284 5 Nedmag Winningsplan 2018

Winningsplan 2018

Nedmag B.V. Billitonweg 1 9641 KZ Veendam www.nedmag.nl omgeving@nedmag.nl 28 november 2018

Inhoudsopgave 1. 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.6.1 1.6.2 1.6.3 1.6.4 1.6.5 2. 2.1 2.2 2.3 3. 3.1 3.2 3.2.1 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9 4. 4.1 4.2 4.3 5. 5.1 5.2

Samenvatting Inleiding Reikwijdte winningsplan 2018 Geldende vergunningen en besluiten Actualisatie winningsplan Leeswijzer Vertrouwelijkheid Zoutwinning algemeen Geschiedenis Nedmag producten en hun maatschappelijke relevantie Belang van Nedmag voor de regio Omgevingscommunicatie Duurzaamheid Het mijnbouwwerk en de ondergrond Geologie en relevante zoutlagen Plaats van de winning en positie van de bronnen Ontwerp winningsputten Zoutwinning Fasering van de zoutwinning Ontwikkeling caverne (fase 0) Dakolie Actieve winning (fase 1) Bleed off fase (fase 2) Abandonnering (fase 3) Jaarlijkse productie Te injecteren stoffen Duur van de winning Toekomstige winning magnesiumzout Gesteente mechanische stabiliteit Gesteente mechanische stabiliteit van de cavernes tijdens de winning Gesteente mechanische stabiliteit van de cavernes na de winning Wijze van beëindiging van de zoutwinning Risico’s van de zoutwinning Risicobeoordeling Bodembeweging en bodemtrilling

3 6 6 7 7 8 8 9 9 10 11 11 12 13 13 16 18 20 20 21 22 23 24 24 25 26 27 27 29 29 36 37 38 38 39

5.2.1

Aard van de bodembeweging

39

5.2.2

Huidige en verwachte bodemdaling

40

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 1 van 65

5.2.3

Risicobeoordeling bodemtrillingen

46

5.2.4 5.2.5

Gevolgen van bodemdaling Maatregelen ter beperking van bodemdaling

47 51

5.3

Risicobeoordeling verontreiniging van drink- en oppervlaktewater en/of bodem

52

5.3.1

Gebruik dieselolie

52

5.3.2

Transportleidingen

53

5.3.3

Putafdichtingen en integriteit zoutdak

53

5.4

Natuur en grondwaterwinning

54

5.5

Monitoring en rapportage

54

6.

Kosten van de zoutwinning

56

7.

Verklarende woordenlijst

57

8.

Referenties

59

9

Bijlagen Bijlage 1: Structuur ondergrond Veendam, zoutwinning Nedmag Bijlage 2: Voorbeeld configuratie winningsput Bijlage 3: Samenstelling magnesiumchloride pekel Bijlage 4: Overzicht waterpas meetnet 2018

61 62 63 64 65

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 2 van 65

Samenvatting Het voorliggende winningsplan 2018 beschrijft de winningsactiviteiten van Nedmag in de gemeente Veendam vanuit de bestaande winningslocaties van magnesiumzout nabij de dorpen Borgercompagnie en Tripscompagnie. De invloedssfeer van de zoutwinning omvat het gebied binnen een straal van circa 5 km rond de Nedmag zoutwinningslocatie WHC-2 (Nedmagweg 199, Veendam). Het Nedmag winningsplan 2018 is een actualisatie van het winningsplan 2013. Deze actualisatie is noodzakelijk geworden door een in april 2018 ontstane situatie in het zoutveld Tripscompagnie waarbij kortstondig pekel is weggestroomd. Het instemmingsbesluit bij het Nedmag winningsplan 2013 bevat het voorschrift dat Nedmag vroegtijdig vóór het bereiken van een bodemdaling van 50 cm (vanaf 1977) een geactualiseerd winningsplan indient. Nu een bodemdaling van 50 cm eind 2018 bereikt zal worden, is de voorliggende actualisatie van het winningsplan nodig geworden. De in april 2018 ontstane opening in het zoutdak was een onvoorziene situatie. Naar aanleiding van de opening in het zoutdak zijn diverse maatregelen genomen en onderzoeken uitgevoerd om aan te tonen dat de winning van magnesiumzout op een veilige en verantwoorde manier voortgezet kan worden. De resultaten van deze onderzoeken en de hieruit voortkomende nieuwe inzichten zijn opgenomen in het voorliggende winningsplan 2018.

Nieuwe inzichten ten opzichte van het winningsplan 2013 zijn: • Voor een veilige winning van magnesiumzout zijn andere operationele grenzen nodig, met name voor de ondergrondse drukken die bij de winning gehanteerd worden. Om de cavernedruk te beheersen dienen onder meer de volgende maatregelen genomen te worden: o Geen overmatig regenwater injecteren in de cavernes tijdens periodes met hevige regenval. o Doorgaan met de winning tijdens periodes met een lage vraag naar pekel, en de gewonnen pekel opslaan voor later gebruik. • Nieuwe cavernes dienen zodanig ten opzichte van andere cavernes te worden gepositioneerd en te worden bedreven dat er geen groot cluster ontstaat van verbonden cavernes die samen een groot ondergronds volume bergen. • Voorafgaand aan het verlaten van cavernes dient de aanwezige hoeveelheid vrije pekel zo veel mogelijk gereduceerd te worden alvorens de cavernes af te sluiten met cement pluggen. • Het ontwerp van nieuwe winningsputten wordt zodanig aangepast dat de buitenste verbuizingen (casings) dieper geplaatst zullen worden en de hoger gelegen lagen magnesiumzout niet ontwikkeld zullen worden.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 3 van 65

Het in de praktijk brengen van de nieuw verworven inzichten betekent: • Een aanzienlijke verkleining van de kans op het ontstaan van een opening in het zoutdak tijdens de winning. • Ook na het abandonneren van de winningsputten zijn de risico’s beperkt omdat de hoeveelheid aanwezige vrije pekel op dat moment klein is. • Met de aangepaste manier van abandonneren worden de consequenties en kosten van de zoutwinning niet verschoven naar de toekomst, maar door Nedmag gedragen tijdens de winning. Nedmag voldoet hiermee aan de wettelijke vereisten dat mens en milieu geen schade mogen ondervinden als gevolg van de zoutwinning en dat de veiligheid van omwonenden gewaarborgd dient te zijn. In de verschillende hoofdstukken van dit winningsplan 2018 worden de nieuw verkregen inzichten nader toegelicht. Daarnaast worden de gevolgen en de risico’s van de zoutwinning beoordeeld. Daarbij is onder meer rekening gehouden met de adviezen van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) in haar rapport ‘Staat van de sector Zout’ 1. Adviezen in Staat van de sector Zout Beperk de grootte van de cavernes.

Breng de toekomstige effecten van zoutwinning in beeld.

Verlaat cavernes en putten tijdig.

Gebruik stikstof als alternatief voor diesel waar dat kan. Ga op zoek naar andere alternatieven voor diesel.

1

Maatregel Nedmag zoals nader beschreven in het winningsplan 2018 De nieuwe cavernes van Nedmag zullen een kleinere omvang hebben zodat er minder vrije pekel aanwezig is tijdens en aan het einde van de winning. Door de vrije pekel aan het einde van de zoutwinning af te laten (bleed off) en nuttig in te zetten worden de risico’s beheerst en zijn de effecten van de zoutwinning voor de toekomstige generaties veel kleiner dan in de huidige situatie. Nedmag zal bronnen die verlaten kunnen worden binnen een afzienbare periode afsluiten met cement pluggen, zodat de kosten van het afsluiten niet doorgeschoven worden naar de toekomst. Nedmag zal jaarlijks met het SodM bespreken welke bronnen geabandonneerd kunnen worden. Studies naar de risico’s van het gebruik van diesel als dakolie en naar voor Nedmag bruikbare alternatieven maken deel uit van dit winningsplan.

Staatstoezicht op de Mijnen, Staat van de sector zout (mei 2018)

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 4 van 65

Conform de wijzigingen van de Mijnbouwwet uit 2016, is in het kader van dit winningsplan een risicobeoordeling uitgevoerd. Uit de risicobeoordeling en de hieraan ten grondslag liggende onderzoeken en studies blijkt onder meer het volgende: • Winning van magnesiumzout resulteert in een gelijkmatige bodemdaling die geen nadelige gevolgen heeft voor gebouwen en infrastructuur. Bij de beoordeling van het risico van bodemdaling voor het winningsplan 2018 zijn de scherpe criteria gehanteerd die TU-Delft recent heeft opgesteld 2. Bij het beoordelen van de gevolgen van bodemdaling is een conservatieve benadering van de optredende bodemdaling gehanteerd. Op basis van deze benadering heeft Deltares geconcludeerd dat er geen schade aan huizen en infrastructuur verwacht mag worden als de oppervlaktewaterpeilen tijdig worden aangepast. Een ambtelijke werkgroep bestaande uit betrokken gemeenten, waterschap, SodM en Nedmag draagt onder voorzitterschap van de provincie Groningen zorg voor tijdige uitvoering van de benodigde waterhuishoudkundige maatregelen. Voorgestelde plannen worden op bestuurlijk niveau geaccordeerd. Nedmag betaalt de kosten van deze maatregelen. • Magnesiumzoutwinning leidt niet tot sinkholes (zinkgaten). • Magnesiumzoutwinning leidt niet tot aardbevingen.

• Door het beheersen van de cavernedruk is de kans op verontreiniging van bodem en grondwater met pekel of dakolie verwaarloosbaar klein. Als na het aflaten van de vrije pekel de cavernes worden afgesloten met cementpluggen is de kans aanwezig dat een beperkte hoeveelheid pekel migreert door het zoutdak, maar de risico’s hiervan zijn zeer klein. .

2

Staalduinen, P.C. van; Terwel, K.C. en Rots, J.G., TU Delft (11 juli 2018). Onderzoek naar de oorzaken van bouwkundige schade in Groningen

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 5 van 65

1. Inleiding 1.1 Reikwijdte winningsplan 2018

Het voorliggende Nedmag winningsplan 2018 beschrijft de aspecten van de winning van magnesiumzout 3 uit bestaande en nieuw te realiseren bronnen op de locaties WHC-1 (Borgercompagnie, VE-bronnen) en WHC-2 (Tripscompagnie, TR-bronnen), conform de Mijnbouwwet. 4 Als houder van een winningsvergunning is Nedmag verplicht alle maatregelen te nemen die redelijkerwijs van haar gevergd kunnen worden om te voorkomen dat als gevolg van de zoutwinningsactiviteiten (Mbw artikel 33): - nadelige gevolgen voor mens en milieu worden veroorzaakt; - schade door bodembeweging wordt veroorzaakt; - de veiligheid wordt geschaad, of - het belang van een planmatig beheer van delfstoffen wordt geschaad. De beheersing van deze risico’s en de wijze van zoutwinning dienen te worden beschreven en gewogen in het winningsplan. De Minister heeft het recht om nadere voorschriften aan het winningsplan te verlenen en/of zijn instemming met het winningsplan (deels) te weigeren. Om een compleet beeld te geven van de activiteiten op de Nedmag zoutwinningslocaties, worden in dit winningsplan en de bijbehorende risicobeoordeling ook onderwerpen beschreven die buiten de wettelijke kaders van een winningsplan vallen.

Dit geldt bijvoorbeeld voor een aantal in hoofdstuk 3.6 beschreven bovengrondse activiteiten die niet onder de mijnbouwwetgeving vallen, maar onder de vergunningverlening van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Het Nedmag winningsplan 2018 omvat: • Periode 1: - Winning door het injecteren van water, het oplossen van zout en het produceren van pekel uit bestaande en nog aan te leggen bronnen (actieve winning). - Winning in de vorm van het aflaten van de vrije pekel (bleed off) uit het TR-cluster. - In totaal 1,7 miljoen ton magnesiumzout, met een maximale productie van 315.000 ton per jaar op basis van 100 % magnesiumchloride. • Periode 2: Winning in de vorm van het aflaten van de vrije pekel (bleed off) na afloop van periode 1: circa 4,2 miljoen m3. Dit komt overeen met 2,0 miljoen ton magnesiumchloride (100%). • Aanleg en/of ontwikkeling van de bronnen VE-5 t/m VE-8 5 (figuur 6). 3

In het winningsplan 2018 wordt magnesiumzout ook aangeduid als magnesiumchloride. WHC-1: Borgercompagnie 156a te Borgercompagnie, gemeente Veendam. WHC-2: Nedmagweg 199 te Veendam. 5 Nedmag gaat er vanuit dat VE-5 en VE-6 kunnen worden geboord en initieel ontwikkeld binnen het winningsplan 2013, en dat de verdere ontwikkeling en winning uit deze bronnen onderdeel uitmaken van het winningsplan 2018. Mocht dit uitgangspunt niet correct zijn, dan maken alle fasen van VE-5 en VE-6 integraal deel uit van het winningsplan 2018. 4

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 6 van 65

• • • •

Her-injecteren van onverzadigde pekel uit de nieuwe bronnen in de bestaande TR bronnen omdat in de ontwikkelfase de pekel van de nieuwe bronnen nog onvoldoende geconcentreerd is. Gebruik van dakolie (dieselolie) als mijnbouwhulpstof voor de ontwikkeling van nieuwe bronnen. Injectie van gips afkomstig uit de zuivering (desulfatering) van pekel. Abandonneren van winningsputten die niet meer gebruikt worden voor de zoutwinning.

Het Nedmag winningsplan 2018 is gebaseerd op de huidige kennis van de ondergrond en van winningstechnieken. Indien tijdens het boren van nieuwe cavernes of tijdens het winnen van het zout situaties optreden die anders zijn dan voorzien in dit winningsplan, dan zal het Staatstoezicht op de Mijnen worden geïnformeerd en kan een wijzigings- of actualisatieprocedure het gevolg zijn.

1.2 Geldende vergunningen en besluiten

Nedmag beschikt over een zogeheten winningsvergunning (afgebakend gebied waarbinnen zij het exclusieve recht heeft actief zout op te sporen en te winnen) conform artikel 6 van de Mijnbouwwet voor de winning van zout in de omgeving van Veendam. De winningsvergunning “Magnesium- en Kalium houdende zouten uit het Zechstein III zoutvoorkomen Veendam” is bij Koninklijk Besluit 15 juli 1980, nr. 200 verleend aan de toenmalige concessiehouder Billiton Delfstoffen BV, sinds 1994 NEDMAG INDUSTRIES Mining & Manufacturing B.V. en thans Nedmag B.V. en gewijzigd bij: (I) besluit van 30 maart 1985, nr. 42 (II) besluit van 23 juni 1995, nr. 95.005227 (III) besluit van 17 augustus 2005 nr. E/EP/5051900 (IV) besluit van 10 december 2008 nr. ET/EM/8192543 Het Nedmag winningsplan 2013 is 23 maart 2013 ingediend, en op 3 oktober 2014 goedgekeurd door de Minister van Economische Zaken (instemmingsbesluit kenmerk DGETMEM/14135221). Voor de locaties WHC-1 en WHC-2 is een omgevingsvergunning Wabo verleend. In deze vergunning zijn de bovengrondse gebouwen en installaties en de beheersing van bijbehorende milieuaspecten opgenomen. Voor het uitvoeren van een diepboring is een separate omgevingsvergunning Wabo vereist.

1.3 Actualisatie winningsplan

Het Nedmag winningsplan 2013 is aan een versnelde actualisatie toe door de gevolgen van de in april 2018 opgetreden opening in het zoutdak van het cluster Tripscompagnie. Het cluster Tripscompagnie bestaat uit de ondergronds verbonden bronnen TR-1 tot en met TR- 8 en VE-4, en wordt verder in het winningsplan 2018 aangeduid als het TR-cluster. Een grote hoeveelheid pekel met hierin mogelijk een hoeveelheid dakolie is weggestroomd. Om de situatie te beheersen en wegstromen naar hoger gelegen aardlagen zoveel mogelijk te beperken, is de injectie van water om zout op te lossen in het TR-cluster beëindigd en wordt NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 7 van 65

zo veel mogelijk reeds aanwezige pekel via bestaande winningsputten uit het TR-cluster afgelaten (bleed off). Nadere analyse heeft uitgewezen dat na circa 1 tot 2 weken de opening in het zoutdak weer is gesloten. Door het, veiligheidshalve, stoppen van de waterinjectie en het blijven aflaten van de pekel is de ondergrondse druk verder gedaald. Deze verlaagde druk leidt tot een versnelde bodemdaling. In het instemmingbesluit bij het Nedmag winningsplan 2013 is opgenomen dat Nedmag vroegtijdig voor het bereiken van een bodemdaling van 50 cm (vanaf 1977) een geactualiseerd winningsplan moet indienen. Nu een bodemdaling van 50 cm eind 2018 bereikt wordt, is voorliggende actualisatie van het winningsplan (eerder dan gepland) noodzakelijk geworden.

1.4 Leeswijzer

Het winningsplan 2018 is opgesteld conform artikel 34, eerste lid, van de Mijnbouwwet (Mbw). Aan het begin van elk hoofdstuk wordt een verwijzing gemaakt naar de relevante artikelen van deze wet en de daarmee verband houdende regels (artikel 25 en delen van artikel 24) ter uitvoering van deze wet in het Mijnbouwbesluit (Mbb). • Hoofdstuk 1: beschrijft het kader van het winningsplan en achtergronden van de zoutwinning van Nedmag. • Hoofdstuk 2: beschrijft de geologie van het zoutvoorkomen, de locatie van bestaande en nieuwe bronnen alsmede het ontwerp van de winningsputten. • Hoofdstuk 3: beschrijft de wijze en duur van de verschillende fasen van de winning van magnesiumzout. • Hoofdstuk 4: beschrijft de gesteente mechanische stabiliteit van de cavernes. • Hoofdstuk 5: beschrijft de risico’s van de zoutwinning, aard en omvang van mogelijke negatieve gevolgen, te nemen maatregelen en wijze van monitoring. • Hoofdstuk 6: geeft inzicht in de kosten van de zoutwinning.

1.5 Vertrouwelijkheid

Dit winningsplan is een publiek document en is derhalve openbaar, behoudens - uit concurrentieoverwegingen - het kostenoverzicht in hoofdstuk 6.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 8 van 65

1.6 Zoutwinning algemeen 1.6.1 Geschiedenis

Diep onder Noord-Nederland bevindt zich een dikke laag zout. Deze zoutlaag bestaat voornamelijk uit steenzout (keukenzout). Meestal is ook een laagje kalium- of kalium-magnesiumzout (sylviet of carnalliet) aanwezig. Dit zout wordt gebruikt bij het maken van kunstmest. Specifiek onder Veendam bevindt zich ook een dikke laag puur magnesiumzout (bischofiet). Zo’n 250 miljoen jaar geleden, in het Perm tijdperk, heerste in Noord-Europa een warm en droog klimaat en lag hier een grote binnenzee (figuur 1). Deze Zechstein zee had slechts een nauwe verbinding met de oceaan. Door de warmte van de zon verdampte er constant water uit de zee. Langzaam zakte de waterspiegel en begon het zout uit het water te kristalliseren op de bodem waar het dikke lagen vormde. Af en toe stroomde de oceaan over de “dijken” heen, voerde vers water naar de binnenzee, en begon een nieuwe kristallisatiecyclus.

Figuur 1: Ligging Zechstein zee in het Euraziatische continent, 250 miljoen jaar geleden.

Dit proces heeft zo’n 10 miljoen jaar geduurd. Toen de oceaan geen nieuw water meer aanvoerde en al het aanwezige water was verdampt, ontstond een zoutwoestijn die zich uitstrekte van Londen tot Warschau. Op de diepste punten van de Zechstein zee (ongeveer onder Veendam) verzamelde zich een “klein” meertje met bitter warm water met een hoge concentratie magnesiumzout. Dit meertje is als laatste drooggevallen en hier heeft zich een unieke laag van 5 tot 20 meter dik zuiver magnesiumzout afgezet. In de miljoenen jaren na het ontstaan van de magnesiumzoutlaag werden er zand- en kleilagen afgezet boven op het zout. De zouten bleven niet op een vaste plek: omdat het magnesiumzout het makkelijkst vervormt, werd dit omhoog gedrukt en vormde een soort berg of kussen. Specifiek onder Veendam bevindt zich een voorkomen met een winbare laag zeer NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 9 van 65

zuiver magnesiumzout oftewel bischofiet, figuur 2 [3]. Deze zoutlaag is in de jaren 60 en 70 van de 20e eeuw ontdekt tijdens seismologisch onderzoek naar olie- en gasvoorkomens. Nadat de techniek van zoutwinning is ontwikkeld (1972 – 1979) op de locatie WHC-1 in Borgercompagnie heeft Billiton in 1979 besloten een tweede zoutwinningslocatie bij Tripscompagnie te openen en een magnesiumoxide fabriek in Veendam te bouwen.

Figuur 2: Hoger gelegen zoutstructuren binnen het gebied van de winningsvergunning van Nedmag (zwarte stippellijnen).

1.6.2 Nedmag producten en hun maatschappelijke relevantie

Op basis van het hoog zuivere magnesiumzout vervaardigt Nedmag producten die wereldwijd hun weg vinden in uiteenlopende toepassingen die vaak een hoge maatschappelijke relevantie hebben: • Magnesiumoxide is een noodzakelijke grondstof voor vuurvaste stenen die gebruikt worden bij de productie van staal en cement. Alternatieven voor de Nedmag magnesiumoxide komen voor een groot deel uit China, waar soortgelijke productieprocessen een veel grotere belasting voor het milieu vormen. • Magnesiumhydroxide wordt onder meer gebruikt bij het terugwinnen van fosfaat uit afvalwater, waardoor de schaarse fosfaatreserves in de wereld langer benut kunnen

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 10 van 65

• • • • •

worden. In steeds meer branches (bijvoorbeeld de zeescheepvaart) worden zwavelhoudende rookgassen gereinigd met behulp van magnesiumhydroxide, waardoor de uitstoot van schadelijke zwaveldioxiden fors gereduceerd wordt. Het toevoegen van magnesiumzout aan drijfmest reduceert de uitstoot van ammoniak en vormt struviet dat als meststof (slow release fertilizer) in de landbouw ingezet kan worden. Met het zuivere Nedmag magnesiumzout als grondstof produceert het naastgelegen Kisuma Chemicals hoogwaardige en milieuvriendelijke vlamvertragers. Het zuivere magnesiumzout wordt door Zechstein Minerals uit Veendam wereldwijd gedistribueerd om bij te dragen aan een betere gezondheid van mensen. Nedmag onderzoekt de mogelijkheid om magnesiumzout op de markt te brengen als supplement. Veel mensen hebben een tekort aan magnesium, wat tot lichamelijke klachten en een suboptimale gezondheid leidt. In het productieproces van magnesiumoxide ontstaat calciumzout dat onder andere gebruikt wordt in de voedingsmiddelenindustrie bij de bereiding van kaas en bier. Ook wordt calciumzout ingezet om de veiligheid op de weg te vergroten door in de winter preventief te strooien.

Op de website van Nedmag (www.nedmag.nl) is uitgebreide informatie vinden over de producten van Nedmag en hun toepassingen.

1.6.3 Belang van Nedmag voor de regio

Nedmag is van groot belang voor de regio Oost-Groningen. Nedmag levert directe werkgelegenheid voor 150 mensen en indirect voor ruim 500 mensen. Inmiddels hebben een aantal bedrijven in de regio zich gespecialiseerd in de hoogwaardige toepassingen van het magnesiumzout, zij vormen het magnesiumcluster. Indien ook rekening gehouden wordt met de afgeleide effecten van het magnesiumcluster en investeringen loopt het aantal banen op tot circa 750. Het magnesiumcluster is groeiende en trekt voortdurend kennis en innovatiemogelijkheden aan. Nedmag is partner van het UMCG in het onderzoek naar de positieve effecten van magnesium op onder andere hart- en vaatziekten. Nedmag is nauw betrokken bij verschillende culturele en maatschappelijke initiatieven in de omgeving.

1.6.4 Omgevingscommunicatie

Nedmag vindt het belangrijk een goede buur te zijn. De omgeving wordt op verschillende manieren betrokken bij het hoe en waarom van de zoutwinning. De Nedmag website (www.nedmag.nl) geeft inzicht in de achtergronden van zoutwinning en bodemdaling, vermeldt regelmatig omgevingsnieuws en biedt de mogelijkheid om op een laagdrempelige manier schade te melden. Omgevingsnieuws wordt ook gepubliceerd via Facebook. Nedmag informeert direct omwonenden van een winningslocatie via brieven en inloopbijeenkomsten over merkbare activiteiten. Voor onderwerpen die de hele invloedssfeer van de zoutwinning betreffen – zoals bijvoorbeeld de resultaten van de onderzoeken naar het voorval NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 11 van 65

van april 2018 en het voorliggende winningsplan – organiseert Nedmag ook informatiebijeenkomsten. Nedmag houdt regelmatig een open dag.

1.6.5 Duurzaamheid

Duurzaamheid is een belangrijk onderwerp voor Nedmag en vormt een integraal onderdeel van de bedrijfsvoering. Nedmag werkt aan een energietransitie en parallel aan het efficiënter gebruik van fossiele brandstof. Zo is in de afgelopen 10 jaar al 17 % minder energie verbruikt per ton product en wordt aardgas voor een deel vervangen door biogas dat door een naburige installatie wordt geproduceerd. Inzet van biogas leidt tot een reductie van het aardgasverbruik met 10 %. Ook is Nedmag een van de deelnemers aan de industrietafel Noord-Nederland die de inzet van waterstof onderzoekt. Hiermee is Nedmag absolute koploper in de wereld van magnesiumoxide producenten.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 12 van 65

2. Het mijnbouwwerk en de ondergrond Ref: Mbb artikel 25 1a, 1c

2.1 Geologie en relevante zoutlagen De ondergrondse structuur in Noord-Nederland is, vanwege de gaswinning, goed in kaart gebracht door onder andere de Universiteit van Aken [3]. In het gebied van de winningsvergunning van Nedmag bevinden zich twee zoutkussens, bij Slochteren en bij Veendam (zie figuur 3). Alleen het zoutkussen bij Veendam is geschikt voor de winning door Nedmag omdat het magnesiumzout daar in voldoende mate aanwezig is.

Figuur 3: Geologische structuur (top zout) van de ondergrond van Noord-Nederland met de zoutkussens Slochteren en Veendam gelegen binnen het gebied van de winningsvergunning van Nedmag (zwarte lijnen).

In het Veendam zoutkussen bevinden de lagen magnesiumzout zich op een diepte van 1300 tot 1800 m. In figuur 4 is een schematisch overzicht gegeven van de diverse zoutlagen. De laagopbouw van de diverse zouten verschilt van bron tot bron, maar de hoofdstructuur is gelijk voor alle bronnen en bestaat o.a. uit de volgende magnesiumhoudende zoutlagen: • De 3b/2b laag die met name carnalliet (kalium magnesiumzout, MgCl2.KCl.6H2O) bevat. • De 1b laag die met name bischofiet (zuiver magnesiumzout, MgCl2.6H2O) bevat. Dit is de meest zuivere soort magnesiumzout.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 13 van 65

Figuur 4: Schematisch overzicht opbouw zoutlagen bij Veendam.

Om binnen de winningsvergunning van Nedmag doelmatig en planmatig het zuiverste magnesiumzout te kunnen winnen, is het van groot belang dat de cavernes op de juiste posities ontwikkeld kunnen worden. Hiervoor is een goed inzicht nodig in de ondergrondse structuur en in de positie van de magnesiumhoudende zoutlagen. In samenwerking met deskundigen is een 3D geologisch model ontwikkeld, dat in 2016 verder is geoptimaliseerd [3]. Bij de kalibratie van het 3D model is gebruik gemaakt van alle beschikbare informatie over de zoutlagen ter plaatse van de bestaande bronnen. Een belangrijke maat voor de aanwezigheid van bischofiet is de dikte van de Zechstein III 1b laag. Daarnaast is de akoestische impedantie van de diverse zoutlagen in kaart gebracht als maat voor de hoeveelheid bischofiet in de Zechstein III 1b laag. Met name in het zoutkussen bij Veendam zijn deze bischofiet lagen continu en in voldoende mate aanwezig, zoals blijkt uit figuur 5 (paars gebied).

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 14 van 65

Figuur 5: Weergave dikte Zechstein III 1 b zoutlaag op grond van het 3D geologisch model van Nedmag met als referentie de bestaande bronnen (witte stippen).

Op grond van dit geologische model zijn de posities voor de nieuwe bronnen VE-5 t/m VE-8 bepaald (figuur 6). Bij deze nieuw te ontwikkelen bronnen zal Nedmag alleen nog zout winnen in de onderste Zechstein III 1b laag, en niet meer in de hoger gelegen 2b/3b lagen (zie verder hoofdstuk 2.3).

Figuur 6: Bestaande bronnen (zwarte stippen en rode cirkel voor het TR-cluster) en nieuwe bronnen (blauwe- en oranje stippen).

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 15 van 65

2.2 Plaats van de winning en positie van de bronnen

Ref: Mbw artikel 35 lid 1a; Mbb artikel 25 lid 2 en 24 lid 1d t/m 1g Aan Nedmag is een winningsvergunning verleend voor de winning en verwerking van kalium- en magnesiumzouten voor het gebied zoals afgebeeld in figuur 7.

Figuur 7: Gebied winningsvergunning Nedmag, totaal 171 km2.

De magnesiumzout bronnen bevinden zich in het zogenoemde Veendam zoutkussen. De wellheads (afsluiters) van de winningsputten bevinden zich op de locaties WHC-1 (Borgercompagnie 156a) en WHC-2 (Nedmagweg 199), beide gelegen in de gemeente Veendam (figuur 8). De winningsputten zijn geboord tot in de magnesiumzout voorkomens op een diepte van 1300 tot 1800 meter onder maaiveld. De werkelijke lengtes van de winningsputten zijn (meestal) veel groter aangezien de meeste gedevieerd (schuin) geboord zijn vanaf de winningslocatie. NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 16 van 65

Figuur 8: Overzicht locaties Nedmag. WHC-1 en WHC-2 zijn de zoutwinningslocaties; op de locatie Billitonweg vindt de overige productie plaats.

In de periode 1972 – 2011 zijn 13 cavernes ontwikkeld, waarvan: • Negen op de WHC-2 locatie (TR-1 tot en met TR-9). • Vier op de WHC-1 locatie (VE-1 en VE-4). Zodra alle vergunningen zijn verleend zullen vanaf WHC-1 vier nieuwe bronnen VE-5 tot en met VE-8 geboord en/of ontwikkeld worden. Volgens de laatste stand der techniek kunnen deze bronnen gedevieerd (schuin) geboord worden met een horizontale afstand (outstep) van circa 1300 tot 1700 m vanaf de locatie WHC-1. De lengte van de verbuizing zal variëren van circa 2400 tot 2800 m. De bronnen VE-5 en VE-6 worden naar verwachting in 2019 geboord. De bronnen VE-7 en VE-8 zullen naar verwachting in 2020 of 2021 worden geboord. Aangezien de realisatie van vele factoren afhankelijk is, kan op dit moment geen exacte datum worden gegeven. De ondergrondse posities van huidige en nieuw aan te leggen bronnen zijn in de onderstaande figuur 9 weergegeven. De werkelijke posities van de nieuwe bronnen kunnen nog tot circa 200 m afwijken van de weergave in figuur 9 omdat het detail boortraject pas later bepaald wordt. Nadat de bron op diepte geboord is, wordt vastgesteld of er voldoende magnesiumzout aanwezig is. Indien dit niet het geval is zal de definitieve positie van de bron moeten worden aangepast.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 17 van 65

Figuur 9: Ondergrondse positie huidige en nieuwe bronnen (met een mogelijke afwijking van 200m voor de nog te boren bronnen VE-5 tot en met VE-8).

2.3 Ontwerp winningsputten Ref: Mbb artikel 24 1g, Mbw art 35 c De configuratie van alle Nedmag winningsputten bestaat uit concentrische buizen waarvan de binnenste casing tot in het haliet wordt geboord, boven de lagen waaruit magnesiumzout wordt gewonnen. De bronnen hebben op detailniveau niet alle dezelfde configuratie, maar het algemene principe blijft gelijk. Om een winningsput te realiseren wordt allereerst NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 18 van 65

een korte mantelbuis (stove pipe) tot ongeveer 100 m onder het maaiveld geplaatst. Daarna wordt de putkelder geïnstalleerd. Vervolgens worden door de mantelbuis heen achtereenvolgens een zandbuis (conductor), een buitenste buis (surface casing) en een binnenste buis (last cemented casing) aangebracht. Deze binnenste buis voor de nieuw te ontwikkelen bronnen VE-5 tot en met VE-8 steekt tot in de Zechstein III 2a halietlaag, net boven de 1b laag waarin zich het zuivere magnesiumzout bevindt. Voor de oudere bronnen is de binnenste buis geplaatst in de halietlaag ZE III 4 of ZE IV. De zandbuis, de buitenste buis en binnenste buis worden ter afdichting voorzien van een cementbekleding (cementeren). In de binnenste buis worden van buiten naar binnen een waterinjectiebuis en een pekelproductiebuis afgehangen. Water wordt via de waterinjectiebuis in de caverne geïnjecteerd en wordt vervolgens maximaal verzadigd met magnesiumzout. Via de pekelproductiebuis wordt de ontstane pekel omhoog geproduceerd, naar de oppervlakte. De pekel in de caverne heeft een relatief hoge temperatuur (ca. 70 °C) en koelt af bij transport naar de oppervlakte. In de pekelproductiebuis wordt daarom een verdunningswaterbuis afgehangen. Via deze buis wordt verdunningswater toegevoegd om kristallisatie en verstopping van de productiebuis te voorkomen.

In figuur 10 (en bijlage 2) is de schematische opbouw van de bronnen VE-5 tot en met VE-8 weergegeven. Met deze bronnen wordt alleen nog zout gewonnen in de Zechstein III 1 b laag. Daarnaast wordt de binnenste (last cemented) casing diep geplaatst, in de Zechstein III 2a laag.

Figuur 10: Schematische opbouw van de bronnen VE-5 tot en met VE-8. Andere bronnen kunnen een andere opbouw hebben. Zie bijlage 2 voor een grotere afbeelding. NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 19 van 65

3. Zoutwinning

Ref: Mbw artikel 35 lid 1 b, c en d; Mbb artikel 24 1c, artikel 24 lid 2, artikel 25 1b, e en f De magnesiumzout (bischofiet) reserve in het Nedmag winningsgebied is nog voldoende voor de komende tientallen jaren. In dit hoofdstuk wordt beschreven hoeveel van deze reserves binnen de kaders van dit winningsplan gewonnen zal gaan worden.

3.1 Fasering van de zoutwinning

In het winningsplan 2013 lag de nadruk op de actieve winning en in mindere mate op de periode nadat de actieve winning is beëindigd. Zoals in hoofdstuk 4.2 wordt toegelicht is het voor het beheersen van risico’s van belang dat na afloop van de actieve winning en voorafgaand aan de abandonnering de hoeveelheid nog aanwezige vrije pekel zo veel mogelijk wordt gereduceerd. Hierna kan een caverne definitief worden ingesloten met een cement plug. Gedurende de gehele levenscyclus van bronnen onderscheidt Nedmag in dit winningsplan de volgende fasen: 0. Ontwikkeling caverne Als een winningsput eenmaal is aangelegd, wordt in deze fase onder licht sub-lithostatische condities6 water geïnjecteerd en tegelijkertijd pekel geproduceerd. Omdat de caverne klein is (te beginnen met een boorgat) is de pekel meestal niet direct voldoende verzadigd met bischofiet en niet altijd geschikt voor verdere verwerking of levering aan klanten. De pekel wordt dan ofwel geherinjecteerd in andere bronnen of in kleine hoeveelheden bijgemengd bij pekel van een betere kwaliteit. Voor de juiste ontwikkeling van de caverne wordt dieselolie als hulpstof gebruikt (zie hoofdstuk 3.2.1). De totale ontwikkeling van een caverne totdat deze de gewenste grootte van circa 450.000 m3 pekelvolume heeft bereikt om over te kunnen gaan op de squeeze 7 productie, duurt circa twee jaar. 1.

Actieve winning In deze fase wordt water geïnjecteerd, maar het gebruik van dieselolie als dak bescherming is niet meer nodig. Het water mengt met de pekel in de caverne, waarbij een licht verdunde bischofitische pekel ontstaat die wel bischofiet oplost en geen haliet waardoor het zoutdak boven de caverne niet aangetast kan worden. Tijdens de fase van actieve winning wordt de druk in de caverne geleidelijk verlaagd tot de gewenste caverne convergentie (squeeze) optreedt, die zorgt dat het maximum gewenste volume vrije pekel niet overtreden wordt. 2. Verminderen vrije pekel (bleed off) Na afloop van de actieve winning wordt de hoeveelheid ondergrondse vrije pekel zo veel mogelijk gereduceerd door de pekel naar de oppervlakte te produceren. Injectie van water voor het oplossen van zout vindt niet of nauwelijks meer plaats. In het begin van deze fase treedt een versnelde convergentie op, die langzaam afloopt in de

6 7

Sub-lithostatische condities: de druk in de caverne is lager dan de omliggende gesteentedruk. Squeeze: het verkleinen van het caverne volume door een verlaagde ondergrondse druk.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 20 van 65

tijd door een afgenomen cavernevolume. Aan het einde van de bleed off fase is de hoeveelheid vrije pekel tot een praktisch minimum teruggebracht. 3. Abandonnering Als de hoeveelheid vrije pekel geminimaliseerd is, wordt de caverne afgesloten door het plaatsen van cement pluggen in de casing(s) van de winningsputten die met de caverne verbonden zijn. Hiervoor wordt een afsluitingsplan opgesteld. Niet alle winningsputten zullen gelijktijdig worden afgesloten, voor iedere bron blijven één of enkele winningsputten nog jarenlang open om de laatste hoeveelheid vrije pekel af te laten. In de onderstaande tabel is voor alle bronnen 8 aangegeven in welke fase zij zich op dit moment bevinden: Bron/cluster TR-cluster TR-1 t/m 8, VE-4 TR-9 VE-1 Cluster 9 VE-2 10 en VE-3 VE-5 t/m VE-8 11

Fase 0: Ontwikkeling caverne

Fase 1: Actieve winning

X X

Fase 2: Verminderen vrije pekel (bleed off) X

Fase 3: Abandonnering

X

Start na van kracht worden vergunningen

3.2 Ontwikkeling caverne (fase 0) Nadat een winningsput is geboord en de verbuizingen zijn aangebracht, kan begonnen worden met de ontwikkeling van een caverne (fase 0). Hiervoor stelt Nedmag een caverne ontwikkelplan op. In de ontwikkelfase wordt water geïnjecteerd om ondergrondse ruimte te creëren in de zoutlagen. Daarbij wordt een mijnbouwhulpstof gebruikt om de caverne verantwoord en ook in horizontale richting te ontwikkelen. Als mijnbouwhulpstof wordt een dun laagje diesel olie (dakolie) gebruikt totdat de caverne - in diverse snedes (lagen) - voldoende horizontaal is ontwikkeld. Indien geen dakolie wordt toegepast is het een reëel risico dat de caverne zich te snel opwaarts ontwikkelt waardoor de afsluitende haliet laag kan worden opgelost en pekel naar de bovengelegen lagen kan migreren.

8

Individuele bronnen en bronnen die ondergronds met elkaar verbonden zijn in clusters. Het is niet met zekerheid te zeggen dat de cavernes VE-2 en VE-3 met elkaar in verbinding staan. 10 Winningsput VE-2 is gesuspendeerd, er is één cementplug aangebracht. 11 Nedmag gaat er vanuit dat VE-5 en VE-6 geboord en initieel ontwikkeld kunnen worden binnen het winningsplan 2013, en dat de verdere ontwikkeling en winning uit deze bronnen onderdeel uitmaken van het winningsplan 2018. Mocht dit uitgangspunt niet correct zijn, dan maken alle fasen van VE-5 en VE-6 integraal onderdeel uit van het winningsplan 2018. 9

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 21 van 65

Tijdens de ontwikkelfase wordt reeds magnesiumzout geproduceerd. Indien de pekel te weinig magnesiumzout en te veel kalium- en natriumzout bevat (carnallitische kwaliteit, bijlage 3) zal deze worden geherinjecteerd in een van de TR-bronnen om door contact met bischofiet toe te nemen in zuiverheid en concentratie. De ontwikkelfase vindt plaats onder licht sub-lithostatische 12 (circa 90 %) condities waarbij een beperkte bodemdaling optreedt. De optredende bodemdaling is opgenomen in de prognose van de bodemdaling zoals beschreven in hoofdstuk 5.2.2.

3.2.1 Dakolie

In de ontwikkelfase wordt dieselolie gebruikt als hulpstof om cavernes op een goede en veilige manier te ontwikkelen. De dakolie zorgt ervoor dat cavernes zich ook zijwaarts ontwikkelen in plaats van alleen naar boven, en dient als bescherming voor zoutlagen die niet bedoeld zijn om op te lossen. Per nieuw te ontwikkelen caverne wordt circa 2750 m3 dakolie geïnjecteerd. Het is slechts in beperkte mate mogelijk gebruikte dakolie terug te winnen. Dit heeft onder meer te maken met de hoek waaronder de zoutlagen zijn gelegen en met de selectieve manier van logen die Nedmag toepast: er blijft veel vast zout en precipitaat achter in de cavernes waarin dakolie wordt opgevangen. Ervaring uit het verleden leert dat de hoeveelheid olie die kan worden teruggenomen sterk fluctueert. Het volume dat uiteindelijk kan worden teruggenomen bedraagt naar verwachting ongeveer 250 m3 per caverne. De teruggenomen dieselolie wordt hergebruikt voor injectie zodat het netto gebruik 2500 m3 per caverne bedraagt. Nedmag houdt een boekhouding bij voor de injectie en terugname van dieselolie. Op dit moment is er voor de Nedmag winningsmethode nog geen bewezen geschikt alternatief voor dieselolie als mijnbouwhulpstof beschikbaar dat minder schadelijk is voor het milieu (bij lekkage). Vloeistoffen die mengen met water zijn ongeschikt aangezien pekel veel water bevat.

Stikstofgas zou een alternatief kunnen zijn, maar geeft vanwege de hoge druk bij de bovengrondse afsluiters van een winningsput veiligheidsproblemen bij het uitvoeren van werkzaamheden. Bovendien lost stikstofgas voor een deel op in de pekel. Vooralsnog lijkt stikstof ongeschikt voor diepere zoutwinning omdat de milieuvoordelen niet opwegen tegen de veiligheidsnadelen. Uit een in 2017 uitgevoerd onderzoek [4] blijkt dat er hulpstoffen op de markt zijn met een lagere toxiciteit, maar dat deze stoffen niet stabiel zijn in de tijd en afgebroken kunnen worden. Hierdoor zullen andere risico’s ontstaan zoals onder meer de vorming van methaan. Tevens is een aantal alternatieve hulpstoffen corrosiever van aard. Dit is niet acceptabel omdat aantasting van de verbuizing door corrosie dient te worden voorkomen. De risico’s van het gebruik van dieselolie zijn nader beschreven in hoofdstuk 5.3.1.

12

Bij sub-lithostatische druk is de druk in de caverne lager dan de omliggende gesteentedruk.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 22 van 65

3.3 Actieve winning (fase 1)

Zoals in hoofdstuk 2.1 is beschreven, wint Nedmag hoog zuiver magnesiumzout voornamelijk uit de Zechstein III 1 b laag. Deze laag bestaat voor een groot deel uit bischofiet (MgCl2.6H2O), en daarnaast uit andere mineralen zoals carnalliet (MgCl2.KCl.6H2O), kieseriet (MgSO4.H2O), steenzout of haliet (NaCl), sylviet (KCl) en anhydriet (CaSO4). Tijdens het oplosproces ontstaat een oplossing die verzadigd is aan magnesiumzout. In deze fase is het gebruik van diesel als hulpstof niet meer nodig. De in de caverne aanwezige pekel is bijna verzadigd. Door de injectie van water wordt de pekel enigszins verdund. Door de zeer goede oplosbaarheid van magnesiumzout kan de licht verdunde magnesiumpekel geen haliet meer oplossen, en kan het zoutdak niet meer opgelost worden. Mogelijk kunnen dichtbij het punt waar water in de caverne geïnjecteerd wordt, eerst ook andere aanwezige mineralen zoals natriumzout, kaliumzout en carnalliet oplossen, die vervolgens weer neerslaan in de vorm van een fijnkorrelig precipitaat. Tevens blijft onoplosbaar (inert) materiaal achter in de caverne, zoals anhydriet en zouten die door de samenstelling van de cavernepekel niet meer opgelost kunnen worden. Precipitaat en inert materiaal accumuleren onderin de caverne (figuur 11).

De selectieve loging van magnesiumzout en de squeeze methode (hoofdstuk 5.2.1) van zoutwinning uit relatief dunne bischofiet lagen zorgen voor het ontstaan van een cavernestelsel dat gevuld blijft met pekel, precipitaat en inert materiaal.

Figuur 11: Het principe van de winning van magnesiumzout.

Nedmag heeft de samenstelling van de ondergrondse zoutlagen waaruit wordt gewonnen en alle productiegegevens vanaf het begin van de zoutwinning bijgehouden in het zogeheten massabalansmodel [8,9]. Dit model bevat: • De samenstelling van de zoutlaag. • De in de ondergrond geïnjecteerde hoeveelheid water en de bijbehorende positie. NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 23 van 65

• Het oplosgedrag van de verschillenden zouten. • De samenstelling van de geproduceerde pekel. • De productieflow. Deze gegevens bieden een goed overzicht van de winning en vormen de basis voor het maken van goede prognoses voor zoutwinning, bodemdaling en de hoeveelheid vrije pekel die na de actieve loging nog aanwezig zal zijn.

3.4 Bleed off (fase 2)

Dit is de fase waarin nog wel pekel gewonnen wordt uit een caverne(cluster), echter zonder injectie van water om zout op te lossen. In deze fase wordt alleen een beperkte hoeveelheid water geïnjecteerd voor het spoelen van de verbuizingen om verstoppingen en beschadigingen te voorkomen. Daarbij wordt nauwelijks zout meer opgelost. Nedmag zal na afloop van de actieve winning in deze fase de hoeveelheid vrije pekel zo veel mogelijk reduceren door deze af te laten via de bestaande winningsputten en productiemiddelen. De snelheid waarmee dit aflaten van pekel plaats vindt, zal in de loop der tijd steeds verder afnemen omdat de caverne convergentie (squeeze) in de loop van de tijd steeds trager verloopt. Het is op dit moment lastig te voorspellen op welk moment alle vrije pekel helemaal zal zijn afgelaten. De vrije pekel die zich in de onderste 1b cavernes bevindt zal redelijk snel kunnen worden afgelaten (5 tot 10 jaar) omdat de squeeze snelheid hier redelijk groot is. De squeeze snelheid van de boven 2b/3b cavernes is veel lager. Het zal langer duren totdat deze pekel volledig is afgelaten.

3.5 Abandonnering (fase 3)

Na het aflaten van de vrije pekel is een caverne(cluster) geheel of grotendeels gevuld met precipitaat en inert materiaal. In de poriën van dit materiaal blijft nog pekel en niet teruggewonnen dakolie ingesloten. Deze pekel zal ook bij een verdere drukverlaging, redelijkerwijs, niet meer gewonnen kunnen worden. Dan kan worden overgegaan tot het insluiten van de winningsput(ten) die met het caverne(cluster) verbonden zijn, door het plaatsen van cement pluggen in de verbuizing. Nedmag zal jaarlijks met het SodM bespreken welke winningsputten geabandonneerd kunnen worden. VE-1, VE-2, TR-2 Nedmag zal tijdens de periode van het voorliggende winningsplan de winningsputten VE-1, VE-2 en TR-2 abandonneren. Hiertoe wordt tijdig een afsluitingsplan ingediend bij SodM. TR-cluster De winningsputten van het TR-cluster worden stapsgewijs geabandonneerd. De abandonnering van TR-2 is voorzien voor de komende jaren. Nadat de vrije pekel uit het TR-cluster zal zijn afgelaten, de pekeldruk vrijwel pekel-hydrostatisch is geworden en deze bron ook niet meer gebruikt hoeft te worden voor de injectie van carnallitische pekel, kunnen de laatste winningsputten van dit cluster geabandonneerd worden. Naar verwachting duurt het nog

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 24 van 65

tientallen jaren 13 voordat alle vrije pekel (met name uit de 2b/3b cavernes) zal zijn afgelaten. Abandonnering vindt plaats op basis van een tijdig door Nedmag in te dienen afsluitingsplan.

3.6 Jaarlijkse productie

De aangevraagde productie in het winningsplan 2018 omvat in totaal 3,7 miljoen ton magnesiumchloride. Deze hoeveelheid is als volgt opgebouwd (zie figuur 12): Periode 1: • De actieve winning, door het injecteren van water en het oplossen van zout, uit de bronnen VE-3, VE-5 tot en met VE-8 en TR-9. • De bleed off van pekel uit het TR-cluster (TR-1 tot en met TR-8 en VE-4). Tezamen 1,7 miljoen ton zout (op basis van 100 % magnesiumchloride 14) met een maximale productie van netto 315.000 ton per jaar. Dit is exclusief pekel die wordt geherinjecteerd en feitelijk niet is geproduceerd. Aan het einde van periode 1 is een hoeveelheid vrije pekel aanwezig van 4,2 miljoen m3 : • 1,2 miljoen m3 carnallitische pekel in de 2b/3b cavernes, waarvan 1,0 miljoen m3 in het TR-cluster en 0,2 miljoen in de VE-1 tot en met VE-3 cavernes. • 3,0 miljoen m3 bischofitische pekel in de 1b cavernes, waarvan 1,3 miljoen m3 in TR9, VE-2 en VE-3 en 1,7 miljoen m3 in de nieuwe bronnen VE-5 tot en met VE-8. Na afloop van periode 1 start periode 2: Periode 2: De bleed off van de aanwezige 4,2 miljoen m3 vrije pekel na afloop van de winning in periode 1. Dit komt overeen met ongeveer 2 miljoen ton zout (op basis van 100 % magnesiumchloride). De jaarlijkse productie tijdens de bleed off fase zal geleidelijk steeds verder afnemen als gevolg van de afnemende caverne omvang.

Naar verwachting zal circa 3 miljoen m3 vrije pekel binnen een termijn van 5 tot 10 jaar kunnen worden afgelaten uit de 1b caverne. Het resterende volume van circa 1,2 miljoen m3 uit de 2b/3b cavernes kan pas over een periode van enkele tientallen jaren worden afgelaten omdat de squeeze snelheid van de carnallitische zoutlagen, waarin deze vrije pekel zich bevindt, veel kleiner is. Het voorval van april 2018 heeft duidelijk gemaakt dat het gecontroleerd aflaten van de vrije pekel de meest veilige optie is.

13 14

Naar verwachting zal alle vrije pekel rond 2045 zijn afgelaten. Magnesiumchloride op watervrije basis

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 25 van 65

Figuur 12: Overzicht zoutproductie uit de Nedmag bronnen tijdens actieve winning en bleed off fase. Leesrichting: van onder naar boven.

De netto zoutproductie zal niet meer dan 315.000 ton (op basis van 100 % magnesiumchloride) per jaar bedragen. De typische samenstelling van de gewonnen pekel is weergegeven in bijlage 3. De bischofitische pekel kan direct verwerkt worden. De carnallitische pekel wordt eerst geherinjecteerd in een van de TR-bronnen om ondergronds omgezet te worden in bischofitische pekel. Een deel van de gewonnen pekel wordt op de locatie WHC-2 omgezet in vast bischofiet zout (magnesiumchloride zes hydraat in de vorm van flakes of pellets). De installatie voor vast zout kan jaarlijks maximaal 80.000 ton 15 produceren. De resterende circa 280.000 ton magnesiumzout wordt als pekel (met een concentratie van circa 30 % magnesiumchloride) naar de opslagtanks van Nedmag aan de Billitonweg in Veendam verpompt (volume circa 700.000 m3 per jaar). Om pekel te kunnen produceren wordt jaarlijks circa 400.000 m3 water geïnjecteerd. Het injectiewater bestaat uit regenwater dat op de winningslocaties valt en proceswater uit de installatie voor vast zout, indien nodig aangevuld met proceswater (gezuiverd oppervlaktewater) afkomstig van de Nedmag fabriek aan de Billitonweg.

3.7 Te injecteren stoffen Ref: Mbb artikel 25 lid 1e

Hulpstoffen Ter voorkoming van corrosie van de verbuizingen door het aan de pekel toegevoegde verdunningswater, wordt op de winningslocatie eerst de zuurstof uit het water verwijderd door toevoeging van een kleine hoeveelheid ammoniumbisulfiet 16. Het water wordt hierbij iets zuur waardoor er eveneens corrosie zou kunnen ontstaan, dit wordt voorkomen door het 15

Omgerekend naar 100% magnesiumchloride: ca. 38.000 ton Ammoniumbisulfiet (circa 160 m3 per jaar van een 65 % oplossing) valt onder de Europese wetgeving voor de registratie en evaluatie van stoffen (REACH). De stof is niet ingedeeld als gevaarlijk voor het milieu.

16

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 26 van 65

water te neutraliseren met een kleine hoeveelheid natronloog17. De bovengrondse installaties voor het gebruik van ammoniumbisulfiet en natronloog vallen onder de Wabo omgevingsvergunning. Gipsinjectie Jaarlijks wordt circa 10.000 ton gips geïnjecteerd in een van de bronnen. Dit gebeurt in de vorm van een suspensie van gips in hoog geconcentreerde pekel. Het gips ontstaat bij de desulfatering van de gewonnen pekel op de Nedmag locatie aan de Billitonweg.

3.8 Duur van de winning Ref: Mbw artikel 35 lid 1

De zoutwinning die binnen het bereik van het voorliggende winningsplan 2018 valt, start als het instemmingsbesluit van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat op het winningsplan definitief van kracht is geworden (naar verwachting eind 2019). In de eerste periode wordt 1,7 miljoen ton zout gewonnen. Deze hoeveelheid wordt naar verwachting in 2025 bereikt18, wat overeenkomt met een productieperiode van 5 tot 6 jaar, afhankelijk van de jaarlijkse hoeveelheid zout die wordt gewonnen. Aansluitend wordt in de tweede periode de pekel uit de onderste cavernes afgelaten, wat naar verwachting nog tenminste 5 jaar zal duren (2030). De verwachting is dat de laatste vrije pekel uit de bovenste caverne niet zal zijn afgelaten vóór 2045. Het totale volume dat afgelaten wordt, bedraagt 4,2 miljoen m3 pekel en bevat 2,0 miljoen ton magnesiumzout (100 % magnesiumchloride). Op basis van de bovenstaande uitgangspunten wordt over de periode 2020 18 tot en met 2045 een productie van 3,7 miljoen ton magnesiumzout (100 % magnesiumchloride) aangevraagd.

3.9 Toekomstige winning magnesiumzout

Op grond van het winningsplan 2018 zal na het actief winnen van 1,7 miljoen ton magnesiumzout geen water meer worden geïnjecteerd om nieuw zout op te lossen, en zal aansluitend de hoeveelheid vrije pekel (circa 4,2 miljoen m3) zoveel mogelijk worden gereduceerd. Indien Nedmag na de winning van 1,7 miljoen ton magnesiumzout de zoutwinning via actieve loging (dus inclusief waterinjectie) vanaf de bestaande locaties wil continueren, is dit alleen mogelijk op basis van een nieuw winningsplan waarmee de Minister van Economische Zaken en Klimaat dient in te stemmen. Om de continuïteit van de winning van magnesiumzout te garanderen zal Nedmag op korte termijn starten met de voorbereiding van een aanvraag voor een nieuwe winningslocatie. Een nieuwe winningslocatie valt buiten het bereik van het voorliggende winningsplan 2018.

17

Natronloog (circa 235 m3 per jaar van een 20 % oplossing) valt onder de Europese wetgeving voor de registratie en evaluatie van stoffen (REACH). De stof is niet ingedeeld als gevaarlijk voor het milieu. 18 Er wordt vanuit gegaan dat het winningsplan eind 2019 van kracht zal zijn. NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 27 van 65

Voordat Nedmag de benodigde omgevingsvergunningen (inclusief wijziging van het bestemmingsplan) aanvraagt en een winningsplan voor de nieuwe locatie indient, zal overleg gevoerd worden met de betrokken stakeholders.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 28 van 65

4. Gesteente mechanische stabiliteit 4.1 Gesteente mechanische stabiliteit van de cavernes tijdens de winning

Ref: Mbb artikel 25 1a, 1d

In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe de mechanische stabiliteit van de verschillende cavernes en caverneclusters tijdens de winning gewaarborgd wordt. In figuur 13 en in bijlage 1 is de schematische laagopbouw van de ondergrond weergegeven vanaf de Zechstein III zoutlagen tot aan de oppervlakte. Ter plaatse van de verschillende winningsputten en cavernes kunnen variaties optreden in laagdikte. Bij het boren van nieuwe winningsputten en het ontwikkelen van nieuwe bronnen wordt rekening gehouden met de specifieke laagopbouw ter plaatse.

Figuur 13: Structuur ondergrond Veendam, zoutwinning Nedmag. Hier weergegeven zijn de laagdiktes van bron TR-9. NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 29 van 65

Allereerst wordt een nadere toelichting op de zoutwinning gegeven aangezien die de basis vormt voor de stabiliteitsberekening. De cavernes van Nedmag wijken sterk af van de cavernes die in steenzout (haliet) worden gevormd bij de winning van natriumzout door de andere twee Nederlandse zoutbedrijven. Ook wijken ze af van de cavernes van de meeste andere Europese en Amerikaanse natriumzoutbedrijven. De natriumzout cavernes hebben vaak een sigaar- of cilindervorm met een hoogte tot enkele honderden meters en een diameter tot (vaak) 100 meter. De zoutlagen waarin de natriumzout cavernes zich bevinden, bestaan vaak uit puur haliet met hierin hooguit een paar dunne lagen anhydriet (CaSO4). Nedmag lost met name de bischofiet zoutlagen op, die zich in de Zechstein III-1b bevinden. Tot medio 1995 werden ook de carnalliet zoutlagen in de Zechstein III-2b/3b opgelost, maar dit levert een laagwaardiger pekel die niet voldoet aan de huidige kwaliteitseisen voor pekel. Carnallitische pekel kan slechts in beperkte mate worden verwerkt en wordt primair geherinjecteerd. De oplosbaarheid van bischofiet is veel groter dan die van haliet. Per geïnjecteerde kubieke meter water wordt circa 2,5 kubieke meter bischofiet zout opgelost. Ter vergelijking: bij de winning van haliet lost per kubieke meter water slechts 0,15 kubieke meter zout op.

Omdat de bischofiet zoutlagen slechts 5 tot 20 meter dik zijn, groeit de caverne voornamelijk in zijwaartse richting en wordt een cavernestelsel gevormd. Het oplossen van bischofiet vindt plaats richting de top van het zoutkussen (uphill). Het onderin de caverne geïnjecteerde water (hoofdstuk 2.3) stroomt in opwaartse richting en lost het zout op. De gevormde pekel wordt steeds geconcentreerder en stroomt in neerwaartse richting waar het, via de pekelproductiebuis, naar de oppervlakte wordt getransporteerd. Het relatieve gemak waarmee bischofiet oplost en de zijwaartse ontwikkeling zorgen ervoor dat de cavernes uiteindelijk met elkaar worden verbonden [10]. In de periode 1989 tot 2009 zijn de bronnen TR-1 tot en met TR-8 en VE-4 (het TR-cluster) met elkaar in verbinding geraakt. Hierbij ontstond de mogelijkheid om in de ene winningsput water te injecteren en uit de andere winningsput pekel te produceren. Door de lange ondergrondse verblijfstijd ontstaat een pekel met de hoogst mogelijke zuiverheid. De bronnen TR-9 en VE-1 tot en met VE-3 zijn vooralsnog niet verbonden met het TRcluster. TR-9 is nieuwste bron uit 2011 en bevindt zich op geruime afstand van het cluster. Hierdoor zal het vermoedelijk nog minimaal tot 2029 duren voordat TR-9 zich verbindt met het TR-cluster [10], aannemende dat er gedurende de hele periode tot 2029 water wordt geïnjecteerd.

De nieuw te ontwikkelen bronnen VE-5 en VE-6 (tezamen het cluster VE-5-6) liggen op circa 1 km afstand van de overige cavernes, en zijn gepland om op (lange) termijn wel onderling verbinding met elkaar te maken, maar niet met andere cavernes of met het TR-cluster. Hetzelfde geldt voor de bronnen VE-7 en VE-8 (tezamen het cluster VE-7-8). In Figuur 6 is de positie van de huidige en nieuwe bronnen en clusters weergegeven.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 30 van 65

Ten behoeve van de gesteente mechanische berekeningen zijn op basis van het massabalansmodel [8] de ontwikkelingen van de cavernes in tijd [11] gemodelleerd, inclusief de vier geplande nieuwe bronnen VE-5 tot en met VE-8 (figuur 14).

Figuur 14: Cavernepositie en -vormen in de bischofietlaag Zechstein III-1b.

De stabiliteit van de cavernes is op basis van twee parameters beoordeeld [11]: 1. Schuifspanning De (Von Mises) schuifspanningen in het Zechstein IV zoutdak boven de bischofietlaag geven inzicht in het risico op instorting van het dak door overbelasting van het zout. Zie figuur 15. 2. Trekspanning Het verloop van de trekspanningen in het zoutdak geeft inzicht in het risico op scheurvorming van het dak. Voor het bepalen van de spanningen in het zoutdak is het belangrijk dat de uitgangpunten van het model overeenkomen met de praktijk. Als uitgangspunten zijn gehanteerd: • Een realistisch verloop van de cavernedruk (squeeze) op basis van de beschikbare operationele gegevens vanaf 1995. Op basis van dit drukverloop heeft het model een bodemdalingskom berekend die vergelijkbaar is met de bodemdalingskom van 2018 (figuur 22). Dit is een belangrijk uitgangspunt voor het model. • Voor de toekomstige zoutwinning is een bodemdaling aangehouden zoals beschreven in hoofdstuk 5.2.2. Schuifspanningen De berekeningen geven als uitkomst dat de optredende Von Mises schuifspanningen in het haliet Zechstein IV zoutdak boven alle cavernes maximaal 10 MPa 19 bedragen, bij alle pekeldrukken die optreden gedurende alle fasen van de zoutproductie. De schuifspanningen zijn daarmee veel kleiner dan de waarden van 20 tot 35 MPa die het halietdak kan weerstaan.

19

MPa = megapascal; 1 MPa = 10 bar

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 31 van 65

De geringe schuifspanningen die in het halietdak optreden, kunnen worden verklaard doordat de zoutspanningen door zoutkruip relaxeren (afnemen) en worden overgenomen door de bovenliggende lagen (de Buntzandsteen, zie figuur 13). De kans dat door overbelasting van het zoutdak grote delen uit het dak vallen is op basis van deze berekingen dus gering. Zout kan ook (beperkt) permeabel worden door hoge schuifspanningen en door vervormingen (kruip). Door de beperkte kruip (maximum 3%) is het niet waarschijnlijk dat deze permeatie optreedt.

Figuur 15: Instorten van een (haliet) zoutdak doordat de schuifspanningen in het dak te hoog worden. Er onstaat directe verbinding tussen de caverne en het bovenliggende doorlatende Buntzandsteen. De paarse pijlen geven gesteentespanningen aan, de lichtblauwe pijlen vloeistofdrukken en de blauwe dunne pijlen de stroming van de vloeistof.

Een kleinere gesteentebreuk kan niet uitgesloten worden, doordat stijve dunne lagen in het zout spanningen kunnen opbouwen (spatkrachten) die bij overbelasting een dunne laag haliet kunnen meenemen. Er ontstaat geen directe verbinding tussen de caverne en het doorlatende Buntzandsteen, maar vermoedelijk ontstaat er wel schade aan de verbuizing (figuur 16).

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 32 van 65

Figuur 16: Deels instorten van een (haliet) zoutdak doordat spatkrachten in een dunne harde laag (anhydriet) tot bezwijken leiden.

Trekspanningen Indien de vloeistofdruk in de caverne groter wordt dan de spanning in het zout, dan bestaat de kans op scheurvorming (figuur 17). Scheurvorming treedt op als de vloeistofdruk hoger wordt dan de kritische spanning in het zout plus de treksterkte van het zout. Deze laatste bedraagt echter slechts 1 tot 2 MPa en is voor praktische toepassing bijna te verwaarlozen. In het zoutdak zal door de vorming van een caverne de spanning afnemen als gevolg van het herverdelen van de spanningen (boogwerkingseffect of arching genoemd). Door langdurig produceren bij lage druk nemen alle spanningen in het zoutdak af. Dit leidt niet tot kritische situaties zolang de pekeldruk in de caverne laag genoeg blijft. Het kan wel een probleem vormen indien de cavernedruk significant verhoogd wordt.

Figuur 17: Scheuren in het zoutdak, doordat de pekeldruk in de caverne hoger is dan de spanningen in het zoutdak. Pekel kan via de scheur wegstromen naar bovenliggende gesteentes. Deze scheur zal zich geheel of grotendeels sluiten als de pekeldruk daalt tot waardes beneden de zoutspanning.

NEDMAG B.V. Winningsplan 2018

Pagina 33 van 65

Actieve winning (fase 1 hoofdstuk 3.3) In het TR-cluster is tijdens de fase van actieve winning over een periode van circa 10 jaar de pekeldruk opgelopen van 8 MPa naar 5 MPa onder lithostatisch. Volgens berekeningen [11] is de zoutspanning in de loop der jaren met 5 tot 6,5 MPa verlaagd (ten opzichte van de oorspronkelijke lithostatische waarde). Als gevolg hiervan is de kritische spanning in het zoutdak overschreden en is scheurvorming ontstaan. Dit laatste fenomeen heeft zich voorgedaan op 20 april 2018, doordat de pekeldrukken in de cavernes te hoog waren ten opzichte van de minimum spanningen in het zout (figuur 18).