327.1 Bijlage 1 Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Groningen

Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Groningen Masterplan Zeehavens

Versterken van de eigen kracht van regio staat voorop. Opruimactie ‘Wadden Cleanup’ (foto Marleen Annema).

Inhoudsopgave 3

Voorwoord Het NOVEX-gebied Groningen heeft een bijzondere positie in Nederland. Het gebied heeft een grote rol gespeeld in de welvaart en toekomst van Nederland als geheel en dat wil men blijven doen. Rijk en regio zijn samen verantwoordelijk om het beste toekomstperspectief te realiseren. Door te werken aan een regio die in balans is, (her) nieuw(d) en vooruitstrevend, kan het gebied die belangrijke rol blijven spelen. Een plek met historie, met ruimte om te wonen en te ondernemen voor zowel huidige als nieuwe inwoners en met een sterk onderscheidend economisch profiel. Lopende en nieuwe grote opgaven worden ingezet voor kansen, voor nu en voor later. Het aantrekkelijke landschap is een aaneenschakeling van erfgoed en er is hier rust en ruimte. Woningen zijn hier nog relatief betaalbaar. Met Nij Begun komt men de negatieve effecten van de gaswinning te boven en kan de komende 30 jaar verder worden geïnvesteerd in de economie en samenleving. De locatie dichtbij zee en de geografische ligging maakt dat het gebied strategisch en aantrekkelijk is gelegen. Het gebied speelt nu al een belangrijke rol in de economie en energievoorziening van Nederland en ook defensie ziet kansen voor het gebied.

Een derde van de nationale behoefte aan elektriciteit komt vanuit dit gebied en 15% van de Nederlandse basischemie is hier gevestigd. Daarnaast behoren de kennisinstellingen tot de top van de wereld. Met het ontwikkelperspectief werken Rijk en regio vanuit een gezamenlijk vertrekpunt aan de toekomst van dit gebied. Zij willen gezamenlijk zorgen voor een veerkrachtige, trotse en sterke regio, die ook nationaal en internationaal sterk gepositioneerd is. Door te bouwen aan de toekomst vanuit eigen kracht, in plaats van voornamelijk te ontwikkelen vanuit schadeherstel. Meer dan in het verleden met aandacht voor wederkerigheid richting inwoners en het landschap. Hiermee werken Rijk en regio aan meer draagvlak bij grootschalige ontwikkelingen en zetten deze in als extra aanjager voor de samenleving, het gebied en de economie. Rijk en regio zien dit ontwikkelperspectief als een kans waar iedereen beter van kan worden. Een kans die verzilverd kan worden als alle betrokken partijen samen optrekken en investeren in de toekomst van het gebied, en daarmee ook van Nederland. Die uitdaging gaan Rijk en regio met alle vertrouwen aan. Namens de Rijksoverheid: Eddie van Marum, staatssecretaris Namens de regionale overheden: Pascal Roemers, gedeputeerde

1.

Inleiding

2.

Op weg naar 2050

3.

Ontwikkelen

3.1

Aantrekkelijk en robuust landschap, water als levensader

3.2 Sterke samenleving, dorpen en steden 3.3 Onderscheidende clusters en netwerken 3.4 Aandachtspunten in de deelgebieden 4.

Samenwerken

5.

Bijlagen

Krachtige steden en regio’s hebben de toekomst. Zij spelen beter in op de dynamiek van een globaliserende wereld. Vooral regio’s met sterke netwerken die snel schakelen op meerdere schaalniveaus, kunnen een positie verwerven en behouden in een sterk internationaal concurrentieveld. Mensen willen bij elkaar komen, ideeën uitwisselen, discussiëren, onderhandelen, leren en creëren. Bedrijven willen steeds meer in de buurt zijn van de bronnen die ze nodig hebben. Steden en regio’s die in korte tijd de meeste en meest relevante proposities kunnen ontwikkelen voor hun stakeholders, winnen de strijd om de voorkeur van hun doelgroepen. En zijn dus de winnaars in de ‘battle of the regions’. Bron: WRR-rapport ‘Naar een lerende economie’

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

De vele aantrekkelijke kleine dorpen vormen een grote kwaliteit, zoals wierdedorp Westeremden

Inleiding Waarom dit ontwikkelperspectief

4

5

1.1 Het NOVEX-gebied Groningen omvat de stad

1

Groningen, Hoogezand-Sappemeer, DelfzijlAppingedam, de Eemshaven, vele dorpen, landschappen en het Groningse deel van de Waddenzee en Eems-Dollard. In dit gebied stapelen de maatschappelijke, economische, landschappelijke, infrastructurele en andere ruimtelijke opgaven. Onderwerpen raken vaak meerdere overheden en vragen gezamenlijke uitwerking en keuzes. Voorbeelden zijn de energietransitie, een vernieuwende en duurzame economie, het toekomstbestendig maken van het landschap, versterking van woningen, krimp en groei en ruimtelijke kwaliteit. De opgaven spelen zowel (inter)nationaal, provinciaal als regionaal en zijn veelal complex van aard. Door die vele opgaven ontbreekt het in het gebied veelal aan samenhang. Daarmee blijven tevens kansen liggen of worden opgaven groter. Daarom is een gezamenlijke gebiedsgerichte aanpak en prioritering van de opgaven en ontwikkelingen noodzakelijk. NOVEX-gebied Groningen

Het Hogeland Eemsdelta

Groningen

MiddenGroningen

Provincie Groningen

Overzichtskaart met daarop het NOVEX-gebied, de vier daarbij betrokken gemeenten en de provincie Groningen

De combinatie en schaal van de energie gerelateerde en economische ontwikkelingen, de sociale opgaven, de bodemdaling, klimaatopgaven en de effecten van de gaswinning hebben ertoe geleid dat het gebied de aanwijzing ‘NOVEXgebied’ heeft gekregen. Dit is inmiddels samengevoegd met het traject ‘Masterplan Zeehavens’, daarmee inmiddels NOVEX gebied Groningen | Masterplan Zeehavens (NGG | MPZ). Voor ieder NOVEX-gebied werken Rijk en regio gebiedsbericht samen toe naar één gezamenlijk perspectief. Het langjarig werken via een gezamenlijke aanpak en investeringsagenda biedt een duidelijke koers om het gebied langjarig langs te ontwikkelen. Zo ook in het NOVEX-gebied Groningen. Met het voorliggende ontwikkelperspectief wordt die zo noodzakelijke gezamenlijke stip op de horizon gezet: een samenhangend toekomstperspectief voor inwoners, bedrijven en overheden. Het maakt inzichtelijk wat er speelt in de regio; welke opgaven, kansen en schuurpunten er spelen. En hoe overheden vanuit een goede samenwerking complexe zaken kunnen oppakken, uitwerken, keuzes kunnen maken en kansen kunnen verzilveren. Daarmee werken ze samen toe naar één samenhangend perspectief.

Een perspectief dat uitgaat van een aantrekkelijk en robuust landschap met water als levensader, een sterke samenleving met krachtige dorpen en steden, en onderscheidende economische clusters en netwerken van regionaal én nationaal belang. Voor zowel de korte termijn als de verdere toekomst (2035 en 2050).

Voelbare spanning tussen energieopgave en leefbaarheid Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

De ontwikkelingen in het gebied staan niet stil. Nieuwe, grootschalige ontwikkelingen kunnen veel impact hebben op het gebied. Actuele voorbeelden zijn defensie, stikstof en (kern) energie. Het ontwikkelperspectief en het bijbehorend programma worden adaptief opgebouwd. Door goede samenwerking tussen Rijk en regio kunnen we deze ontwikkelingen bespreken, gezamenlijk keuzes maken en via de gebiedsgerichte sturing werken aan de samenhang en het benutten van kansen of voorkomen van ongewenste effecten.

6

7

1.2 Uitgangspunten

1.3 Wat is het ontwikkelperspectief?

Er speelt veel in het NOVEX gebied. Met dit ontwikkelperspectief wordt beoogd samenhang tussen de verschillende opgaven en overheidslagen aan te brengen en deze samen verder uit te werken om de juiste integrale keuzes te kunnen maken. Waar nodig worden ontbrekende zaken opgepakt, aanvullende afspraken gemaakt of samenwerking en slagkracht georganiseerd op complexe of urgente vraagstukken. Daarbij zijn in het ontwikkelperspectief de volgende bestuurlijke uitgangspunten1 van toepassing: Versterk de kwaliteiten van de regio en werk vanuit de eigen kracht van het gebied. Daarbij staat de kwaliteit van de leefomgeving centraal en ruimtelijke kwaliteit voorop. Zet in op een regio die economisch vitaal is, versterk het verdienvermogen, die een rol van (inter) nationale betekenis speelt en benut de potentie. Benut grote opgaven om het kleine mogelijk te maken. Waarborg dat ontwikkelingen bijdragen aan kansen voor het gebied en de inwoner(s).

Beschouw water en bodem als sturende principes om toe te werken naar een toekomstbestendige samenleving, landschap en economie die bijdragen aan nieuw perspectief. Zorg dat inwoners weer vertrouwen krijgen in de toekomst door te zorgen dat ontwikkelingen bijdragen aan een beter toekomstperspectief voor zowel de inwoners als het gebied. Organiseer participatie en leg dit transparant uit. Aanvullend worden in het ontwikkelperspectief de volgende uitgangspunten voor ruimtelijke kwaliteit toegepast: De karakteristieke eigenschappen die we waarderen in de leefomgeving willen we behouden en versterken. Dit betekent dat Rijk en regio zorgvuldig met ruimte om gaan en nieuwe ontwikkelingen zo goed mogelijk in het landschap inpassen, zodat het herkenbaar en van waarde blijft en wordt. Ruimtelijke kwaliteit zien we daarbij als het geheel van herkomstwaarde, belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde. Dit krijgt handen en voeten in vier ruimtelijke uitgangspunten:

Het ontwikkelperspectief verbindt de diverse visies en ambities van de betrokken overheden, als gezamenlijke toekomstbeeld van het NOVEX-gebied. Het geeft daarmee richting en beschrijft hoe overheden samen -in dit complexe speelveld- tot uitwerkingen en keuzes kunnen komen. Dit door grote strategische en complexe opgaven in te zetten voor perspectief voor het gebied en voor Nederland, gezamenlijk keuzes te maken en door ontbrekende schakels op te pakken, met een plus waar mogelijk. Hierbij wordt geen werk over gedaan. Veel opgaven worden al opgepakt in lopende projecten of programma’s. Hier wordt in het ontwikkelperspectief regelmatig naar gerefereerd. De nadruk van dit ontwikkelperspectief ligt op het grote geheel: het organiseren van samenhang bij opgaven die meerdere onderwerpen en overheden raken en die niet losstaand opgelost kunnen worden. En, het samen zorgen dat het perspectief gerealiseerd kan worden door samen regie te voeren en door instrumentaria, mensen en middelen in te zetten voor overstijgende en complexe opgaven en vraagstukken. Het ontwikkelperspectief is geen eind-, maar een vertrekstation.

Met het vaststellen van het Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens bevestigen de samenwerkende NOVEXpartners de voorgestelde koers en de vervolguitwerkingen die gezamenlijk worden opgepakt. Het ontwikkelperspectief is een beleidsvoornemen dat richting geeft aan strategische ruimtelijke besluiten en uitvoeringsafspraken. Dit betekent dat de betrokken partijen zich inspannen om dit ontwikkelperspectief in hun omgevingsbeleid te verwerken. Voorbeelden hiervan zijn de nieuwe Nota Ruimte (lees: Nationale Omgevingsvisie) en nationale programma’s, de provinciale en gemeentelijke Omgevingsvisies en Omgevingsprogramma’s. Het ontwikkelperspectief vraagt om gebiedsgerichte uitvoering. Partijen committeren zich aan het opstellen van een gebiedsprogramma (uitvoeringsagenda) inclusief regionale investeringsagenda en de benodigde Rijk-regio samenwerking op basis van dit ontwikkelperspectief. Besluitvorming over deze documenten vindt te zijner tijd plaats, binnen ieders eigen verantwoordelijkheid.

Herkenbare en logische ordening Zorgvuldig en meervoudig ruimtegebruik Aanpasbaar ontwerpen Meerwaarde creëren

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

1

Zoals met elkaar bepaald in de Bestuurlijke bijeenkomst Rijk-regio te Farmsum d.d. 24 oktober 2024

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

1.4 Relaties

8

De deelnemende overheden hebben ieder een eigen omgevingsvisie. Een omgevingsvisie beschrijft vanuit één overheid de overkoepelende visie en kaders voor de fysieke leefomgeving. Omgevingsvisies zijn zelfbindend en vormen de rechtsbasis voor regels met betrekking tot de fysieke leefomgeving. Het ontwikkelperspectief brengt nationale, provinciale en lokale opgaven, ambities en ontwikkelingen gebiedsgericht samen om vervolgens samen de juiste keuzes te maken, richting te geven en samen te zorgen voor uitvoering. Dit doen we de binnen de kaders van de betrokken overheden en van het provinciale ruimtelijk voorstel. Het ontwikkelperspectief levert ook inbreng voor nog op te stellen of te actualiseren visies en beleid. Iedere overheid houdt daarin, conform de Omgevingswet, zijn eigen verantwoordelijkheid. Als in een omgevingsvisie (nieuwe) belangrijke beleidsuitspraken worden gedaan, dan kan het ontwikkelperspectief worden aangepast en geactualiseerd. Zo vormt het ontwikkelperspectief een bouwsteen en is het adaptief. In de provincie Groningen zijn drie NOVEXgebieden. Er is sprake van een geografische overlap, echter heeft ieder NOVEX-gebied een eigen inhoudelijke focus. Het NOVEXgebied Groningen-Assen richt zich op wonen en werken. NOVEX-gebied Lelylijn richt zich op de Lelylijn en daarmee samenhangende woningbouw, werkgelegenheid en mobiliteit.

NOVEX-gebied Groningen richt zich op nieuw perspectief via drie pijlers: economie/ energie, landschap en samenleving. Ook is er samenhang met het Deltaplan voor het Noorden 2050, wat de toekomst schetst op Noord Nederlandse schaal. Gestreefd wordt naar complementariteit, synergie en goede samenwerking.

2

Afspraken diverse bestuurlijke overleggen en BO Leefomgeving november 2024

Ontwikkelperspectief

Het NOVEX-gebied Groningen en Nij Begun kennen een sterke samenhang. Waar mogelijk wordt daarom samenwerking gezocht, al blijven het zelfstandige trajecten. Nij Begun kent vier pijlers: versterking, verduurzaming, economie en sociaal. In 2023 zijn het NOVEX-gebied Groningen en het Masterplan Zeehavens opgenomen in de Kamerbrief Nij Begun en in het startdocument van de economische agenda. Inmiddels is het ook opgenomen in de eerste versie van de economische agenda. Het NOVEX-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens brengt de Nij Begun pijlers samen, faciliteert en benut ze, zodat ze maximaal bijdragen aan integraal perspectief voor dit gebied. Daartoe worden deze geïntegreerd in het ontwikkelperspectief, gebiedsprogramma en investeringsagenda. Via het NGG | MPZ worden de pijlers integraal afgewogen en ruimtelijk uitgewerkt. Andersom worden gebiedsbouwstenen als input voor de agenda’s ontwikkeld. De investeringsagenda biedt de mogelijkheid om -aanvullend op (de plus van) Nij Begun- middelen te vinden voor realisatie. Tevens verzorgt het NGG | MPZ de (fysieke) randvoorwaarden ten behoeve van deze agenda’s, zoals water, aantrekkelijk wonen/werken en recreëren, gebiedsontwikkelingen, bereikbaarheid, infrastructuur, ruimtelijke kwaliteit en inpassing. Daarmee wordt de kans op succes van de agenda’s vergroot.

Het kabinet werkt aan een nieuwe Nota Ruimte. De Ontwerp-Nota Ruimte zal later dit jaar aan de Tweede Kamer worden aangeboden. De Nota Ruimte geeft een langetermijnvisie op de toekomst en de ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland. De nieuwe Nota Ruimte bevat de ruimtelijke keuzes voor nu (2030), straks (2050) en met een doorkijk naar later (2100). De Nota Ruimte is bindend voor het Rijk, met de andere overheden gaat het Rijk in gesprek over het gebiedsgericht doorwerken

van de keuzes die in de Nota Ruimte worden gemaakt. Het gesprek met medeoverheden voeren we in het Programma NOVEX. NOVEX kent twee samenhangende sporen: regie per provincie en gebiedsgerichte regie in 16 NOVEX-gebieden. Voor het NOVEX gebied Groningen | Masterplan Zeehavens maken we nu het ontwikkelperspectief met een gezamenlijke ruimtelijke visie en benoeming van opgaven voor de toekomst.

9

1.5 Samenwerken Dit ontwikkelperspectief is een product van de Rijksoverheid, de provincie Groningen, de waterschappen Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s en de gemeenten Eemsdelta, Groningen, Het Hogeland en MiddenGroningen. Deze overheden werken interbestuurlijk samen vanuit de gedachte van één overheid aan het perspectief. Iedere organisatie heeft daarbinnen haar eigen rol en verantwoordelijkheid. Er wordt ook samen gewerkt met relevante partijen, zoals de overheids-NV Groningen Seaports. Het succes van dit ontwikkelperspectief valt of staat bij een goede samenwerking. De samenwerkende overheden zetten zich samen in voor het perspectief, ook als dit het individuele belang overstijgt. De nadere invulling van afspraken en wie wat doet volgt in de nadere uitwerking (zie punt vervolg en gebiedsgerichte aanpak).

Door goede onderlinge inhoudelijke afstemming worden de beste integrale keuzes gemaakt. Zo mogelijk wordt capaciteit gedeeld, gezamenlijke slagkracht op complexe (systeem) vraagstukken georganiseerd, nieuwe financieringsmodellen ontwikkeld en elkaars instrumentaria benut, zoals ook opgenomen in het Rijksprogramma NOVEX. Dat is net zo belangrijk als inhoudelijke afstemming. In hoofdstuk 4 is een beschrijving van de samenwerking opgenomen, in lijn met hoe dit eerder is afgesproken en hoe de samenwerking reeds sinds geruime tijd werkt.

Het Programma Aanlanding Wind Op Zee (PAWOZ/VAWOZ) en het NOVEX-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens kennen een sterke samenhang. Het belang, de impact en de inhoudelijke relatie tussen de aanlanding van wind op zee en het landzijdig vervolg ervan zijn voor het NOVEX-gebied Groningen dusdanig, dat is afgesproken2 om de uitwerking en keuzes van het landzijdige vervolg te integreren in het NOVEX-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens. Daarmee kan PAWOZ (VAWOZ op langere termijn) integraal bijdragen aan (regionaal en nationaal) perspectief en kan het gezamenlijke draagvlak worden vergroot.

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

1.6 Vervolg

10

Conform het Rijksprogramma NOVEX wordt het ontwikkelperspectief (inclusief de bijbehorende onderzoeks- en uitwerkingsagenda) verder uitgewerkt tot het integrale gebiedsprogramma (uitvoeringsagenda) in combinatie met de investeringsagenda, en de gebiedsgerichte en interbestuurlijke samenwerking. De eerste versie loopt onder meer gelijk op met de uitwerking van het uitvoeringsplan van de economische agenda Nij Begun, gegeven de samenhang. In het (rollende) gebiedsprogramma i.c.m. de

Ontwikkelperspectieven Huiswerk

Concretisering

investeringsagenda wordt nader uitgewerkt, integraal afgewogen en afgesproken wie wat wanneer doet - met volgtijdelijke afhankelijkheden. Inclusief wat nodig is zoals (aanvullende) afspraken, capaciteit en middelen. Dit is nader toegelicht in de paragraaf ‘gebiedsgerichte aanpak’. Genoemde documenten vormen zo de (langjarige) basis voor gezamenlijk afgestemde (uitvoerings)afspraken, keuzes en investeringsbesluiten voor het NOVEXgebied Groningen | Masterplan Zeehavens. 11

Uitvoeringsagenda’s, inclusief RIA’s

Operationalisering

Uitvoeringsafspraken

Uitvoering

Rijk en regio werken gezamenlijk in opeenvolgende fases het ontwikkelperspectief uit

1.7 Leeswijzer Het Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Groningen heeft de volgende opbouw: Hoofdstuk 1 omvat de inleiding met daarin de aanleiding, uitgangspunten, de scope, de relaties en het proces met betrekking tot dit ontwikkelperspectief. Vervolgens schetst Hoofdstuk 2 hoe het NOVEX-gebied Groningen er in 2050 uit ziet. Hoofdstuk 3 beschrijft hoe de overheden het perspectief ontwikkelen. Dit doen zij aan de hand van drie roden daden: Aantrekkelijk en robuust landschap, water als levensader (3.1), Sterke samenleving, dorpen en steden (3.2) en Onderscheidende clusters en netwerken (3.3).

Ontwikkelperspectief

Elke rode draad heeft eigen deelgebieden, ambities en opgaven, met een daarbij horende ontwikkelrichting en agenda. Tenslotte wordt beschreven welke specifieke aandachtspunten er zijn in de deelgebieden bij de verdere uitwerking en ontwikkeling van het perspectief (3.4). Afsluitend licht Hoofdstuk 4 toe welke bestuurlijke afspraken zijn gemaakt en hoe samengewerkt wordt aan de realisatie van de ambities. Het markeert hiermee het vertrekpunt van een langjarige samenwerking waarin de overheden gezamenlijk uitvoering geven aan het gebiedsgerichte ontwikkelperspectief.

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Grote kernen zoals Delfzijl bieden regionale voorzieningen, aantrekkelijke woonmilieus en verbondenheid met het omliggende landschap

Op weg naar 2050 Integraal toekomstperspectief 12

13

2

Het NOVEX-gebied is in het verleden gevormd door invloeden vanuit de Waddenzee, de EemsDollard, de opstuwing van de Hondsrug en natuurlijk de mens. Deze invloeden hebben onder andere geleid tot een open dijkenlandschap, historische wierdendorpen, kwelders, oude maren en kreken en een netwerk van wegen en vaarten. Deze kenmerken vormen het vertrekpunt op weg naar 2050. In 2050 heeft de aanpak van de klimaat- en wateropgave geleid tot een versterking van de unieke eigenheid en identiteit van het landschap. Het groenblauwe raamwerk van karakteristieke maren, waterlopen en vaarten en groene dragers is integraal onderdeel van het aantrekkelijke en klimaatrobuuste landschap, de natuur en de steden en dorpen. Het water verbindt gebieden, zorgt voor een recreatieve impuls en heeft het watersysteem onderdeel gemaakt van het ‘levende landschap’. We hebben ingezet op waterbesparing en -hergebruik, lekverliezen zijn verkleind, we hebben ruimte gemaakt voor waterberging en hebben zilt water geschikt gemaakt voor gebruik. Hierdoor is er voor verschillende functies voldoende zoetwater beschikbaar voor het gebied, de inwoners en de bedrijven. Het NOVEX-gebied heeft nog steeds een agrarisch karakter. Landbouw heeft door innovatie en anticipatie op de

Ontwikkelperspectief

water- en bodemopgaven een transitie doorgemaakt en een nieuwe toekomst ontwikkeld, in goede samenhang met andere (economische/ stedelijke) ontwikkelingen. De kustzone biedt veiligheid doordat de dijken zijn versterkt en omdat de kustzone als geheel beter kan meebewegen met de zee en met ontwikkelingen die in het gebied spelen. De Waddenzee met de Eems-Dollard zijn gebieden waar natuur en erfgoed samenkomen. Er zijn goede vaarroutes vanaf zee en tussen de eiland(en), Emden en het gebied. Het Duurswold is doorontwikkeld als verbindend gebied tussen de verschillende landschappen, dorpen en steden. Het heeft geleid tot één van de mooiste landschappen van Nederland waar inwoners en bezoekers graag verblijven om te ontspannen en te genieten van de uitzichten. Het cultuurhistorische landschap van het Wierdenlandschap met kenmerkende akkerbouw is versterkt. De samenleving van het NOVEX-gebied heeft zich ontwikkeld tot een gemêleerde en vitale samenleving van jong en oud. Het gebied vervult een pioniersrol voor een duurzaam leven van hoge kwaliteit. De Groningse mentaliteit, de kennisinstellingen, de fijne leefomgeving en sociale cohesie spelen hier een grote rol in. Er is een goede synergie tussen de stedelijke metropool (stad

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Groningen), de grote kernen en dorpen daaromheen. De verbeterde bereikbaarheid zorgt ervoor dat het voorzieningenniveau én de leefkwaliteit is versterkt. Iedereen die wil, kan meedoen.

14

In 2050 maakt de economische kernzone van het NOVEX-gebied Groningen deel uit van de economische ruggengraat van Nederland en Noord-Europa. De afstemming en samenwerking tussen het kenniscluster van Groningen, de economische clusters en het MKB hebben geleid tot een vitaal economisch ecosysteem: ze vullen elkaar aan.

Ontwikkelperspectief

De economische clusters functioneren als ‘vliegwielen’ voor de rest van de regio en zijn op nationale schaal van sterk toegevoegde waarde. De verbeterde fysieke en digitale infrastructuur zorgt voor een beter bereikbare regio. Onder andere door een slimme invulling van de energietransitie is het verdienvermogen van inwoners en de concurrentiepositie van bedrijven verbeterd. De voordelen van wederkerigheid bij ontwikkelingen in de economische en/ of energie zijn voelbaar voor de inwoner en (kwaliteit van) het gebied.

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Op kenniscampussen zoals Zernike komen innovatie, onderwijs en bedrijvigheid samen. Ze versterken de kennispositie van de regio

15

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Rondweg Groningen - investeringen in de infrastructuur zorgen ervoor dat de regio verbonden blijft en de leefbaarheid op peil

Ontwikkelen Integraal en drie rode draden

16

17

3

Het ontwikkelperspectief gaat uit van het ontwikkelen van het gebied langs drie ontwikkellijnen (rode draden) in combinatie met de integrale gebiedsgerichte aanpak. Iedere rode draad heeft eigen opgaven en ambities en vertelt een eigen gebiedsverhaal. Samen vormen ze de gebiedsidentiteit en het fundament van het toekomstperspectief. Dit fundament bouwt voort op basis van eigen kracht, bestaande kwaliteiten en de eigenschappen van dit gebied en haar samenleving, en sluiten waar mogelijk aan op landelijke ontwikkelingen. De drie rode draden zijn: 1. Aantrekkelijk en robuust landschap, water als levensader gaat over het veerkrachtig, aantrekkelijk en beleefbaar maken van het landschap. Zo wordt gebouwd aan een klimaat- en waterrobuust landschap, met behoud en versterking van ruimtelijke kwaliteit en recreatief gebruik. 2. Sterke samenleving, dorpen en steden gaat over het duurzaam en vitaal maken van de samenleving, met sterke dorpen en steden. Hier kunnen huidige en nieuwe bewoners fijn, lang en gezond leven in een aantrekkelijke regio en mee blijven doen.

Ontwikkelperspectief

3. Onderscheidende clusters en netwerken gaat over duurzaam ontwikkelen, innoveren van de economische kernzone, met sterke interne en externe verbindingen en relaties. Zo wordt de regionale economie versterkt, haar relevantie op nationale en internationale schaal vergroot en kan de samenleving en het gebied mee profiteren. Deze wederkerigheid is randvoorwaardelijk voor echt perspectief. Het ontwikkelperspectief beschrijft niet alleen het eindbeeld, maar ook wat ervoor nodig is om daar te komen. Daarom wordt voor elke rode draad beschreven: Ambitie - wat is het eindbeeld? Opgaven, kansen en schuurpunten wat moet worden opgepakt? Ontwikkelrichting - wat is nodig om de ambitie te bereiken? Agenda - welke aanpak hoort daarbij? Nadere uitwerking en aandachtspunten - waar moet rekening mee gehouden worden?

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Ruimtelijke kwaliteit Ruimtelijke kwaliteit voorop is de basisambitie bij alles wat we doen en ontwikkelen in NOVEX-gebied Groningen. Dat betekent dat de ruimtelijke kwaliteitsaspecten van Waardevol Groningen, de ambities uit de provinciale (concept) omgevingsvisie en de

algemene ruimtelijke kwaliteitsopgaven in dit gebied het vertrekpunt vormen voor alle ontwikkelingen. Een nadere toelichting op ruimtelijke kwaliteit in dit perspectief is opgenomen als bijlage en de uitgangspunten zijn beschreven onder het kopje ‘uitgangspunten’.

Gebiedsgerichte aanpak 18

Dit ontwikkelperspectief is een belangrijke stap in de gebiedsgerichte aanpak. Het geeft richting en beschrijft hoe overheden gezamenlijk kunnen komen tot (integrale) sturing, uitwerkingen en keuzes. Vanuit de NOVEX gebiedsbrede samenhang en via de in het ontwikkelperspectief beschreven deelgebieden en netwerken. Als volgende stap van de gebiedsgerichte aanpak wordt het ontwikkelperspectief uitgewerkt tot het gebiedsprogramma i.c.m. de investeringsagenda. Hierin wordt nader uitgewerkt en afgesproken wie wat wanneer doet - met volgtijdelijke afhankelijkheden. Inclusief wat nodig is zoals (aanvullende) afspraken, capaciteit en middelen. Zo wordt de (onderzoek- en uitwerkings) agenda van het ontwikkelperspectief hierin verder uitgewerkt. De betrokken overheden werken, individueel of gezamenlijk, aan (onderdelen van) het perspectief. Lopende en nieuwe ontwikkelingen, programma’s, projecten en agenda’s (o.a. Nij Begun) in het gebied worden eveneens opgenomen in het op te stellen gebiedsprogramma. Daarmee wordt overzicht gecreëerd, kan beter op samenhang worden gestuurd en het biedt de mogelijkheid om nader uit te werken, schuurpunten op te lossen, kansen te benutten en te zorgen voor de juiste afwegingen en keuzes. Het gebiedsprogramma biedt eveneens de mogelijkheid om nieuwe zaken te agenderen, ontwikkelingen te starten.

Zo kan vanuit de diverse opgaven worden toegewerkt naar integrale gebiedsgerichte aanpakken.

Ontwikkelperspectief

Ook wordt uitgewerkt hoe het gebiedsprogramma kan worden georganiseerd, waarbij bijvoorbeeld gekeken wordt naar gebiedsgerichte deelprogramma’s of deelprogramma’s per ontwikkellijn/rode draad. Daarmee kan ambtelijke en bestuurlijke drukte worden verminderd. Het uiteindelijke doel is om te versterken, versnellen, verbinden en te verbeteren en daarmee het perspectief te realiseren. Het is niet de bedoeling om lopende zaken over te nemen of dat alles via de gebiedsgerichte samenwerking moet verlopen. In goed overleg kan daar wel voor worden gekozen.

19

Onderdeel van de gebiedsgerichte aanpak is -uiteraard- een goede samenwerking tussen Rijk en regio. Daarmee kunnen de samenwerkende partijen zorgen voor regie, samenhang, uitwerking, keuzes, prioritering en kan het perspectief worden gerealiseerd. Het bestuurlijk overleg, de programmaorganisatie en de gebiedstafel zijn hierbij belangrijke hulpmiddelen (zie hoofdstuk 4 ‘samenwerken’).

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

De grote openheid is een van de kernkwaliteiten van de regio - dijken- en wierdenlandschap bij Maarhuizen

Aantrekkelijk en robuust landschap, water als levensader

20

21

Een aantrekkelijk en afwisselend landschap staat aan de basis bij ontwikkelingen Damsterdiep ter hoogte van Ten Post

Deze rode draad gaat over het landschap. We koesteren de bestaande kwaliteiten en werken actief aan het aantrekkelijker, robuuster en beleefbaarder maken. Water en bodem zijn daarbij belangrijke dragers. We werken aan een veerkrachtig landschap dat adaptief is voor ontwikkelingen in het

gebied, dat goed functioneert en voelt als één samenhangend geheel. We benutten de klimaat- en wateropgave om daarmee de kwaliteit van het landschap (eigenheid, landschappelijk raamwerk, erfgoed en milieu) en het recreatief gebruik te versterken.

3.1.1 Ambitie | Wat is het eindbeeld? In 2050 zijn de kwaliteiten en eigenschappen van het landschap verbeterd. Het landschap -van Wad tot Gorecht- is klimaatrobuust, levend, uitnodigend en prettig om in te verblijven. De kustzone garandeert bescherming tegen de zee. Het bodemen watersysteem vormt de basis voor landschappelijke, maatschappelijke en economische ontwikkelingen.

Het beter integreren van de kwaliteiten in het landschap heeft de gebiedsidentiteit versterkt. Er is proactief geanticipeerd op klimaatveranderingen en bodemdaling. Hierdoor houden de steden en dorpen droge voeten, heeft landbouw toekomstperspectief, wordt de waterkwaliteit verbeterd en worden inwoners en bedrijven voorzien van voldoende drink- en proceswater.

Kaartbeeld ‘Aantrekkelijk en robuust landschap’ met diverse landschappen, natuurgebieden, bebouwingsgebieden en doorsneden door verschillende watergangen.

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Ruimtelijke kwaliteit en toekomstbestendigheid van het landschap wordt versterkt met o.a. meer ruimte voor waterberging, een versterkte kustzone, groenblauwe dooradering en een nieuw perspectief voor Duurswold

De Wadden en Eemsdollard is ook in 2050 een uniek natuurgebied met de (Groningse) Wadden en haar UNESCO Werelderfgoed status. De ecologische waarden en de beleefbaarheid van het gebied zijn verbeterd. Er is een goede balans tussen de natuur, landbouw, visserij, recreatie, bedrijvigheid en de ruimte voor nieuwe ontwikkelingen in en rondom het gebied. Ook de vaarroutes zijn op orde. Dit zal soms ingewikkelde keuzes vergen. 22

Duurswold (incl. het Centrale Woldgebied) is in 2050 een gebied met nieuwe perspectieven voor landbouw, recreatie, natuurontwikkeling en cultuurhistorie. Het gebied verbindt op een natuurlijke, aantrekkelijke en functionele manier de steden Groningen, DelfzijlAppingedam en Hoogezand-Sappemeer en de aanwezige dorpen. De water-, recreatieen landschapsstructuren verbinden ook omliggende gebieden zoals Blauwestad, Meerstad, Reitdiep, het Zuidlaardermeer en mogelijk de Eems-Dollard (via de kustzone). Er is ruimte gegeven om een deel van de wateren bodemproblematiek op te lossen, waardoor veenoxidatie gereduceerd is.

Per landschappelijk deelgebied ziet dat er als volgt uit: In het Wierdenlandschap zijn in 2050 de landschapskarakteristieken waar mogelijk versterkt en de landbouw is nog steeds een belangrijke drager. Ruimtelijke ontwikkelingen zoals nieuwe bedrijvigheid, woongebieden en energie-infrastructuur zijn afgestemd op de landschappelijke structuren. Er is hier ruimte gemaakt voor klimaatadaptie, door onder andere het vergroten van de zoetwaterbeschikbaarheid en het voorkomen van (verdere) verzilting. Er is een betere groenblauwe dooradering en het landschap is goed (be)leefbaar voor inwoners en recreanten.

De kustzone biedt waterveiligheid aan inwoners en bedrijven, met vloeiende verbindingen tussen zee en achterland. We werken hier aan meerdere ontwikkelingen die op elkaar zijn afgestemd, zoals kustversterking, slibgebruik, natuurontwikkeling, de aanleg van infrastructuur en recreatie. De ontwikkelingen zijn benut om de beleving van het landschap, de waterveiligheid en de water- en bodemkwaliteit te verbeteren. De kustzone waarborgt tevens de ontwikkeling van de havens en aanverwante ontwikkelingen.

Uitsneden van De Wadden en Eemsdollard en van Duurswold

3.1.2 Opgaven, kansen en schuurpunten | Wat moet worden aangepakt? Klimaatadaptief maken Zoetwaterbeschikbaarheid borgen Waterveiligheid duurzaam garanderen Verbeteren waterkwaliteit Kwaliteit van de natuur, het landschap en de beleving ervan versterken/ benutten Landbouw(transitie) accommoderen Het landschap staat onder druk. Weersextremen zullen vanwege klimaatverandering toenemen, met de kans op meer periodes van (langere) droogte, zoetwatertekorten en heviger piekbuien. De water- en bodemopgave in het gebied is breed, van zoetwaterbeschikbaarheid, bodem-/waterkwaliteit, wateroverlast, verdroging, verzilting tot bodemdaling. Zoetwaterbeschikbaarheid is een belangrijke opgave. Verschillende opgaven en nieuwe gebruikers (bijvoorbeeld waterstofproductie en het tegengaan van

veenoxidatie) doen de vraag naar zoetwater toenemen. Opgaven rondom klimaat, water en bodem hebben daarmee veel invloed op het huidig en toekomstig gebruik van het landschap. Klimaatverandering leidt ook tot een waterveiligheidsopgave. Het is nodig dat de kustverdediging en het landschap hierop inspelen. Ook hebben industrie, bedrijventerreinen en grootschalige infrastructuur invloed op het karakter van het gebied en hebben een nauwe samenhang met water en bodem. Daar komen de maatregelen als gevolg van de landbouwtransitie nog bij. De vele functies kunnen leiden tot onderlinge schuurpunten en tevens tot verrommeling van het landschap. Immers, er is niet altijd een duidelijk verband tussen de vele functies en de historische landschapsstructuren.

Uitsneden van het Wierdenlandschap en van de kustzone

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

23

De opgave is om het landschap met haar vele activiteiten en opgaven weer als één samenhangend geheel te laten functioneren en hiervoor de juiste integrale afwegingen en keuzes te maken. Ook met de natuur gaat het niet overal goed en de leefgebieden van dieren en planten staan onder druk. Het is nodig om de versnippering van natuur en landschapsstructuren te verminderen en de kwaliteit van water en natuur te verbeteren.

Zo moet de natuur en het erfgoed van de Waddenzee en Eems Dollard beschermd worden, zonder het gebied op slot te zetten. Ook moeten de verbindingen tussen de stedelijke gebieden, het Duurswold en de Dollard op een kwalitatieve manier versterkt worden vanuit waterhuishoudkundig oogpunt. Dit biedt enerzijds potentiële schuurpunten met de bestaande functies en leidt tegelijkertijd tot kansen voor de kwaliteit en beleving van het landschap. Dit verdient nadere uitwerking.

Principeschets ‘Aantrekkelijk en robuust landschap’: het landschap als fundament voor alle ruimtelijke opgaven

24

25

In het kustgebied komen veel opgaven samen. De economie vraagt hier om ruimte voor bijvoorbeeld toenemende havenactiviteiten en de aanlanding van kabels van windparken op zee. Ook maatregelen voor klimaatadaptatie enmitigatie vragen ruimte. Verzilting en vernatting neemt toe door bodemdaling en zeespiegelstijging. De natuurlijke dynamiek tussen zoet en zout water is verdwenen door harde asfaltdijken en strakke grenzen.

De combinatie van opgaven in een relatief klein en kwetsbaar gebied, leidt tot potentiële schuurpunten. Met programma’s zoals ED2050 en het kustprogramma zijn overheden goed op weg om toekomstige problemen in het gebied aan te pakken en om blijvend droge voeten te houden. Dat gaat echter niet vanzelf. Het vraagt een bredere integrale aanpak, met nadere integrale -op elkaar afgestemdeuitwerkingen en keuzes, die overheden samen moeten maken.

Meerdere opgaven komen samen in het landschap, onder andere (van links naar rechts) de natuuropgave, de zoetwateropgave (in relatie tot klimaatverandering) en de bodemdalingsopgave (door veenoxidatie en gaswinning)

Landbouw is een belangrijke karakteristieke drager van het landschap. Deze sector ondervindt echter de impact van veel van de bovengenoemde opgaven en staat tegelijkertijd voor uitdagingen rond de landbouwtransitie, wat invloed kan hebben op de hoeveelheid beschikbare landbouwgrond.

Ontwikkelperspectief

3.1.3 Ontwikkelrichting | Wat is nodig om de ambitie te bereiken? Algemeen ontwikkelprincipe: De klimaat- en wateropgave (systeemopgave) wordt ingezet om een aantrekkelijk en robuust landschap te creëren, met een vitale bodem en water als levensader voor de ontwikkeling van het gebied. Hiermee wordt de kwaliteiten (eigenheid, landschapsstructuren, erfgoed, milieu) van het landschap versterkt, wordt het aantrekkelijker en beter beleefbaar voor recreatief gebruik. Het is belangrijk om dit in één keer goed te doen, en rekening te houden met toekomstige opgaven en grootschalige ontwikkelingen die op het gebied afkomen. Het landschap vormt het fundament. Het aanpakken van de klimaat- en wateropgave (o.a. zoetwater, waterkwaliteit, bodem en veiligheid) is zo fundamenteel dat deze dit grote aandacht verdient. Specifieke aandachtspunten zijn de ondergrondse én bovengrondse waterstromen, wateroverlast, waterbeschikbaarheid en de relatie tot de bodem en de huidige en toekomstige functies. Belangrijk is om rekening te houden met het totale systeem en de situatie over de gebiedsgrenzen heen. Juist door respect te hebben voor -en gebruik te maken van- de landschapskarakteristieken wordt het landschap klimaatrobuust en

kan ruimtelijke en landschapskwaliteit toe worden gevoegd. Daarbij wordt ook ingezet op de beleefbaarheid van het landschap die daarbij ontstaat. De kwaliteiten worden daarmee veel dienstbaarder aan het stimuleren van recreatief gebruik. Alle toekomstige ontwikkelingen moeten het landschappelijke en ruimtelijke raamwerk versterken. Een proactieve houding van overheden richting ontwikkelingen en initiatieven is nodig om dit in praktijk te brengen.

Hierin moet een balans gezocht worden. Ook de opgave om minder afhankelijk te zijn van het zoetwater uit het IJsselmeer heeft invloed op de beschikbare ruimte en het landgebruik. Ook dat verdient een nadere gebiedsgerichte en integrale aanpak, uitwerking en gezamenlijke keuzes, waarbij de ruimte beperkt is.

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Van groot belang voor een robuust landschap - het klimaatbestendig watersysteem en voldoende zoetwater (foto Stella Dekker)

26

27

Het landschap vitaal en robuust maken met de klimaat-, water en bodemopgave ‘Van Lauwerszee tot Dollard tou’, de eerste zin van het ‘Grönnens Laid’ geeft het al aan: Groningen is een kustprovincie en ontstaan door een eeuwenlang samenspel met het water. De kustlijn vormt de grens met de Groningse deel van de Waddenzee en Eems-Dollard, beide unieke getijdennatuurgebieden en met UNESCOwerelderfgoed status. Overheden werken toe naar een klimatrobuuste en veilige kustzone, met ruimte voor natuur, voor economische ontwikkeling en waar het tevens goed recreëren en ondernemen is. Daarmee wordt toegewerkt naar een integrale landschapsopgave. Het is van belang om daarbij ook naar de afvoer van water naar zee te kijken. Algemene leidraad is: water en bodem sturend in combinatie met ruimte voor ontwikkeling. Nieuwe (bv. economische en energie) ontwikkelingen brengen we in relatie tot de impact op waterveiligheid, verzilting, zoetwaterbeschikbaarheid en bodemdaling. Ruimtelijke ontwikkelingen moeten in lijn met de uitgangspunten van klimaatadaptatie bijdragen aan de robuustheid van het watersysteem. We werken dit uit in het bodemvitaliteitsplan en in de aanpak van de deelgebieden. Waar mogelijk benutten we hierbij bestaande programma’s, nieuwe opgaven, kennis en kunde in het gebied, zetten deze in voor een toekomstbestendig en

Ontwikkelperspectief

aantrekkelijk landschap, met ruimte voor ontwikkelingen. Waar nodig zorgen we voor ruimtereserveringen. Het is nodig te anticiperen op langdurige periodes van droogte, wanneer de beschikbaarheid van water uit het IJsselmeer mogelijk beperkter is en een zoetwatertekort kan ontstaan. Zoetwater is nl. essentieel voor de hele samenleving en we zijn erg afhankelijk van de hoeveelheid zoetwater die we uit het IJsselmeergebied ontvangen. De verdeling van zoetwater speelt daarom een grote rol en heeft impact op hoe we om kunnen gaan met ontwikkelingen. Daarom is het nodig om situaties (zoals het lek in de sluis Farmsum) die ervoor zorgen dat er zoutwater binnenkomt, aan te pakken. De overheden zetten daarom in op waterbesparing, het vasthouden van water en aan de bewustwording dat zoetwaterbeschikbaarheid niet vanzelfsprekend is. Er wordt door meerdere instanties onderzoek gedaan naar zoetwater en zoetwaterbeschikbaarheid. Deze studies moeten samen inzicht geven in de mogelijke maatregelen die we in heel Noord-Nederland, waaronder in het gebied, kunnen treffen. Op Noord Nederlandse schaal worden hiertoe afspraken gemaakt in het ruimtelijk arrangement. De doorwerking van die afspraken en inzicht in de effecten (o.a. op basis van onderzoeken) vragen om

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

een nader gebiedsgericht beeld, nadere uitwerking en eventueel gebiedsgerichte maatregelen. Dit wordt opgepakt met de zoetwaterstrategie voor het NOVEXgebied als geheel en in de uitwerking per deelgebied.

De zoetwaterstrategie en bijbehorende maatregelen worden afgestemd met andere ontwikkelingen in het gebied.

Ruimtelijke en landschapskwaliteit zijn het vertrekpunt Het gebied kent verschillende typen cultuurlandschappen met veel cultuurhistorische-, archeologische-, aardkundige-, landschappelijke- en natuurwaarden. De landschappen dragen bij aan de diversiteit en identiteit. Sommige landschappen hebben al een hoge kwaliteit terwijl andere meer aandacht nodig hebben. In het NOVEX-gebied zetten overheden in op een leesbaar landschap, waarin de kwaliteiten van het landschap goed zijn waar te nemen en wat toegankelijk is voor een groter publiek. Ruimtelijke en landschappelijke kwaliteit vormen daarom altijd een vertrekpunt bij ontwikkelingen. Dit betekent niet dat alles moet blijven zoals het is of dat zaken opnieuw gedaan moeten worden. Soms vragen ontwikkelingen om een verandering in het landschap. Hulpmiddelen om hier goed mee om te gaan zijn bijvoorbeeld de kwaliteitsgids Groningen, de NOVI-studie Natuurkracht of ontwikkelde gebiedsbiografieën. Doel is om in de landschappen de vitaliteit en kwaliteiten te behouden en het toevoegen van nieuwe kwaliteiten te stimuleren.

Ontwikkelperspectief

Één van de landschappen die meer aandacht nodig heeft is het Groningse deel van de Waddenzee. Ondanks dat de Waddenzee UNESCO werelderfgoed status heeft, staat het onder druk door ontwikkelingen. Inzet is om de status te behouden zodat dit unieke landschap niet verloren gaat, met toch ruimte voor ontwikkelingen. Dat vereist nadere uitwerking. Daarnaast is het nodig te werken aan nieuw perspectief voor het Duurswoldgebied. In het Duurswoldgebied komen veel opgaven samen. Zo is dit het laagste deel van de provincie en daalt de bodem verder, zowel door gaswinning als veenoxidatie. Het watersysteem loopt tegen zijn grenzen aan. Door middel van een gebiedsgerichte aanpak en ontwerpend onderzoek zetten we in op ‘één van de mooiste nieuwe landschappen van Nederland’. Hierbij worden de mogelijkheden van de afdeling Ruimtelijke kwaliteit van het Rijk benut. Van robuuste groenblauwe gebieden tot leefbaarheid en van nieuwe verdienmodellen voor agrariërs,

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

tot behoud van landschappelijke en cultuurhistorische waarden. Met ontwerpend onderzoek kunnen de ruimtelijke consequenties van scenario’s, keuzes en oplossingen helder in beeld gebracht worden. Zodanig dat beeldverhalen ontstaan die overheden, bestuurders, bedrijven en inwoners helpen in de beoogde gebiedsgerichte aanpak.

28

Ook vinden er door de versterkingsopgave veel verandering plaats in het gebied. Vanuit Nationaal Coördinator Groningen wordt gewerkt aan het versterken van gebouwen. De versterkingsopgave is vanwege de omvang en schaal op zichzelf al ingewikkeld.

Dit raakt de kwaliteit van het landschap op verschillende manieren, door bijvoorbeeld de versterking en mogelijk sloop-nieuwbouw van boerderijen en het realiseren van tijdelijke woningbouw in het buitengebied. Maar ook doordat de kleine dorpen onlosmakelijk met het landschap verbonden zijn en de versterking impact heeft op het karakter van de dorpen. Het is dus belangrijk dat de versterkingsopgave ook integraal in samenhang wordt gebracht met andere gebiedsopgaven. Via het NOVEX-perspectief wordt ingezet in op het beter samenbrengen van de versterkingsopgave met andere opgaven in het gebied, om hiermee het landschap en de ruimtelijke kwaliteit te versterken.

De recreatieve kracht en beleefbaarheid van het landschap versterken Het landschap is aaneenschakeling van sloten, vaarten, diepen en prachtige landschappen, met de Fivel, het Damsterdiep, Schildmeer, de Groote Tjarriet, het Roegwold en het strand van Delfzijl. Het heeft veel potentie voor recreatief medegebruik. Het is belangrijk deze potentie te benutten. Want toeristen en dagjesmensen vormen een groeiende bron van inkomsten voor de regio en de vrijetijdseconomie draagt bij aan de branding van het NOVEX-gebied. Horeca, recreatieve bedrijven en culturele instellingen bieden bovendien veel banen, ook voor lager opgeleiden. Daar wordt vanuit Nij Begun en het provinciale coalitieakkoord ook flink op ingezet. En, het is belangrijk het bewustzijn en de trots op de weidse landschappen, lommerrijke wierdendorpen, de prachtige kustzone of kenmerkende industrie van inwoners en bezoekers te vergroten. Daarom wordt ingezet op het verbinden van recreatie met landschap, water en erfgoed. Dit kan met sociale activiteiten, zoals festivals en evenementen en door de verbinding te leggen tussen alle zaken waar we aan werken rondom landschap en toerisme. Daarvoor is het nodig om de landschappelijke kwaliteit en recreatieve landschappen in samenhang

Ontwikkelperspectief

te ontwikkelen (inclusief waterwegen) en recreatieve netwerken te verfijnen. Havens en waterwegen hebben als recreatieve trekpleisters hierin een spilfunctie. Met waterrecreatie kunnen de bestedingen in horeca, accommodaties en de detailhandel worden gestimuleeerd. Daarnaast leidt het tot een aantrekkelijker vestigingsklimaat. Hiertoe moeten vaarwegen, achterliggende infrastructuur en voorzieningen worden verbeterd en verbonden, zoals Westerwijtwerdermaar, Damsterdiep, Wetsingermaar en vaarwegen rondom de meren in het Duurswold en de maren ten noorden van Appingedam. Hierbij kan gedacht worden aan het verbinden van bestaande en (het ontwikkelen van) nieuwe landgoederen, oplossen van knelpunten en het ontwikkelen van aantrekkelijke routes. Dit biedt tevens de kans om recreatieve functies en uitloopgebieden toe te voegen. Het Roegwold- en Schildmeergebied, tussen Meerstad en Appingedam, biedt veel kansen voor landschapsversterking en recreatie op de fiets en op het water, en verbindt de Stad, Delfzijl-Appingedam en Hoogezand/ Sappemeer. Daarom wordt ingezet op versterken van recreatieve netwerken, op verschillende (nieuwe) vormen van ‘beleven’ in combinatie met de grote ontwikkelingen in het landschap. Dit onder meer door het beter bij elkaar brengen en waar nodig

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Natuurgebied Roegwold, belangrijk voor zowel natuur als recreatie (foto Johan Bosman) 29

versterken van de diverse initiatieven die lopen in het gebied. Het gaat dan bijvoorbeeld om de gebiedsuitwerkingen via lopende programma’s (TLG, ED2050), plannen van Toukomst (bv Damsterdiep plan), de ontwikkelagenda waterrecreatie, Marketing Groningen en het routebureau.

Door hen uit te dagen om te komen tot integrale plannen per deelgebied, zodat recreatie, toerisme en de beleefbaarheid van het landschap in het NOVEX-gebied een goede plek krijgen., wordt met het grote het kleine mogelijk gemaakt.

3.1.4 Agenda | Welke aanpak hoort daarbij? In het gebied en het ontwikkelperspectief komen veel opgaven en ambities samen. In het gebied wordt op veel plekken en via verschillende programma’s en projecten hier al aan gewerkt.

Ontwikkelperspectief

Op de volgende pagina wordt daarvan een (niet-limitatief) overzicht getoond.

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Verbonden met het landschap is een hele reeks cultuurhistorisch waardevolle plekken - molen en watergang bij Mensingeweer

30

NATIONAAL PROGRAMMA LANDELIJK GEBIED TOEKOMST LANDELIJK GEBIED 7 deelgebieden met vele maatregelen t.b.v.natuur, emissiereducties, waterkwaliteit (invulling NPLG) PROVINCIALE VEENWEIDESTRATEGIE EEMS DOLLARD 2050 Diverse projecten gericht op verminderen vertroebeling EemsDollard; Kust- en natuurversterking; Eemszijlen (oa Borgsweer) KUSTZONE Kustversterking, brede zone AGRO PROGRAMMA Toekomst voor de agrarische ondernemer in het aardbevingsgebied DIVERSE DEELVISIES Damsterdiep, Borgsweer, etc, PROGRAMMATISCHE AANPAK GROTE WATEREN PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE Waddenkust en eilanden ecologisch en sociaal economisch (weer) met elkaar verbinden NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN - Baanbrekers Landbouw (Fascinating), vrijetijdseconomie, losse initiatieven PROGRAMMA LANDBOUW PROVINCIE GRONINGEN

Ontwikkelperspectief

PROGRAMMA MOBILITEIT PROVINCIE GRONINGEN o.a. vaarwegen en kunstwerken EEMSHAVEN PLUS DIVERSE ZOETWATERPROGRAMMA’S Onderzoeken als Duurswold waterberging, watergebruik Eemshaven; Taskforce Zoetwater PROGRAMMA WATER PROVINCIE GRONINGEN WATERSCHAPPEN Peilbeheer; Kanalen; Beschermingsprogramma’s (o.a. HWBP) NIJ BEGUN Economische en Sociale Agenda; o.a. maatregel 13, 26 TOEKOMSTPROGRAMMA TEN BOER PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE Waddenkust en eilanden ecologisch en sociaal economisch (weer) met elkaar verbinden HOOFDVAARWEG LEMMER-DELFZIJL Zeesluis Farmsum; Opwaardering Hoofdvaarweg Lemmer-Delfzijl; Bruggen en sluizen (oa stad Groningen) UITVOERINGSAGENDA VRIJETIJDSECONOMIE ‘GROEIEND GASTVRIJ’ ONTWIKKELAGENDA WATERRECREATIE GRONINGEN richting en invulling geven aan provinciaal toeristisch-recreatief beleid NORTHWATER

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Om -via de gebiedsgerichte aanpak- de samenhang in het gebied te kunnen borgen, integrale keuzes, kansen en schuurpunten op te kunnen pakken, worden lopende en nieuwe (autonome) ontwikkelingen, programma’s en projecten in het gebied opgenomen in het op te stellen gebiedsprogramma. Om toe te werken naar uitwerking en realisatie van het perspectief, is daarbij de volgende aanvullende (onderzoeks- en uitwerkings) agenda van Rijk en regio geformuleerd: 1. Rijk en regio werken een gezamenlijke gebiedsbrede aanpak van de landschaps-, klimaat- en wateropgave uit voor het NOVEX-gebied als geheel en voor de deelgebieden. Onderdelen daarvan zijn de gebiedsgerichte zoetwaterstrategie en het bodemvitaliteitsplan. De uitkomsten hiervan en de landschaps-, klimaat- en wateropgave in de deelgebieden worden vertaald naar nadere opgavedefinities voor de verschillende deelgebieden. Hierin worden tevens de opgaven met betrekking tot ruimtelijke kwaliteit, recreatieve netwerken, natuur en de beleving van het landschap opgenomen (o.a. punten 2 en 3). Rijk en regio werken deze opgavedefinities uit, onderzoeken hoe de opgaven in de deelgebieden gerealiseerd kunnen worden en hoe ontwikkelingen gebiedsgericht beter bij elkaar gebracht kunnen worden. Zo mogelijk wordt voor de uitwerking van de opgavedefinities van de deelgebieden aangesloten bij lopende ontwikkelingen.

Dat biedt tevens de mogelijkheid om meer gebiedsgericht te werken. 2. R  ijk en regio zetten in op het versterken van het landschap, het versterken van recreatieve netwerken en verschillende (nieuwe) vormen van ‘beleven’ in samenhang met de ruimtelijke kwaliteit (zie punt 3). Hiertoe worden initiatieven als baanbreker Vrijetijdseconomie, Nij Begun, programma Vrijetijdseconomie

Ontwikkelperspectief

provincie Groningen, routebureau Groningen, Waterrecreatie Nederland, Toukomst, Ontwikkelagenda waterrecreatie Groningen, programma’s Rijkswaterstaat samengebracht en uitgedaagd te om te komen tot één gemeenschappelijk beeld en aanpak voor de versterking van het recreatieve netwerk van het NOVEX-gebied en specifiek voor de deelgebieden. 3. R  ijk en regio werken samen aan een afgestemde aanpak voor het NOVEXgebied om ruimtelijke en landschappelijke kwaliteit als belangrijk vertrekpunt mee te nemen bij ontwikkelingen in het landschap en in bebouwd gebied. Daarvoor wordt onder meer ingezet op het samenbrengen van partijen als het provinciaal Atelier, gemeentelijke ruimtelijke kwaliteitsadviseurs, de afdeling Ruimtelijke kwaliteit van het Rijk (of gelijksoortig nationaal verband), Nationaal Coördinator Groningen (NCG) en landschapswerkplaats, die betrokken zijn bij de opgaven in het gebied / de deelgebieden. Hen wordt gevraagd om hun ontwerpkracht in zetten om te komen tot een samenhangend beeld en afgestemde aanpak voor het NOVEX-gebied/de deelgebieden. Onder meer de kansenkaarten voor de versterkingsopgave van het NCG en de gebiedsbiografieën zijn hiervoor belangrijke input. Doel is het versterken van de ruimtelijke en landschappelijke kwaliteit.

Lokale en regionale overheden geven aan meer in deze kwaliteiten te willen investeren, maar dit niet te kunnen in verband met beperkte financiën en capaciteit. Rijk en regio onderzoeken daarom samen wat hiervoor nodig is, bijvoorbeeld in capaciteit, middelen en instrumentaria.

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

31

Grote kwaliteit; de groenblauwe dooradering van het landschap (foto Stella Dekker)

32

33

Toelichting gebiedsgerichte zoetwaterstrategie Voldoende zoetwater dient verschillende belangen en gebruikers, zoals de natuur, landbouw, industrie en de burger. In de regio zijn afspraken gemaakt over de waterverdeling voor wanneer er een watertekort is (de zogenaamde verdringingsreeks, zoals wettelijk vastgelegd en in de omgevingsverordening). Zoetwaterbeschikbaarheid heeft al in verschillende trajecten aandacht, zoals bijvoorbeeld in het waterprogramma provincie Groningen en het Deltaprogramma. Ook op systeemniveau moet worden gekeken naar de zoetwatervoorziening voor Groningen en Noord Nederland in zijn geheel, gezien de afhankelijkheid van zoet water uit het IJsselmeer. In het kader van het NOVEX/ruimtelijk arrangement wordt gewerkt aan het maken van afspraken over de zoetwatervoorziening voor Groningen (en de twee andere Noordelijke provincies).

Daarvoor wordt ontbrekende informatie en onderzoeken aangevuld, en wordt uitgewerkt hoe in het gebied daarmee om kan worden gegaan en welke maatregelen voor het gebied nodig zijn. Dit samen met partijen die hier al aan werken, zoals TLG, Taskforce Water. De zoetwaterstrategie wordt zo ingezet om voldoende water in het gebied te hebben voor het landschap, de inwoners, recreatie, landbouw, natuur en de energieen economische ontwikkelingen, waarbij bekend is dat de beschikbare hoeveelheid zoetwater eerder zal af- dan toenemen. Nieuwe bronnen in de vorm van brak- of zeewater worden gezien als een kans. In tijden van droogte moet het afvoeren van water naar zee bovendien worden beperkt, waarbij tegelijkertijd behoefte is aan zoet water in het Waddengebied. Hier worden de belangrijkste stakeholders bij betrokken. Daarbij hebben ook de gebruikers van zoetwater een rol om zuinig om te gaan met water.

Toelichting opgavedefinities deelgebieden Per deelgebied wordt gewerkt aan een integrale inhoudelijke opgavedefinitie. Dit wordt opgesteld in samenwerking met de (meest prominente) lopende trajecten die al werken aan of in de beschreven deelgebieden. De inzet hierbij is om de trajecten centraal te stellen waar al wordt gewerkt aan (een deel van) de prioritaire opgaven rondom klimaat, water en landschap en waar Rijk en regio echt samen aan de slag moeten/zijn3: Toekomst Landelijk Gebied (TLG / NPLG)4, Kustzone/ Eems-Dollard 20505 en de Wadden. Inzet is om de diverse (deel)ontwikkelingen in de gebieden te koppelen aan deze trajecten en deze zo nodig aan te vullen met wat extra nodig is, gegeven alle opgaven die in de deelgebieden spelen en de geschetste ontwikkelrichtingen. Dit wordt opgenomen in de opgavedefinities. Waar nodig wordt de samenwerking tussen Rijk en regio versterkt.

Toelichting bodemvitaliteitsplan Het is van belang om in beeld te brengen hoe de bodemvitaliteit in het gebied kan worden verbeterd door de sponswerking te vergroten. Daarbij is de inzet om de groenblauwe dooradering te verbeteren, wat zowel bijdraagt aan een klimaatadaptieve leefomgeving als kansen voor het versterken van erfgoed, landschappelijke kwaliteit en recreatie. Een eventuele toekomstige peilverandering in Duurswold kan daaraan bijdragen. Ontwikkelperspectief

Ook voor de verziltingsproblematiek elders in het NOVEX-gebied moeten oplossingen worden gevonden. Dit soort ingrepen in het gebied zijn kapitaalsintensief. Er zijn financieringsmogelijkheden via Baanbrekers Vrijetijdseconomie. Rijk en regio onderzoeken of er nog aanvullende financieringsmogelijkheden zijn en of kansen voor compensatie bij grote economische en nationale ontwikkelingen.

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

We willen sturen op afstemming tussen zoveel mogelijk bestaande organisaties, programma’s en projecten. Gebiedsprocessen TLG / uitwerking NPLG5 ED2050 bevat(ten) veel projecten die zich in deelgebieden van dit NOVEX-gebied afspelen. Ook wordt -zo mogelijk- bij de nadere uitwerking van de deelgebieden ontwerpkracht ingezet vanuit de samenwerking van de afdeling Ruimtelijke kwaliteit van het Rijk en de regionale ruimtelijke kwaliteitsateliers, zoals Provinciaal Atelier Ruimtelijke Kwaliteit en Landschap. Daarmee wordt (voor deze rode draad) toegewerkt naar integrale(re) definities voor de deelgebieden, wordt met de grote opgaven de kleine mogelijk gemaakt en gezorgd voor wederkerigheid. Rijk en regio onderzoeken of er aanvullende financieringsmogelijkheden zijn voor nadere uitwerking en realisatie. Bijvoorbeeld of compensatie mogelijk is via grote economische en nationale ontwikkelingen en of koppelkansen tussen nationale en regionale opgaven kunnen worden benut.

3

We willen zoveel mogelijk sturen op afstemming tussen bestaande organisaties, programma’s en projecten.

4

Gebiedsprocessen TLG / uitwerking NPLG

5

ED2050 bevat veel projecten die zich in deelgebieden van dit NOVEX-gebied afspelen.

Ontwikkelperspectief

Novex-gebied Groningen | Masterplan Zeehavens

Sterke samenleving, dorpen en steden 34

35

Deze rode draad gaat over een sterke samenleving waarin men fijn kan leven en wonen, in een aantrekkelijke leefomgeving, met waardevolle landschappelijke- en ruimtelijke kwaliteiten.