269 1 Advies toukomstpanel

Proeftuinen voor duurzame landbouwtechnieken € 250.000,Publieks beoordel ing: 4,0 ⭐

Idee - reservering

Het nieuwe Groningse groene goud voor iedereen Het idee Het nieuwe Groningse groene goud voor iedereen zet in op de opbouw van een geheel nieuwe algensector in Groningen. Dit idee heeft lef, is gericht op de toekomst en kan Groningen op een nieuwe manier op de kaart zetten. De initiatiefnemers presenteren een nieuwe visie, een verdienmodel en het idee heeft potentie om nieuwe werkgelegenheid te creëren. Volgens hen is bijvoorbeeld in 2040 de Waddenburger dé gezonde snack. Wij zien ook dat algen het Groningse groene goud kunnen worden, omdat algen veel eiwitten bevatten, CO opnemen, duurzaam te telen zijn en voor veel toepassingen gebruikt kunnen 2

worden. Daarom willen wij vanuit Toukomst een bedrag reserveren om dit plan verder te brengen. Voorwaarde is dat de initiatiefnemers zelf een flink deel bijdragen en cofinancierders zoeken.

55

De algens ector is het Gronings e groene goud € 250.000,-

Idee – reservering

Actieplan Weidevogels Biodiversiteit gaat niet alleen over bloemen en insecten, het gaat ook over andere dieren. Het Toukomstidee Actieplan Weidevogels gaat speciaal over het redden van de grutto. De manier waarop samengewerkt wordt in Collectief Groningen West - een collectief voor agrarisch natuurbehoud waarin boeren, burgers en allerlei organisaties nauw samenwerken vinden wij heel goed passen bij Toukomst. Met een bijdrage uit Toukomst willen wij deze organisatie ondersteunen in hun aanpak om de grutto te redden. Van de aanpak kan bovendien geleerd worden in de Landschapswerkplaats.

56

De grutto voor Groningen behouden € 50.000,-

Idee – reservering

(boeren)Erven, belangrijke stapstenen in de natuur Het Toukomstidee om met de natuur op (boeren)erven aan de slag te gaan, komt van de vereniging Wierde & Dijk. We vinden dit een goede aanpak, omdat eigenaren zelf met hun erf aan de slag gaan. Zo krijgt de natuur een duwtje in de rug zonder dat er grond aangekocht hoeft te worden. De leefomgeving wordt mooier als (boeren)erven groener worden en zonneweides, bedrijfsterreinen, nieuwe schuren, stallen of bedrijfsgebouwen verborgen raken achter bomen en struiken. Op basis van dit idee willen we voor Wierde & Dijk een bedrag reserveren om met erf-eigenaren aan de slag te gaan. Zij kunnen dan hun ervaringen delen in de Landschapswerkplaats en de aanpak in de hele provincie uitrollen als onderdeel van de verschillende projecten die door de Landschapswerkplaats worden gerealiseerd.

57

Samen met eigenaren (boeren)erven groener maken € 50.000,-

3

/3

Mit Mekoar

Uitsnede Toukomstbeeld West 8 58

Veel van de ingediende Toukomstprojecten die een fysieke plek zoeken om te beginnen, kunnen eigenlijk nergens terecht omdat er geen integrale organisatie is die hen verder helpt. Het Groninger Monumentenfonds zorgt voor het fysiek onderhoud van een beperkt aantal monumenten, Erfgoedpartners ondersteunt bestaande monumenteigenaren en sommige initiatieven blijven door gaten in de exploitatie afhankelijk van overheden. Er is duidelijk behoefte aan een professionele, frisse en onafhankelijke organisatie die ook nieuwe initiatieven verder kan helpen. Een integrale organisatie die cultureel erfgoed, duurzaamheid, ondernemerschap en maatschappelijke projecten verbindt en verder helpt. Juist dat, het verder helpen van initiatieven en bieden van continuïteit, willen we met Toukomst doen, zodat er over tien jaar financieel gezonde projecten zijn die het verschil maken en bijdragen aan de ambities van Nationaal Programma Groningen. Geef Groningers nu de kracht om door te pakken en te werken aan een sterk, ondernemend en verbonden Groningen. Dit gaan we realiseren door het parapluproject Roemte!. Vakonderwijs Om de sociaal-economische positie van Groningen te versterken is er, naast het verbinden van maatschappelijke projecten, meer nodig.

De ontwikkelingen van nieuwe richtingen in vakonderwijs, innovatie en ontwikkelingen van technologieën in de maakindustrie zijn belangrijk voor de toekomstige werkgelegenheid in de provincie. Het begint bij investeren in vakopleidingen, met name op vakgebieden waar nu tekorten zijn. Vervolgens zijn het stimuleren van lokaal vakmanschap en ontwikkelingen in de maakindustrie belangrijke kansen voor de toekomst. Via Toukomst willen we meer samenwerking realiseren tussen het onderwijs, het bedrijfsleven en de Groningse gemeenschap. Een samenwerking waar alle partijen in investeren, aan bijdragen en van profiteren. We zien al dat bedrijven samen investeren in nieuwe technologieën, zoals waterstof- en circulaire economie. Dit biedt 59

kansen om bedrijven te laten ontwikkelen en vooral te behouden in de provincie. Dat gaan we als Toukomstpanel verder brengen, Mit Mekoar. Door de sociaal-economische positie van Groningen te versterken willen we dat het Ommeland (ook) voor jongeren een goede plek blijft om te wonen en werken. We willen letterlijk zorgen voor meer verbinding door meer te ontsluiten: locaties worden met elkaar verbonden door middel van wandel-, fiets- en vaarroutes en vormen samen één agendaonderdeel van de Landschapswerkplaats (zie hoofdstuk 3.2 Mien Laand).

60

Parapluproject

Roemte!

Roemte! is een nieuwe organisatie van een kleine groep professionals die helpt met

Herbestemm en van erfgoed voor maatschappelijke initiatieven € 23.725.00 0,- waarvan: - € 22,5 miljoen voor Roemte! - € 1.225.000,- voor 5 onderdelen

vakkundige kennis over diverse vormen van huisvesting, over erfgoed en monumenten met haar specifieke werkwijzen en risico’s. De organisatie heeft de kennis en ervaring in huis om initiatieven uit te werken, zodat ze financieel gezond en dus toekomstbestendig georganiseerd worden. Hiermee waarborgt de organisatie dat het overheidsgeld goed geïnvesteerd wordt. Erfgoed Veel projecten en ideeën binnen Mit Mekoar gaan over het maken van fysieke plekken voor bijvoorbeeld samenkomst en ontmoeting. Plekken om te leren, om voorzieningen bij elkaar te brengen, recreatie en toerisme te stimuleren, meer werkgelegenheid te creëren of om kunst en cultuur te bieden. Vaak wordt de koppeling gelegd met het Gronings erfgoed, zoals borgen, oude herenboerderijen, landhuizen en kerken in het Ommeland. Plekken die een eigen verhaal vertellen en hiermee een stuk van de Groningse cultuur en geschiedenis laten zien. Veel van dit cultureel erfgoed kampt met achterstallig onderhoud, staat leeg of is op zoek is naar een (nieuwe) invulling. Groningers die voor hun initiatief op zoek zijn naar een bijzonder pand, of dat al gebruiken, moeten zelf veel dingen uitzoeken. Er is voor hen niet genoeg kennis en hulp toegankelijk en zaken worden vaak in ieder project afzonderlijk geregeld. Het gevolg is dat veel panden worden gekocht en/of beheerd door mensen en organisaties die niet altijd de kennis hebben 61

Dit is Roemte! Roemte! helpt Groningse initiatieven met het regelen van een passende plek en om met een financieel gezonde bedrijfsvoering aan de slag te gaan. Denk hierbij aan initiatieven voor kleinschalig toerisme, musea, een dorpshuis, een circulaire werkplaats, een cultuurplek of een bed & breakfast waar mensen met afstand tot de arbeidsmarkt een baan krijgen. Initiatieven die de provincie aantrekkelijker maken om er te wonen, werken en recreëren. Roemte! is de verbindende schakel voor bestaande ideeën en projecten. Maatschappelijke doelen en ondernemerschap worden gecombineerd en samen gehuisvest in panden en op plekken waar ze een aanvulling zijn voor hun omgeving. Dat kan in een monument zijn of een ander beeldbepalend gebouw.

om dit goed te doen. Voor het succes van een initiatief is het echter het beste als ze zich helemaal kunnen richten op de uitvoering. Dat is waarom Roemte! professionele ondersteuning biedt. Samenwerken Om initiatieven te verbinden is het belangrijk om een sterk netwerk te hebben. De organisatie van Roemte! maakt het mogelijk om nieuwe samenwerkingen aan te gaan en bestaande samenwerkingen te versterken. Roemte! moet bestaande expertise optimaal benutten en samenwerken met organisaties die er in de provincie al zijn voor erfgoed en monumenten, zoals Erfgoedprogramma, Groninger Monumentenfonds, Erfgoedpartners Groningen, Libau en Groninger Landschap. Organisatie De organisatie van Roemte! wordt gevormd door verschillende vertegenwoordigers: •

Roemte! vormt de verbindende kracht voor veel Toukomstprojecten, daarom wordt Toukomst stevig vertegenwoordigd.

•

Initiatiefnemers van een aantal projecten die vanuit hun kennis en kunde gevraagd zijn mee te denken.

•

Investeerders

•

Jonge Groningers die meedenken en -doen vanuit de behoeften van jongeren, ook in de vorm van stageplaatsen.

•

62

Een stuurgroep met Groninger inwoners (vanuit Toukomst).

De organisatie regelt het onderhoud en het beheer van de gebouwen, bijvoorbeeld met de hulp van huismeesters. Duurzaamheid Energiezuinig en klimaatneutraal restaureren en renoveren staat voorop in Roemte!. Daarbij wordt het behoud van de authenticiteit van het erfgoed meegenomen en worden circulaire materialen gebruikt. Panden worden goed geïsoleerd en gebruiken zo min mogelijk energie. Er wordt rekening mee gehouden dat de groene omgeving aantrekkelijk is voor planten, insecten en dieren. Roemte! verbindt de Groningse gemeenschap, ook op lokaal niveau. Dat doen we door: •

Groenopleidingen te betrekken in het onderzoek naar de circulaire mogelijkheden van monumenten, of andere beeldbepalende gebouwen of plekken met een maatschappelijke functie. Dit draagt bij aan de ambitie natuur en klimaat van Nationaal Programma Groningen.

•

Samen te werken met vakonderwijs bij renovatie, verduurzaming en onderhoud.

•

Mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt specifiek te benaderen.

•

Werkervaringsplekken te creëren in samenwerking met inpandige bedrijven.

•

Als professionele organisatie van Roemte! een startsubsidie in te zetten voor initiatieven vanuit de samenleving (anders dan bestaande Toukomstprojecten) die op zoek zijn naar een pand of plek.

63

Geld Roemte! is een nieuwe organisatie die geld investeert en waarin ook geld terugstroomt. Met een klein bedrag kunnen we veel investeren. Omdat de initiatieven financieel gezond moeten zijn komt er ook geld terug in de vorm van bijvoorbeeld huur, als een soort revolverend fonds. Daarnaast helpt Roemte! initiatieven bij het opstarten en moet er in de organisatie kennis zijn over gebouwen, onderhoud en exploitatie. We reserveren voor Roemte! in totaal 22,5 miljoen euro. Als Toukomst dit bedrag investeert dan kan er voor vijftien jaar circa 67 miljoen euro worden besteed. Naast het opzetten van Roemte! willen we dat de eerste initiatieven snel kunnen beginnen. Hiervoor reserveren we een bedrag van € 1.225.000,-. Adviesbureau draaijer+partners heeft ons geholpen bij de financiële onderbouwing om tot dit bedrag te komen (zie bijlage 1). Het doel van Roemte! is niet om winst te maken. Het doel is om verschillende vormen van huisvesting tegen een vriendelijk tarief aan te bieden, zodat iedere Groninger ruimte heeft om plannen verder te brengen. In principe wordt er gewerkt met tarieven die minimaal kostendekkend zijn, waardoor het investeringsbudget langzaam groeit.

64

Een duurzame investering en exploitatie staat voorop. We gaan investeren in energieneutrale en klimaatbestendige oplossingen, waardoor de vaste lasten dalen en exploiteren eenvoudiger wordt. We willen dat projecten laten zien dat ze de exploitatie zelf dragen en niet afhankelijk zijn van subsidie. Op die manier wordt de subsidie gebruikt als investering voor de lange termijn. Daarom krijgt een aantal Toukomstprojecten een bijdrage om hun plan verder uit te werken. Roemte! wordt opgezet met geld van Toukomst, ander overheidsgeld, subsidie van het Rijk, geld van landelijke fondsen (bijvoorbeeld VSBfonds, Stichting DOEN, Prins Bernhard Cultuurfonds) en Europese Investeringsbank.

Een doorkijkje naar 2040 Als we kijken in de toekomst zijn de bijzondere panden in de provincie over 20 jaar volop in (her)gebruik. Groningers kregen hulp van een organisatie, Roemte!, die losstaat van de overheid. Ze kregen hulp bij het uitwerken van het plan en praktische hulp bij de uitvoering van hun project. Het geld dat Roemte! investeerde, stroomde terug in bijvoorbeeld de vorm van huur, als een soort revolverend fonds. De Toukomstprojecten zijn een katalysator geweest voor andere projecten. De bijdrage van Toukomst is gebruikt om extra geld naar de provincie te halen en zorgt ervoor dat de provincie zonder subsidie een nog mooiere plek is om te wonen, werken en recreëren.

65

Project - onder parapluproject

Markante Kultuurhoezen voor iedere ommelander Samen met bewoners, gemeenten en sociaal-culturele organisaties wordt een aantal markante gebouwen verspreid over de provincie ontwikkeld tot Kultuurhoezen: samenwerkende laagdrempelige regionale culturele gemeentehuizen. Project 03. Markante Kultuurhoezen benut en behoudt markante leegstaande gebouwen als dorpshuizen, schoolgebouwen en gemeentehuizen. In een Kultuurhoes wordt vrijetijdsbesteding, ontmoeting, kunst- en cultuurparticipatie en leven lang leren voor jonge en oude Ommelanders gestimuleerd. Dit project versterkt de leefbaarheid en dorpsontwikkeling en maakt de woon- en leefomgeving aantrekkelijker voor bewoners, ondernemers en andere lokale partijen als de bibliotheek en de VVV. Er is ruimte voor veel activiteiten met name op het gebied van cultuur en kunst. Een Kultuurhoes verbindt mensen: het brengt cultuur dichterbij en maakt het voor iedereen toegankelijk. Bovendien worden mooie oude panden weer gebruikt. We willen dat in het uitgewerkte plan naast culturele activiteiten, ook andere activiteiten een plek krijgen in de markante leegstaande gebouwen. Wij reserveren een bedrag om het plan hiervoor verder uit te werken. Belangrijk aandachtspunt is dat het project zodanig ingericht wordt dat het niet afhankelijk is van subsidie. Nadat het plan is uitgewerkt wordt het verder begeleid binnen Roemte!. 66

Markante leegstaande gebouwen ontwikkelen tot laagdrem pelige regional e culturele gemeentehuiz en € 150.000,Publieks beoordel ing: 3,4 ⭐

Project - onder parapluproject

Nieuwe Zaaiplaatsen Project 16. Nieuwe Zaaiplaatsen is een mobiele, educatieve toekomstwerkplaats die langs vijftien leegstaande erfgoedplekken reist in de provincie Groningen. Samen met lokale gemeenschappen en scholen maken ze films of theater, doen aan kunst en filosofie, bouwen hutten met een architect, experimenteren met techniek, verbouwen voedsel en gaan in dialoog. De activiteiten vinden naschools en in de weekenden plaats. We vinden het een mooi project en erg positief dat het op jongeren is gericht. Het beslaat verschillende thema’s en we zien kansen om dit project te laten meedoen met allerlei andere Toukomstprojecten. Nieuwe Zaaiplaatsen kan volgens ons goed samenwerken met de projecten 03. Markante Kultuurhoezen, 13. Een kansrijke generatie en 49. Waterstofbanen. Het gereserveerde bedrag is een startbijdrage voor dit project. We vragen de initiatiefnemers cofinanciering te zoeken.

67

Mobiele, educatieve toekomstwerkplaats voor jonge Groningers € 475.000,Publieks beoordel ing: 3,6 ⭐

Project - onder parapluproject

Zo willen wij wonen: woonvormen voor ouderen In de provincie Groningen lopen verschillende bewonersinitiatieven om nieuwe duurzame manieren van wonen en leven voor ouderen te realiseren. Nieuwe woonvormen voor ouderen die zelfstandig wonen en tegelijk de wens hebben om te leven in een setting waar geborgenheid, veiligheid en ontmoeting centraal staan. De initiatiefnemers van project 18. Zo willen wij wonen zetten hun kennis en expertise in binnen Roemte!. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van Roemte! om financiën revolverend in te zetten en om de nieuwe woonvormen neer te zetten in Groningen. Het plan is om de komende vijf jaar acht nieuwe woonvormen te realiseren met hulp van de initiatiefnemers. Wij reserveren hiervoor een bedrag binnen Roemte!. Als panel vinden wij het belangrijk dat ouderen in hun omgeving kunnen blijven wonen. Er is nu nog een groot gat tussen de grote verzorgingshuizen en de eigen woonlocatie. Groningers die de projecten hebben beoordeeld herkennen zich in deze behoefte. Daarnaast is het een belangrijk project om eenzaamheid tegen te gaan. Wij willen daarom dat met een investering uit Toukomst minimaal acht woonprojecten gerealiseerd worden. Dit project wordt versterkt door het onder het parapluproject Roemte! te brengen en het heeft daarmee een grotere kans van slagen. Dat komt doordat het project gebruik kan maken van het hefboomprincipe binnen Roemte!.

68

Nieuwe duurzame manieren van wonen en samenleven voor ouderen € 300.000,Publieks beoordel ing: 4,4 ⭐

Wij reserveren een bedrag voor het ontwikkelen van de woonconcepten. Met daarin onder andere middelen voor hulp bij locatie- en marktonderzoek, het opstellen van een programma van eisen en exploitatieplannen. De acht woonprojecten kunnen goed gecombineerd worden met leegstaande panden. Verspreid over de provincie, kunnen ze hun kennis en ervaring delen en daarmee andere projecten verder brengen. Zo wordt het fundament gelegd voor nieuwe woonvormen voor ouderen. De uitvoering op grote schaal laten we over aan bijvoorbeeld woningbouwcorporaties, investeerders, beleggers en zorgverzekeraars.

69

Project - onder parapluproject

ERFGOUD en Het Golden Raand Fonds Stad en Ommeland zijn rijk aan prachtig erfgoed: kerken, wierden met woningen, scholen, pakhuizen, fabrieken, boerderijen en borgen. Het doel van project 39. ERFGOUD is karakteristieke gebouwen een nieuwe functie te geven. Project 40. Het Golden Raand Fonds zorgt voor toekomstbestendige huisvesting voor musea en andere culturele instellingen in het Ommeland. We willen zoveel mogelijk de bestaande locaties in stand te houden. Kleine musea hebben nog onvoldoende basis, ondersteuningsstructuur, capaciteit en middelen. De wens is om juist de kleinere instellingen een goede basis te geven en toekomstbestendig te maken door bestaande locaties in stand te houden. Met name op plekken waar bezoekers cultuur en geschiedenis kunnen proeven. Beide projecten bergen een schat aan expertise en informatie over het cultureel erfgoed en de musea in Groningen. Om de Groningse identiteit te behouden vinden we het belangrijk het vele culturele erfgoed en de musea (be)leefbaar en toegankelijk te maken. Het openstellen van erfgoed en het behoud van musea bevordert kleinschalig toerisme en betekent meer werkgelegenheid. Het is belangrijk dat musea een steuntje in de rug krijgen omdat de exploitatie fragiel is. Beide initiatieven vragen we mee te doen bij het uitwerken van het parapluproject Roemte!.

Juist waar het gaat om het herstellen en exploiteren van historisch waardevolle gebouwen, musea en culturele instellingen willen we de kennis en kunde van deze initiatieven gebruiken. De projecten worden geen eigenaar van de organisatie, ze helpen bij het 70

Expertis e behouden in cultureel erfgoed en musea Investering uit de paraplu Publieks beoordel ing: ERFGOUD 3,8 ⭐ Het Golden Raand Fonds: 3,2 ⭐

uitwerken. Wij adviseren de financiële middelen voor het leveren van expertise en de inventarisatie van panden te reserveren binnen het parapluproject. Nadat het plan is uitgewerkt wordt het project verder begeleid binnen Roemte!.

71

Project - onder parapluproject

Stee(vast) in de regio In een Stee kun je ontmoeten, werken, ontwikkelen en ontspannen. Het is een initiatief om historische leegstaande gebouwen een nieuwe bestemming te geven en in te zetten als ontmoetingsplek voor inwoners, ondernemers en toeristen. In een Stee worden stageplekken aangeboden en is er wederzijdse kennisdeling met andere culturen en de omgeving. Project 45. Stee(vast) in de regio past heel goed in het parapluproject Roemte!. Het is een mooi voorbeeld van een gemeenschappelijke multifunctionele plek waar zoveel behoefte aan is. Daarnaast is het een motiverend en verbindend project waar naar de behoefte van de medemens gekeken wordt. Als dat professioneel gebeurt, voegt het echt iets toe aan het aanbod in de provincie. Wij vinden het belangrijk dat het project een aanvulling is op de dorpshuizen en geen ‘doorsnee dorpshuis’ wordt met een standaard concept voor de hele provincie. De Stee’s moeten de dorpshuizen ook niet in de weg zitten. We zien in Stee(vast) in de regio een multifunctionele rol voor het samenbrengen van inwoners (jeugd en ouderen), ondernemers en kleinschalig toerisme. Wij reserveren een startbijdrage om het projectplan uit te voeren. Daarbij is voor de korte termijn een startbudget nodig om het eerste project, Aletta Huis van Stee(vast) in de regio, verder te brengen.

Belangrijk aandachtspunt is dat er ook zelf geïnvesteerd wordt met eigen tijd en geld van de initiatiefnemers. Als dat is uitgewerkt kan Stee meteen gebruik maken van de diensten van Roemte!. 72

Ontmoetingsple k voor toerist, ondernemer en inwoner € 100.000,Publieks beoordel ing: 3,1 ⭐

Idee - onder parapluproject

Groene Stad Groningen Het idee van Groene Stad Groningen is om meer ‘groene daken’ te maken. Een groen dak biedt voeding voor insecten, zorgt voor isolatie, neemt hemelwater op zodat riolen niet overbelast worden en kan positief bijdragen aan de mentale gezondheid van bewoners. Wij zien in dit project de aanvulling op de ambitie natuur en klimaat van Nationaal Programma Groningen. Het project is echter niet geheel vernieuwend, omdat het realiseren van groene daken al vanuit de gemeente Groningen wordt gesubsidieerd. Als Toukomstpanel willen we het project breder trekken dan de gemeente Groningen, door het idee mee te nemen in andere Toukomstprojecten. Met het gereserveerde geld willen we zoveel mogelijk panden binnen Roemte! van groene daken voorzien.

73

Groene daken op de huisvesting van Roemte!

€ 200.000,-

Project - reservering

Een kansrijke generatie: de toekomst van Groningen Project 13. Een kansrijke generatie biedt het onderwijs - vanuit een grote groep vakmensen en lokale bewoners - een praktijkgericht lesprogramma aan. Uit de schoolbanken en in de praktijk aan de slag, bijvoorbeeld: in de natuur, op het gebied van beweging, voeding, techniek, theater, sociale competenties en werk. Groningers vinden het belangrijk dat kinderen naast kennis ook zelfkennis opdoen. Als scholen hierin meer ondersteunen, begrijpen de kinderen zichzelf en de wereld om hun heen beter. Het is een directe investering in de kinderen, gedurende een langere periode. Doordat het aanbod uitgebreid is, is er voor ieder kind een interessante les. Zij krijgen de kans om hun talent te ontwikkelen en hun horizon te verbreden. We willen gelijkwaardigheid en gelijke kansen in het onderwijs stimuleren en vinden daarom dit programma voor scholen heel goed. Het is een aanvulling op het huidige digitale onderwijs om binnen een praktijkomgeving te leren. Voorwaarde is dat het wel overal in Groningen kan en aantrekkelijk blijft voor kinderen. Wij begrijpen dat er binnenkort binnen Nationaal Programma Groningen al gewerkt wordt aan het provinciebreed opzetten van een vergelijkbaar initiatief, waarbij kinderen ook een verrijkte schooldag aangeboden krijgen (Tijd voor Toekomst).

Wij vinden dat de initiatiefnemers van dit project daar nauw mee moeten samenwerken, zodat er zoveel 74

Praktijkgericht lesprogram m a voor het basisonderwijs 2 miljoen euro Publieks beoordel ing: 4,2 ⭐

mogelijk Toukomst-geld beschikbaar is om kinderen extra onderwijs aan te bieden. Ook vinden wij dat het ministerie van Onderwijs, de provincies en de betrokken gemeenten betrokken moeten zijn als cofinanciers, omdat onderwijs een reguliere onderwijstaak is. We vragen de initiatiefnemers bovendien om rekening te houden met het basisonderwijs en een verbreding te onderzoeken naar hoe ervoor gezorgd wordt dat minderheidsgroepen mee kunnen doen. Belangrijk is dat kinderen van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt kennismaken met beroepen waar werk in is, bijvoorbeeld hout- of metaalbewerking. Dat kan op de basisschool en in relatie met vakonderwijs. Daarmee draagt het project bij aan het huidige tekort aan vakmensen.

75

Project - reservering

Nieuw vakmanschap Het doel van project 17. Nieuw Vakmanschap is samen leren, werken en ondernemen om de maakindustrie in Stadskanaal en omgeving te versterken. Dit wordt op verschillende manier mogelijk gemaakt: doordat bedrijven gezamenlijk innoveren, doordat onderwijsinstellingen aantrekkelijk ambachtsonderwijs aanbieden en ten slotte door het opzetten van een doe- en maak-museum waar iedereen welkom is om de combinatie van leren en werken te beleven. Dit vernieuwende project, dat jonge Groningers op verschillende manieren laat kennismaken met vakmanschap, is een mooie aanvulling op wat er al is. Het hoeft niet helemaal op subsidie te draaien, omdat bedrijven hieraan mee kunnen betalen. Nieuw Vakmanschap creëert een nieuw soort broedplaats. Dit kan een kans zijn voor de gebieden aan de randen van de provincie die het op eigen kracht moeten doen. Ook jong ondernemerschap zou een belangrijke plek moeten krijgen in dit project, zodat beginnende mbo’ers kunnen zien en leren hoe anderen een bedrijf opzetten. Voor een bloeiende economische toekomst is vakmanschap een voorwaarde. Het is belangrijk dat bedrijven betrokken zijn en dat die bedrijven zelf investeren. We willen met Toukomst niet meebetalen aan extra vaklokalen of innovatiewerkplaatsen, het gaat ons om de koppeling tussen bedrijven en onderwijs.

Wij willen dat onderwijs gekoppeld wordt aan het echte werkende leven: ‘je wilt niet je hele leven in een vaklokaal werken, je wilt kennis maken met de verschillende beroepen’.

76

Leren, werken en ondernem en in de maakindustrie 3 miljoen euro Publieks beoordel ing: 4,1 ⭐

Het is een project met hoge investeringskosten en te groot voor Toukomst alleen. Daarom moet er ook andere financiering gezocht worden. In totaal reserveren wij een bijdrage van 3 miljoen euro uitrol van het project in de provincie Groningen. Daarvan reserveren we een bijdrage van € 300.000,- voor het opzetten en uitvoeren van het project in de regio Stadskanaal. Het is mooi als dit project op andere plekken in de provincie wordt herhaald en daarom is het belangrijk dat het kopieerbaar is. Verken hierbij ook de koppeling met de andere onderwijsprojecten in Toukomst 13. Een kansrijke generatie en 16. Nieuwe Zaaiplaatsen.

77

Project - reservering

Kunst in de zorg Project 19. Kunst in de Zorg draagt bij aan het verbeteren van het zorgaanbod door het

Kunst in de zorg tegen eenzaamheid en voor een sneller herstel 1 miljoen euro Publieks beoordel ing: 3,2 ⭐

gebruiken van kunst. Kunst is belangrijk omdat het mensen bij elkaar brengt: niks is leuker dan met z’n allen aan iets moois werken. Door de komst van corona is eenzaamheid bijvoorbeeld heel zichtbaar geworden. Investeren in Kunst in de Zorg is een investering om eenzaamheid tegen te gaan en sneller te herstellen. Dat is een mooi uitgangspunt, of het initiatief nou van burgers of van zorgaanbieders komt. Kunst in de Zorg is het eerste initiatief in Groningen dat ziekenhuisbestuurders, onderzoekers, financiers en professionele kunstenaars met elkaar verbindt. We willen een bijdrage leveren om dit project op te starten en dat willen we als cofinanciering in samenwerking met het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) doen. Artlab is daarbij het startproject. Artlab biedt een toevluchtsoord voor patiënten en personeel in het UMCG om creatief te zijn en om workshops te volgen. Een plek waar ze zich kunnen losmaken van de waan van de dag en tot nieuwe perspectieven kunnen komen. Voor het aanbieden van Kunst in de Zorg is een brede blik belangrijk. Tijdens de loop van het project moet actief gewerkt worden aan het zekerstellen van een goed vervolg uit andere geldbronnen, omdat het langetermijndoel is om Kunst in de Zorg duurzaam in te richten. De meerwaarde van Kunst in de Zorg moet aangetoond worden aan de zorgverzekeraars, zodat zij er bij het vervolg aan meebetalen.

78

‘Kunst verbindt mensen en herinneringen en zorgt ervoor dat de dagelijkse zorgen om zorg of ongemakken even vergeten worden.’ (publieksbeoordeling)

Project - reservering

Waterstofbanen in de maakindustrie Dit project is een echte kans voor de ‘toukomst’. We moeten in de toekomst fossiele brandstoffen afbouwen en project 49. Waterstofbanen in de maakindustrie is een welkome aanvulling op zon- en windenergie. Het is erop gericht dat waterstof onze regio op verschillende manieren een belangrijke impuls geeft: een betere beschikbaarheid van waterstof als milieuvriendelijke brandstof, het zorgt voor werkgelegenheid en we halen er kennis en kunde mee naar onze regio. Door de kennis en ervaring van het regionale midden- en kleinbedrijf op het gebied van gassen en technische installaties, zijn er voor Groningen enorme kansen om als waterstofregio te ontwikkelen en om hier samen met energiecoöperaties, bedrijven en onderwijsinstellingen aan te werken. Wij zien een vernieuwend project dat Groningen op de kaart zet waar het gaat om waterstof. Bovendien is het positief dat de aardgaslocaties worden hergebruikt en de mobiliteit wordt versterkt. Als Toukomstpanel willen wij met dit project werken aan de energietransitie, zorgen voor meer banen en stageplaatsen in de maakindustrie en zorgen voor meer verbinding met het onderwijs. Meer samenwerking en draagvlak zal dit project in de uitvoering stevig neerzetten. Daarom adviseren wij om te kijken naar een koppeling met project 16. Nieuwe Zaaiplaatsen.

Wij willen graag dat hergebruik van machines en materialen toegevoegd wordt aan het project en kritisch bekeken wordt of het nodig is om nieuwe machines aan te 79

Groningen ontwikke len als waterstofregio 5 miljoen euro Publieks beoordel ing: 4,0 ⭐

schaffen. Maak een stap richting de economie van de toekomst en door te recyclen. Een eerste stap in dit project is om midden- en kleinbedrijven (mkb) te verenigen in een platform met expertise. Het project vraagt nog wel om verdere uitwerking. Wij denken dat dit in samenwerking moet met een diverse groep mkb-ondernemers uit de regio die met waterstof bezig zijn. Het project moet een aanvulling zijn op de projecten die met het recent binnengehaalde Europese geld gestart kunnen worden.

80

Project - reservering

Groningen werkt circulair; we maken het zelf wel Met project 50. Groningen werkt circulair wordt een duurzame keten in en rondom Groningen opgebouwd. In deze keten wordt kleding, meubels, plastic en ander afval gerecycled in nieuwe en innovatieve producten. Het project zoekt samenwerkingspartners als kringlooporganisaties en creëert opslag- en werkplaatsen waar wordt gewerkt en geleerd. Hier is plaats voor bijvoorbeeld studenten, werkzoekenden en mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. We zien in dit initiatief meerdere voor Toukomst belangrijke uitgangspunten terugkomen, waaronder het maken van verbinding en nieuwe samenwerkingen. Ook het ontwikkelen van circulaire werkplaatsen die de werkgelegenheid verhogen en ruimte bieden voor praktijkervaringsplaatsen voor studenten van vakopleidingen. Circulaire opslag- en werkplaatsen hebben grote locaties nodig. Dit project heeft een mooie verbinding met het delen van kennis in project 03. Kultuurhoezen of met andere multifunctionele ontmoetingsplekken. We reserveren vanuit Toukomst een bijdrage voor het onderdeel dat over textiel gaat. Dat onderdeel vinden we namelijk heel concreet en kan snel starten. Als het haalbaarheidsonderzoek klopt en het project goed draait is er ook ander (Europees) geld te vinden om de andere onderdelen uit te voeren.

In het haalbaarheidsonderzoek moet gekeken zijn naar verbindingen met andere initiatieven op dit gebied. We reserveren een 81

Alle schakels in een circulaire productieketen verbonden 1,2 miljoen euro Publieks beoordel ing: 4,2 ⭐

maximale bijdrage voor de opstart, ontwikkeling en ondersteuning van het textiel-gedeelte van dit project. Voorwaarde is dat in het uiteindelijke projectplan ondernemers zelf meebetalen en dat er ander nationaal en Europees geld als cofinanciering wordt gebruikt.

Een doorkijkje naar 2040 In 2040 kijkt iedereen naar Groningen als het gaat om circulariteit. Wat we in Groningen nodig hebben wordt in Groningen gemaakt: kleding, meubels en huizen van afvalmateriaal of van wat hier groeit en bloeit. Overal in de provincie wordt ingezameld, geproduceerd, verbouwd, hergebruikt, gewerkt en verkocht.

82

Project - reservering

Kansen voor kinderen uit gezinnen in armoede Helaas is armoede nog steeds een groot probleem in de provincie Groningen. We willen als Toukomstpanel een bijdrage leveren aan de oplossing van dit probleem door samenwerking tot stand te brengen tussen bestaande hulpverleners en de initiatiefnemers van project 54. Kansen voor Kinderen uit gezinnen in armoede. Een investering in dit project is een investering in de toekomst, in gelijke kansen en mogelijkheden voor iedere Groninger. Als je in Groningen woont, dan hoor je erbij. Welzijnsorganisaties en gemeenten selecteren 1000 gezinnen die elk een vaste coach krijgen en een gezinsbudget van € 2.500,-. We willen dat bij de uitwerking nog een keer goed bekeken wordt dat er echt maar één coach komt per gezin en niet drie verschillende specialisten. Daarnaast willen we dat er goed wordt samengewerkt met alle gemeenten, zodat het gezin als geheel gecoacht wordt en niet elk gezinslid apart. We willen voorkomen dat er drie euro wordt uitgeven om één euro bij de mensen te krijgen. Als Toukomstpanel vinden we het ontzettend belangrijk om deze verandering op gang te krijgen.

83

Investeren in gelijke kansen en mogelijkheden 5 miljoen euro Publieks beoordel ing: 4,4 ⭐

Project - reservering

Elk dorp zijn eigen voedseltuin Dankzij project 07. Elk dorp zijn eigen voedseltuin heeft in 2040 elk dorp en elke stad in Groningen zijn eigen voedseltuin. Voedseltuinen zijn plekken die door professionele tuinders beheerd worden en waar samen met de bewoners bepaald wordt wat er wordt verbouwd. Het is een belangrijk project omdat er goed voor de natuur gezorgd wordt, het zorgt voor meer biodiversiteit en het heeft een positieve invloed op de verbinding tussen mensen. Daarbij leren kinderen meer over een gezonde levensstijl. Wij reserveren door dit project een bedrag vanwege de sterke sociale component die het heeft en omdat het tegelijkertijd meerdere doelen bereikt. De voedseltuinen staan centraal, waarbij aandacht is voor scholieren, jongeren, biologisch tuinieren, kennisdeling, gezondheid en een versterking van natuur en landschap. De centrale organisatie kan in project 03. Kultuurhoezen of op een andere multifunctionele plek. De fysieke grond voor de voedseltuin kan dan verderop zijn. Eventueel kan het parapluproject Roemte! helpen bij het verwerven van grond. Het project moet wel aanhaken bij lokale overheden en initiatieven en verbinding zoeken met landbouwscholen en sociaal werk. Wij adviseren ook contact te leggen met project 09. Groningen Groen en Duurzaam: Agrifuture.

Samen met de initiatiefnemers kan worden gekeken naar vernieuwende toepassingen voor de voedseltuinen met oog op een duurzaam klimaat. We zien een mooie verbinding met het oogstfeest. Omdat hier een sterke link ligt met natuur en land, hebben we dit verder beschreven in hoofdstuk 3.2 Mien Laand. 84

Iedere stad en elk dorp in Groningen een eigen voedseltuin € 400.000,Publieks beoordel ing: 4,3 ⭐

We willen graag een aantal initiatieven helpen bij het realiseren van hun tuinproject. In totaal reserveren we maximaal € 325.000,- voor zeven proeftuinen. Voorwaarde is dat er professionals meedoen om de vrijwilligers te begeleiden en dat die ervoor zorgen dat andere initiatieven ervan leren. Ook reserveren we € 75.000,- voor het eerste oogstfeest.

85

Idee - reservering

Filosofie voor elke leerling in Groningen

Het vak filosofie voor alle middelbare scholieren in Groningen

Dit plan biedt de mogelijkheid om met behulp van een ervaren filosofiedocent het vak filosofie een jaar lang op te zetten en minimaal een jaar aan te bieden op de middelbare school. Het vak filosofie is belangrijk om te leren hoe je zelfstandig een standpunt vormt en om logisch te beredeneren. Het vak wordt toegankelijk gemaakt voor alle leerlingen, op alle niveaus. Op basisscholen waar geen filosofie wordt gegeven komt een ondersteunend pakket waarmee docenten getraind worden om filosofieles te geven. € 200.000,-

Wij reserveren een bijdrage voor de planuitwerking, het opzetten van de samenwerking en met name het opleiden van interne docenten. Het is goed voor de ontwikkeling van de kinderen, zeker in een tijd waarin het belangrijk is de discussie te voeren op basis van feiten in plaats van ongefundeerde meningen. Kritisch durven nadenken en meningen kunnen onderbouwen is een belangrijke vaardigheid.

86

Idee - reservering

Burgerhart Groningen Bij hartfalen telt elke seconde. Daarom plaatst project BurgerHart Groningen 2.500 AED’s bij burgerhulpverleners in de provincie, verzorgt het project voorlichting en evalueert alle reanimaties om een optimaal levensreddend burgernetwerk te ontwikkelen. Daarnaast stimuleert het project zorg voor elkaar en de bewustwording hiervan. Wij vinden dat iedereen recht heeft op gelijke kansen, ook bij hartfalen en daarom willen wij investeren in dit project. We reserveren hiervoor een bijdrage voor het eerste gedeelte. Er moet dus ook ander geld gevonden worden, onder andere bij de overheid en daarom vragen wij de initiatiefnemers aan te sluiten bij bestaande initiatieven en te ondersteunen met EHBO-cursussen.

87

BurgerHart Groningen: een levens reddend netwerk 1 miljoen euro

Idee - reservering

Route 2040 Route 2040 is een programma waarin agrarische jongeren bouwen aan het toekomstbestendig maken van het voedselsysteem in Groningen. Tijdens Route 2040 mag de jonge ondernemer bouwen aan zijn of haar (idee voor een) eigen onderneming in Groningen binnen de agrarische sector. Met het programma verdiept de ondernemer zich in de volgende drie elementen: de ondernemer, de omgeving en het product. Het programma is ingericht met masterclasses, werkbezoeken en individuele ondersteuning. Bedrijven, scholen en maatschappelijke organisaties werken samen om kennis en input te leveren. Vanuit het Toukomstpanel dragen we graag bij aan dit project. Het is een kans om meer boeren duurzaam te laten werken. Steeds meer jonge mensen willen zich hierin verdiepen. Om de link met de praktijk te versterken adviseren wij dat er veel meer partijen op agrarisch gebied aansluiten. Een eerste stap is een verbinding te leggen met Toukomstproject 09. Groningen Groen en Duurzaam: Agrifuture.

88

Jonge agraris che ondernemers bouwen aan nieuwe duurzame oplossingen € 200.000,-

Idee - reservering

Nu leren wat later is

Leren in de praktijk € 200.000,-

Met dit project krijgen leerlingen in de groepen 7 en 8 twee jaar lang elke week onder schooltijd les van gastdocenten. Beroepen van verschillende onderwijsniveaus uit de regio komen aan bod. Excursies naar de werkplek vormen een wezenlijk onderdeel van de vakken. De verschillende vakgebieden worden verkend door zoveel mogelijk zelf aan de slag te gaan met ‘het echte werk’. Doordat zij samen met de gastdocenten hun vak kunnen uitoefenen en hen alles kunnen vragen, verplaatsen zij zich elke week weer opnieuw in een interessant deel van de wereld om zich heen. Hiermee kunnen kinderen in de praktijk zien wat ze kunnen en daarmee wat ze willen worden. Het project sluit aan op de huidige maatschappelijke discussie en draagt bij aan de toekomst door te investeren in de kinderen. Het project heeft nu een breed karakter. Zorg bij de verdere uitwerking dat de specifieke toepassing voor Groningen, de Groningse identiteit, wordt meegenomen in dit project. Daarbij is ons advies om verbinding te zoeken met project 13. Een kansrijke generatie: de toekomst van Groningen.

89

“In de leeftijdsfase van 9-13 jaar hebben kinderen nog volop vragen over hun toekomst. Tegelijk krijgen ze het besef bij welke sociale klasse ze horen en ze sluiten beroepen uit die daar niet bij horen.” – Initiatiefnemer/stichting IMC Weekendschool

Project – reservering

Nieuwe democratie in Groningen: ‘Steendammen’ Project 51. Nieuwe democratie in Groningen: ‘Steendammen’ gaat over de betrokkenheid van burgers en burgerinitiatief. Als Toukomstpanel ondersteunen we deze gedachte. In het Groningse Steendam is ‘Steendammen’ een beproefd praktijkgericht recept geworden onder de werktitel VanOnderen!. Hier kunnen andere dorpen van profiteren. Dat de initiatiefnemers dit met een groot budget voor professionele ondersteuning willen uitrollen in iedere gemeente, daar kunnen wij ons niet in vinden. ‘Steendammen’ focust zich op het van onderaf inventariseren van wensen over leefbaarheid, om bewoners een serieuze positie te geven ten opzichte van overheden. Wij zien dat het dorp met zelfredzaamheid een stem krijgt. Daarom vinden wij als panel dat dit een aanpak is die door burgers moet worden opgepakt, zonder daar extra geld in te steken. Tegelijk adviseren wij overheden nadrukkelijk om burgers meer te betrekken bij onderwerpen die burgers direct raken. We merken dat het vertrouwen in de overheid moet worden hersteld, daarom hebben we dat in dit advies opgenomen als aanbeveling. Omdat de initiatiefnemers van dit project deze aanpak uitdragen, reserveren we toch een bijdrage van € 25.000,- die de initiatiefnemers kunnen investeren in hun lopende projecten. Bijvoorbeeld voor het vervolmaken of verspreiden van het handboek VanOnderen!.

Zo willen we de initiatiefnemers aanmoedigen om hun manier van werken en hun succes te delen met andere dorpen en gemeenten. 90

Daadkrac ht organis eren van onderaf € 25.000,Publieks beoordel ing: 3,1 ⭐

Project – reservering

Noord-Nederland verbindt Europa Project 31. Noord-Nederland verbindt Europa gaat over het verkorten van de reisafstand tussen Noordoost-Nederland en Europa om de regio economisch aantrekkelijker te maken. Met dit project wordt gestimuleerd dat binnen nu en drie jaar de aanleg van de Nedersaksenlijn start. Goede verbindingen zijn een voorwaarde voor alle Toukomstprojecten. Of het nou gaat om bereikbaarheid dankzij nieuwe treinverbindingen of om goed internet in de hele provincie. De overheid moet ervoor zorgen dat iedereen in Groningen hier toegang toe heeft. We vinden dat de vijftien kilometer die nog ontbreekt voor de Nedersaksenlijn erbij moet en dat er een goede verbinding moet komen met de Randstad. Bij de aanleg van snel internet in de provincie mogen buitengebieden niet achterblijven. Zeker nu in de coronatijd, met online lessen en thuiswerken, zien we dat goed internet een basisbehoefte is. Wij reserveren € 25.000,- om een regelaar aan te stellen die ervoor zorgt dat het geld voor de Nedersaksenlijn er komt vanuit overheden.

91

Goede en snelle verbindingen door de Nedersaks enlijn € 25.000,Publieks beoordel ing: 4,1 ⭐

Project – reservering

Revalidatie Expertisecentrum Met project 58. Revalidatie Expertisecentrum komt er in Groningen een neurorevalidatiecentrum. Een plek waar alle relevante disciplines, bedrijven en instanties onder één dak hulp bieden aan mensen met een niet-aangeboren neurologische aandoening. Zo komt kennis beschikbaar en dragen de kwaliteiten van de Groningse leefomgeving bij aan heling van aandoeningen. Groningers staan positief in dit project. Hierdoor krijgt een groep mensen met beperkingen (h)erkenning in de Groningse maatschappij. Het is een project met veel potentie voor revalidatie dichtbij en specialistische kennis op maat, als aanvulling op wat UMCG Centrum voor Revalidatie al doet. Het project heeft ook potentie voor het deel dat gaat over technische oplossingen. In samenwerking met bedrijven en onderwijs starten projecten om nieuwe en bestaande hulpmiddelen te ontwikkelen en te verbeteren, zoals het doorontwikkelen van het exoskelet, robotica of het 3D-scannen en -printen van ortheses. In overleg met onder meer Hanzehogeschool, Noorderpoort, Alfa College en Rijksuniversiteit Groningen wordt gewerkt aan concrete oplossingen om de regio Groningen veerkrachtig te maken. De initiatiefnemers moeten hulp krijgen om dat deel van het project verder uit te werken.

Er zijn namelijk veel landelijke en regionale subsidies (bijvoorbeeld EFRO-proeftuinen) waar dit uit betaald zou kunnen worden, of waarbij deze initiatiefnemers kunnen aansluiten. Wij reserveren een bijdrage voor verdere uitwerking en cofinanciering voor deelname aan een ander programma. Dan kan dit project serieus meedraaien in een ander project. 92

Neuro-revalidatie en specialis tisc he kennis onder 1 Gronings dak € 100.000,Publieks beoordel ing: 3,9 ⭐

4. Het vervolg van Toukomst In dit advies hebben wij onze keuzes beschreven voor de projecten die volgens ons het beste bijdragen aan de toekomst van Groningen. Daarnaast hebben we gesproken over de manier waarop projecten gerealiseerd kunnen worden. In onze gesprekken kwam regelmatig naar voren dat we ons zorgen maken over de uitvoering en dat het niet recht zal doen aan de positieve energie van Toukomst. Het viel ons namelijk op dat veel projecten eerst nog verder uitgewerkt moeten worden voordat ze echt kunnen beginnen. In die uitwerking moet terug te zien zijn dat de initiatiefnemers na hebben gedacht over het leggen van dwarsverbindingen. Over hoe je elkaar kunt versterken, hoe je bij kunt dragen aan het proces van de ander en andersom. In onze ogen vragen deze projecten om multidimensionale samenwerking en een unieke aanpak, in lijn met de manier waarop Toukomst het afgelopen jaar gelopen is. Daardoor wordt het eindresultaat beter. Vandaar dat we de volgende adviezen meegeven voor de volgende fase.

4.1

De volgende fase

Uniek aan Toukomst, en volgens ons één van de belangrijkste succesfactoren, is dat de inwoners van Groningen een volwaardige, serieuze rol hebben. Groningers hebben de projecten ingediend, gebundeld en beoordeeld. Het zou de inzet van Groningers tekortdoen als zij niet net zo’n belangrijke rol krijgen bij het verder uitwerken en uitvoeren van de Toukomstprojecten. Zorg er daarom voor dat naast dat de oorspronkelijke indieners een belangrijke rol krijgen (wat eigenlijk vanzelfsprekend is), ook andere Groningers een rol

93

‘Toukomst gaat over verbinding’

krijgen. Onderschat niet de energie van de Groningers om gezamenlijk het vliegwiel van het Toukomstbudget zo groot mogelijk te laten zijn. Voldoende draagvlak bij inwoners in de omgeving is heel belangrijk. Met het geven van een positief advies hebben grond- en pandeigenaren altijd zeggenschap en beslissen wij nooit over andermans bezit. Het is dan ook vanzelfsprekend dat grond- en pandeigenaren nauw betrokken worden bij de uitvoering van de Toukomstprojecten. Daarbij hebben we met Toukomst te maken met de geldende regels voor ruimtelijke ordening en besluitvorming rond bijvoorbeeld bestemmingsplannen. Betrek jongeren Onze jeugd is de toekomst. Wij adviseren om jongeren blijvend te betrekken bij Toukomst, ook als dit soms wat extra moeite kost. Doe dit bijvoorbeeld door aan te sluiten bij de JongerenTop of door hen actief uit te nodigen bij het uitwerken en uitvoeren van de Toukomstprojecten. Benut het Toukomstpanel In lijn met de vorige twee punten zit onze rol in het Toukomstproject er wat ons betreft nog niet op. Wij blijven graag beschikbaar om als burgerpanel mee te denken en te adviseren, bijvoorbeeld over de uitwerking van Toukomstprojecten of het actualiseren van het programmaplan. Hierbij kunnen we ons ook voorstellen dat bepaalde panelleden los bevraagd worden als er behoefte is aan bepaalde kennis.

Als Toukomstpanel hebben we ons de afgelopen drie maanden verdiept in Toukomst en wij denken dat de slagkracht van Toukomst groter wordt als van dit aanbod gebruik wordt gemaakt.

94

Behoud het team van Toukomst We hebben gemerkt dat het team van Toukomst gelukt is om met een vernieuwende aanpak duizenden Groningers bij Toukomst te betrekken, zelfs tijdens de corona-pandemie. Wij adviseren om het team van Toukomst in stand te houden en het team het vertrouwen en mandaat te geven om ook de uitvoering op een Toukomst-waardige manier uit te voeren. Samen, van onderaf, innovatief en met lef. Kennisdelen We zoeken samenwerking in kennisdeling. We vinden het belangrijk dat de Toukomstprojecten hun eigen verhaal vertellen en dat de kennis die binnen de projecten wordt opgedaan, ook zo veel mogelijk wordt gedeeld met anderen zodat iedereen hier gebruik van kan maken. Dit zou moeten gebeuren via de website van Toukomst, met makkelijk te benaderen contactpersonen per thema. Zo delen we de kennis, zoeken we samenwerking, zonder het bureaucratisch en log te maken. Samenwerken Samenwerken aan een goede toekomst van Groningen, daar gaat Toukomst over. We willen een sterke, blijvende samenwerking vormgeven tussen verschillende Toukomstprojecten en met andere initiatieven, ondernemers, bedrijven, overheidsinstellingen en organisaties. Het team van Toukomst moet als een spin in het web al deze mensen bij elkaar brengen en houden. Samen staan we sterker! Duurzaamheid Met de Toukomstprojecten helpen we de provincie op weg naar een mooie toekomst.

We zien dat deze toekomst bijvoorbeeld door de klimaatverandering onder druk kan komen te 95

staan. Onderwerpen als duurzaamheid en hergebruik van materialen komen in veel projecten terug. Daarom moet de CO -uitstoot van de projecten altijd zo laag mogelijk zijn. 2

Bijvoorbeeld door stenen en groen te combineren, om uitstoot te compenseren en ervoor te zorgen dat er weer meer insecten, dieren en bloemen - die we vroeger vaker zagen terugkomen in het landschap. Cofinanciering 100 miljoen euro klinkt als veel geld en toch is het bij lange na niet voldoende om alle projecten van de burgers binnen Toukomst te realiseren. Vandaar dat het voor projecten belangrijk is om andere vormen van (co)financiering voor elkaar te krijgen. Dit kan door met partners die dezelfde doelen nastreven een financiering te regelen, of dankzij subsidies uit bijvoorbeeld Brussel of Den Haag. Het team van Toukomst moet de initiatiefnemers hierbij ondersteunen. Werkgelegenheid Het geld van Toukomst dat we investeren in onze provincie moet niet alleen de provincie mooier en beter maken. We investeren met deze projecten ook direct in werkgelegenheid. Voor nu (als het gebouwd wordt) en juist ook voor de toekomst (als er elk jaar een voorstelling is).

96

4.2

Randvoorwaarden voor Toukomst

Toukomst is een enorme kans om iets heel moois te doen voor de toekomst van Groningen en in ons advies hebben we beschreven hoe dit volgens ons het beste gedaan kan worden. Er is echter meer nodig om ervoor te zorgen dat de Toukomstprojecten blijvend effect hebben. Daarom willen we nog vier onderwerpen meegeven als belangrijke aandachtspunten aan het bestuur van Nationaal Programma Groningen. Vertrouwen Groningers hebben na jaren van gaswinningsproblemen minder vertrouwen in de overheid. Tegelijkertijd zien we dat de overheid burgers nog steeds te weinig betrekt bij veranderingen in de leefomgeving en door de herindelingen in de provincie zijn de gemeenten steeds groter geworden. Intussen willen inwoners wel meepraten en meedoen. In de hele provincie is behoefte aan nieuwe vormen van inspraak. Het Toukomstproject als geheel, en ons als Toukomstpanel in het bijzonder, is hier een mooi voorbeeld van. Er zit zoveel kennis en energie bij de bevolking, dat moeten we gebruiken. Laat de website van Toukomst bestaan als een platform waarop ideeën van burgers en overheden geplaatst kunnen worden en de inwoners van Groningen hierop kunnen reageren. Zo worden onderwerpen die belangrijk zijn voor inwoners, extra onder de aandacht gebracht bij de overheid. Nieuwe democratie Als panel zijn wij een goed voorbeeld van hoe nieuwe democratie kan zijn. Toukomst geeft de inwoners direct een stem.

Wij adviseren om ook in de toekomst open te staan voor nieuwe vormen van democratie. Als die nieuwe vormen van democratie, zoals een 97

burgerpanel, een laagdrempelige platform als de Toukomst-website of het Groningse ‘Steendammen’, professioneel worden georganiseerd, helpt het bestaande initiatieven verder en worden nieuwe initiatieven vroegtijdig opgepikt. Daarbij is dan ook belangrijk dat er goed nagedacht wordt hoe er aandacht is voor inwoners die hun stem niet zo snel laten horen. Energie- en landbouwtransitie De provincie Groningen staat de komende jaren voor grote uitdagingen voor het landschap. Energie- en landbouwtransitie staan op de politieke agenda’s, hoe die ontwikkelingen samen moeten gaan is echter nog niet goed uitgewerkt. Wij vinden dat er duidelijke regels moeten komen om ervoor te zorgen dat het karakter van het Groninger Ommeland behouden blijft. Ondertussen krijgen boeren te maken met steeds ambitieuzere klimaatdoelen. De transitie van het landbouwsysteem voelt nu vaak als een opdracht die vanuit Brussel en Den Haag wordt opgelegd. Wij vinden het belangrijk dat Groningers zelf aan het roer staan. Van onderaf willen we werken aan een landbouwsysteem dat klaar is voor de toekomst met meer aandacht voor natuur en omgeving. Een systeem waarin grootschalige landbouw waar mogelijk wordt aangevuld met kleinschaliger landbouw, lokaal produceren en consumeren. Infrastructuur Een hele duidelijke oproep vanuit de Groningse gemeenschap is snel internet.

Het doorgeven van wijzigingen via een overheidsloket, bankzaken maar ook thuiswerken moet voor iedere Groninger online toegankelijk zijn. Wij willen vanuit het Toukomstpanel een signaal geven aan de overheid om de basisvoorzieningen op het gebied van digitale infrastructuur op orde te brengen. Iedere Groninger heeft recht op toegankelijk en snel internet.

98

Ook op het gebied van fysieke infrastructuur blijkt een duidelijke behoefte aan betere verbinding. De verbinding tussen Stad en Ommeland: ontsluiting van dorpen door middel van openbaar vervoer of deelmobiliteit. Meer samenwerking en een betere verbinding tussen Groninger stad en de dorpen in het Ommeland zijn een kans voor de toekomst van de provincie. Ook verbindingen tussen Groningen en de rest van Nederland en Europa. Groningers vinden dat daar op dit moment vanuit de overheid niet genoeg aandacht voor is.

99

5. Bijlagen 5.1

Overzicht van alle projecten inclusief bijdrage

Het programmakader Toukomst is één van de onderdelen van Nationaal Programma Groningen. Een programma voor versterking van de sociale en economische structuur van de provincie Groningen. Nationaal Programma Groningen heeft een startkapitaal van 1,15 miljard euro. De raadsleden van alle (toen nog) zeven gemeenten in het aardbevingsgebied (en de statenleden van de provincie Groningen hebben gezamenlijk het programmakader Nationaal Programma Groningen vastgesteld. Hierin staan de doelen van het programma beschreven waaraan plannen en projecten moeten voldoen die voor een bijdrage in aanmerking willen komen. Omdat Toukomst onderdeel is van Nationaal Programma Groningen, moeten ook de Toukomstprojecten aan dit programmakader voldoen. Hoofddoelen Het hoofddoel van Nationaal Programma Groningen is het realiseren van een provincie waar het goed wonen, werken en recreëren is. Om de voortgang van Nationaal Programma Groningen inzichtelijk te maken en om te bepalen hoe Groningen ervoor staat is de brede welvaart als maatstaf gekozen die, zoals het woord al zegt, breder kijkt dan economische welvaart alleen. Daarnaast vindt Nationaal Programma Groningen het belangrijk het unieke karakter van Groningen te behouden en te versterken. Daarom is besloten ook het imago van Groningen 100