284 5 Nedmag Winningsplan 2018

Figuur 18: Grafische weergave van cavernedruk en spanning in het haliet zoutdak van het TR-cluster van 1993 tot 2018.

Voor de nieuw te ontwikkelen caverneclusters VE-5-6 en VE-7-8 en de verder te ontwikkelen cavernes TR-9 en VE-3 geldt ook dat de spanningen in de boven de cavernes gelegen zoutlagen zullen dalen bij voortschrijdende convergentie en pekeldrukdaling, maar dat gebeurt langzamer dan bij het TR-cluster. Voor de bestaande cavernes VE-3 en TR-9 is een maximum cavernedruk van 1,5 MPa boven de laagste jaargemiddelde cavernedruk een veilige keuze. Bij de nieuwe bronnen VE-5-6 en VE7-8 wordt alleen gewonnen uit de Zechstein III-1b laag en wordt het bovenliggende zoutdak dikker in vergelijking met de bestaande cavernes. Hierdoor wordt de marge groter. Ook bij de nieuwe bronnen is een maximale cavernedruk van 1,5 MPa boven de laagste jaargemiddelde cavernedruk een veilige keuze (figuur 19).

Figuur 19: Grafische weergave van cavernedruk en spanning in het zoutdak bij de nieuwe wijze van zoutwinning. NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 34 van 65

Samengevat: door de cavernedruk geleidelijk te verlagen en te voorkomen dat deze weer gaat stijgen, kan voorkomen worden dat de kritische spanning wordt overschreden. Nedmag neemt de hierna beschreven beheersmaatregelen om een stijging van de cavernedruk te voorkomen. Beheersmaatregelen tijdens de fase van actieve winning Een belangrijke beheersmaatregel tijdens de fase van actieve winning is het hanteren van een maximum pekeldruk in de cavernes. Door een maximum pekeldruk te hanteren van 1,5 MPa boven het laagste jaargemiddelde kan voorkomen worden dat de trekspanning wordt overschreden. Hiermee wordt de integriteit van het zoutdak bewaakt. Operationeel betekent dit dat de ondergrondse pekeldruk altijd goed beheerst moet worden. Hiertoe dienen de injectie van water in cavernes en de productie van pekel in voldoende mate beïnvloed te kunnen worden. De overmaat aan regenwater die op de beide Nedmag zoutwinningslocaties valt, dient bijvoorbeeld ook afgevoerd te kunnen worden in plaats van geïnjecteerd. En in tijden van verminderde pekelbehoefte dient er voldoende pekel te worden gewonnen om druktoename in cavernes als gevolg van squeeze te voorkomen. In 2018 heeft Nedmag extra opslagcapaciteit gerealiseerd om pekel later te kunnen gebruiken, en zijn mogelijkheden gecreëerd om water en pekel af te voeren naar zee.

Indien tijdens de fase van actieve winning ondanks het hanteren van de hierboven beschreven maximum pekeldruk toch een opening in het cavernedak zou ontstaan, dan blijven de gevolgen hiervan beperkt door de kleinere omvang van de cavernes [11]. Het volume aan vrije pekel in de cavernes wordt beperkt tot 1,5 miljoen m3 voor de caverne(paren) VE-3, TR9, VE-5-6 en VE-7-8. De volumes van de cavernes zijn nader beschreven in hoofdstuk 3.6. Beheersmaatregelen tijdens de bleed off fase Tijdens de bleed off fase wordt de vrije pekel zo veel mogelijk afgelaten om de risico’s voor de lange termijn na het afsluiten van een caverne te beheersen. Om de hoeveelheid vrije pekel in voldoende mate te kunnen aflaten zal de pekeldruk geleidelijk verder worden verlaagd naar 11 tot 13 MPa onder lithostatisch. Als een maximum druk van 1,5 MPa boven het laagste jaargemiddelde wordt aangehouden, zullen de spanningen in het zoutdak de kritische waarden niet bereiken. Deze kritische waarde zal (op termijn) wel bereikt worden nadat een caverne definitief is afgesloten (figuur 19 en 20). Op dat moment is de nog aanwezige hoeveelheid vrije pekel echter zo ver verlaagd, dat de risico’s van lekkage klein zijn. In onderstaand figuur 20 is het drukverloop voor het TR-cluster weergegeven voor de meest ongunstigste positie van het zoutdak: in het midden van het cluster aan de bovenzijde van het zoutdak.

Na abandonnering van het cluster (aanname: circa 2035) worden de zoutspanningen overschreden, echter is het pekelvolume dan geminimaliseerd.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 35 van 65

Figuur 20: Berekende minimum horizontale spanning in het zoutdak boven het TR-cluster en de (verwachte) langjarige pekeldruk.

4.2 Gesteente mechanische stabiliteit van de cavernes na de winning Ref: Mbb artikel 25 1d

Wanneer de actieve winning of bleed off uit een caverne/bron wordt gestopt, zal de vloeistofdruk toenemen door zoutkruip. De schuifspanningen in het zoutdak zullen afnemen, waardoor de kans op instorting van het zoutdak door schuifspanningen uitgesloten kan worden. Tijdens de periode van het aflaten van de vrije pekel (5 tot 20 jaar) zal de pekeldruk dalen tot 11 tot 13 MPa sub-lithostatisch. Aan het einde van deze bleed off periode (bij weinig vrije pekel) wordt de convergentie (squeeze) ernstig geremd door de weerstand van het precipitaat en het inerte materiaal in de caverne en neemt de productie derhalve sterk af. Op enig moment is het praktisch niet meer mogelijk om de bron nog in te zetten voor productie. De bron zal dan (definitief) worden ingesloten. Na insluiting neemt, als gevolg van zoutkruip, de pekeldruk weer toe. Op enig moment in de tijd (1 tot 4 jaar) wordt als gevolg van de toename van de pekeldruk de maximale trekspanning in het zoutdak overschreden, waardoor er scheuren in het zoutdak zullen ontstaan. Dit betekent dat er pekel zal wegstromen naar de lagen boven het zout. Het resterende vloeistofvolume zal in de loop van duizenden jaren vrijwel geheel uit de zoutlagen gedrukt worden. Bij drukwaarden van 4 tot 8 MPa sub-lithostatisch zal 0,1 tot 0,5 m3 pekel per uur richting de Buntzandsteenlagen permeëren.

Het is niet zeker of deze geringe hoeveelheden zullen lekken via de discrete scheur of zullen permeëren langs de kristalgrensranden. In de praktijk maakt dit voor de leksnelheid niet veel uit.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 36 van 65

Het feit dat deze situatie optreedt, is de belangrijkste reden om na de actieve winning zo veel mogelijk pekel af te laten (bleed off). De hoeveelheid pekel die hierdoor later nog kan aflekken is zeer gering, bij lage leksnelheden.

4.3 Wijze van beëindiging van de zoutwinning Ref: Mbb artikel 25 1f

Nedmag heeft in 2015 onderzocht op welke wijze de cavernes het beste verlaten kunnen worden [12]. Dit onderzoek is in opdracht van SodM getoetst door de TU Clausthal in Duitsland [13]. In deze onderzoeken werd geconcludeerd dat het abandonneren van cavernes door het plaatsen van cement pluggen in de casing direct na de actieve winningsfase en zonder dat eerst de aanwezige vrije pekel wordt afgelaten (bleed off), een adequate methode is. De in april 2018 ontstane opening in het zoutdak van het zoutveld Tripscompagnie heeft tot nieuwe inzichten geleid, ook op het gebied van de methode van beëindiging van de winning. Het is duidelijk geworden dat bij abandonneren door alleen het plaatsen van cementpluggen (zonder het aflaten van de vrije pekel) de hoeveelheid vrije pekel die op termijn alsnog kan wegstromen naar de bovenliggende lagen, veel groter is dan in de eerdere studies was voorzien. De meest veilige methode van het verlaten van cavernes is eerst het zo veel mogelijk aflaten (bleed off) van de aanwezige vrije pekel via de verbuizing van de winningsputten voordat deze met cement pluggen worden afgesloten. De kans dat na abandonnering nog grote hoeveelheden pekel met daarin mogelijk dakolie kunnen wegstromen naar ondiepe bovengelegen lagen, is zeer klein.

De nog aanwezige hoeveelheid pekel is gering, of is opgesloten in precipitaat en is daar door zoutkruip niet makkelijk uit te verwijderen. De tijdens de bleed off fase afgelaten pekel kan nuttig gebruikt worden voor productiedoeleinden. Deze aangepaste methode van abandonneren leidt tot veel kleinere risico’s. Nedmag voldoet daarmee aan haar zorgplicht. Nadat een caverne(cluster) zo goed als op pekel-hydrostatische druk is gekomen, nagenoeg geen pekel meer kan produceren en ook geen operationele functie meer heeft, zullen de betreffende winningsputten ontdaan worden van de verbuizing en dient Nedmag een sluitingsplan in bij het Staatstoezicht op de Mijnen. In hoofdstuk 5.2 wordt verder ingegaan op de verwachte bodemdaling aan het einde van de winningsperiode.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 37 van 65

5. Risico’s van de zoutwinning 5.1 Risicobeoordeling Ref: Mbw artikel 35 lid 1g

Voor alle fasen van de Nedmag zoutwinning zijn de risico’s in kaart gebracht en beoordeeld. De risicobeoordeling is weergegeven in referentie [14]. Hierbij is rekening gehouden met de naar aanleiding van de opening in het zoutdak van april 2018 verworven inzichten en genomen maatregelen. Het doel van de risicobeoordeling is vast te stellen welke preventieve- en/of beheersmaatregelen nodig zijn zodat dat de veiligheid van omwonenden niet in gevaar wordt gebracht, en er geen schade aan het milieu ontstaat. Beoordeeld zijn: • Generieke risico’s voor de zoutwinning in zijn geheel; • Specifieke risico’s per bron/cluster; • Het onderling verbonden raken van cavernes [10]. De belangrijkste te beoordelen risico’s van de winning van magnesiumzout zijn: 1. Invloed van bodemdaling op gebouwen en/of infrastructuur; 2. Invloed van een veranderde waterhuishouding op gebouwen en/of infrastructuur; 3. Schade als gevolg van bodemtrillingen; 4. Verontreiniging van drink- of oppervlaktewater en/of bodem (pekel en olie) door een falende transportleiding; 5. Verontreiniging van drink-of oppervlaktewater en/of bodem (pekel en olie) door falende putafdichtingen, wellheads of een falende afsluiting van het zoutdak. In hoofdstuk 5.2 wordt ingegaan op de risico’s van bodembeweging en bodemtrillingen.

In hoofdstuk 5.3 wordt toegelicht op welke wijze de zoutwinning veilig kan worden uitgevoerd, waarbij tevens de risico’s van het gebruik van dakolie nader worden beschreven. Ook wordt ingegaan op de preventieve- en beheersmaatregelen die Nedmag neemt. Bij het bepalen van de risico’s is de risicomatrix gehanteerd zoals weergegeven in figuur 21 [14].

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 38 van 65

Figuur 21: Risicomatrix

Uit de risicobeoordeling blijkt dat in een aantal gevallen een verhoogd risico (gele kleur in de matrix) wordt gescoord voor het optreden van olie- en/of pekellekkage in de diepe ondergrond door: • Een opening in het zoutdak van het TR-cluster tijdens de bleed off fase en de abandonneringsfase. • Een opening in het zoutdak van de cavernes VE-2, VE-3 en TR-9, en de nieuwe cavernes VE-5 tot en met VE-8 tijdens de abandonneringsfase.

5.2. Bodembeweging en bodemtrilling 5.2.1 Aard van de bodembeweging Ref: Mbb artikel 35 lid 1f

Tot juli 1993 heeft Nedmag de pekel onder nagenoeg lithostatische condities gewonnen. Vanaf medio 1993 zijn een aantal testen uitgevoerd om onder sub-lithostatische condities zout te winnen, de zogenoemde squeeze methode. In 1995 is overgegaan op de squeeze methode. Doordat bij de squeeze methode de pekeldruk lager is dan de oorspronkelijke gesteentedruk, zal de caverne in omvang afnemen (convergeren). Als gevolg van deze drukverlaging ontstaat een gelijkmatige bodemdaling. Na beëindiging van de fase van actieve winning kan het ondergrondse volume vrije pekel afgelaten worden, zodat er na abandonnering weinig tot geen pekel kan wegstromen en er na het afsluiten van de winningsputten geen significante bodemdaling meer optreedt. Dit is het belangrijkste voordeel van de squeeze methode en van het aflaten van de vrije pekel ten opzichte van winning onder lithostatische condities waarbij veel vrije pekel achterblijft in de ondergrond. NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 39 van 65

In hoofdstuk 3.3 is beschreven dat Nedmag alle productiegegevens registreert in het massabalansmodel. Op basis van dit model en van het volume uit de gemeten bodemdalingskom is vastgesteld dat 91 % van het squeeze volume dat met het massabalansmodel berekend is, wordt teruggevonden in de gemeten bodemdalingskom [8,9]. De geprognotiseerde bodemdalingscontour laat een daling van 88 cm in het diepste punt zien. Indien rekening wordt gehouden met onzekerheden in de berekende hoeveelheden af te laten vrije pekel [9,17], ontstaat een bodemdalingscontour met een daling van 95 cm in het diepste punt. Voor het bepalen van gevolgen en te nemen maatregelen is uitgegaan van laatstgenoemde contour. In het gebied van de Nedmag zoutwinning vindt ook bodemdaling plaats door gaswinning van de NAM uit de Groningen- en Annerveen velden (www.nam.nl/feiten-en-cijfers). Bij het nemen van waterhuishoudkundige maatregelen wordt hiermee rekening gehouden.

5.2.2 Huidige en verwachte bodemdaling Ref: Mbb artikel 24 lid 1m, 1n, 1o 5.2.2.1 Huidige bodemdaling De bodemdaling wordt periodiek gemeten op basis van een door het Staatstoezicht op de Mijnen goedgekeurd meetplan. In de huidige situatie wordt eens per twee jaar een waterpasmeting uitgevoerd in een gebied met ruim 400 meetpunten (bijlage 4). Op basis van nieuwe inzichten kan een andere methode gekozen worden voor het meten van de bodemdaling, bijvoorbeeld via InSAR. Een wijziging van de methode om bodemdaling te meten dient goedgekeurd te worden door SodM. De meest recente waterpas bodemdalingsmeting is uitgevoerd in het eerste helft van 2018. De contourenkaart van deze meting is weergegeven in figuur 22. De daling in het diepste punt bedraagt circa 46 cm, gemeten vanaf 1977.20

20

Conform de ingediende contourenkaarten volgens artikel 3 van het instemmingsbesluit op het winningsplan 2013 bedraagt de daling over de periode 1977 – 1993 ca. 4 cm.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 40 van 65

Figuur 22: Gemeten bodemdaling in cm, periode 1977 – eerste helft 2018.

Toegepast model Voor de voorspelling van de bodemdaling tijdens de in dit winningsplan beschreven periodes van zoutwinning heeft Nedmag een model toegepast dat is gebaseerd op de Geertsma &Van Opstal methode. Het Nedmag model is opgesteld door SGS Horizon en is gekalibreerd op basis van de gegevens en ervaringen van de afgelopen jaren [16]. De bodemdalingsprognose [17] is gebaseerd op de in figuur 12 weergegeven productiehoeveelheden. In figuur 23 zijn deze productiehoeveelheden aangevuld met de hierbij verwachte bodemdaling.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 41 van 65

Figuur 23: Verwachte bodemdaling voor de verschillende productieperiodes. Leesrichting: van onder naar boven.

Bodemdaling tijdens de ontwikkeling van de bronnen VE-5-6 Nedmag gaat er vanuit dat de bronnen VE-5 en VE-6 kunnen worden geboord en initieel ontwikkeld binnen het winningsplan 2013. Met de initiële ontwikkeling wordt het vormen van een caverne met een volume van 100.000 m3 bedoeld. De verdere ontwikkeling tot een caverne met een volume van 450.000 m3 (zie hoofdstuk 3.1) maakt onderdeel uit van het winningsplan 2018. Mocht dit uitgangspunt niet correct zijn, dan maken alle fasen van VE-5 en VE-6 integraal onderdeel uit van het winningsplan 2018. Na het boren van de bronnen VE-5 en VE-6 worden deze onder licht sub-lithostatische condities ontwikkeld. Er vindt bijna geen squeeze productie plaats waardoor er nauwelijks bodemdaling optreedt [17], zeker niet tijdens de initiële ontwikkeling. Ook een eventuele bleed off van de vrije pekel uit VE-5 en VE-6 met ieder een volume van ongeveer 100.000 m3 levert slechts een zeer beperkte bodemdaling op.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 42 van 65

Bodemdaling na afloop van de 1,7 miljoen ton winning Nadat 1,7 miljoen ton magnesiumzout is gewonnen door het aflaten van pekel uit het TRcluster en door actieve winning uit de bronnen TR-9, VE-3 en VE-5 tot en met VE-8 (naar verwachting in 2025) zal de bodemdalingscontour ontstaan zoals in onderstaand figuur 24 is weergeven. De bodemdaling in het diepste punt zal dan 69 cm bedragen vanaf 1977.

Figuur 24: Bodemdalingscontour vanaf 1977 na aflaten vrije pekel uit TR-cluster en na actieve winning uit bronnen TR-9, VE-3 en VE-5 tot en met VE-8.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 43 van 65

Bodemdaling aan het einde van productie periode 2 (bleed off) Nadat 1,7 miljoen ton magnesiumzout is gewonnen en nadat vervolgens de hoeveelheid vrije pekel (berekend op 4,2 miljoen m3) zo veel mogelijk is gereduceerd, zal de bodemdalingscontour ontstaan zoals weergegeven in onderstaand figuur 25. De bodemdaling in het diepste punt zal dan omstreeks 2045 88 cm bedragen vanaf 1977.

Figuur 25 : Bodemdalingscontour vanaf 1977 na bleed off van alle vrije pekel (omstreeks 2045).

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 44 van 65

Conservatieve benadering verwachte bodemdaling Indien rekening gehouden wordt met onzekerheden in de berekende hoeveelheden af te laten vrije pekel [9, 17], ontstaat omstreeks 2045 een bodemdaling zoals weergegeven in figuur 26. Bij deze conservatieve benadering zal de bodemdaling in het diepste punt 95 cm kunnen bedragen vanaf 1977. In het voorliggende winningsplan is een maximale daling van 95 cm als uitgangspunt genomen bij het beoordelen van de mogelijke risico’s van zoutwinning en bij het vaststellen van te nemen waterhuishoudkundige maatregelen.

Figuur 26 : Bodemdalingscontour vanaf 1977 na bleed off van alle vrije pekel (omstreeks 2045), conservatieve benadering.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 45 van 65

Geen ongelijkmatige bodemdaling (sinkholes) De winning van magnesiumzout gaat gepaard met een gelijkmatige bodemdaling, en niet met ongelijkmatige verzakkingen aan de oppervlakte. Bij ondiepe cavernes kan in theorie een zich naar boven verplaatsende instorting van het cavernedak op den duur tot een sinkhole (zinkgat) leiden. Aangezien de cavernes van Nedmag zich op grote diepte bevinden en vanwege de ‘bulking factor’ 21 zullen sinkholes niet optreden [12].

5.2.3 Risicobeoordeling bodemtrillingen Ref: Mbb artikel 24 lid 1p Sinds het begin van de zoutwinning van Nedmag zijn in de omgeving van Veendam geen bodemtrillingen waargenomen als gevolg van de winningsactiviteiten. Dit wordt bevestigd door de waarnemingen van het KNMI (http://www.knmi.nl): alle geïnduceerde trillingen in de omgeving van Veendam zijn waargenomen op een diepte van 3 km. Magnesiumzoutlagen bevinden zich op een diepte van 1300 tot 1800 m. Het KNMI beschikt in Groningen en Drenthe over een uitgebreid meetnet dat zelfs kleine trillingen met een magnitude van 0,2 op de schaal van Richter registreert. De bronnen waaruit Nedmag zout wint bevinden zich in zoutlagen op circa 1500 m diepte, dus ver boven de gasreservoirs. Deze zoutlagen zijn veel zachter en veel minder bros dan de zandsteenlagen waaruit gas wordt gewonnen. De deformaties die de oplosmijnbouw veroorzaakt in het ductiele zout rond de cavernes zijn dus a-seismisch, en veroorzaken geen aardtrillingen. Geomechanische modellen van de ondergrond in de omgeving van Veendam waar veranderingen in de spanning door oplosmijnbouw kunnen optreden, zijn eerder doorgerekend om te onderzoeken of deze veranderingen tot het reactiveren van bestaande breuken kunnen leiden [18].

De resultaten van deze berekeningen laten zien dat de veranderingen in spanning in de lagen boven het zout ten gevolge van oplosmijnbouw veel kleiner zijn dan die in de gasreservoirs ten gevolge van gaswinning. In het algemeen worden de lagen boven het zout zelfs een beetje stabieler door zoutwinning, omdat de spanning in verticale richting sterker afneemt dan in horizontale richting, en dus de schuifspanning afneemt. Er is een klein gebied aan de rand van het caverneveld van Nedmag waar de schuifspanningen licht toenemen, maar het is zeer onwaarschijnlijk dat deze toename tot reactivering van de breuken kan leiden. Een nadere analyse is uitgevoerd naar de invloed van de in dit winningsplan beschreven zoutwinning op de mogelijke reactivering van aanwezige breuken in het gesteente [19]. De conclusie is, in lijn met de hierboven genoemde studie, dat het onwaarschijnlijk is dat de zoutwinning van Nedmag inactieve bestaande breukvlakken zal reactiveren, zolang het zoutdak intact blijft. Ook is nagegaan of het wegstromen van (grote) hoeveelheden vloeistof door het zoutdak kan resulteren in voelbare trillingen. De vloeistof zou dan in bestaande breuken moeten 21

Los materiaal neemt een groter volume in dan het oorspronkelijke vaste materiaal.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 46 van 65

stromen. Deze breuken zijn echter niet of zeer beperkt toegankelijk voor vloeistof. Daarom wordt ook dit scenario onwaarschijnlijk geacht. Tijdens het incident van 20 april 2018 heeft het KNMI dan ook slechts een zeer kleine, nauwelijks meetbare (en niet goed lokaliseerbare) trilling waargenomen.

5.2.4 Gevolgen van bodemdaling

Ref: Mbw artikel 35 lid 1g; Mbb artikel 24 lid 1q,1s Onderzoek Deltares naar de invloed van bodemdaling op gebouwen en infrastructuur In het kader van het winningsplan 2018 heeft Deltares onderzoek uitgevoerd naar de invloed van bodemdaling door de zoutwinning van Nedmag op bebouwing en infrastructuur [20]. In dit onderzoek is Deltares uitgegaan van een conservatieve benadering met een maximale bodemdaling van 95 cm. Deltares heeft in haar onderzoek de aangescherpte criteria gehanteerd zoals TU Delft die in het kader van het onderzoek naar gebouwschade in Groningen heeft geïntroduceerd [2]. Daarnaast is beoordeeld of de versnelling van de bodemdaling die in het voorjaar van 2018 is opgetreden in de directe omgeving van de locatie Tripscompagnie (WHC-2), van invloed is op gebouwen en infrastructuur. Uit het onderzoek van Deltares blijkt dat zettingsverschillen en horizontale rek van gebouwen als gevolg van de zoutwinning veel kleiner zijn dan de waarden waarbij schade ontstaat. Deltares concludeert: “Gebouwschade en schade aan infrastructuur door zetting is een lokaal verschijnsel. Er treedt pas gebouwschade op wanneer zettingsverschillen onder het gebouw tot een zodanige vervorming van het gebouw leiden dat de sterkte van het gebouw of onderdelen ervan overschreden worden, hetzelfde geldt voor infrastructuur.

Bodemdaling die door zoutwinning ontstaat, zal niet tot deze situatie leiden” 22. Onderzoek TU Delft naar gebouwschade in Groningen TU Delft heeft in opdracht van de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) onderzoek uitgevoerd naar de mogelijke oorzaken van schade aan gebouwen in de provincie Groningen. TU Delft heeft in totaal 69 panden van uiteenlopende typen onderzocht. 18 van de onderzochte panden bevinden zich in het gebied Veendam, waar zowel sprake is van zoutwinning (Nedmag en Nouryon 23) als van invloeden door gaswinning (NAM) en gasopslag (EnergyStock). Met betrekking tot diepe bodemdaling concludeert TU Delft in het rapport: “Diepe bodemdaling: deze speelt geen rol bij het ontstaan van schade door zettingen in de onderzochte gevallen, althans niet in termen van door de bodemdaling veroorzaakte hellingen, krommingen en rekken in de bodem en in een gebouw. Dit geldt ook voor locaties met een zeer diepe bodemdaling en zogenaamde gestapelde mijnbouwactiviteiten nabij Veendam en nabij Winschoten” 24.

22

Brinkman, J. Deltares (oktober 2018) Invloed van bodemdaling door zoutwinning Nedmag op bebouwing en infrastructuur, samenvatting 23 Voorheen AKZO Nobel 24 Staalduinen, P.C. van; Terwel, K.C. en Rots, J.G, TU Delft (11 juli 2018). Onderzoek naar de oorzaken van bouwkundige schade in Groningen, pagina 9 NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 47 van 65

Ten aanzien van peilaanpassingen en wijziging van grondwaterstanden constateert TU Delft: “In enkele afzonderlijke gevallen hebben peilaanpassingen van oppervlaktepeilen verband houdend met diepe bodemdaling door mijnbouwactiviteiten mogelijk wel invloed gehad op de grondwaterstand. Deze oorzaak speelt alleen in zeer specifieke situaties een rol” 25. Vanwege privacy redenen beschikt Nedmag niet over informatie in welk gebied of bij welke panden dit een rol speelt. Uit het onderzoek van TU Delft is niet gebleken dat effecten van gas- en zoutwinning (gestapelde mijnbouw) een rol spelen bij de schades aan de onderzochte gebouwen. TU Delft en Deltares constateren dat diepe bodemdaling niet leidt tot schade aan gebouwen. Beide onderzoeksinstituten geven aan dat het adequaat aanpassen van de waterpeilen een belangrijke voorwaarde is om te voorkomen dat schade ontstaat. Waterhuishouding Als gevolg van de bodemdaling stijgt het relatieve grondwaterpeil. Om negatieve gevolgen voor gebouwen en landbouw te voorkomen dient de (grond)waterstand te worden aangepast aan de bodemdaling.

In december 2002 heeft Nedmag met de gemeenten Veendam en Menterwolde (laatstgenoemde inmiddels deel uitmakend van de gemeente Midden-Groningen) en het Waterschap Hunze en Aa’s de overeenkomst “betreffende de kosten van bodemdaling door zoutwinning tussen Nedmag en lokale overheden” gesloten, met een looptijd van 20 jaar [21]. Genoemde betrokken partijen overleggen, samen met het Staatstoezicht op de Mijnen en onder voorzitterschap van de provincie Groningen, periodiek over de actuele en verwachte bodemdaling alsmede over de te nemen maatregelen. Deze overleggroep vormt de ambtelijke werkgroep bodemdaling Nedmag. Als er aanleiding is tot nader overleg op bestuurlijk niveau vindt op verzoek van één van de partijen bestuurlijk overleg plaats. De overeenkomst met de lokale overheden regelt onder andere de vergoeding voor de benodigde beheersmaatregelen als gevolg van de bodemdaling door zoutwinning. In de overeenkomst is vastgelegd dat Nedmag hiervoor een vast bedrag reserveert per hoeveelheid volgens de squeeze methode gewonnen zout. Benodigde beheersmaatregelen bestaan hoofdzakelijk uit te nemen preventieve maatregelen aan de waterlopen. De afgelopen jaren zijn diverse gemalen en stuwen geplaatst en zijn hiermee de oppervlaktewaterpeilen aangepast. Enkele voorbeelden hiervan zijn weergegeven in figuur 27.

De reeds genomen maatregelen zijn toereikend voor de actieve winningsfase tot een bodemdaling van 65 cm gerekend vanaf 1993, en rekening houdend met de bodemdaling door gaswinning [22].

25

Staalduinen, P.C. van; Terwel, K.C. en Rots, J.G, TU Delft (11 juli 2018). Onderzoek naar de oorzaken van bouwkundige schade in Groningen, pagina 9 NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 48 van 65

Figuur 27: Voorbeelden van in Veendam genomen waterhuishoudkundige maatregelen.

De te nemen waterhuishoudkundige maatregelen voor het winningsplan 2018 zijn onderzocht uitgaande van de bodemdalingscontour met een maximale bodemdaling van 95 cm (figuur 26, conservatieve benadering). Zoals in hoofdstuk 3.6 is vermeld zal het lang duren (tot circa 2045) voordat de laatste hoeveelheid pekel kan worden afgelaten en de maximale bodemdaling (prognose 88 cm) wordt bereikt. Het uitgangspunt bij de te nemen maatregelen is het jaar 1993, omdat het waterschap toen de peilen opnieuw heeft vastgesteld na de herinrichting van de Veenkoloniën. Zoals hierboven aangegeven zijn de waterhuishoudkundige maatregelen behorende bij een bodemdaling van 65 cm (winningsplan 2013) reeds uitgevoerd door het Waterschap Hunze en Aa’s. In het kader van het winningsplan 2018 is onderzocht welke aanvullende waterhuishoudkundige maatregelen nodig zijn uitgaande van de conservatieve benadering met een maximale bodemdaling van 95 cm. Uit dit onderzoek [23] blijkt dat de peilen van het oppervlaktewater bij een bodemdaling van 95 cm goed beheerst kunnen worden door onder meer het opdelen van peilvakken en het plaatsen van extra stuwen en gemalen. In figuur 28 is opgenomen waar welke maatregelen nodig zijn. De uitgevoerde waterhuishoudkundige studie [23] is een eerste verkenning.

Na het van kracht worden van het winningsplan 2018 zal deze studie conform de overeenkomst tussen Nedmag en lokale overheden [21] nader worden uitgewerkt in een maatregelenplan en in een peilbesluit.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 49 van 65

Figuur 28: Voorgestelde waterhuishoudkundige maatregelen bij 95 cm bodemdaling (conservatieve benadering). De contouren geven het verschil aan ten opzichte van de 65 cm contour uit het winningsplan 2013.

Schadeprotocol Uit onderzoeken door zowel TU Delft [2], Deltares [17] als Arcadis [24] blijkt dat de kans op negatieve invloeden op gebouwen als gevolg van bodemdaling erg klein is, maar dat het aanpassen van de waterpeilen belangrijk is om schade te voorkomen. Voor het geval er als gevolg van zoutwinning toch schade ontstaat bij panden in het bodemdalingsgebied van Nedmag, is er een schadeprotocol opgesteld: “Protocol Bodemdalingsschade aan niet-overheden” [25]. Dit protocol regelt de wijze van afhandeling van schademeldingen en de eventuele vergoeding van de schade. Conform het protocol wordt bij alle schademeldingen bin-

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 50 van 65

nen de invloedssfeer van Nedmag een onderzoek uitgevoerd door een bouwkundig inspectiebureau. Bij de beoordeling van een schademelding wordt de bodemdaling door zowel gas- als zoutwinning meegenomen. Regionale en lokale bestuurders en de Technische commissie bodembeweging (Tcbb) pleiten voor de oprichting van één loket voor mijnbouwschade aan gebouwen [26]. De minister van Economische Zaken en Klimaat heeft de Tweede Kamer laten weten voornemens te zijn een onafhankelijke commissie mijnbouwschade in het leven te roepen. Nedmag is voorstander van een dergelijke commissie. Bij gebouwschade in de provincie Groningen (en in het zoutwinningsgebied van Nedmag) spelen verschillende factoren een rol, zoals ook naar voren komt in het onderzoek van TU Delft [2]. Bij mijnbouwschade is het niet altijd duidelijk bij wie de bewoners moeten aankloppen. Het is wenselijk dat bewoners zich bij één onafhankelijk loket kunnen melden dat de schade beoordeelt en de afhandeling regelt.

5.2.5 Maatregelen ter beperking van bodemdaling Ref: Mbb artikel 24 lid 1r De mate van bodemdaling als gevolg van de winning van magnesiumzout kan op twee manieren gereduceerd worden: • Produceren onder lithostatische condities, dit is de winningsmethode die Nedmag vóór 1993 heeft toegepast; • Injecteren van vaste stoffen in het caverneveld. Produceren onder lithostatische condities Het winnen van zout onder lithostatische condities geeft tijdens de winning veel minder bodemdaling, maar laat een grote hoeveelheid vrije pekel in de ondergrond achter. Gevolg daarvan zou zijn dat volgende generaties met een groot potentieel aan bodemdaling geconfronteerd worden. Na de opening in het zoutdak in april 2018 is duidelijk geworden dat deze winningsmethode geen geschikt alternatief is omdat het zoutdak niet intact blijft nadat een caverne met cement pluggen is afgesloten. Injecteren van vaste stoffen in het caverneveld De mate van bodemdaling kan gereduceerd worden door de injectie van een inerte vaste stof. Het injecteren van een vaste stof is alleen mogelijk als de stof verpompbaar (dus redelijk fijnkorrelig en weinig erosief) is en zich in de caverne als een suspensie kan verspreiden alvorens te bezinken. Het injecteren van inerte stoffen is gezien de kosten economisch alleen haalbaar als stoffen met een negatieve economische waarde (afvalstoffen) gebruikt worden.

Volgens de huidige wetgeving mogen afvalstoffen echter niet geïnjecteerd worden. De enige stof waarvan injectie wel is toegestaan, is het gips dat op de Nedmag productielocatie in Veendam ontstaat bij de desulfatering van de gewonnen pekel. De hoeveelheid gips die geïnjecteerd kan worden, leidt slechts tot een zeer beperkte vermindering van de bodemdaling.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 51 van 65

5.3 Risicobeoordeling verontreiniging van drink- of oppervlaktewater en/of bodem 5.3.1 Gebruik dieselolie De risico’s van verontreiniging van drink- of oppervlaktewater en/of bodem door het gebruik van diesel als dakolie zijn onderzocht, zowel bij bestaande als bij nieuw te ontwikkelen cavernes. Permeatie van dieselolie door het zoutdak Bestaande cavernes Voor bestaande cavernes is onderzocht wat de gevolgen zijn van het migreren van diesel door het zoutdak na abandonnering [7]. In het slechtste scenario zal alle diesel (ruim 40.000 m3) volledig door het Zechstein zoutdak migreren. De diesel zal zich dan verzamelen in de poriën van de Bunt- of Vlieland zandsteenlaag en kan niet verder migreren door de op 750 meter diepte gelegen afsluitende Vlieland kleilaag26. Het risico van verontreiniging van het grondwater is daarmee verwaarloosbaar klein. Nieuwe cavernes Uit onderzoeken naar de risico’s van het gebruik van diesel bij de ontwikkeling van de nieuw te realiseren bronnen VE-5 tot en met VE-8 blijkt dat de diesel na het abandonneren zeer waarschijnlijk achterblijft (geabsorbeerd wordt) in het Zechstein zout [5,6]. Indien de diesel na het abandonneren samen met de pekel toch deels door het zoutdak zou migreren, verzamelt de diesel zich in de poriën van de Bunt- of Vlieland zandsteenlaag en blijft onder de Vlieland kleilaag zitten op een diepte van 800 m onder het maaiveld.

Het risico van verontreiniging van het grondwater is daarmee verwaarloosbaar klein. Uitstroom van diesel door een opening in het zoutdak Zoals in hoofdstuk 4 is beschreven en in Figuur 19 is toegelicht zal door het beheersen van de cavernedruk tijdens de winning geen opening in het zoutdak meer ontstaan. Na abandonnering zal door de geleidelijke en onvermijdelijke drukverhoging wel een opening ontstaan en zal een beperkte hoeveelheid pekel met hierin mogelijk dieselolie door het zoutdak aflekken. Dit scenario is geëvalueerd. Ook in dit geval blijft de uitstromende vloeistof onder de top van de Vlieland kleilaag en is de kans op verontreiniging van het grondwater verwaarloosbaar klein [11]. Initiële ontwikkeling VE-5 en VE-6 In de beoordeling van de risico’s van het gebruik van diesel bij de ontwikkeling van VE-5 tot en met VE-8 is uitgegaan van netto 2500 m3 dieselolie per caverne. 27 Zoals hierboven is beschreven is de kans op verontreiniging van het grondwater bij deze hoeveelheid verwaarloosbaar klein. Bij de initiële ontwikkeling onder het winningsplan 2013 van VE-5 en VE-6 tot een maximaal volume van 100.000 m3 per caverne raakt per caverne naar schatting 400 m3

26

Ter plaatse van de bestaande cavernes bevindt de Vlieland kleilaag zich op 750 m diepte. Voor de nieuwe bronnen VE-5 tot en met VE-8 bevindt de Vlieland kleilaag zich op 800 m diepte. 27 Per caverne kan naar verwachting 250 m3 dieselolie worden teruggewonnen. NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 52 van 65

dieselolie ingesloten. De kans op verontreiniging van het grondwater door het gebruik van dieselolie bij de initiële ontwikkeling van VE-5 en VE-6 is daarmee nog kleiner.

5.3.2 Transportleidingen Om lekkage van water en/of pekel via de transportleidingen naar drink- of oppervlaktewater en/of bodem te voorkomen, wordt gebruik gemaakt van deugdelijk leidingwerk conform de Nederlandse Richtlijn Bodembescherming (NRB). De stalen leidingen die voor hoge druktransport van pekel en water gebruikt worden, zijn voorzien van een kathodische bescherming waarmee aantasting door corrosie wordt voorkomen. Voor transport onder lage druk worden kunststofleidingen gebruikt die ongevoelig zijn voor corrosie. Voor beide typen leidingen geldt dat met debietmeting en drukverschilmeting (aan het begin en het einde van de leiding) lekkage kan worden gedetecteerd. Nedmag heeft de monitoring van transportleidingen opgenomen in een beheersplan voor ondergrondse leidingen. Er vindt gepland preventief onderhoud aan transportleidingen plaats.

5.3.3 Putafdichtingen en integriteit zoutdak Verontreiniging van drink- of oppervlaktewater en/of bodem door falende putafdichtingen en een falende integriteit van het zoutdak dient voorkomen te worden. Putafdichtingen Een van de uitgangspunten bij het ontwerp van de winningsputten is het voorkomen van lekkage. Zo worden bijvoorbeeld casings gecementeerd. Tevens wordt de integriteit van casings van aangelegde winningsputten bewaakt. In de conservatieve benadering met maximaal 95 cm bodemdaling, zou de ondergrondse gesteentevervorming van invloed kunnen zijn op de integriteit van de verbuizingen. Berekeningen [15] tonen aan dat voor de verschillende configuraties van de Nedmag winningsputten de veiligheidsmarge ten opzicht van het falen van de verbuizing 1,3 tot 3,3 bedraagt. De bronnen VE-1 tot en met VE-4 hebben een kleinere veiligheidsmarge dan de TR- bronnen, maar het is niet waarschijnlijk dat de verbuizingen beschadigd raken door verticale overbelasting als gevolg van de optredende bodemdaling. Ter plaatse van de VE-bronnen is de bodemdaling veel kleiner dan 95 cm. Integriteit zoutdak In hoofdstuk 4 is uitgebreid beschreven op welke wijze tijdens alle fasen van de winning de druk in de cavernes beheerst wordt om de integriteit van het zoutdak te bewaken en de risico’s voor grond- en drinkwater en/of bodem te minimaliseren.

In hoofdstuk 4 is ook beschreven hoe het risico van verontreiniging na abandonnering tot een aanvaardbaar niveau wordt teruggebracht. NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 53 van 65

5.4 Natuur en grondwaterwinning Ref: Mbw artikel 36 1c, 1d

Naast de benodigde aanpassingen van de waterhuishouding zoals beschreven in hoofdstuk 5.2.4 is onderzocht welke andere aspecten op gebied van natuur en milieu een rol spelen bij de zoutwinning [23]. In de omgeving van het zoutwinningsgebied liggen de Natura 2000 gebieden Zuidlaardermeer en het Drentsche Aa-gebied. Het bodemdalingsgebied met een maximale bodemdaling van 95 cm (conservatieve benadering) strekt zich niet uit tot deze Natura 2000 gebieden, waardoor er geen effecten op natuur te verwachten zijn. Op 5 km van het zoutwinningsgebied van Nedmag ligt het grondwaterbeschermingsgebied van Onnen. Gezien deze grote afstand zijn er geen effecten te verwachten als gevolg van de bodemdaling of andere invloeden van de zoutwinning.

5.5 Monitoring en rapportage Nedmag monitort het proces en de gevolgen van de winning van magnesiumzout, rapporteert hierover en stuurt bij als de noodzaak daartoe ontstaat. Dit hoofdstuk geeft een overzicht van eerder en niet eerder in dit winningsplan genoemde vormen van monitoring. Zoutwinning Conform de mijnbouwwetgeving rapporteert Nedmag regulier aan het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) over onder meer de volgende aspecten van de zoutwinning: • Maandelijks: gewonnen en geïnjecteerde hoeveelheden per winningsput. • Jaarlijks: gewonnen en geïnjecteerde hoeveelheden per winningsput, prognose pekelproductie voor de komende jaren, (status van) werkzaamheden aan de winningsputten. • Jaarlijks: voortschrijdend vijfjarenplan met voornaamste activiteiten en onderzoeken, structuur van de ondergrond. Bodembeweging • Jaarlijks dient Nedmag bij SodM een meetplan in waarin wordt beschreven op welke wijze de bodemdaling wordt gemeten. Dit meetplan dient door SodM te worden goedgekeurd. • De bodemdaling wordt iedere twee jaar gemeten met behulp van waterpassing (zie ook hoofdstuk 5.2.2). Nedmag rapporteert de resultaten van deze metingen aan SodM en aan de ambtelijke werkgroep bodemdaling. In deze werkgroep zijn onder meer de betrokken gemeenten en het waterschap vertegenwoordigd. Ook stelt Nedmag een prognose op van de verwachte bodemdaling.

Deze prognose is van belang voor een goede planning van te nemen waterhuishoudkundige maatregelen. Periodiek wordt de voortgang op bestuurlijk niveau besproken. • Nedmag plaatst de contourenkaart met de gemeten daling op haar website. • Als gevolg van de opening in het zoutdak in april 2018 is een versnelde bodemdaling opgetreden die samenhangt met het aflaten van de vrije pekel uit het TR-cluster. De situatie wordt adequaat gemonitord: NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 54 van 65

•

o Op de locatie WHC-2 is een GPS-station geplaatst, om de bodemdaling ter plekke continu te kunnen monitoren. o Tevens wordt (mogelijk tijdelijk) de ontwikkeling van de bodemdaling gevolgd via InSAR satellietmetingen. Een nauwkeurige analyse van de mogelijke impact van de opening in het zoutdak op de verwachte bodemdaling vereist metingen die zich over een langere periode uitstrekken. De verwachting is dat in de loop van 2019 een nauwkeurige analyse beschikbaar zal zijn. Nedmag rapporteert de uitkomsten van de metingen aan SodM en zal de analyse op haar website plaatsen. Indien uit deze InSAR metingen blijkt dat het aflaten van de vrije pekel uit het TRcluster een significante en blijvende invloed heeft op de bodemdalingscontouren zoals die zijn weergegeven in het winningsplan 2018, zal Nedmag nagaan welke mogelijkheden er zijn om aan de ingediende contouren te kunnen voldoen of zullen gewijzigde contouren worden ingediend bij SodM. Tevens wordt in de ambtelijke werkgroep bodemdaling Nedmag afgestemd over eventueel benodigde aanvullende waterhuishoudkundige maatregelen. Begin 2019 plaatst Nedmag een seismisch meetstation (geofoon) in de directe nabijheid van de locatie WHC-2. Dit station wordt aan het KNMI overgedragen en opgenomen in het KNMI meetnet.

Waterhuishouding De waterpeilen dienen mee te dalen met de bodemdaling om schade aan gebouwen en infrastructuur te voorkomen. Op basis van de gemeten bodemdaling en de prognoses van de toekomstige bodemdaling stemt Nedmag met het waterschap en de andere leden van de ambtelijke werkgroep bodemdaling Nedmag af welke waterhuishoudkundige maatregelen nodig zijn. Tevens wordt in opdracht van de ambtelijke werkgroep getoetst of genomen maatregelen effectief zijn geweest. Indien nodig worden aanvullende maatregelen genomen. Nedmag financiert de maatregelen. Het waterschap legt de aanvullende waterhuishoudkundige maatregelen die in het kader van het winningsplan 2018 genomen dienen te worden, vast in een ontwerp peilbesluit dat ter inzage wordt gelegd. Belanghebbenden kunnen een zienswijze indienen en na vaststelling van het definitieve besluit beroep aantekenen. Bodem en grondwater Nedmag heeft een programma opgezet om de mogelijke gevolgen te monitoren van het incident van 20 april 2018 waarbij pekel en mogelijk dieselolie zijn weggestroomd naar de lagen boven de caverne van het TR-cluster. Een aantal peilbuizen en bronnen op en rond de locatie WHC-2 wordt frequent geanalyseerd op aanwezigheid van olie. Tot op heden is geen verontreiniging aangetroffen.

De monitoring wordt binnenkort uitgebreid met een aantal strategisch geplaatste en van divers voorziene peilbuizen bovenin de eerste en tweede watervoerende laag. Nedmag rapporteert aan SodM over resultaten van de monitoring. Indien verontreiniging wordt aangetroffen, dan informeert Nedmag betrokken instanties en worden passende maatregelen genomen.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 55 van 65

6. Kosten van de zoutwinning

Ref: Mbw artikel 35 lid 1e; Mbb artikel 24 lid 1l Deze gegevens zijn vertrouwelijk, maken geen deel uit van het openbare winningsplan en zijn separaat ingediend bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 56 van 65

7. Verklarende woordenlijst Begrip A-seismisch Abandonneren

Omschrijving Zonder optreden van trillingen. Het verlaten en afsluiten van een caverne, bron of winningsput door het plaatsen van cement pluggen in de casings van een winningsput. Bron Samenstel van caverne(stelsel) en winningsput(ten). Bleed off (aflaten) Reduceren van de hoeveelheid ondergrondse vrije pekel in een caverne na afloop van de actieve zoutwinning, door het verlagen van de druk en het produceren van pekel naar de oppervlakte via de verbuizing van de winningsput(ten). Casing Buizen die aan de buitenzijde afgedicht zijn met cement zodat deze een aaneengesloten geheel vormt met gesteente. Caverne De ruimte die ontstaat door het oplossen van zout en die gevuld blijft met pekel, inert materiaal, onopgelost zout en precipitaat. Cavernestelsel/-cluster Netwerk van ondergronds verbonden cavernes waaruit magne(zoutveld) siumzout (bischofiet) is opgelost. Convergeren Het kleiner worden van een caverne als gevolg van het gewicht van bovenliggende lagen. Deformatie Vorm verandering. Ductiel zout Vervormbaar of plastisch zout. Gedevieerd boren Schuin boren. Vanaf één centrale locatie kunnen bronnen op grotere horizontale afstand bereikt worden door schuin in de diepe ondergrond te boren. Gesteentemechanica Wetenschap die zich bezighoudt met de stabiliteit en beweging van gesteenten als deze belast worden.

GPS-station Meetunit om de bodemdaling op een punt continu te meten, gebruik makend van een satelliet. Inert materiaal Materiaal dat ondergronds niet oplost. InSAR Interferometric synthetic aperture radar, techniek om bodemdaling te meten met behulp van satellietbeelden. Lithostatische en Bij lithostatische druk is de druk in de caverne in evenwicht met sub-lithostatische druk de omliggende gesteentedruk (gewicht van de bovenliggende aardlagen). Bij sub-lithostatische druk is de druk in de caverne lager dan de omliggende gesteentedruk. Meetplan Bij het Staatstoezicht op de Mijnen in te dienen plan dat beschrijft op welke wijze de bodembeweging wordt gemeten. Permeatie Langzame doorstroming van bijvoorbeeld pekel door een zoutlaag. Pekel In water opgelost magnesiumzout. Pekel-hydrostatische De natuurlijke druk als gevolg van het gewicht van een kolom druk pekel. Precipitaat Neerslag, bezinksel. NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 57 van 65

Begrip Putkelder Sinkhole/zinkgat Squeeze (caverne convergentie) TR-cluster Vrije pekel Wabo Well head (boorgatkop) Well head centre Winningsput Winningsvergunning (voorheen concessie) Winningsplan

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Omschrijving Betonnen bak waar de buizen van een winningsput doorheen lopen naar de caverne. Plotselinge bodemdaling waarbij een gat aan de oppervlakte ontstaat. Het verkleinen van het cavernevolume door een verlaagde ondergrondse druk. De ondergronds verbonden cavernes VE-4, TR-1 tot en met TR-8. Bij drukverlaging winbare pekel. Wet algemene bepalingen omgevingsrecht, wet die de omgevingsvergunning regelt. Set van afsluiters die bovenop het stelsel van buizen geplaatst wordt om veilig onder hoge druk vloeistoffen in en uit de caverne te pompen. Locatie waar de wellheads van de winningsputten zijn geïnstalleerd. Samenstel van verbuizing (casing en tubings), putmond (wellhead) en afsluiters. Vergunning waarbij aan een mijnbouwonderneming het recht wordt toegekend binnen een begrensd gebied een delfstof te winnen. Een door de mijnbouwonderneming opgesteld plan waarin de wijze, omvang en duur van de delfstoffenwinning worden beschreven. Een winningsplan wordt van kracht na formele instemming door de minister van Economische Zaken en Klimaat. De inhoud van een winningsplan is voorgeschreven in het Mijnbouwbesluit.

Pagina 58 van 65

8. Referenties Verwijzingen naar openbare referenties (niet toegevoegd) 1. Staatstoezicht op de Mijnen (mei 2018).Staat van de sector zout. 2. Staalduinen, P.C. van; Terwel K.C. en Rots J.G., TU Delft (11 juli 2018). Onderzoek naar de oorzaken van bouwkundige schade in Groningen. Methodologie en case studies ter duiding van de oorzaken. Verwijzing naar referenties die deel uitmaken van het winningsplan 3. Raith, A.F.; Strozyk, F.; Visser, J., Urai J.L., Evolution of rheologically heterogeneous salt structures: a case study from the Netherlands, 2016, Solid Earth 7, pagina’s 6782. 4. Gielisse, R., Well Engineering Partners (16-10-2017). Memo: Diesel blanket alternatives. 5. Duquesnoy, A.J.H.M., Well Engineering Partners (18-10-2017). Evaluation of blanket diesel dynamics for new caverns VE-5 and VE-6. 6. Boerrigter, T., Well Engineering Partners (16-11-2018). Memorandum: Blanket diesel dynamics for new caverns VE-7&8. 7. Duquesnoy, A.J.H.M., Well Engineering Partners (18-05-2018), Blanket diesel dynamics after abandonment of cavern field TR, including the caverns VE-1 to 4. Scenario 1: Diffusive migration. 8. Visser J., Nedmag (24-02-2017). Mass balance study of the Nedmag caverns; modelling of magnesium salt dissolution and calculated squeeze volumes version 2. 9. Visser J. en Goorman F., Nedmag (05-04-2018).

Memo: Beantwoording vragen SodM over massabalansstudie Nedmag referentie artikel 6 van het instemmingsbesluit. 10. Visser, J., Nedmag (19-10-2018). Hydraulic connections between Nedmag caverns. Underlying mechanism, chance of new connections and possible consequences. 11. Fokker, P.A., Well Engineering Partners (23-11-2018). Managing pressures in Nedmag caverns to prevent brine leakage during the mining and bleed off phase and an evaluation of post abandonment cavern behaviour. 12. Duquesnoy, A.J.H.M., Well Engineering Partners (31-03-2015). Abandonment study Nedmag caverns; cavern squeeze modelling and geophysical analysis of brine permeation and containment. 13. Lux, K.H., Clausthal University of Technology (oktober 2016). Review abandonment study Nedmag caverns. 14. Giesberts, M., Teuben, B., Royal Haskoning DHV (12-11-2018). Risicobeoordeling voor winningsplan 2018 – zoutwinning. 15. Vink, W., Well Enginering Partners (12 oktober 2018). Beoordeling invloed bodemdaling op de integriteit van de productie verbuizing. 16. Straathof, G. en Vries, S. de, SGS-Horizon (april 2018). Modelling of subsidence induced by salt squeeze mining from the Veendam concession: History match 1993 – 2016 and forecast including two new wells. 17. Visser, J. Nedmag (07-11-2018). Prognose bodemdaling winningsplan 2018. 18. Raith, A.F. en Urai, J.L. , University of Aachen (25-05-2017).

Squeeze mining induced stress changes in the faulted overburden of the Veendam salt pillow.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 59 van 65

19. Urai, J.L. en Raith, A.F., University of Aachen (10-11-2018). Squeeze mining-induced stress changes in the faulted overburden of the Veendam salt Pillow. 20. Brinkman, J., Deltares (oktober 2018). Invloed van bodemdaling door zoutwinning NEDMAG op bebouwing en infrastructuur. Winningsplan 2018 met maximale bodemdaling van 95 cm. 21. Overeenkomst betreffende afhandeling kosten van bodemdaling door zoutwinning tussen Nedmag en lokale overheden 16 december 2002. 22. Tuinen, E.B.J. van, Witteveen+Bos (19-12-2013). Maatregelenplan bodemdaling periode 2013 – 2018 en doorkijk 2025. 23. Houten, M., Royal Haskoning DHV (30 oktober 2018). Gevolgen bodemdaling als gevolg van zoutwinning voor de waterhuishouding. 24. Arcadis (10-01-2013). Samenvattend onderzoek hoofdoorzaken gebouwschade in het bodemdalingsgebied Nedmag. 25. Protocol bodemdalingsschade aan niet-overheden oktober 2002, Nedmag. 26. Technische commissie bodembeweging (februari 2018). Een verkenning naar een uniforme en onafhankelijke afhandeling van mijnbouwschade in Nederland.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 60 van 65

9. Bijlagen

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 61 van 65

Bijlage 1: Structuur ondergrond Veendam, zoutwinning Nedmag

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 62 van 65

Bijlage 2: Voorbeeld configuratie winningsput

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 63 van 65

Bijlage 3: Samenstelling magnesiumchloride pekel Typische samenstelling geproduceerde magnesiumchloride pekel na verdunning Hoofdbestanddeel MgCl2 KCl NaCl MgSO4 Dichtheid (20°C)

Eenheid % % % % kg/m3

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Bischofitische pekel 30-32 < 0.9 < 0.7 < 0.4 > 1290

Carnallitische pekel 22-26 1-5 1-4 1-4 > 1260

Pagina 64 van 65

Bijlage 4: Overzicht waterpas meetnet 2018

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 65 van 65