zo kwam hij in aanraking met jongerenwerker Patrick die nu verbonden is aan Jongerenwerk+, een onderdeel van het lokale programma ‘Hart voor MiddenGroningen’. Thijs bleef als vrijwilliger actief meedoen en vooral ook meedenken in het jongerenwerk. Een portret van Thijs Vos, inmiddels achttien jaar.

32

Hij oogt nog jong maar weet al heel goed zijn mening te geven over wat er zoal gebeurt in het huidige jongerenwerk. Thijs: “Toen ik een jaar of tien was, hadden we met een groepje leerlingen van mijn klas het plan om een ruimte te creëren waar jongeren samen konden gamen. Want we merkten toen al de overgang van het voetballen op het schoolplein naar de Playstation. We zagen dat tieners niet meer de deur uitkwamen en thuis gingen gamen. Als we toch gaan gamen, waarom niet samen, was ons idee. We deden toen mee aan ‘De Vonk’ van de gemeente Hoogezand-Sappemeer. En op de Dag van het Park wonnen we een prijs om ons idee uit te kunnen voeren. Zo kwam ik in contact met Patrick, de jongerenwerker van Kwartier, Zorg & Welzijn.”

Vrijwilligerswerk en persoonlijke groei De ruimte kwam er en nog steeds kunnen tieners tussen 9 en 16 jaar daarvoor terecht in het Woldwijckcentrum. Toen Thijs wat ouder werd, kwam hij ook geregeld in het jongerencentrum Amovement. Daar hielp hij al gauw mee met het organiseren van activiteiten, bij verschillende projecten en bij dagelijkse dingen als het netjes houden van het pand. In het jongerenwerk heeft Thijs zich kunnen ontwikkelen, zo vindt hij zelf. “Ik was eerder nog niet zo goed om in het openbaar iets te zeggen, bijvoorbeeld als ik voor de klas stond. Maar door het organiseren kreeg ik een voorzittersrol en leerde dat steeds beter. Het gaat mij nu heel gemakkelijk af tijdens een presentatie of bij het organiseren van een activiteit. Dat heeft ook mijn studiekeuze bepaald. Ik doe nu hbo-verpleegkunde en wil misschien de verslavingszorg in. Maar het kan ook zijn dat ik hierna nog Social Work ga doen en jongerenwerker wordt. Die sociale kant ligt mij wel. Ik merk ook dat ik gemakkelijk contact maak met mensen.” Praktijkervaring buiten het onderwijs Thijs is blij dat hij allerlei dingen heeft kunnen leren door het jongerenwerk. “Veel meer dan in het onderwijs. Daar is te weinig ruimte voor. Hier kun je vaardigheden die je leuk vindt in de praktijk leren. Denk bijvoorbeeld aan het organiseren, andere jongeren aansturen, maar ook communiceren.

Verder zie je in het jongerencentrum heel veel verschillende culturen, achtergronden en denkwijzen.”

eventuele hulpvragen sturing te geven om later zelfstandig en redzaam te worden. Thijs: “Ik vind mezelf vrij ruimdenkend en door je open te stellen voor anderen, krijg je ook meer begrip voor andere leefgewoonten. In Nederland lees en zie je dat veel mensen dat minder hebben. En ik ben blij dat ik dat meer heb ontwikkeld door met andere mensen in aanraking te komen. Er zijn mensen in de samenleving die liever omgaan met hun eigen groep dan met mensen van een andere cultuur of ideologie. Maar ik denk dat als je te veel in je eigen groep blijft er ook minder tolerantie is tegenover anderen. En je dus ook minder leert van anderen. Ik denk dat je je op dit vlak, al op jonge leeftijd kunt ontwikkelen door allerlei projecten in het jongerenwerk.” Begrip voor jongeren Thijs vindt het jammer dat jongeren op straat vaak met de nek worden aangekeken, dat ze alleen maar overlast geven. “Maar ze zitten daar met een reden en er wordt vaak niet gekeken naar die reden. Ik vind dat je je altijd moet afvragen waarom iemand in de problemen zit. Ga met ze in gesprek en neem ze serieus. Maar benader ze niet bij voorbaat als probleemjongeren. Dat heb ik wel geleerd door mijn ervaring in het jongerenwerk.” Of Thijs echt jongerenwerker wordt of in de verslavingszorg terecht komt, dat weet hij nu nog niet.

“Jongerenwerkers werken vaak preventief en verslavingsdeskundigen zijn meer de brandjes aan het blussen. Ik vind beide belangrijk. De wereld van jongeren spreekt me wel heel erg aan, dat is zeker!”