269 1 Advies toukomstpanel

Advies Toukomstpanel

Inhoudsopgave Woord vooraf Infographic 1. Inleiding 2. Opdracht en werkwijze 2.1 Nationaal Programma Groningen 2.2 Bronnen 2.3 Wijze van beoordelen 2.4 Type keuzes 3. Ons advies 3.1 Ons Verhoal 3.2 Mien Laand 3.3 Mit Mekoar 4. Het vervolg van Toukomst 4.1 De volgende fase 4.2 Randvoorwaarden voor Toukomst 5. Bijlagen 5.1 Spelregels Nationaal Programma Groningen 5.2 Overzicht van alle projecten inclusief bijdrage 5.3 Financiële onderbouwing Roemte! 5.4 Niet-gekozen projecten 5.5 Samenstelling Toukomstpanel 5.6 Overzicht van gehouden bijeenkomsten 2

3 5 10 12 12 13 15 19 22 24 39 59 93 93 97 100 100 103 106 108 137 141

Woord vooraf Voor u ligt het advies van het burgerpanel van Toukomst. Een document waarin het panel, dat bestaat uit 20 betrokken Groningers, het bestuur van Nationaal Programma Groningen adviseert welke van de 59 mogelijke Toukomstprojecten en ideeën uitgevoerd moeten worden. Als bestuur van het nationaal programma heeft u destijds, samen met de betrokken overheden, de keuze gemaakt om burgers nadrukkelijk uit te nodigen zelf met ideeën te komen voor de toekomst van Groningen. Een provincie waar het goed wonen, leren, werken, ondernemen en recreëren is. Inwoners direct betrekken bij de ‘toukomst’ van hun provincie, een gedurfde stap met ook nog eens een beschikbaar budget van 100 miljoen euro om aangedragen projecten en ideeën daadwerkelijk uit te voeren. De vraag aan Groningers heeft meer dan 900 ideeën opgeleverd. Bundelbijeenkomsten met de initiatiefnemers hebben vervolgens geresulteerd in 59 projecten. In relatief korte tijd is er een enorme dynamiek van daadwerkelijke betrokkenheid ontstaan. Met de verzameling van 59 projecten is het burgerpanel aan het werk gegaan, uitmondend in dit advies. Een advies dat soms verder reikt dan louter de beoordeling van projecten. Het panel adviseert ook over de verdere uitwerking en uitvoering en heeft tips voor de betrokken overheden. Het panel heeft het programmakader van Nationaal Programma Groningen uiteraard gevolgd.

Het voorliggende advies moet gelezen worden als een ‘totaaladvies’, ondergebracht in de drie thema’s die ook in het Toukomstbeeld terugkomen. In de verdere uitwerking van de 3

projecten en ideeën adviseert het panel u nadrukkelijk de initiatiefnemers te blijven betrekken. Pas dan blijft het burgerinitiatief levend. Het panel constateert ook dat professionele ondersteuning van de initiatiefnemers nodig is. Soms al bij het verder uitwerken van projectplannen, vaak ook bij de uitvoering. Daarom adviseert het panel dat het team van Toukomst moet blijven bestaan. Dit team kan het panel desgewenst weer betrekken bij de uitwerking en uitvoering. Het panel staat daar nadrukkelijk voor open. Het panel adviseert u deze gedurfde vorm van burgerinitiatief en burgerbetrokkenheid te waarderen, te koesteren en te continueren. Laat Groningers straks niet hoeven zeggen: “Kiek’n wat ‘t wordt”. U heeft echt goud in handen met zoveel getoond initiatief en betrokkenheid! Rob Schuur Voorzitter Toukomstpanel

4

5

6

7

8

9

1. Inleiding Toukomst en Nationaal Programma Groningen Toukomst is een initiatief van Nationaal Programma Groningen. Het is erop gericht om van Groningen een mooiere provincie te maken. Een provincie waar het goed wonen, leren, werken, ondernemen en recreëren is. In de eerste maanden van 2020 hebben inwoners van Groningen hiervoor meer dan 900 ideeën ingestuurd. Een groot deel daarvan is daarna gebundeld in 59 projecten. In de tweede helft van 2020 is het Toukomstpanel met die projecten en ideeën aan het werk gegaan. Voor de uitvoering van de geselecteerde Toukomstprojecten is 100 miljoen euro beschikbaar. In dit advies beschrijft het panel welke plannen, projecten en ideeën een investering moeten ontvangen. Toukomstbeeld De 900 ideeën en alle gesprekken die zijn gevoerd, zijn de basis voor de 59 Toukomstprojecten. Ze zijn ook de basis geweest voor een Toukomstbeeld voor Groningen dat ontwikkeld is door West 8, bureau voor stedenbouw en landschapsarchitectuur en mede-initiatiefnemer van Toukomst. Dit Toukomstbeeld schetst letterlijk een perspectief vanuit Groningers op de toekomst van hun provincie in 2040 met bijbehorende stellingen en agendapunten. Het beeld geeft koers aan Nationaal Programma Groningen en dient als inspiratie en input voor visies en plannen van provincie, gemeenten en waterschappen. Het advies van het Toukomstpanel gaat hand in hand met dit Toukomstbeeld.

Daarnaast is bij het maken van dit advies het programmakader van Nationaal Programma Groningen nadrukkelijk gevolgd. Omdat Toukomst één van de onderdelen van Nationaal Programma Groningen is, voldoen de Toukomstprojecten aan de doelen van het programmakader van Nationaal Programma Groningen. 10

Wat is Toukomst? Met elkaar werken aan beter wonen, leven en werken in Groningen. Daarover gaat Toukomst, een project van Nationaal Programma Groningen. Aan het begin van dit jaar zijn Groningers opgeroepen om hiervoor grote, vernieuwende, creatieve en slimme ideeën te bedenken. Met elkaar, vanuit de kracht van mensen. Er werd gezocht naar eigenzinnige ideeën die de provincie vooruithelpen. Ideeën die het normale werk van overheden doorkruisen. Die misschien in het beleid van overheden (nog) geen plek hebben. Of ideeën waar gewoon nooit geld voor was. Van elke Groninger, maar zeker ook van jongeren. Uit al deze ideeën zijn de Toukomstprojecten ontstaan. In Toukomst werkt Nationaal Programma Groningen samen met West 8 (ontwerpbureau voor stedenbouw en landschapsarchitectuur) en organisaties uit de provincie Groningen. Van de 1,15 miljard euro voor het nationaal programma is 100 miljoen euro beschikbaar voor Toukomst.

In dit adviesdocument staan bij verschillende hoofdstukken fragmenten uit het Toukomstbeeld. Het zijn dus geen één-op-één illustraties bij de tekst, omdat niet alle elementen die in de fragmenten van het Toukomstbeeld staan, terugkomen in het advies. Wel geven de illustraties een goede indruk van de samenhang tussen advies en Toukomstbeeld en illustreren ze het resultaat dat je kunt krijgen als je de projecten in samenhang uitwerkt en realiseert. Ontstaan van het panel In iedere fase van Toukomst is een belangrijke rol weggelegd voor de inwoners van Groningen. Ook voor de formulering van het advies over de besteding van de 100 miljoen euro is de inbreng en rol van inwoners serieus genomen. Er is voor gekozen om hiervoor een inwonerspanel samen te stellen: het Toukomstpanel. Het Toukomstpanel bestaat uit twintig Groningers (geloot uit 240 aanmeldingen) en een onafhankelijke voorzitter. Het is een divers gezelschap dat zich wil inzetten voor een goede toekomst in de provincie. Veertien personen zijn geloot op basis van postcodegebied. De notaris lootte uit ieder postcodegebied één persoon jonger dan 30 jaar en één persoon van 30 jaar of ouder. Hierbij is rekening gehouden met de verdeling tussen mannen en vrouwen.

Aanvullend zijn door de notaris zes Groningers geloot uit zes verschillende sectoren en beroepsgroepen, die de provincie vanuit hun werk goed kennen: iemand die werkt in de zorg, iemand uit het onderwijs, een politieagent, iemand die werkt voor een kerk of andere geloofsgemeenschap, een eigenaar van een agrarisch bedrijf en een ondernemer met een midden- en kleinbedrijf met tussen de 20 en 250 werknemers.

11

2. Opdracht en werkwijze Het bestuur van Nationaal Programma Groningen vroeg ons als Toukomstpanel te adviseren over hoe de 100 miljoen euro voor Toukomst geïnvesteerd moet worden. Maar hoe maak je een advies over de besteding van 100 miljoen? Het is een grote verantwoordelijkheid en dat beseffen wij als panel heel goed. 100 miljoen is veel geld, toch is het niet genoeg om alle 59 Toukomstprojecten van begin tot eind uit te kunnen voeren. Daarom moesten we keuzes maken. Deze onderbouwde keuzes vind je terug in het volgende hoofdstuk. We vinden het belangrijk om ook te beschrijven hoe we tot deze keuzes gekomen zijn, juist omdat het om zoveel geld gaat. Dat leggen we eerst in dit hoofdstuk uit, bijvoorbeeld: wat waren de spelregels waar we ons aan moesten houden? Welke informatie hebben we gebruikt? Hoe hebben we concreet keuzes gemaakt?

2.1

Nationaal Programma Groningen

Toukomst is een onderdeel van Nationaal Programma Groningen, een breed programma waarin gemeenten in het gaswinningsgebied, de provincie Groningen en de Rijksoverheid samenwerken. Het doel van het programma is het verbeteren van de economie, werkgelegenheid, biodiversiteit en leefbaarheid in de provincie Groningen. Nationaal Programma Groningen heeft zijn eigen spelregels om deze doelen te bereiken, namelijk het programmakader, dat door de gemeenteraden in het aardbevingsgebied en door Provinciale Staten (het provinciale parlement) opgeschreven en vastgesteld is. In dit programmakader staat beschreven wat de doelen en ambities van Nationaal Programma Groningen zijn en aan

12

welke zes randvoorwaarden alle projecten moeten voldoen. Een korte samenvatting van deze ambities en de zes randvoorwaarden is te vinden in bijlage 5. In het programmakader staat ook de werkwijze van Nationaal Programma Groningen beschreven. Alle programma’s en losse projecten moeten beoordeeld worden door een onafhankelijke beoordelingscommissie, waarna het bestuur van Nationaal Programma Groningen besluit of bepaalde projecten daadwerkelijk uitgevoerd worden met een bijdrage. Dit geldt ook voor Toukomst en de projecten die in dit advies voorgesteld worden. Na publicatie van het advies gaat het team van Toukomst - de mensen die zijn verbonden aan het programmabureau van Nationaal Programma Groningen - daarom samen met alle initiatiefnemers de projecten en ideeën verder uitwerken tot projectplannen, zodat de beoordelingscommissie en het bestuur ze kunnen beoordelen en goedkeuren.

2.2

Bronnen

Naast onze eigen ervaringen als inwoners van de provincie, hebben wij verschillende bronnen gebruikt om tot ons advies te komen. Onze belangrijkste bronnen zijn de 30.000 publieksbeoordelingen die online en via de Toukomstkrant zijn ingevuld, de projectformats die de initiatiefnemers voor alle 59 Toukomstprojecten hebben gemaakt, het Toukomstbeeld, de 900 ingezonden Toukomstideeën en een analyse hiervan door West 8. Adviesbureau draaijer+partners heeft geadviseerd over de haalbaarheid en financiële onderbouwing van de projecten.

13

Publieksbeoordelingen In de week van 22 september viel bij ruim 250.000 huishoudens een speciale Toukomstkrant in de bus en ging een internetcampagne van start. Groningers werd gevraagd hun mening te geven over de 59 mogelijke Toukomstprojecten. Dit was geen simpele populariteitsverkiezing, want Groningers werden gevraagd om de projecten te beoordelen met 1 tot 5 sterren en om te beschrijven wat ze wel, of juist niet goed vonden aan de projecten. Meer dan 30.000 beoordelingen kwamen binnen en die hebben wij uitgebreid bestudeerd. Daarbij keken we vooral naar de voor- en tegenargumenten die inwoners hebben gegeven. De argumenten hebben we steeds gebruikt bij onze inhoudelijke discussies. Er zijn situaties waar wij anders adviseren dan logisch lijkt als je alleen naar de publieksbeoordeling kijkt. In die situaties leggen we extra goed uit waarop wij onze keuzes baseren. Projectformats Bij de bundelrondes is de initiatiefnemers gevraagd gezamenlijk een projectformat uit te werken, waarin ze bijvoorbeeld informatie geven over de doelen van een project, de kosten en de organisatie. Deze projectformats hebben wij gebruikt als achtergrondinformatie. Zo kwamen we meer te weten over de inhoud van de projecten. Toukomstbeeld Het Toukomstbeeld dat West 8 heeft gemaakt gaf ons vooral inspiratie en bevestiging.

Het beeld laat volgens ons duidelijk zien wat wij - de inwoners van Groningen - belangrijk vinden voor onze toekomst. We hebben zelf ook nog input geleverd voor dit Toukomstbeeld.

14

De 900 Toukomstideeën Groningers hebben begin 2020 massaal gehoor gegeven aan de oproep om met ideeën voor de toekomst van Groningen te komen. Deze 900 ideeën waren de basis voor de 59 projecten die uiteindelijk in de Toukomstkrant kwamen. Daarmee zijn ze absoluut niet in een lade verdwenen. Als Toukomstpanel hebben we er zelf voor gekozen om naast de gebundelde projecten ook naar de 900 ideeën te kijken. Ze hebben ons enorm geïnspireerd en we zijn onder de indruk van de creativiteit en energie die uit de ideeën blijkt. Haalbaarheidsadvies Adviesbureau draaijer+partners heeft ons advies gegeven over de status en de haalbaarheid van de projecten. In een aantal gevallen heeft het bureau ons geholpen om het advies praktisch uitvoerbaar te maken. Daardoor is het ook gelukt om aan de meeste projecten een geldbedrag te hangen.

2.3

Wijze van beoordelen

Het beoordelen van projecten was voor ons als Toukomstpanel een compleet nieuwe ervaring. Aan de hand van de randvoorwaarden van Nationaal Programma Groningen en onze eigen aandachtspunten, hebben we gaandeweg onze werkwijze bepaald en zijn we tot ons advies gekomen. Wat vinden we belangrijk We hebben open met elkaar gesproken over de vraag wat voor ons goede Toukomstprojecten zijn en wat elk goed project in zich moet hebben. We hebben het daarbij 15

vaak gehad over de spelregels van Nationaal Programma Groningen. Als panel staan we namelijk uitdrukkelijk achter het programmakader waaraan projecten moeten voldoen en we hebben ons dan ook steeds afgevraagd of ons advies genoeg bijdraagt aan de doelen en ambities uit dit programmakader: •

Doelen: brede welvaart en verbeteren imago van de provincie Groningen.

•

Ambities: verbeteren van de economie, werkgelegenheid, biodiversiteit en leefbaarheid in de provincie Groningen.

Daarnaast hebben we onze eigen criteria vastgesteld: lef (durf, vernieuwing, ambitie), toekomst (verbetert dit de toekomst van Groningen en kan een project zichzelf straks onderhouden?) en Groningse identiteit (is het Gronings, is het verbonden aan de provincie zelf?). Ook vinden we het belangrijk dat er voor een project niet al regulier overheidsgeld beschikbaar is. 1. Aantal sterren Inwoners van de provincie hebben alle 59 Toukomstprojecten beoordeeld. Ze waren gevraagd om de projecten te beoordelen met 1 tot 5 sterren en om te beschrijven wat ze wel, of juist niet goed vonden aan de projecten. Wij hebben, net als andere inwoners van Groningen, alle projecten minimaal één en maximaal vijf sterren gegeven en er argumenten bij gezet (deze individuele beoordelingen hebben we na stap 2 nog eens herzien). 2. Lef, toekomst en identiteit Vervolgens hebben we de projecten in groepjes van wisselende samenstelling 16

beoordeeld op onze eigen criteria lef, toekomst en identiteit. Daarbij hebben we goed gekeken naar de ambities en randvoorwaarden uit het programmakader. Dat leverde nog eens een flinke hoeveelheid argumenten, geziene (koppel)kansen en kanttekeningen op. 3. Groen, geel, rood De resultaten uit stap 1 en 2 hebben we samengevoegd met de beoordelingen van het publiek. Op basis van het gemiddelde hebben we de projecten in drie categorieën geplaatst: groen (hoge beoordeling), geel (gemiddelde beoordeling) en rood (lage beoordeling). Deze kleurindeling hielp ons bij het voeren van de volgende gesprekken. Wij hebben in wisselende samenstelling eerst alle groene, daarna alle gele en als laatste alle rode projecten besproken. Uit deze gesprekken ontstond gaandeweg ons advies. 4. Uitwerking advies Bij de uitwerking van ons advies ontstond een indeling in de drie hoofdstukken Ons Verhoal, Mien Laand, en Mit Mekoar. De drie domeinen gaven ons richting om projecten die elkaar aanvullen en versterken, bij elkaar te brengen. Soms hebben we voorwaarden meegegeven voor de uitvoering van een project. Tijdens de selectie van Toukomstprojecten, hebben we ons als panel steeds de vraag gesteld: gaan deze projecten het verschil maken voor de toekomst van Groningen? 5.

Aanscherpen Toen de ruwe versie van ons advies er lag, dat hoofdzakelijk bestaat uit de gebundelde projecten, hebben we nog een keer goed gekeken of ons advies compleet was. Als Toukomstpanel hebben we er toen zelf voor gekozen om naast de gebundelde projecten ook naar de 900 ideeën te kijken of er nog onderdelen of voorstellen ontbraken die toch 17

terug moesten komen in het advies. De 900 ideeën hebben ons enorm geïnspireerd en we zijn onder de indruk van de creativiteit en energie die uit de ideeën blijkt. Bovendien beseffen we heel goed dat veel initiatiefnemers hun best hebben gedaan om hun eigen ideeën onder te brengen in een groter gebundeld project. We hebben een klein aantal ideeën toegevoegd, die volgens ons het uiteindelijke advies compleet maken en daarom niet mogen ontbreken. 6. Afronden en balans opmaken Toen ons adviesdocument klaar was, hebben we samen de balans opgemaakt. Komt alles wat belangrijk is voor de toekomst van de provincie Groningen voldoende terug in ons advies? Zijn we tevreden met het resultaat? Toen we het daar als panel over eens waren, was ons advies definitief klaar. Kantlijn In dit adviesdocument zijn in de kantlijn naast elk Toukomstproject informatieblokjes opgenomen met hierin: één zin die beschrijft waar het project over gaat, het gemiddeld aantal sterren dat door het publiek is gegeven, het bedrag dat geadviseerd wordt en de ambities uit het programmakader van Nationaal Programma Groningen waaraan het project bijdraagt.

18

Uitleg iconen Draagt bij aan ambitie: Werken en leren Draagt bij aan ambitie: Economie Draagt bij aan ambitie: Leefbaarheid Draagt bij aan ambitie: Natuur en klimaat

2.4

Type keuzes

Het budget van Nationaal Programma Groningen, en daarmee de 100 miljoen euro voor Toukomst, is gemeenschapsgeld en dat maakt het extra belangrijk om dit geld goed uit te geven en te zorgen dat we geen geld verspillen. Daarom zijn alle bedragen die in dit advies genoemd worden maximale reserveringen: de genoemde bedragen is het maximale budget dat vanuit Toukomst wordt gereserveerd voor het uitvoeren van de projecten. Het viel ons op dat lang niet alle 59 projecten even ‘af’ zijn. Veel projecten moeten eerst nog verder worden uitgewerkt voordat ze echt kunnen beginnen. Daarom zijn er twee varianten waarop we adviseren geld te reserveren voor de projecten: via een overkoepelend parapluproject en middels een reservering. Het geld vanuit Toukomst wordt pas daadwerkelijk besteed als er een uitgewerkt projectplan ligt. Bij het verder uitwerken van een projectplan kan blijken dat het project uitgevoerd kan worden zonder dat het totale gereserveerde bedrag vanuit Toukomst nodig is. Bijvoorbeeld omdat onderdelen goedkoper uitvallen dan vooraf berekend was, of omdat er meer cofinanciering wordt binnengehaald dan waarop was gerekend. In deze gevallen zal het project minder geld ontvangen dan in dit advies gereserveerd is. Bij de jaarlijkse actualisatie van het programmaplan van Toukomst wordt besloten wat er met het geld gebeurt dat ‘overblijft’. 1.

Parapluproject Als panel hebben we gezocht naar de mogelijkheid om projecten te combineren, zodat ze elkaar versterken. Dat maakt de slagingskans van een project groter en daarmee ook de impact op de toekomst van Groningen. De inzenders van de Toukomstideeën hebben 19

Een doorkijkje naar 2040 Het resultaat van een parapluproject kan er zo uit zien: een vernieuwde waterweg waar je als recreant kunt varen, in een landschap met verschillende dier- en plantensoorten, waar ook aansluitende fiets- en wandelroutes zijn. Als inwoner van de provincie loop je makkelijk een rondje na je werkdag, zoals de medewerker van het waterstofstation of de jonge ondernemer die succesvol is geworden met zijn nieuwe maakbedrijf. En in het weekend kun je nog beter genieten van het landschap in de provincie. Langs de routes zijn hier en daar terrasjes, restaurants, overnachtingsplekken, erfgoed met daarin Kultuurhoezen en Stee’s en circulaire werkplaatsen. Je vindt er bovendien musea en winkels met streekproducten. Dit alles gevestigd in herbestemd erfgoed. In een app ontdek je verhalen over de plekken waar je komt. Bomen verstoppen de nabije zonneweides, bedrijfsterreinen, schuren, stallen of bedrijfsgebouwen, zoals ze vroeger ook om een boerenerf stonden.

gezamenlijk grotere projecten bedacht en wij hebben een aantal van die projecten samengebracht in twee parapluprojecten: •

Landschapswerkplaats: brengt landschapsprojecten verder door integrale samenwerking.

•

Roemte!: helpt Groningse initiatieven, die de provincie aantrekkelijker maken om er te wonen, werken en recreëren, met het regelen van een passende plek, bijvoorbeeld in leegstaand erfgoed.

We reserveren in dit advies per parapluproject als geheel een bedrag. Voor enkele projecten die onder de paraplu hangen, reserveren we ook bedragen. Deze bedragen zijn maximale bedragen die pas beschikbaar komen nadat het project helemaal uitgewerkt is. 2. Reservering Hoewel veel van de Toukomstprojecten nog niet startklaar zijn, is voor ons wel duidelijk dat zij een belangrijke bijdrage leveren aan een goede ‘toukomst’. Voor deze projecten reserveren wij een bepaald bedrag. Dit is het maximale bedrag dat eventueel beschikbaar komt nadat het project verder uitgewerkt is en het bestuur van Nationaal Programma Groningen het project goedgekeurd heeft. In de uitwerking van de projecten moet duidelijk worden hoe het project er de komende jaren uitziet. Er moet aandacht zijn voor cofinanciering en de manier waarop initiatiefnemers betrokken zijn bij de uitvoering. Ook moet duidelijk worden hoe dit project bijdraagt aan de ambities van Nationaal Programma Groningen en dat het voldoet aan de zes randvoorwaarden. 20

Bij het verder uitwerken van dit project, verwachten we dat het team van Toukomst de initiatiefnemers helpt als daar behoefte aan is. Deze hulp kan bijvoorbeeld bestaan uit het organiseren van specifieke expertise, het regelen van (digitale) ruimtes om te brainstormen, het schrijven van bepaalde onderdelen van het projectplan of het geven van een vergoeding voor voorbereidende werkzaamheden.

21

3. Ons advies Het Toukomstbeeld dat West 8 ontwikkeld heeft, schetst door middel van woord en beeld een perspectief vanuit Groningers op hun provincie in 2040. Het is een samenhangende blik op de toekomst op basis van alle ideeën die zijn opgehaald en de gevoerde gesprekken van het afgelopen jaar met de initiatiefnemers en met ons, het Toukomstpanel. Uit die 900 ideeën kwamen verschillende belangrijke thema’s bovendrijven, ‘oproepen’ van Groningers. Een samensmelting van de oproepen die voortkomen uit de Toukomstideeën, heeft geresulteerd in drie kansrijke domeinen voor de toekomst van onze provincie: verhalen vertellen, aandacht voor het landschap en samen doen. Omgedoopt tot het Groningse Ons Verhoal, Mien Laand en Mit Mekoar. Deze drie domeinen sluiten ieder op hun eigen manier aan bij de doelen van Nationaal Programma Groningen: economie, werken en leren, leefbaarheid, natuur en klimaat. Ons Verhoal, Mien Laand en Mit Mekoar vormen een kapstok voor alle ingezonden ideeën en gebundelde Toukomstprojecten. Ook in ons advies hebben de drie domeinen ons richting gegeven om projecten die elkaar aanvullen en versterken, bij elkaar te brengen. De domeinen zijn in de volgende drie hoofdstukken onderling sterk verbonden; we vertellen ons verhoal op ons laand, mit mekoar.

22

3

/1

Ons Verhoal

Uitsnede Toukomstbeeld West 8 23

Verbindende schakel De behoefte aan verbondenheid tussen mensen is de rode draad in de domeinen Ons Verhoal, Mien Laand en Mit Mekoar. Met Ons Verhoal als verbindende schakel tussen de drie de domeinen. Immers, Ons Verhoal gaat over de Groningse geschiedenis, cultuur, identiteit en bovenal, over trots. Groningers zijn trots op hun provincie en willen dit delen door verhalen te vertellen over Groningen. Hieraan gelinkt is ook het zien van kansen voor recreatie en kleinschalig toerisme. Tegelijkertijd spreekt hieruit de zorg en rijst de behoefte voor beter behoud en beheer van het landschap. Inwoners spreken uit dat zij betrokken willen worden bij de transities in het landschap. Dat zien we terug in de ideeën en projecten in Mien Laand. Die behoefte aan betrokkenheid toont zich in Mit Mekoar, in de ideeën en projecten die gaan over het creëren van nieuwe plekken om samen te komen. Groningers willen ‘mit mekoar’ bouwen aan een provincie waar ook de toekomstige generaties goed kunnen wonen, werken en recreëren, en waar iedereen gelijke kansen krijgt. Door kinderen vanaf jonge leeftijd verhalen te vertellen over wie ze zijn, over hun leefomgeving en hen het perspectief te bieden op een kansrijke toekomst, ontstaat een zelfverzekerde generatie. De Toukomstprojecten vertellen elk op hun eigen manier iets over Groningen.

Met lef en trots nemen ze stelling in en formuleren ze aandachtspunten voor de overheid. Zo dragen de Toukomstprojecten samen bij aan een positief, daadkrachtig beeld van de identiteit van Groningen en de Groningers.

24

Ons Verhoal De ideeën en projecten in Ons Verhoal vertellen verhalen die recht doen aan de Groningse cultuur en zijn tegelijk antwoord op de veranderende beeldvorming van mensen buiten Groningen. Ze laten zien wat de provincie te bieden heeft. Tegelijkertijd gaat Groningen richting 2040 op zoek naar manieren om met trots een eigen identiteit uit te dragen en zo bij te dragen aan een proces van herstel na de periode van de gaswinning. Kunst en cultuur lenen zich bij uitstek om verhalen en emoties te erkennen, te vertellen en te beluisteren. We reserveren een financiële bijdrage voor de ideeën en projecten in Ons Verhoal, die bijdragen aan het vertellen van verhalen over Groningen (ons laand) en die onze eigenwaarde (mit mekoar) vergroten.

25

Project - reservering

Sterkere musea voor een sterk Groningen Groningen heeft veel verschillende musea: grote en kleine, bekende en minder bekende. Deze musea zijn er al en vertellen bovendien veel verschillende verhalen over Groningen. Musea trekken de aandacht van inwoners en bezoekers. Ze helpen om kleinschalig toerisme uit te breiden. Dit vinden we passen bij Groningen en het ondersteunt bovendien de economie en de leefbaarheid in de provincie. Daarom willen we met project 43. Sterkere musea voor een sterk Groningen bestaande musea in Groningen een impuls geven. We beginnen immers niet bij nul, er worden al heel veel mooie verhalen verteld in Groningse musea. Door deze musea te ondersteunen en beter samen te laten werken, kunnen zij deze verhalen blijven vertellen. Wij zien voor project 33. Aardbeving beleving een rol weggelegd als nieuw museum, waar het feitelijke verhaal rondom de gaswinning en aardbevingen wordt verteld. Beide projecten kunnen elkaar qua organisatie en ondersteuning versterken. Wij willen voor het project Sterkere musea voor een sterk Groningen 2 miljoen euro reserveren. Dit komt neer op de organisatiekracht van drie mensen (3 fte) gedurende tien jaar. Als eerste stap moet er een plan voor de organisatie komen met een takenpakket voor de medewerkers.

26

Een positieve impuls voor bestaande Gronings e musea 2 miljoen euro Publieks beoordel ing: 3,9 ⭐

Project - reservering

Kiekn & Doun en Touripedia Verhalen vertellen door te doen. Dan moeten bezoekers en inwoners wel weten wat onze provincie te bieden heeft. Dit kan met een app die alle routes, bezienswaardigheden, voorzieningen en verhalen met elkaar verbindt. Wij willen dit realiseren door project 25. Kiekn & Doun en project 36. Touripedia met elkaar te combineren, zodat alle informatie uit de provincie vindbaar is op één plek. De app verbindt onder andere fietsroutes, wandelroutes en waterwegen aan Groningse verhalen, bezienswaardigheden, evenementen, horecagelegenheden en overnachtingsplaatsen. De gebruikers van de app kunnen een complete belevingsroute door Groningen maken. Dit helpt om kleinschalig toerisme en recreatie in de provincie verder te brengen. Doordat de inwoners van Groningen zelf verhalen kunnen delen (zoals op Wikipedia), is de app een product van ons allemaal. Wij reserveren voor de combinatie van de projecten Kiekn & Doun en Touripedia 2 miljoen euro. Omdat de app ‘van ons allemaal’ wordt, is het belangrijk dat het project begint met een duidelijk ontwerp als basis, zodat de app niet ongecontroleerd kan uitbreiden. Een groot deel van de reservering is nodig voor de opbouw van een nieuw netwerk in Groningen. Ondernemers en organisaties moeten bereid zijn om hun diensten, verhalen en routes in de app te zetten.

Zo wordt het echt een app waar de hele provincie gebruik van kan maken. Daarnaast is de reservering bedoeld voor het ophalen en schrijven van verhalen, en het bouwen, vullen en onderhouden van de app. Het is belangrijk om bestaande organisaties hierbij te betrekken, zoals Routebureau Groningen, Marketing Groningen, Groningen Toerisme Coöperatie, musea en andere culturele instellingen, natuurorganisaties en 27

Alle informatie en verhalen over Groningen in één app 2 miljoen euro Publieks beoordel ing: Kiekn & Doun 3,9 ⭐ Touripedi a 3,0 ⭐

recreatieondernemers. We moeten niet het wiel opnieuw uitvinden maar juist gaan voor samenwerking. Dit project wordt maximaal de eerste vijf jaar gefinancierd met Toukomstgeld, daarna moet de app betaald worden met ander geld.

Hoe ziet dit eruit in 2040? In 2040 staat de culturele sector in Groningen volop in bloei. Inwoners laten met behulp van muziek en theater zien hoe trots ze zijn op de provincie. Zummerbühne maakt al 20 jaar grote producties. Theater dat op een professionele manier gemaakt wordt en een link heeft met Groningen. De voorstellingen zijn toegankelijk, want ze zijn gemaakt met lokale acteurs en muzikanten. In de dorpen en wijken doen inwoners (in het bijzonder jongeren) mee met Gronings Vuur. Zummerbühne en Gronings Vuur geven een podium aan nieuw talent in de regio.

28

Project - reservering

Zummerbühne Project 01. Zummerbühne draagt bij aan het Groningse verhaal door op verschillende locaties in de provincie verhalen te vertellen met behulp van muziek en theater. De kracht van Zummerbühne zit vooral in het rondreizende element. Door de voorstellingen op meerdere plekken te spelen krijgen verschillende gemeenschappen economisch en cultureel een zetje in de rug. Omdat Zummerbühne bovendien werkt met de mooie combinatie van professionals en amateurs, kunnen op die verschillende plekken ook steeds weer nieuwe groepen amateurs en regionale cultuurmakers betrokken worden. Hier zien wij bijvoorbeeld een belangrijke samenwerking met project 06. Gronings Vuur. Bovendien is een samenwerking met ondernemers en andere partners goed te realiseren en dat vinden we heel positief. Zummerbühne kan bij uitstek een project worden van en voor Groningers en daarom vinden we het belangrijk dat bewoners uit de regio nauw betrokken worden. Daarmee wordt het echt een project waarbij Groningers verhalen vertellen over Groningen. Zummerbühne heeft de potentie om een groot publiek aan te spreken met Groningse verhalen, zowel in Groningen als daarbuiten, een project met landelijke uitstraling dus. We reserveren 3 miljoen euro voor Zummerbühne voor een periode van vijf jaar. Wij vinden het belangrijk dat de initiatiefnemers van Zummerbühne het budget minimaal verdubbelen met cofinanciering.

Elk jaar wordt de bijdrage vanuit Toukomst iets lager wanneer inkomsten door kaartverkoop en sponsoring toenemen.

29

Rondreiz end theater voor en door Groningers 3 miljoen euro Publieks beoordel ing: 3,5 ⭐

Project - reservering

De BARST en Aardbeving beleving Inwoners willen dat het eerlijke verhaal wordt verteld over de gaswinning. De gevolgen van de gaswinning zijn een belangrijk onderdeel van onze toekomst. We willen niet dat dit vergeten wordt zodra de gasputten zijn dichtgezet en opgeruimd. De projecten 04. DE BARST en 33. Aardbeving beleving kunnen hier invulling aan geven. Een educatief centrum en een opvallend element in het landschap, die allebei het eerlijke verhaal vertellen over de gaswinning, de aardbevingen en de gevolgen ervan en de kansen voor de toekomst. Dit laatste mag niet vergeten worden, omdat Toukomst nadrukkelijk over onze toekomst gaat. De gevolgen van de gaswinning zijn voor veel Groningers een gevoelig onderwerp en daarom vinden we het belangrijk dat beide projecten samen met inwoners worden uitgewerkt. Het idee voor DE BARST is een openluchttheater en tegelijk een expositieruimte, een natuurpark en een opvallend element in het landschap als permanente herinnering aan het gaswinningsverleden. Elke zomer is er een theatervoorstelling, geïnspireerd op de Groninger geschiedenis en cultuur. Als Toukomstpanel willen wij de initiatiefnemers van DE BARST een aantal suggesties meegeven voor de verdere uitwerking van het projectplan. Het plan voor DE BARST biedt ruimte aan 5000 bezoekers.

Wij adviseren om te kiezen voor een meer bescheiden uitvoering, omdat we dat beter vinden passen bij de identiteit van onze provincie. DE BARST moet volgens ons een aanvulling zijn op andere podia in de provincie, zodat het bestaan van andere theaters niet in het gedrang komt. Op termijn moet DE BARST 30

Educatief centrum en openluc httheater over gaswinning 6 miljoen euro Publieks beoordel ing: De BARST: 3,8 ⭐ Aardbeving beleving 2,9 ⭐

zichzelf kunnen onderhouden, zonder dat er exploitatieproblemen dreigen door kosten voor huisvesting en onderhoud. Het idee voor Aardbeving beleving is een museum vergelijkbaar met Museum Watersnoodramp, in Deltapark Neeltje Jans in Zeeland. Een educatief centrum dat op een respectvolle manier het verhaal van Groningen vertelt. Het is belangrijk dat het gericht is op de toekomst en niet alleen terugkijkt. Bijvoorbeeld door op een innovatieve en interactieve manier aandacht te besteden aan nieuwe vormen van energieopwekking. Het nieuwe centrum moet gaan samenwerken met de andere musea in de provincie, omdat ze samen het verhaal van Groningen vertellen. We denken dat een combinatie tussen deze projecten beide projecten kan versterken. Om te onderzoeken of dit inderdaad zo is, zien we graag dat de initiatiefnemers eerst gezamenlijk de haalbaarheid onderzoeken, uiteraard met professionele ondersteuning. Op basis daarvan wordt besloten of dit project uitgevoerd wordt. We reserveren een maximaal bedrag van 6 miljoen euro voor DE BARST en Aardbeving beleving. Het staat daarbij nog open of er een combinatie gemaakt wordt tussen beide initiatieven, of dat ze los van elkaar gerealiseerd worden. We geven voor de uitwerking een aantal voorwaarden mee: •

De locatie van DE BARST moet geschikt zijn: passend in de omgeving, met draagvlak en een aanvulling op het bestaande aanbod in het gebied.

•

De eventuele invulling van DE BARST moet een toevoeging zijn voor cultureel Groningen, in samenspraak met Kunstraad Groningen.

31

•

Er moet een sluitende exploitatiebegroting zijn met cofinanciering uit andere bronnen, ook voor de langere termijn. Deze begroting mag niet uitgaan van gemeentelijke subsidies.

•

De projecten mogen bestaande initiatieven niet wegconcurreren.

•

Bewoners van de regio en bestaande bewonersinitiatieven werken mee bij het uitwerken van DE BARST en Aardbeving beleving.

•

Als er nu nog niet voldoende draagvlak blijkt te zijn, reserveren we het budget voor de lange termijn voor een educatief centrum over de gaswinning.

Wij reserveren voor de projecten DE BARST en Aardbeving beleving een bedrag van maximaal 6 miljoen euro.

32

Project - reservering

Het stille goud van Groningen Bezinningstoerisme sluit op meerdere manieren aan bij Ons Verhoal. Project 44. Het stille goud van Groningen wil deze vorm van toerisme ontwikkelen in de provincie. Toeristen komen nu al naar Groningen voor de rust en de ruimte. Er is bovendien steeds meer vraag naar stilteruimtes en kuuroorden. Wij zien dit als een economische kans, onder meer omdat je hiervoor bestaande (monumentale) panden kunt gebruiken. Het stille goud van Groningen kan starten met een proefproject. Wij vinden, net als de initiatiefnemers, dat Klooster Ter Apel daarvoor de geschikte plek is. Wel geven we als voorwaarde mee dat in de pilot stappen worden gezet in het verder ontwikkelen van het bezinningstoerisme in Groningen, zodat de hele provincie kan profiteren van deze vorm van toerisme. Als panel willen wij € 600.000,reserveren voor het uitwerken van het projectplan en het uitvoeren van het proefproject in Klooster Ter Apel.

33

Bezinningstoeris m e in Groningen ontwikkelen € 600.000,Publieks beoordel ing: 3,6 ⭐

Idee - reservering

Vergroenen van bestaande en verlaten gaswinningslocaties Het groen inrichten van oude gaswinningslocaties, bijvoorbeeld in combinatie met kunst vinden wij een goed idee. Het draagt bij aan de biodiversiteit, een mooier landschap in onze provincie en het past bij het ‘verhoal’ dat we willen vertellen. We willen de gaswinningsgeschiedenis zichtbaar maken zonder de slachtofferrol aan te nemen. Het met bomen en planten inrichten van oude gaswinningslocaties geeft een positieve draai aan het verleden: de fysieke littekens van de gaswinning in ons landschap worden zichtbaar verzorgd. De grond van de gaswinlocaties is meestal niet in bezit van NAM, maar van de oorspronkelijke eigenaar. Om iets van deze plekken te bewaren voor de toekomst willen we 1 miljoen euro reserveren om dit idee uit te voeren binnen de Landschapswerkplaats die in hoofdstuk 3.2 beschreven is.

34

Met begroeiing groener maken van bestaande en verlaten gaswinnings loc aties 1 miljoen euro

Idee - reservering

Belicht de positieve kant van Groningen in een film Wij vinden het een goed idee om een film te maken die Groningen van een positieve kant laat zien. De film kan over de hele provincie gaan en ook een ‘klein’ verhaal kan veel indruk maken. Belangrijk is dat de film een groot publiek bereikt, trots uitstraalt en geen zielig verhaal vertelt. De indieners van het idee kunnen de film niet zelf maken. Daarom adviseren wij om een open inschrijving te organiseren. Filmmakers die Groningen echt goed kennen kunnen zich aanmelden met een script dat past bij Ons Verhoal. Als panel kunnen wij helpen te bepalen welke film het moet worden.

35

Film over een positief Gronings verhaal € 500.000,-

Project - reservering

Gronings Vuur Onze provincie moet aantrekkelijk zijn voor alle inwoners - ook in de toekomst - met speciale aandacht voor jongeren. Project 06. Gronings Vuur richt zich speciaal op jongeren. Het project, dat al eerder is uitgevoerd, trekt de provincie rond langs alle negen gemeenten in Groningen. De inhoud voor hun voorstelling haalt Gronings Vuur uit gesprekken met de lokale bewoners en samen met de inwoners wordt de voorstelling gemaakt. Doordat iedereen mag meedoen en professionals en amateurs samenwerken, ontstaat er nieuwe energie. Talenten worden ontdekt en gestimuleerd, er worden nieuwe verbindingen gelegd door cultuurdisciplines samen te laten werken en verschillende mensen en makers bij elkaar te zetten. We zien hier een belangrijke samenwerking met project 01. Zummerbühne. Door samen te werken met Zummerbühne worden ze beide sterker en daarom stellen wij dit als voorwaarde. Een andere voorwaarde is dat Gronings Vuur in het projectplan uitwerkt dat ze alle gemeenten in de provincie aandoet, zodat de hele provincie mee kan doen. De gevraagde 12 miljoen euro vinden wij een erg hoog bedrag. Voor vijf jaar Gronings Vuur reserveren we in totaal 2 miljoen euro. Het overige geld moet Gronings Vuur via cofinanciering organiseren.

36

Lokaal theatervoorstel lingen maken met jongeren 2 miljoen euro Publieks beoordel ing: 2,8 ⭐

Idee - reservering

Kolonisten van Groningen Het idee Kolonisten van Groningen vinden we een originele manier om een breed publiek bij Ons Verhoal te betrekken. Het idee gaat over het uitbrengen van een Groningse versie van het bekende bordspel Catan, waarbij je grondstoffen moet verzamelen om dorpen en steden te bouwen. Sport en spel verbindt en je kunt het samen met anderen doen. In een spel over Groningen kunnen verhalen over onze geschiedenis, economie en cultuur een plek krijgen. We denken dat het spel ervoor zorgt dat mensen meer interesse krijgen in hun omgeving en in de verhalen die ook in de musea worden verteld. De initiatiefnemers moeten uitzoeken of het spel Catan van Groningen mag heten vanwege de auteursrechten. Het kan dus ook een ander spel worden. Kortom, het idee vraagt om verdere uitwerking. Hiervoor reserveren we € 25.000,-.

37

Bordspel over de toekomst van Groningen € 25.000,-

3

/2

Mien Laand

Uitsnede Toukomstbeeld West 8 38

Het Groninger landschap moet in de toekomst meer toegankelijk zijn door het uitbreiden van het netwerk van wandel-, fiets- en waterwegen. Een netwerk van recreatieve routes bevordert de leefbaarheid in dorpen in het Ommeland en biedt kansen voor recreatie en kleinschalig toerisme. De behoefte aan vergroening van de provincie sluit hierop aan. We willen meer bomen en planten in het landschap, op plekken waar het de leefomgeving opwaardeert, biodiversiteit versterkt en recreatiegebieden verrijkt. Naast een verbetering van de recreatieve infrastructuur, moet ook de verbinding tussen Stad en Ommeland door middel van openbaar vervoer en andere mobiliteit verbeterd worden. Het is een kans op een betere samenwerking: het helpt de kennis en bedrijvigheid in de stad om ondernemerschap in het Ommeland te stimuleren. We zijn ons ervan bewust dat de provincie Groningen de komende jaren voor grote uitdagingen staat voor het landschap met oog op energie- en landbouwtransitie. Verduurzaming is noodzakelijk en dit biedt kansen op het gebied van circulaire economie, innovaties door maakbedrijven, op het gebied van toerisme en recreatie en voor de landbouw. We zetten in op de ontwikkeling van circulaire landbouw en het mogelijk maken van kleinschalige landbouw en regionale distributie.

Want Mien Laand gaat ook over de transitie van de landbouw en de wens om lokaal geproduceerde producten toegankelijk te maken voor consumenten. Om ook in de toekomst te kunnen genieten van ons landschap, het beter te beheren en door te ontwikkelen, is het belangrijk dat verduurzaming, circulaire economie, landbouw en recreatie elkaar versterken. Daarin moeten we samen optrekken. Die samenwerking en het maken van verbindingen, vinden we als panel heel belangrijk. 39

Parapluproject

Landschapswerkplaats We willen de ideeën en projecten die gaan over het mooier, beter en nog aantrekkelijker maken van het Groningse landschap, van onder- en van bovenaf, zo veel mogelijk bij elkaar brengen. Om dit voor elkaar te krijgen, willen we dat er een Landschapswerkplaats komt. Het doel van de Landschapswerkplaats is om landschapsprojecten verder te brengen. Dit kan door samen te werken aan het behoud, het beheer en het toegankelijk maken van het Groninger landschap, uit oogpunt van de mens en ter bevordering van flora en fauna: bijdragen aan de klimaatdoelstellingen, verbeteren van de biodiversiteit, vergroenen van de landbouw en recreatie. Landschapsprojecten zijn projecten van een lange adem en daarom bestaat de Landschapswerkplaats voor minimaal tien jaar, net zo lang als Nationaal Programma Groningen. Een fysieke plek De Landschapswerkplaats is een fysieke plek met computers, werkplekken, grote tafels om op te schetsen of aan te overleggen, ledschermen waar letterlijk samen Toukomstprojecten worden uitgewerkt en vervolgens uitgevoerd. In de werkplaats werken mensen uit organisaties in Groningen die zich bezighouden met de inrichting van het landschap. Ze komen een deel van hun werkweek bij elkaar om samen te werken aan de Toukomstprojecten.

Hiermee is de Landschapswerkplaats een aanvulling op wat overheden en bestaande organisaties normaal gesproken al doen in het landschap van Groningen.

40

Veranderingen in het landschap integraa l aanpakken 30 miljoen euro

De organisatie van de Landschapswerkplaats ligt bij een klein kernteam van Groningers: •

Werkplaatsleider/hoofdontwerper

•

Twee ruimtelijk ontwerpers

•

Ondersteuner/tekenaar

Het kernteam is een team met visie en de voeten in de klei. We willen niet nog een loket met logge bureaucratie en een duur management. Deze vier personen werken bij de provincie Groningen, Prolander, een Gronings waterschap of andere organisatie die zich bezighoudt met de inrichting van het landschap. Naast hun werk in de werkplaats blijven zij minimaal één dag in de week werken bij hun huidige organisatie, zodat de Landschapswerkplaats goed samenwerkt met de organisaties die er al zijn. Samenwerking Er wordt altijd samengewerkt met de initiatiefnemers (als meedenker of beroepsmatig), inwoners, ondernemers uit de buurt en relevante overheden, om de samenhang en participatie te borgen. Zo blijft het enthousiasme in de werkplaats behouden, blijven de overheden op koers en behoud je draagvlak voor de projecten. Per Toukomstproject of gebied kan de werkplaats worden aangevuld met mensen die nog intensiever meeontwerpen en -werken. Mensen van bijvoorbeeld de volgende partijen: een gemeente, Groninger Dorpen, Groningen Toerisme Coöperatie, Landschapsbeheer Groningen, LTO Noord, Natuurmonumenten, Prolander, Provincie Groningen, Staatsbosbeheer, Stichting het Groninger Landschap, Waddenvereniging, Waterschap Hunze en Aa’s, Waterschap Noorderzijlvest en Wierde & Dijk.

41

Aan de slag Bij het uitwerken en uitvoeren van een Toukomstproject is één van de mensen uit het team van Toukomst coördinator van de Landschapswerkplaats. Deze coördinator is verantwoordelijk voor de planning en het monitoren van de voortgang van de projecten, voor het proces van de bestuurlijke besluitvorming per project en voor het onderhouden van het contact met de initiatiefnemers, bestaande organisaties en Nationaal Programma Groningen. Agenda De Landschapswerkplaats werkt aan alle projecten van Nationaal Programma Groningen die te maken hebben met inrichting van de ruimte en het landschap. Op de agenda staan in de eerste plaats de Toukomstprojecten die vallen onder Mien Laand. Waar dit een aanvulling is staan hier ook de agendapunten en concrete doelen uit het Toukomstbeeld op, bijvoorbeeld over water, wandelroutes, biodiversiteit, natuur, woningbouw en energietransitie. De Landschapswerkplaats verbindt projecten vanuit de gemeente, de provincie en initiatieven van onderaf tot krachtige en gedragen projecten. Immers, via de Landschapswerkplaats wordt beleid verbonden met de wens en de omgevingskennis van de initiatiefnemers. Op deze manier zijn samenhang en participatie gegarandeerd. Geld We vinden het beheer van het landschap een taak voor de overheid. Toch willen we hier vanuit Toukomst ook een bijdrage aan leveren.

Samen met provincie, waterschappen en gemeenten, en met geld uit Den Haag en Brussel, willen we dat er een zo groot mogelijk budget wordt vrijgemaakt om het landschap en de leefomgeving duurzaam te verbeteren en om het mooie te behouden dat er al is. Uit dit budget kan op verschillende plekken verspreid 42

over de provincie worden meebetaald aan het uitvoeren van projecten. Investeren in het landschap is investeren in de brede welvaart van bewoners. Om de samenwerking in de Landschapswerkplaats op te starten reserveren we een overkoepelend bedrag voor het realiseren van de agenda en een klein deel voor het inrichten van de Landschapswerkplaats als fysieke plek. Mede op basis van advies over de haalbaarheid door draaijer+partners verwachten we een vliegwiel-effect wanneer Toukomst een serieus bedrag toekent aan de projecten. Andere partijen worden uitgelokt om ook serieus bij te dragen en te investeren vanuit reguliere (uitvoerings)budgetten, of nationale of Europese financiering. Het is de taak van de Landschapswerkplaats ervoor te zorgen dat de agenda die ze vanuit Toukomst meekrijgt ook echt gerealiseerd wordt. Dat betekent dat we meer verwachten dan dat er een website gebouwd wordt met de openingstijden van het kantoor. We willen geen bureaucratisch loket als lege huls maar een plek waar echt gewerkt wordt aan de uitvoering van de Toukomstprojecten.

43

Project - onder parapluproject

Kiekn & Doun en Groningen beleven Wandel-, fiets- en vaarroutes staan niet op zichzelf, want wandelen, fietsen en varen is leuker als er ook iets te doen valt langs de route. Ondernemers profiteren ervan als routes beter aansluiten op wat zij te bieden hebben. De projecten 25. Kiekn & Doun en 26. Groningen beleven gaan beide over het verbinden van routes, het verbeteren van de wegen, het vergroten van biodiversiteit en het mogelijk maken om op allerlei manieren van het mooie Groningse landschap te genieten. We hebben in Groningen al knooppunten en routeboekjes in overvloed. Toch staat daar niet alles in. Daarom vinden we een app met informatie voor inwoners en recreanten van buiten de provincie een goed idee. In de app vind je onder andere verhalen over Groningen, informatie over restaurants, overnachtingsplekken, bezienswaardigheden en routes door het landschap. In hoofdstuk 3.1 Ons Verhoal (Kiekn & Doun en Touripedia) kwam de app al uitgebreid aan bod. Ook ‘public right of way’ en oude kerkepaden spreken ons aan. Zonder het landschap te verstoren kunnen we wandelen op mooie plekken, over onverharde paden, waar je nu niet mag komen. We willen daarom dat er op typisch Groningse plekken, zoals op oude slaperdijken en langs diepen en maren, gewandeld of gefietst kan worden.

Tegelijk willen we ervoor zorgen dat het netwerk beter wordt, zodat ook horeca en andere ondernemers, borgen en musea ervan profiteren en de charme van het landschap verder wordt versterkt. 44

Wandel-, fiets- en vaarroutes verbeteren en verbinden, ook met ondernem ers Investering uit de paraplu Publieks beoordel ing: Kiekn & Doun 3,9⭐ Groningen beleven 4,1 ⭐

Project - onder parapluproject

Masterplan vaarwater en Diepen en maren Het verbeteren van de waterwegen biedt niet alleen kansen voor toerisme en recreatie, het is ook goed voor biodiversiteit of zelfs aquafarming en logistiek. Bovendien maakt het de omgeving nog aantrekkelijker om te wonen. De initiatiefnemers van de projecten 21. Masterplan vaarwater en 27. Diepen en maren kunnen in de Landschapswerkplaats aan de slag om kleinere waterwegen aan elkaar te koppelen en weer bevaarbaar te maken. Lokale ondernemers moeten er gebruik van kunnen maken door bootjes te verhuren of door een terras aan het water te realiseren. Marenland in Winsum is een voorbeeld van een gebiedsgerichte integrale aanpak. Dit hoeft niet overal het kan op een aantal plekken een kansrijke economische aanvulling zijn. Zoals bij project 23. ‘t Wad tot Stad.

45

Verbeteren van waterwegen voor een aantrekkelijker landschap Investering uit de paraplu Publieks beoordel ing: Masterplan vaarwater 4,0⭐ Diepen en maren 3,7⭐

Project - onder parapluproject

’t Wad tot Stad

Project 23. ‘t Wad tot Stad is een project voor het Reitdiepgebied. Het verbindt de Waddenzee met de stad Groningen. Dit deel van Groningen is een prachtig cultuurhistorisch gebied dat volgens ons meer aandacht verdient. De initiatiefnemers van het project vinden het belangrijk dat er combinaties gemaakt worden: natuurinclusieve landbouw, biodiversiteit, wandel- en fietspaden, waterrecreatie, culturele activiteiten en bedrijvigheid komen in het project bij elkaar. Door dit tegelijkertijd op te pakken, kan er meer gerealiseerd worden dan wanneer elk onderdeel als apart project wordt uitgevoerd. We denken dat verschillende organisaties, zoals het Waddenfonds, kunnen cofinancieren om dit project te realiseren. De Landschapswerkplaats kan contact leggen met de verschillende organisaties. ‘t Wad tot Stad sluit goed aan bij de plannen van stichting Het Groninger Landschap. We nodigen inzenders van de onderliggende ideeën uit om aan tafel aan te schuiven bij het uitwerken van de plannen.

46

De verbinding tussen Waddenz e e en Groningen stad versterken Investering uit de paraplu Publieks beoordel ing: 4,0 ⭐

Project - onder parapluproject

Van Aa naar Zee

Project 22. Van Aa naar Zee als geheel vinden we te ambitieus. Daarbij zien we dat bewoners zorgen hebben over bodemverzilting en de impact op hun woonomgeving als deze grootschalige ingrepen in het landschap worden gedaan. Maar het probleem van de stijgende zeespiegel vraagt om een oplossing. In combinatie met bodemdaling neemt hierdoor de invloed van zoute kwel toe, evenals de verschraling van biodiversiteit. Daarom vinden we het belangrijk om vooruit te kijken en na te denken over hoe we hier in Groningen mee moeten omgaan. Dat moeten we samen doen. Project Van Aa naar Zee heeft als onderdeel het realiseren van een klimaatbestendig landbouwgebied dat blijft meegroeien met de zee. Dit bouwt voort op het gebundelde idee Kustzone die meegroeit met de zeespiegelstijging. Uit dit initiatief willen we meenemen dat er een provincie-brede visie komt voor de toekomst van onze Groningse kust. De Landschapswerkplaats gaat met de initiatiefnemers en een breed netwerk aan de slag om deze visie op te stellen. Daarbij kan in het bijzonder een visie worden uitgewerkt voor de regio waar het project Van Aa naar Zee zich op focust. We doen een oproep aan de Landschapswerkplaats om te leren van andere projecten, zoals de Dubbele Dijk, en vervolgens samen met bewoners uit de kuststreek een visie uit te werken voor de toekomst van onze kustzone.

47

Een provinciebrede visie voor de kustzone Investering uit de paraplu Publieks beoordel ing: 3,6 ⭐

Project - onder parapluproject

Verbonden biodiversiteit: flora, fauna en follies Versterking van de biodiversiteit in de provincie Groningen is nodig. Project 24. Verbonden biodiversiteit: flora, fauna en follies vinden we kansrijk als aanvulling op andere projecten. Door biodiversiteit zichtbaar te versterken, wordt het landschap bovendien mooier en dat is goed voor recreatie en woonplezier van Groningers. We willen ervoor zorgen dat wandel-, fiets- en vaarroutes langs bermen en bossen lopen waar van alles groeit en bloeit. Biodiversiteit zichtbaar maken in het landschap draagt ook bij aan een nieuwe mentaliteit. Hoe gaan we om met de natuur? Hoe tackelen we milieuvervuiling door onze aanwezigheid in de natuur? Waar willen we naartoe met onze landbouw? We willen ervoor zorgen dat lokaal consumeren en produceren in de vorm van voedselbossen- en tuinen een impuls krijgen. Een voorwaarde om te starten met dit project is dat eerst in kaart wordt gebracht wat er al gebeurt op het gebied van biodiversiteit. Waterschappen en wegbeheerders doen namelijk al veel en ook bij akkerbouw- en veeteeltbedrijven zie je ontwikkelingen in deze richting. Europa geeft subsidies uit aan projecten met aandacht voor biodiversiteit. Vervolgens kunnen de initiatiefnemers van dit project in de Landschapswerkplaats vanuit Toukomst verbindingen toevoegen aan de bestaande initiatieven.

We zien ook graag dat er verbindingen worden gemaakt met het project 07. Elk dorp zijn eigen voedseltuin uit hoofdstuk 3.3 Mit Mekoar. 48

Biodivers ite it versterken in het Groninger landschap Investering uit de paraplu Publieks beoordel ing: 3,7 ⭐

Project - onder parapluproject

Groene longen voor de provincie Groningen Groningers willen graag de weidsheid van het landschap behouden die voor veel plekken zo kenmerkend is, bijvoorbeeld langs de Waddenkust. Er zijn ook veel Groningers die juist graag meer bomen en bossen zien. In project 29. Groene longen voor de provincie Groningen gaat het erom plekken te vinden in de provincie waar de bomen goed in het landschap passen. Wij vinden dat ‘meer groen’ goed is en dat er daarom bomen bij moeten komen. We willen graag dat dit gebeurt op een manier die past bij de Groningse identiteit. Plant boomsoorten die er van oudsher stonden en die passen bij de bodem: in dorpen, langs wegen en paden en op plekken die al bosrijk zijn. Maak er verdwenen (wandel)paden weer zichtbaar mee. Herstel boomsingels die vanouds rondom boerenerven stonden. Plant voedselbossen, waar inwoners kunnen plukken. Plant bomen om het landschap aan te kleden. Omring dorpen, zonneparken en bedrijventerreinen om deze te vergroenen. De bomen moeten de leefomgeving opwaarderen, de biodiversiteit versterken en recreatiegebieden verrijken. Dit is precies hoe de initiatiefnemers van dit project het voor zich zien: meer groen op plekken waar het past. De initiatiefnemers stippelen met behulp van de Landschapswerkplaats een strategie uit om de provincie te vergroenen.

Deze strategie moet uitgaan van een aanpak waar vastgoed, landschap en recreatie elkaar versterken. 49

Bomen planten om het landschap aan te kleden Investering uit de paraplu Publieks beoordel ing: 4,4 ⭐

Idee - onder parapluproject

Bermen komen tot leven We willen er samen met wegbeheerders voor zorgen dat ecologisch bermbeheer de standaard wordt in Groningen. Er zijn veel lokale initiatieven die we graag aan elkaar willen koppelen. Door bermen in te zetten voor biodiversiteit, maak je gebruik van oppervlakte die anders onbenut blijft en het is meteen zichtbaar voor iedereen. Belangrijk daarbij is dat natuurvervuiling van afval in de bermen wordt meegenomen. Schone, bloeiende bermen zijn een lust voor het oog en voor bijen en andere insecten. We geven als agendapunt aan de Landschapswerkplaats mee dat er een plan moet komen voor bloeiende bermen in de hele provincie Groningen.

50

Ecologisch bermbeheer: bloeiende bermen in heel Groningen Investering uit de paraplu

Idee - onder parapluproject

Tiny Forests

Het Toukomstidee Tiny Forests past heel goed binnen de aanpak die we graag zien: groen aanplanten op plekken waar het een verrijking is voor mens en natuur. Daarom willen we een deel van het budget van de Landschapswerkplaats reserveren voor het aanplanten van kleine bosjes. Tiny Forests hebben veel positieve kenmerken en weinig nadelen: ze behoeven weinig onderhoud en dragen direct bij aan een betere balans tussen mens en natuur. De bosjes gaan de verschraling van het landschap tegen en maken de leefomgeving aantrekkelijker. In de Landschapswerkplaats kan worden uitgedacht waar Tiny Forests goed passen en wie ze gaat aanplanten.

51

Tiny Forests verrijken het landschap en de leefom geving Investering uit de paraplu

Project - reservering

Oogst van Groningen De landbouw is volop in ontwikkeling. Wij vinden toekomstbestendige landbouw in Groningen belangrijk: voor de economie, met oog op duurzaamheid en voor het klimaat. Project 08. Oogst van Groningen kan daar een rol in spelen. De initiatiefnemers willen aan de slag met vernieuwende experimenten op het gebied van duurzame landbouw, verwerking en logistiek. Het keurmerk ‘Oogst van Groningen’ op Groningse producten draagt bij aan de herkenbaarheid en het imago van de producten. Dat streekproducten duurder zijn, heeft met logistiek te maken. Voor de individuele producenten is de schaal te klein om kosten te compenseren. Hoe krijgt de lokale boer zijn producten op een betaalbare manier bij bewoners in de regio? Hoe zorg je voor een constante aanvoer naar supermarkten, het hele jaar door? Op welke manier vervoer en verpak je de producten? Hier moet een antwoord op komen, het kan niet bij stalletjes langs de weg blijven. Het antwoord ligt bij collectieve oplossingen, in de samenwerking in de regio. We moeten ervoor zorgen dat we supermarkten meekrijgen, zonder voorbij te gaan aan het bestaansrecht van kleinere speciaalzaken. Om dat voor elkaar te krijgen is een efficiënte regionale keten nodig. Lokaal consumeren is een thema dat al in opkomst is.

Met Toukomst kunnen we een slinger geven aan deze mentaliteitsverandering, door bestaande initiatieven bij elkaar te brengen en de afzetmarkt beter te organiseren. Met het keurmerk Oogst van Groningen op Groningse (streek)producten dragen we bij aan zichtbaarheid. Het vertelt Ons Verhoal: we produceren 52

Lokaal produceren en consumeren 3,2 miljoen euro Publieks beoordel ing: 4,2 ⭐

ons eigen voedsel en ‘redden onszelf wel’. Dit is vergelijkbaar met bijvoorbeeld de Champagnestreek in Frankrijk. Lokale voedselproductie brengt boeren en burgers dichter bij elkaar. De zichtbaarheid wordt nog groter met een jaarlijks oogstfeest. Daarover schrijven we meer in hoofdstuk 3.3 Mit Mekoar. We moedigen de initiatiefnemers van Oogst van Groningen aan om er in de verdere uitwerking een heel concreet project van te maken. Het moet geen onderzoeksproject of kennisplatform worden, maar een project waarmee Groningen in Nederland voorop kan lopen voor lokaal produceren en consumeren. Om daarmee aan de slag te gaan reserveren we een bedrag van 3,2 miljoen euro.

53

Project - reservering

Groningen Groen en Duurzaam: AgriFuture We willen de initiatiefnemers van project 09. Groningen Groen en Duurzaam een stap verder helpen met een reservering uit Toukomst voor het onderdeel AgriFuture. Hier ligt de focus op het ontwikkelen van duurzame landbouwtechnieken. Met dit project kan de landbouw zich verder ontwikkelen en bijvoorbeeld nog meer grondstof voor de maakindustrie leveren. Wat we goed vinden aan dit onderdeel van het project is de beoogde samenwerking met bestaande organisaties en lokale telers, en vooral de kansen die eruit voortkomen voor (nieuw) onderwijs en nieuwe banen. We rekenen erop dat de initiatiefnemers met een reservering van Toukomst aan de slag kunnen. Onze hoop voor dit project is dat er een olievlek-effect ontstaat waarbij het succes van de proeftuinen inspirerend werkt voor nieuwe initiatieven. We hopen er bovendien aan bij te dragen dat duurzame en natuurinclusieve landbouw in Groningen in 2040 de norm is. Niet alleen voor landbouwers, maar ook in de maakindustrie, in het onderwijs en voor consumenten. Bij de uitvoering zien we graag dat de initiatiefnemers de verbinding zoeken met de andere Toukomstprojecten die gaan over voedselbossen, voedseltuinen, vernieuwing in de landbouw en biodiversiteit. We willen graag dat ze gezamenlijk bewoners betrekken bij wat boeren doen en bij de projecten die op dit gebied worden gerealiseerd. 54