236.4 Monitor 2024 Nationaal Programma Groningen digitaal toegankelijke versie oktober 2024
Tekst van het document
Monitor 2024 NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN GRONINGEN / OKTOBER 2024
Management samenvatting Nationaal Programma Groningen wil haar ambities op het gebied van Economie, Werken & Leren, Leefbaarheid en Natuur & Klimaat realiseren en daarmee een flinke bijdrage leveren aan de verbete ring van het imago van Groningen en de regionale brede welvaart. Als onderdeel van een langjarige monitorings- en evaluatiecyclus geeft de jaarlijkse monitor de ontwikkeling van het programma en de voortgang ten aanzien van de onderliggende ambities weer ten opzichte van de startsituatie van de regio, zoals opgetekend in de nulmeting. Jaarlijks worden nieuwe meetwaarden van de verschillende indicatoren toegevoegd, waardoor we zicht krijgen op de feitelijke ontwikkeling van de vier ambities, het imago, de brede welvaart en de projectenportefeuille.
Waarde van monitoring: opmaken van de tussentijdse balans In de monitor kijken we terug naar de historische ontwikkeling van de verschillende onderwerpen waarop het programma impact wil hebben. Dat doen we jaarlijks. Hoe langer de programmaperiode voortduurt, hoe meer zicht we krijgen op de trendmatige ontwikkeling. Zicht dat onder meer nodig is om in de tussenevaluatie van 2025 en in de eindevaluatie na 2029 aannemelijke verbindingen te kunnen leggen tussen de bestede programmamiddelen en projectresultaten aan de ene kant en de ontwikkeling van de vier ambities, de brede welvaart en het imago van Groningen aan de andere kant. Zo halverwege de programmaperiode is Nationaal Programma Groningen behoorlijk op stoom. Meer dan de helft van het totaal aan beschikbare middelen voor de uitvoering van het programma is inmiddels toegekend aan projecten. Veel van de projecten waar in de afgelopen jaren middelen aan zijn toegekend, zijn nog in uitvoering en slechts een
2
beperkt aantal projecten is afgerond. Dit maakt dat halverwege de programmaperiode ongeveer 25% van de totaal beschikbare middelen voor de uitvoering van Nationaal Programma Groningen ook daadwerkelijk is uitgegeven. Mede daarom is het niet aannemelijk te veronderstellen dat de trendmatige ontwikkelingen die wij in deze Monitor waarnemen, worden veroorzaakt door de bestede programmamiddelen en projectresultaten. Monitor 2024 heeft daarmee nog een zeer beperkte zeggingskracht over de effectiviteit van het programma. De waarde van de Monitor zit op dit moment vooral in het verkrijgen van een antwoord op de vraag of de regio, gelet op de ambities van Nationaal Programma Groningen, de gewenste kant op beweegt. Tegen deze achtergrond maken we hieronder een voorlopige tussenbalans.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
De regio staat er beter voor dan bij aanvang van Nationaal Programma Groningen In Monitor 2024 vergelijken we de ontwikkeling van de aardbevingsgemeenten en de provincie Groningen met de periode voorafgaand aan Nationaal Programma Groningen. Door de oogharen kijkend staat de regio, halverwege de programmaperiode, er op veel aspecten beter voor dan bij aanvang van het programma. De regio telt meer banen dan ooit tevoren, waardoor het werkloosheidspercentage historisch laag is en de arbeidsparticipatiegraad historisch hoog. Ook hebben gemiddeld genomen alle huishoudens in de aardbevingsgemeenten en de provincie meer inkomen te besteden. Tot slot constateren we dat ondanks de groei van de economie, de broeikasgasemissies in de regio per saldo zijn gedaald.
De geschetste vooruitgang en de daarmee gepaard gaande toename van de beschikbaarheid van werk en het feit dat meer mensen een betaalde baan hebben, zijn ook een belangrijke verklaring voor het feit dat de brede welvaart in alle aardbevingsgemeenten en in de provincie Groningen als geheel op een hoger niveau ligt dan in 2018. Hoewel het imago van Groningen lager gewaardeerd wordt dan bij aanvang van Nationaal Programma Groningen, is er in het afgelopen jaar wel sprake van herstel. De dip die we vorig jaar zagen als gevolg van de parlementaire enquête naar aardgaswinning is voorbij. Veel leefaspecten in Groningen worden door zowel inwoners als niet-inwoners ook hoger gewaardeerd dan in 2020.
De biodiversiteit ging de afgelopen jaren achteruit Dit jaar bevat de monitor op verzoek van het Algemene Bestuur van Nationaal Programma Groningen ook een verdiepend hoofdstuk over biodiversiteit en landschapskwaliteit. De voornaamste constatering hierin is dat de biodiversiteit in de afgelopen jaren achteruit is gegaan. Belangrijkste verklaring hiervoor is de negatieve ontwikkeling van de biodiversi-
teit binnen het ecosysteem boerenland. Op dit moment zijn er 17 projecten binnen Nationaal Programma Groningen die primair beogen de biodiversiteit te verbeteren. Het grootste gedeelte van de toegekende middelen aan deze projecten moet nog worden uitgegeven.
Om de gewenste impact te realiseren moet de kloof met de rest van Nederland verder worden gedicht Het realiseren van de ambities van Nationaal Programma Groningen vraagt om meer dan een positieve ontwikkeling. Het is ook de bedoeling om een inhaalslag te maken ten opzichte van de rest van Nederland. In dit licht staat de regio nog altijd voor een grote opgave. Uit deze monitor blijkt dat de regio op meer dan de helft van haar ambitiedoelstellingen een bovengemiddelde ontwikkeling heeft doorgemaakt. Ten
3
SAMENVATTING
opzichte van de referentiegebieden presteert de regio met name goed op de ambities rondom Economie en Werken & Leren en in mindere mate op Natuur & Klimaat. Relevant is wel dat de data van de meeste indicatoren één of meerdere jaren achterloopt.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Meer dan de helft van de doelstellingen voor de vier ambities ligt op koers. Toch heeft dit nog niet de gewenste impact. Want hoewel de brede welvaart zich positief ontwikkelt ten opzichte van de uitgangssituatie, blijft de ontwikkeling in alle aardbevingsgemeenten, met uitzondering van Het Hogeland, en in de provincie als geheel achter bij de referentiegroepen. In relatieve zin is de brede welvaartssituatie ten opzichte van de rest van Nederland daarmee verslechterd. En hoewel het imago van Groningen de dip van vorig jaar te boven is, is er op dit moment nog geen sprake van de gewenste flinke verbetering van het imago van Groningen.
4
SAMENVATTING
Kortom, om de geambitieerde verbetering van de brede welvaart en het imago te realiseren, veronderstellen we dat op meer programmadoelstellingen een bovengemiddelde ontwikkeling gerealiseerd moet worden. Het zijn met name de programmadoelstellingen rondom leefbaarheid die een ondergemiddelde ontwikkeling laten zien. Tegelijkertijd constateren we dat juist deze programmadoelstelling in de huidige projectenportefeuille bovengemiddeld lijkt te worden bediend. Dit maakt dat er vanuit Nationaal Programma Groningen de komende jaren nog de nodige investeringen zijn te verwachten op dit thema.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
EEMSDELTA
GRONINGEN
HET HOGELAND
MIDDENGRONINGEN
OLDAMBT
PROVINCIE GRONINGEN
IMPACTDOELSTELLING BREDE WELVAART HOOFDINDICATOR: Brede Welvaart Index [BW1] IMPACTDOELSTELLING IMAGO HOOFDINDICATOR: Groningers [I1] HOOFDINDICATOR: Niet-Groningers [I2] HOOFDINDICATOR: Groningse bedrijven [I3] HOOFDINDICATOR: Niet-Groningse bedrijven [I4] HOOFDAMBITIE ECONOMIE HOOFDINDICATOR: Bruto Toegevoegde Waarde incl. delfstoffenwinning [E1] HOOFDINDICATOR: Bruto Toegevoegde Waarde excl. delfstoffenwinning [E2] HOOFDAMBITIE WERKEN & LEREN HOOFDINDICATOR: Netto arbeidsparticipatie [W1] HOOFDINDICATOR: Mediaan van het gestandaardiseerd besteedbaar huishoudinkomen in euro's [W2] HOOFDINDICATOR: Percentage uitstroom hbo en wo [W3] HOOFDAMBITIE LEEFBAARHEID HOOFDINDICATOR: Leefbaarheidsscore [L1] HOOFDAMBITIE NATUUR & KLIMAAT HOOFDINDICATOR: Living Planet index [N1] HOOFDINDICATOR: Broeikasgasemissies per inwoner inclusief elektriciteitsproductie [N2] HOOFDINDICATOR: Broeikasgasemissies per inwoner exclusief elektriciteitsproductie [N3] Voortgang van de hoofdindicatoren bij de impactdoelstellingen en hoofdambities van Nationaal Programma Groningen. Een vinkje geeft aan dat de doelstelling voor de betreffende indicator op dit moment wordt gehaald, een kruisje betekent dat de doelstelling niet wordt gehaald.
5
SAMENVATTING
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Inhoudsopgave Managementsamenvatting
2
1
Inleiding
7
1.1
Aanleiding
Output
87
5.1 Projectenanalyse
87
5.1.1 Samenstelling projectenportefeuille
89
7
5.1.2 Voortgang projecten
90
1.2 Langjarige monitorings- en evaluatiecyclus
7
5.1.3 Afgeronde projecten
90
1.3
Doelstelling
8
1.4
Werkwijze
8
6
91
1.5
Leeswijzer
8
6.1 De jaarlijkse monitor als onderdeel van een langjarige monitorings- en evaluatiecyclus
91
Verantwoording
2
Impact
9
6.2 Indicatoren
94
2.1
Brede welvaart
10
6.2.1 Aanpassingen in indicatoren
95
2.2
Imago
16
6.2.2 Indicatoren die vanaf Monitor 2024 niet meer worden opgenomen
96
3
Outcome
24
6.2.3 Nieuwe indicatoren
97
3.1
Economie
26
6.3 Samenstelling van referentiegroepen
98
3.2
Werken & Leren
36
6.4 Monitoring impact: Brede welvaart, imago
100
3.3
Leefbaarheid
51
6.4.1 Brede welvaart
100
3.4
Natuur & Klimaat
61
6.4.2 Imago
105
4
erdieping biodiversiteit en V landschapskwaliteit
7
Het consortium
107
71
Ontwikkeling Biodiversiteit
71
8
Bijlagen
108
4.1
6
5
4.2 Projecten binnen Nationaal Programma Groningen ten behoeve van biodiversiteit
78
4.3 Landschapskwaliteit
80
Bijlage A: b eschrijving gebruikte indicatoren
109
Bijlage B: o ntwikkeling outcome en impact in de overige Groningse gemeenten
114
9
154
Colofon
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
1
Inleiding 1.1 Aanleiding Nationaal Programma Groningen wil een flinke impuls aan Groningen geven. De Rijksoverheid heeft €1,17 miljard beschikbaar gesteld als startkapitaal voor het programma. De gemeenten Eemsdelta, Groningen, Het Hogeland, Midden-Groningn en Oldambt en de provincie Groningen hebben programmaplannen ingediend, voorstellen ter besteding van de beschikbare middelen. Naast deze provinciale en lokale programmaplannen, heeft het programma ook een aantal speciale programma’s van middelen voorzien. Al deze plannen richten zich op de vier ambities van Nationaal Programma Groningen: Economie, Werken & Leren, Leefbaarheid en Natuur & Klimaat. Met het behalen van doelen op deze vier onderwerpen, wil Nationaal Programma Groningen de Groningse brede welvaart versterken en het imago van de regio verbeteren. Sinds begin 2020 werken wij, een consortium van KplusV, Sociaal Planbureau Groningen en Aletta Advies, aan de structurele monitoring van Nationaal Programma Groningen.
1.2 Langjarige monitoringsen evaluatiecyclus We beschreven de startsituatie van Groningen voorafgaand aan de programmaperiode in de nulmeting1. Deze is in februari 2021 gepubliceerd. Vanaf 2021 rapporteren we met een jaarlijkse monitor over de ontwikkeling van de regio ten opzichte van de startsituatie, de mate waarin het programma op koers ligt om haar ambities te realiseren en de resultaten van de diverse programma’s en projecten waar Nationaal Programma Groningen een bijdrage aan levert. De informatie die we jaarlijks verzamelen in deze Monitor fungeert verder als dataverzameling voor een tussen- en een eindevaluatie van Nationaal Programma Groningen. De tussenevaluatie van Nationaal Programma Groningen zal plaatsvinden in 2025. Hierin beoordelen we de doelmatigheid, doeltreffendheid en impact van het programma in de volle breedte. De ex durante evaluatie zal het karakter hebben van een lerende evaluatie, waarbij lessen worden getrokken voor de dan resterende programmaperiode. Ook met de meest actuele waarden lopen veel van de indica toren in Monitor 2024 nog enkele jaren achter. Het beeld dat
1
7
De nulmeting is te raadplegen via www.nationaalprogrammagroningen.nl/app/uploads/2021/03/Rapportage-Nulmeting-Nationaal-Programma-Groningen.pdf.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Monitor 2024 van de regio geeft is een beeld van de beginfase van de programmaperiode, een periode waarin veel van de huidige projecten binnen Nationaal Programma Groningen nog niet in uitvoering waren of slechts in voorbereiding. Het gepresenteerde beeld wordt verder nog altijd beïnvloed door externe factoren zoals de coronapandemie, die met name in de peiljaren 2020 en 2021 voor grote veranderingen in de cijfers zorgde. Dit alles betekent dat op basis van deze monitor nog geen uitspraken kunnen worden gedaan over de effecten van Nationaal Programma Groningen.
en Natuur & Klimaat. Projecten en programma’s moeten met de resultaten die zij behalen bijdragen aan deze ambities. Volgens deze logica leveren de middelen zo gedurende de looptijd een bijdrage aan de overkoepelende doelstelling van het programma. In de structuur en werkwijze van de jaarlijkse monitor volgen wij deze logica: we starten bij de impact en pellen de ontwikkelingen via de vier ambities verder af naar projectresultaten en investeringen vanuit Nationaal Programma Groningen.
1.5 Leeswijzer
1.3 Doelstelling Het doel van de jaarlijkse monitor is de voortgang van Nationaal Programma Groningen inzichtelijk te maken aan de hand van de voortgang van de programma’s en projecten, de ontwikkeling van de indicatoren op het gebied van de vier ambities en de ontwikkeling van de brede welvaart en het imago van Groningen.
In deze Monitor kijken we vanuit de overkoepelende programmadoelen naar de ambities en de projecten.
• Hoofdstuk 2 bevat de ontwikkeling van de impact van Nationaal Programma Groningen, op het gebied van brede welvaart en het imago van de regio;
• Hoofdstuk 3 staat in het teken van de vier ambities, in de volgorde Economie, Werken & Leren, Leefbaarheid en Natuur & Klimaat;
1.4 Werkwijze
• Hoofdstuk 4 betreft de thematische verdieping over
Nationaal Programma Groningen heeft de volgende overkoepelende doelstelling geformuleerd: Nationaal Programma Groningen verbetert, naarmate de uitvoering van het programma vordert, de brede welvaart en het imago van de regio Groningen. In de monitoring en evaluatie van Nationaal Programma Groningen werken wij ‘van buiten naar binnen’. Dat betekent dat we starten bij de overkoepelende doelen van het programma, zoals hierboven geformuleerd. Om de gestelde doelen te bereiken, zijn vier ambities geformuleerd aan de hand waarvan het programma bij dient te dragen aan de brede welvaart en het imago: Economie, Werken & Leren, Leefbaarheid
8
INLEIDING
biodiversiteit;
• Hoofdstuk 5 biedt inzicht in de voortgang van de projecten en programma’s onder Nationaal Programma Groningen;
• Hoofdstuk 6 gaat in op de verantwoording en onderzoeks methode;
• In het laatste hoofdstuk introduceren we het consortium. In de bijlagen zitten tot slot een overzicht van de gehanteerde indicatoren en een beknopte analyse van de overige vijf gemeenten in Groningen.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
2
Impact Nationaal Programma Groningen heeft de overkoepelende doelstelling om, naarmate de uitvoering van het programma vordert, de brede welvaart en het imago van de regio Groningen te verbeteren. In dit hoofdstuk kijken we naar de ontwikkeling van de brede welvaart en het imago. Brede welvaart: Hoofdstuk 2.1 bevat een duiding van de ontwikkeling van de Groningse Brede Welvaartsindicator (BWI); Imago: Hoofdstuk 2.2 bevat een duiding van de resultaten uit de Imagomonitor. In de verantwoording hebben we uitgebreid beschreven hoe deze twee concepten gemeten worden.
9
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
2.1 Brede welvaart EEMSDELTA
GRONINGEN
HET HOGELAND
MIDDENGRONINGEN
PROVINCIE GRONINGEN
OLDAMBT
Verandering t.o.v. 2018
Meest recente waarde
Verandering t.o.v. 2018
Meest recente waarde
Verandering t.o.v. 2018
Meest recente waarde
Verandering t.o.v. 2018
Meest recente waarde
Verandering t.o.v. 2018
Meest recente waarde
Verandering t.o.v. 2018
Meest recente waarde
Brede Welvaart Index (2022) [BW11]
+0,09
0,49
+0,18
0,71
+0,19
0,70
+0,19
0,71
+0,23
0,56
+0,16
0,66
Gemiddelde in de referentiegroep
+0,20
0,94
+0,22
0,60
+0,19
0.95
+0,25
0,97
+0,24
1,00
+0,20
0,79
Ranking Brede Welvaart Index (0-100) (2022) [BW22]
-3
97
-1
83
-1
86
+1
84
+2
95
-1
10
Gemiddelde in de referentiegroep
-3
46
+3
91
-6
44
+10
41
+6
35
nvt
1
BW1 In Monitor 2024 vergelijken we de ontwikkeling van de aardbevingsgemeenten en de provincie Groningen met de periode voorafgaand aan Nationaal Programma Groningen.
2
BW2 Dit is de plaats die de betreffende gemeente inneemt op een welvaartsranglijst van 0 tot en met 100 in een gegeven jaar. Op basis van de Brede Welvaart Index worden gemeenten in 100 percentielgroepen ingedeeld. De gemeente met de hoogste brede Welvaart Index heeft positie 0, terwijl de gemeente met de laagste Brede Welvaart Index positie 100 heeft.
Zuid-Holland
Limburg
Groningen
Flevoland
Noord-Holland
Noord-Brabant
Gelderland
Friesland
Drenthe
Zeeland
Utrecht
Overijssel
Gemiddelde (0,84)
Ranking van Groningen (2022): de plaats die Groningen inneemt op de welvaartsranglijst van de 12 Nederlandse Provincies.
10
IMPACT
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Brede welvaart Om de voortgang van Nationaal Programma Groningen inzichtelijk te maken en om te bepalen hoe Groningen ervoor staat, is brede welvaart als maatstaf gekozen. Brede welvaart kijkt naar meer dan economische welvaart alleen. Met Nationaal Programma Groningen wordt een duidelijke verbetering in brede welvaart beoogd.
Voor de monitoring van het programma kijken we naar twee maten:
Ten behoeve van de monitoring van het programma is een ‘Brede Welvaart Index NPG’ ontwikkeld waarin de verschillende aspecten van het brede welvaart-concept van CBS (2020) zijn gewogen naar het belang dat inwoners van de provincie Groningen aan deze aspecten hechten. Voor de verantwoording verwijzen wij naar paragraaf 6.4 in deze rapportage en naar het artikel over dit onderzoek.2.
0 - 1 in peiljaar 2018. Afhankelijk van de ontwikkeling kan de
1. Brede Welvaart Index Nationaal Programma Groningen (BWI-NPG). Dit is een gewogen somscore van een veertigtal indicatoren uit de Brede Welvaartsmonitor van CBS. De score van de BWI-NPG is genormaliseerd naar een bereik score in de jaren na 2018 buiten het bereik 0 - 1 liggen. 2. Ranking Brede Welvaart Index Nationaal Programma Groningen (BWI-NPG). Dit is de plaats die de betreffende gemeente inneemt op een welvaartsranglijst van 0 tot en met 100. De gemeente met de hoogste BWI-NPG heeft positie 0, terwijl de gemeente met de laagste BWI-NPG positie 100 heeft.
Voor Monitor 2024 is CBS-data uit 2022 gebruikt, omdat de data beschikbaarheid twee jaar achterloopt.
Herijking BWI-NPG In lijn met de reguliere outcome-indicatoren in Monitor 2024, gebruiken wij 2018 als peiljaar voor de BWI-NPG 2018 (in voorgaande jaren was dit 2019). Het gebruik van 2018 als basisjaar is haalbaar omdat de Regionale Monitor Brede Welvaart van CBS ook gegevens over 2018 bevat. Verder maken we vanaf Monitor 2024 gebruik van geüpdatete en de meest recente cijfers van de Regionale Monitor Brede Welvaart 2023. Daarnaast zijn “afstand tot OV” en “de hoeveelheid blauw-groene ruimte” toegevoegd aan de indicatorenset. Elke brede welvaartsindicator heeft een wegingsfactor, gebaseerd op de relatieve voorkeur die het Groninger Panel aan
2
11
IMPACT
de indicatoren toekent. Omdat de voorkeuren van inwoners en daarmee de wegingsfactoren over de tijd kunnen veranderen, hebben we voor Monitor 2024 de voorkeuren opnieuw aan het Groninger Panel uitgevraagd en de wegingsfactoren opnieuw berekend. In totaliteit zijn de voorkeuren vergelijkbaar met de meting in 2021 en statistisch niet significant veranderd (zie ook paragraaf 6.4 in deze rapportage). Net zoals in 2021 beschouwen inwoners van de provincie Groningen omgang in hun woonbuurt en gezondheid als de belangrijkste welvaartsaspecten. Werkgelegenheid is iets gedaald in de ranking van voorkeuren maar blijft een belangrijk aspect voor de inwoners van de provincie Groningen.
Ooijen, R, Vaart, J. van der, Mierau, J., Regionale welvaartsindex wijst op structurele achterstand Groningen. ESB, 106(4800S), 26 augustus 2021.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Hoofdambitie: de brede welvaart van Groningen verbetert • Het niveau van brede welvaart in Nederland is in de periode 2018-2022 gestegen van 0,59 naar 0,79.
het in stand houden van de sociale voorzieningen. In Groningen
• Brede welvaart in de provincie Groningen is relatief laag. De provincie Groningen staat in Nederland in 2022 op plaats 10 van 12 op de welvaartsranglijst. Zuid-Holland en Limburg staan lager. De plaats op de welvaartsranglijst is één lager dan in 2018 ten gunste van Flevoland, waarvan de brede welvaart dus relatief is toegenomen.
• De ontwikkeling in brede welvaart in Nederland in de periode 2018-2022 wordt in positieve mate verklaard door de stijging in de indicator beschikbaarheid van werk in de regio (vacaturegraad) en het aantal mensen met een betaalde baan. Daarnaast draagt de stijging in het aantal zonnepanelen in deze periode positief bij aan brede welvaart3.
hier zien we een (bescheiden) inhaalslag (zie Werken & Leren). Anders dan in Nederland (zonnepanelen) is tevredenheid met sociale aspecten in de woonbuurt een belangrijke positieve factor voor de ontwikkeling van brede welvaart in de provincie Groningen.
• Evenals voor Nederland wordt de ontwikkeling van brede welvaart in Groningen in negatieve mate bepaald door de ontwikkeling van gezondheid en tevredenheid over het contact met familie, vrienden en buren. Gezondheid wordt gezien als een van de belangrijkste voorspellers van welzijn.4 5 In het hoofdstuk Leefbaarheid zien we dat de gezondheid in Groningen is
• Tegenover de stijging in de beschikbaarheid van werk staat tus-
dan in Nederland (veiligheid in de woonbuurt) draagt tevreden-
sen 2018 en 2022 een relatief grote afname van de indicatoren
heid over de woonomgeving relatief negatief bij aan de ontwik-
gezondheid, gevoel van veiligheid in de woonbuurt en tevreden-
keling van brede welvaart in Groningen.
gaat van brede welvaart in Nederland.
• Deze ontwikkelingen sluit aan bij eerder verdiepend onderzoek onder het Groninger Panel. We zagen in 2020 heel duidelijk dat
• De ontwikkeling in brede welvaart in Groningen wordt tussen
wonen en gezondheid de belangrijkste basis vormden voor per-
2018 en 2022 net zoals in Nederland in positieve mate ver-
soonlijk welzijn van Groningers6. Naast de daling in Groningers
klaard door de stijging in de indicatoren beschikbaarheid van
met goede ervaren gezondheid, is ook de tevredenheid met
werk en het hebben van een betaalde baan. We weten dat het
de woonomgeving relatief negatief, met name voor de aardbe-
hebben van werk wordt geassocieerd met hoger persoonlijk
vingsgemeenten. Het gevoel van veiligheid en de ervaren stress
welzijn. Zo geeft een passende baan plek voor sociale contac-
van de herstelopgave ligt hier waarschijnlijk aan ten grondslag.
ten, mogelijkheden tot persoonlijke ontwikkeling en het gevoel een bijdrage te leveren aan de samenleving. Ook op regioniveau werkt een hogere mate van arbeidsparticipatie door op de
IMPACT
is de arbeidsparticipatie historisch gezien relatief laag, maar
gedaald. Het is bovendien sterker gedaald dan landelijk. Anders
heid met contact met familie, vrienden en buren, dat ten koste
12
brede welvaart. Het draagt bij aan een hoger bbp, maar ook aan
• Brede welvaart in aardbevingsgemeenten is relatief laag, met name in Eemsdelta en Oldambt die tot de laagste 5% van
3
O ndanks dat mensen zonnepanelen een relatief lage welvaartsscore geven, draagt het aantal zonnepanelen sterk bij aan de ontwikkeling van brede welvaart. Dit wordt verklaard doordat de indicatoren in 2018 zijn gestandaardiseerd, het aantal zonnepanelen in 2018 relatief gering was en vervolgens tussen 2018 en 2022 zeer sterk is toegenomen. Ook in vergelijking met de andere indicatoren.
4
D olan, P., T. Peasgood en M. White (2008) Do we really know what makes us happy? A review of the economic literature on the factors associated with subjective wellbeing. Journal of Economic Psychology, 29, 94–122.
5
Van Beuningen, J. en L. Moonen (2013) Gezondheid belangrijker voor geluk dan leefstijl. Bevolkingstrends, april 2013. Centraal Bureau voor de Statistiek
6
Sociaal Planbureau Groningen (2021). Gronings welzijn. Wat bepaalt het persoonlijk welzijn van Groningers?
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Nederlandse gemeenten behoren waar het gaat om brede
• Net als in de rest van Nederland neemt in de aardbevingsge-
welvaart. De gemeente Groningen, Midden-Groningen en Het
meenten het niveau van brede welvaart sinds de start van de
Hogeland behoren tot de laagste 15-20% van Nederlandse
monitor toe. De toename is in alle Groninger gemeenten gelijk
gemeenten.
aan of iets lager dan de toename in de referentiegroep.
Brede welvaartsverhogende en -verlagende factoren Voor de verschillende gemeenten onderzochten we welke factoren de sterkste verhogende en verlagende (ofwel ‘remmende’) bijdrage hebben op de groei van de brede welvaart
tussen 2018 en 2022. We bekijken hierbij welke drie indicatoren de grootste stijgers en dalers zijn ten opzichte van 2018 en hoe dit zich verhoudt tot de referentiegemeenten.
Gemeente Eemsdelta • Gemeente Eemsdelta is tussen 2018 en 2022 iets gedaald, van plaats 94 naar 97, op de welvaartsranglijst.
een betaalde baan en tevredenheid met reistijd, en het meest negatief op het gebied van tevredenheid met de woonomge-
• Brede welvaart wordt in 2022 het meest positief verklaard door
ving, tevredenheid met de woning en het aantal misdrijven.
het aantal vacatures, aantal zonnepanelen en de gemiddelde
• Brede welvaart ontwikkelt in Eemsdelta tussen 2018 en 2022
schuld per huishouden . Het meest negatief wordt brede wel-
het meest positief ten opzichte van de referentiegroep op het
vaart in Eemsdelta verklaard door tevredenheid met woonom-
gebied van tevredenheid met contact met familie, vrienden of
geving, gezondheid en tevredenheid met de woning.
buren, tevredenheid met reistijd en het aantal mensen met een
7
• Brede welvaart ontwikkelt tussen 2018 en 2022 het meest positief op het gebied van het aantal vacatures, aantal mensen met
baan. En het meest negatief op het gebied van tevredenheid met woonomgeving, tevredenheid met de woning en tevredenheid met vrije tijd.
Gemeente Groningen • Gemeente Groningen is tussen 2018 en 2022 iets gedaald, van plaats 82 naar 83, op de welvaartsranglijst.
contact met familie, vrienden of buren, het aantal misdrijven en besteedbaar inkomen.
• Brede welvaart wordt in 2022 het meest positief verklaard door
• Brede welvaart ontwikkelt tussen 2018 en 2022 het meest posi-
het aantal vacatures, vertrouwen in de medemens en tevreden-
tief op het gebied van het aantal vacatures, aantal mensen met
heid met reistijd; en wordt het meest negatief verklaard door
een betaalde baan en tevredenheid met sociale aspecten van de woonbuurt; en het meest negatief op het gebied van gezond-
7
13
IMPACT
et betreft de totale schuldenlast van huishoudens incl. hypotheekschuld van de eigen woning. De indicator geeft geen inzicht of schulden ook H een probleem of een risico vormen voor huishoudens, zoals het risico op problematische schulden of op een restschuld voor woningbezitters. Het aantal personen met een risico op problematische schulden is juist relatief hoog in de provincie Groningen.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
heid, tevredenheid met contact met familie, vrienden of buren
baan, tevredenheid met sociale aspecten van de woonbuurt en
en tevredenheid met woonomgeving.
gevoel van veiligheid in de woonbuurt. En het meest negatief op
• In gemeente Groningen ontwikkelt brede welvaart tussen 2018 en 2022 het meest positief ten opzichte van de referentiegemeenten op het gebied het aantal mensen met een betaalde
het gebied van tevredenheid met woonomgeving, tevredenheid met de woning en tevredenheid met contact met familie, vrienden of buren.
Gemeente Het Hogeland • Ook Het Hogeland is tussen 2018 en 2022 iets gedaald, van plaats 85 naar 86, op de welvaartsranglijst.
meest negatief op het gebied van tevredenheid met contact met familie, vrienden of buren, het aantal misdrijven en vertrou-
• Brede welvaart wordt in 2022 het meest positief verklaard door het aantal vacatures, tevredenheid met reistijd en het aantal
wen in de overheid.
• Ten opzichte van de referentiegemeenten ontwikkelt brede wel-
zonnepanelen; en wordt het meest negatief verklaard door
vaart in Het Hogeland zich tussen 2018 en 2022 het meest posi-
luchtkwaliteit, vertrouwen in de overheid en tevredenheid met
tief op het gebied van luchtkwaliteit, gezondheid en vertrouwen
contact met familie, vrienden of buren.
in de medemens. Het meest negatief is de ontwikkeling op het
• Brede welvaart ontwikkelt tussen 2018 en 2022 het meest positief op het gebied van het aantal vacatures, aantal mensen met een betaalde baan en vertrouwen in de medemens; en het
gebied van tevredenheid met contact met familie, vrienden of buren, het aantal zonnepanelen en gevoel van veiligheid in de woonbuurt.
Gemeente Midden-Groningen • Vanaf 2018 is Midden-Groningen iets gestegen, van plaats 85 naar 84, op de welvaartsranglijst.
negatief op het gebied van het aantal misdrijven, vertrouwen in
• Brede welvaart wordt in 2022 het meest positief verklaard door het aantal vacatures, het aantal zonnepanelen en tevredenheid
• Brede welvaart ontwikkelt tussen 2018 en 2022 het meest positief ten opzichte van de referentiegemeenten op het gebied
trouwen in de overheid, overgewicht en gezondheid.
van het aantal mensen met een betaalde baan, gezondheid en
tief op het gebied van het aantal vacatures, aantal mensen met
IMPACT
de overheid en verrichten van vrijwilligerswerk.
met reistijd; en wordt het meest negatief verklaard door ver-
• Brede welvaart ontwikkelt tussen 2018 en 2022 het meest posi-
14
een betaalde baan en het aantal zonnepanelen; en het meest
levensverwachting. En het meest negatief op het overgewicht, vertrouwen in de overheid en het aantal misdrijven.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Gemeente Oldambt • Ook Oldambt is tussen 2018 en 2022 iets gestegen, van plaats 97 naar 95, op de welvaartsranglijst.
een betaalde baan, en het aantal zonnepanelen; en het meest negatief op het gebied van tevredenheid met contact met
• Brede welvaart wordt in 2022 het meest positief verklaard door het aantal vacatures, het aantal zonnepanelen en tevredenheid met vrije tijd; en wordt het meest negatief verklaard door
familie, vrienden of buren, het aantal misdrijven en gevoel van veiligheid in de woonbuurt.
• Brede welvaart ontwikkelt tussen 2018 en 2022 het meest
vertrouwen in de overheid, overgewicht en vertrouwen in de
positief ten opzichte van de referentiegroep op het gebied van
medemens.
gezondheid, het aantal mensen met een betaalde baan en het
• Brede welvaart ontwikkelt tussen 2018 en 2022 het meest positief op het gebied van het aantal vacatures, aantal mensen met
aantal zonnepanelen. En het meest negatief op het gebied van tevredenheid met woonomgeving, tevredenheid met contact met familie, vrienden of buren en tevredenheid met de woning.
Opvallende zaken ontwikkeling brede welvaart tussen 2018 en 2022 Wat in Monitor 2024 vooral opvalt in de ontwikkeling van brede welvaart tussen 2018 en 2022 in Groningse gemeenten in vergelijking met hun referentiegemeenten:
• Gezondheid heeft de ontwikkeling van brede welvaart positief beïnvloed in de gemeenten Oldambt, Het Hogeland en Mid-
• Het aantal misdrijven heeft de ontwikkeling van brede welvaart negatief beïnvloed in Eemsdelta, Het Hogeland, Midden-Groningen en Oldambt. Dit wordt met name verklaard door een negatieve ontwikkeling in het aantal misdrijven in 2021.
• De tevredenheid met contact met familie, vrienden of buren
den-Groningen en het aantal mensen met een betaalde baan
heeft de ontwikkeling van brede welvaart negatief beïnvloed
in de gemeenten Groningen, Midden-Groningen, Oldambt en
in Groningen, Het Hogeland en Oldambt. Dit komt doordat de
Eemsdelta.
tevredenheid met contact met familie, vrienden of buren in de
• Tevredenheid met woonomgeving en woning hebben de ontwikkeling van brede welvaart negatief beïnvloed in Eemsdelta, Groningen en Oldambt.
jaren 2019, 2020 en 2021 is gedaald. De tevredenheid met contact met familie, vrienden of buren is in iedere gemeente een beetje gestegen in 2022.
Conclusie roningen voldoet op dit moment niet aan de ambitie voor G brede welvaart. Brede welvaart in de provincie Groningen is relatief laag. De provincie Groningen staat in Nederland in 2022 op plaats 10 van 12 op de welvaartsranglijst. De gemeenten Eemsdelta en Oldambt behoren tot de laagste 5% en de gemeenten Groningen, Midden-Groningen en Het
15
IMPACT
Hogeland tot de laagste 15-20% van Nederlandse gemeenten waar het gaat om brede welvaart. Het niveau van brede welvaart neemt net als in andere Nederlandse gemeenten wel iets toe sinds de meting in 2018. Ten opzichte van de referentiegemeenten is die toename in de Groningse gemeenten gelijk of iets lager.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
2.2 Imago PROVINCIE GRONINGEN Verandering t.o.v. 2020
Meest recente waarde
Groningers (2024) [I11]
-0,2
6,3
Niet-Groningers (2024) [I22]
-0,5
4
Groningse Bedrijven (2024) [I33]
-0,8
5,8
Niet-Groningse bedrijven (2024) [I44]
1,4
4,1
1
I1
Imago Groningers, zelfbeeld personen in Groningen (schaal -10 tot +10), jaarlijkse meting.
2
I2
Imago Niet-Groningers, ontvangen beeld personen buiten Groningen (schaal -10 tot +10), jaarlijkse meting.
3
I3
Imago Groningse bedrijven, zelfbeeld bedrijven in Groningen ((schaal -10 tot +10), tweejaarlijkse meting.
4
I4
Imago Groningse bedrijven, zelfbeeld bedrijven in Groningen ((schaal -10 tot +10), tweejaarlijkse meting.
Hoofdambitie: het imago van Groningen verbetert binnen en buiten de provincie De ambitie van Nationaal Programma Groningen is dat het imago van Groningen verbetert binnen en buiten de provincie. Om te bepalen of die doelstelling wordt behaald volgen we: 1. jaarlijks: het zelfbeeld van Groningers (wat vinden Groningers van Groningen); 2. jaarlijks: het beeld van niet-Groningers (wat vinden niet-Groningers van Groningen); 3. tweejaarlijks: het beeld van Groningse bedrijven (wat vinden Groningse bedrijven van Groningen); 4. tweejaarlijks: het beeld van niet-Groningse bedrijven (wat vin-
Omdat imago voor het eerst werd gemeten in 2020 is de score van dat jaar steeds het ijkpunt. We volgen periodiek of de gemiddelde score op elk van de vier onderdelen hoger is dan de score in de nulmeting en hoe de ontwikkeling ten opzichte van de voorgaande meting is. De schaal van de imagoscore8 is -10 tot + 10. Dit is dus geen rapportcijfer: de negatieve scores tellen ook mee voor het gemiddelde. Aan het einde van de looptijd van het programma beschouwen we de ambitie als gehaald wanneer de scores hoger zijn dan 6,5 (zelfbeeld Groningers), 4,5 (beeld niet-Groningers) 6,6 (beeld Groningse bedrijven9) en 2,7 (beeld niet-Groningse bedrijven).
den niet-Groningse bedrijven van Groningen).
16
IMPACT
8
Image Sentiment Index (ISI), zie de verantwoording voor een toelichting op deze index.
9
A chteraf blijkt de steekproef onder Groningse bedrijven tijdens de nulmeting te klein om in 2022 een trend te kunnen zien. In 2022 is de steekproef wel voldoende. Dat betekent dat voor het beeld van Groningse bedrijven 2022 als nulpunt wordt genomen. De steekproef onder niet-Groningse bedrijven was wel al in 2020 voldoende.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Zelfbeeld Groningers HOOFDINDICATOR: imagoscore Groningers PROVINCIE GRONINGEN
Zelfbeeld Groningers [I11]
1
2020
2022
2023
2024
6,5
6,8
5,7
6,3
Imago Groningers, zelfbeeld personen in Groningen (schaal -10 tot +10), jaarlijkse meting.
• In 2024 herstelt het beeld dat Groningers van Groningen heb-
• Op de vraag ‘hoe trots bent u op wonen in Groningen’ is het
ben ten opzichte van de dip van 2023. Uit aanvullend onderzoek
gemiddelde cijfer ten opzichte van 2023 gedaald van 8,5 naar
bleek toen dat de parlementaire enquête naar de gaswinning,
7,7. Deze 7,7 is ook iets lager dan de scores in 2020 (7,8) en
die volop in het nieuws was ten tijde van de uitvoering van het
2022 (7,9). 76% van de Groningers geeft een 8, 9 of een 10 als
veldwerk, een negatieve impact op het imago van Groningen
het gaat om trots op wonen in de provincie. Groningen staat
had . In 2024 is de gemiddelde score op een schaal van -10 tot
dit jaar wat deze score betreft landelijk op een met Drenthe
+10 6,3. Dat is bijna weer op het niveau van de nulmeting in
gedeelde tweede plaats. In 2024 zijn opnieuw alleen de Friezen
2020 (6,5). De onderzoekers geven op basis van hun kennis en
trotser op de eigen provincie.
10
ervaringen als referentie dat een 7 of hoger goed is. CIJFER SCHAAL 0 T/M 10
% DAT EEN 8 OF HOGER GEEFT
DIMENSIES
2020
2024
2020
2024
studeren
8,3
8,4
79%
84%
wonen
8
8,0
74%
69%
even optimistisch als voorgaande jaren. 54% van de respon-
opgroeien
7,2
7,8
65%
67%
denten geeft aan dat het imago zich de komende vier jaar in
oud worden
7,8
7,7
70%
65%
cultuur beleven
7,5
7,6
57%
60%
recreëren
7,5
7,5
57%
59%
ondernemen
6,9
7,1
38%
45%
een baan te vinden
6,5
7,1
29%
43%
• Opvallend is dat meer Groningers in 2024 een 10 geven (16% ten opzichte van 10% in 2020).
• 50% van de Groningers denkt dat het imago zich het komende jaar positief zal ontwikkelen. Over de ontwikkeling van het imago van Groningen in de komende vier jaar zijn Groningers
positieve zin zal ontwikkelen. 36% van de Groningers vindt dat het imago van Groningen in het afgelopen jaar is verbeterd. Dat percentage is gelijk aan de nulmeting in 2020.
• Uit een open vraag blijkt dat de meeste toekomstverwachtingen, zowel de positieve als de negatieve, te maken hebben met (het stoppen van) de gaswinning.
GRONINGERS: WAARDERING LEEFASPECTEN
Tabel 1: De waardering die de respondenten (Groningers) geven aan acht verschillende leefaspecten, onderverdeeld in het gemiddelde cijfer op een schaal van 0-10 en in het percentage dat op een schaal van 0-10 een 8, 9 of 10 als cijfer geeft.
10 Rapportages van het imago-onderzoek en van het verdiepende onderzoek door Veran verschijnen op de website van Nationaal Programma Groningen.
17
IMPACT
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
• In tabel 1 is voor acht leefaspecten de waardering opgeno-
8 of hoger geeft gedaald ten opzichte van 2020, van 74% naar
men die de Groningse respondenten ervoor hebben. Bij iedere
69%. De score op ondernemen steeg in 2023 naar een hoge
meting wordt deze uitvraag gedaan. Interessant is hier of het
7,4. In 2024 is dit iets gedaald naar een 7,1. Dat is wel nog steeds
eerste spontane algemene beeld dat respondenten hebben zich
hoger dan de 6,9 in 2020. Het aspect ‘een baan vinden’ kreeg in
ook vertaald in de waardering voor deze acht specifieke aspec-
2020 met een 6,5. In 2024 is dit cijfer gestegen naar een 7,1.
ten. We tonen het gemiddelde cijfer op een schaal van 0-10 en het percentage respondenten dat een 8 of hoger geeft. We volgen de ontwikkeling van deze aspecten. We geven het cijfer of
• Voor spontane associaties geldt: > Groningers denken minder vaak primair aan de Martini-
percentage een groene kleur als het hoger is dan de nulmeting,
toren (17% ten opzichte van 24% in 2023). In 2024 wordt
een rode kleur als het gelijk is aan of lager is dan de nulmeting.
Groningen vaker dan in eerdere metingen geassocieerd
• Groningers beoordelen de aantrekkelijkheid van Groningen op alle aspecten goed. Alle aspecten scoren in 2024 een 7 of
met de eigen woonplaats of provincie (26% ten opzichte van 17% in 2023).
hoger. De ontwikkeling van de waardering van de leefaspecten
> De woorden nuchter en authentiek vinden Groningers nog
is ook positief. Hoewel de verschillen klein zijn, zijn de rapport-
steeds in zeer sterke mate bij Groningen passen. De termen
cijfers voor 5 van de 8 leefaspecten gestegen en is voor 6 van
ruimte en groen scoren ook hoog (91% en 89%). Gronin-
de 8 leefaspecten het percentage respondenten dat een 8 of
gen wordt ten opzichte van 2023 minder vaak als gezellig
hoger geeft gestegen. Dus als respondenten wordt gevraagd
(daling van 94% naar 87%) en als gelukkig (daling van
naar specifieke aspecten, zijn ze iets positiever dan in 2020.
84% naar 77%) gezien. De term veilig wordt daarentegen
• Als plek om te studeren krijgt Groningen nog steeds het hoogste cijfer (8,4). Wonen staat in 2024 opnieuw op de tweede
vaker dan in 2023 met Groningen geassocieerd (stijging van 76% naar 84%).
plaats, met een 8. Wel is het percentage respondenten dat een
18
IMPACT
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Beeld niet-Groningers HOOFDINDICATOR: imagoscore Groningers PROVINCIE GRONINGEN
Beeld niet-Groningers [I21]
1
I2
2020
2022
2023
2024
4,5
4,3
3,3
4
Imago Niet-Groningers, ontvangen beeld personen buiten Groningen (schaal -10 tot +10), jaarlijkse meting.
• Onder de niet-Groningers is het imago net als bij de Groningers
• Belangrijk om te vermelden is dat niet-Groningers die de pro-
ten opzichte van de opvallend lage score in 2023 flink hersteld.
vincie in de afgelopen vijf jaar hebben bezocht een hogere
In 2024 was de score op het imago op een schaal van -10 tot +10
imagoscore geven dan niet-Groningers die niet in Groningen zijn
gemiddeld een 4,0, ten opzichte van een 3,3 in 2023. Het imago
geweest. De imagoscore van bezoekers is op een schaal van -10
is nog wel minder positief dan in 2020, toen de score 4,5 was. In 2024 geven meer niet-Groningers een neutrale score van 0 (20% ten opzichte van 15% in 2023) en het aantal niet-Gronin-
CIJFER SCHAAL 0 T/M 10
% DAT EEN 8 OF HOGER GEEFT
DIMENSIES
2020
2024
2020
2024
studeren
6,5
6,6
41%
41%
wonen
5,1
4,9
17%
14%
opgroeien
5,5
5,4
19%
16%
oud worden
5,5
5,4
22%
19%
cultuur beleven
6,1
6,1
29%
26%
in werkelijkheid het geval is (de zogenaamde geprojecteerde
recreëren
6,3
6,1
34%
30%
score). Groningers denken dat de score van niet-Groningers
ondernemen
5,1
5,1
12%
10%
een baan te vinden
4,8
5,0
10%
9%
gers dat een 6 als score geeft stijgt (24% ten opzichte van 20% in 2023).
• In vorige rapporten benoemden we dat het gebruikelijk is dat de score die inwoners geven hoger is dan de score van mensen die niet in de onderzochte regio wonen. Dat het oordeel van anderen ook daadwerkelijk lager uitvalt komt eveneens stelselmatig voor. Wel zien we in 2024 opnieuw dat Groningers denken dat niet-Groningers Groningen nog negatiever beoordelen dan
gemiddeld 2,4 is, terwijl de daadwerkelijke score 4,0 is. Dit is overigens wel eveneens een herstel ten opzichte van 2023, toen de geprojecteerde score 1,0 was.
• 30% van de niet-Groningers denkt dat het imago zich het komende jaar positief zal ontwikkelen. Dat is een significante stijging ten opzichte van 2022 (22%) en 2023 (24%). 34% van de niet-Groningers verwacht dat het imago van Groningen zich de komende vier jaar positief zal ontwikkelen.
19
IMPACT
tot +10 gemiddeld 5,1.
NIET-GRONINGERS: WAARDERING LEEFASPECTEN
Tabel 2: De waardering die de respondenten (niet-Groningers) geven aan acht verschillende leefaspecten, onderverdeeld in het gemiddelde cijfer op een schaal van 0-10 en in het percentage dat op een schaal van 0-10 een 8, 9 of 10 als cijfer geeft.
• In tabel 2 is ook de waardering opgenomen die de niet-Groningse respondenten voor acht leefaspecten hebben. Niet-Groningers beoordelen de aantrekkelijkheid van Groningen op de
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
verschillende hen voorgelegde aspecten veel lager dan Groningers. Studeren (6,6), recreatie (6,1) en cultuur (6,1) krijgen in 2024 van niet-Groningers net als in 2020 een voldoende (schaal 1-10). Wonen scoort in 2024 met een 4,9 het slechtst. In 2020 scoorde het aspect een baan vinden nog het slechtst.
• Voor spontane associaties die niet-Groningers met Groningen hebben geldt:
> In 2024 hebben niet-Groningers opnieuw een sterke primaire associatie met aardbevingen. Dat vaker het einde van de gaswinning wordt genoemd valt op.
• Het percentage respondenten onder de niet-Groningers dat een rapportcijfer van 8 of hoger geeft is alleen voor studeren met 41% gelijk gebleven ten opzichte van de nulmeting in 2020. Voor alle andere aspecten is dit percentage gedaald.
> De begrippen groen, nuchter en ruimte worden door niet-Groningers in 2024 het sterkst met Groningen geassocieerd. Het begrip eigenzinnig wordt vaker dan in 2023 met Groningen geassocieerd (75% ten opzichte van 70%). Dit
• Tussen de waardering van het aspect studeren en het beeld dat
geldt ook voor veilig (stijging van 60% naar 70%), ter-
niet-Groningers van Groningen hebben bestaat een opvallend
wijl de begrippen gezellig (daling van 68% naar 63%) en
sterk verband. Niet-Groningers die een positief beeld van Gro-
aanpakkersmentaliteit (daling van 64% naar 55%) minder
ningen hebben geven ook vaak een hoge score op het aspect
vaak op Groningen van toepassing worden geacht.
studeren.
20
IMPACT
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Beeld Groningse en niet-Groningse bedrijven HOOFDINDICATOR: imagoscore bedrijven PROVINCIE GRONINGEN 2020
2022
2023
2024
Zelfbeeld Groningse Bedrijven [I31]
nvt
6,6
nvt
5,8
Beeld niet-Groningse bedrijven [I42]
2,7
2,4
nvt
4,1
1
I3
Imago Groningse bedrijven, zelfbeeld bedrijven in Groningen ((schaal -10 tot +10), tweejaarlijkse meting.
2
I4
Imago Niet-Groningse bedrijven, ontvangen beeld bedrijven in Nederland (schaal -10 tot +10), tweejaarlijkse meting.
• Tweejaarlijks worden bedrijven meegenomen in het onderzoek naar de ontwikkeling van het imago van Groningen. Er wordt
van Groningen zich het afgelopen jaar positief heeft ontwikkeld
hierbij onderscheid gemaakt tussen Groningse en niet-Gro-
is flink gedaald ten opzichte van 2022. In 2022 was dit percen-
ningse bedrijven. De nulmeting voor niet-Groningse bedrijven
tage 50% en in 2024 33%.
werd uitgevoerd in 2020, die voor Groningse bedrijven in 2022. De ijkpunten voor beide groepen zijn dus verschillend.
een schaal van -10 tot +10. Dit is een minder positief beeld dan in 2022. Op de schaal van -10 tot +10 scoorde Groningen onder
tief te zijn over de ontwikkeling van het imago in de komende vier jaar.
Groningse bedrijven toen een 6,6 op dezelfde schaal.
• Onder niet-Groningse bedrijven is het percentage respondenten
• Opvallend is dat ten opzichte van 2022 een lager aandeel
tief ontwikkelt gestegen van 27% in 2022 naar 36% in 2024.
dat verwacht dat het imago zich de komende vier jaar posi-
Groningse bedrijven een 10 als score geeft (daling van 11% naar
Dit percentage ligt op het niveau van 2020, toen 34% van de
4%).
niet-Groningse bedrijven positief was over de imago-ontwikke-
• De imagoscore voor Groningen van niet-Groningse bedrijven is daarentegen flink gestegen van een 2,4 in 2022 naar een 4,1 in 2024 op een schaal van -10 tot +10.
van -10 tot +10 een 8 als score geeft is flink gestegen (van 14% in 2022 naar 31% in 2024) en het percentage niet-Groningse bedrijven dat een score lager dan 0 geeft is gedaald (van 22% in 2022 naar 11% in 2024).
ling in de komende vier jaren.
• In de tabellen 3 en 4 is voor de acht leefaspecten de waardering opgenomen die de bedrijven die deelnamen aan het imago-on-
• Het percentage niet-Groningse bedrijven dat op een schaal
IMPACT
• 48% van de Groningse bedrijven is positief over de verwachte ontwikkeling van het imago in het komende jaar. 52% zegt posi-
• Groningse bedrijven geven het imago van Groningen een 5,8 op
21
• Het percentage Groningse bedrijven dat vindt dat het imago
derzoek ervoor hebben. Als referentiejaar nemen we voor zowel de Groningse als de niet-Groningse bedrijven hier 2022. De respons onder niet-Groningse bedrijven was, aldus de onderzoekers, in 2020 voor dit onderdeel te laag om er gedegen uitspraken over te kunnen doen.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
CIJFER SCHAAL 0 T/M 10
% DAT EEN 8 OF HOGER GEEFT
CIJFER SCHAAL 0 T/M 10
% DAT EEN 8 OF HOGER GEEFT
DIMENSIES
2020
2024
2020
2024
DIMENSIES
2020
2024
2020
2024
studeren
8,4
8,3
86%
82%
studeren
6,4
6,9
44%
51%
wonen
7,8
7,7
69%
65%
wonen
4,8
5,1
13%
18%
opgroeien
7,5
7,5
62%
63%
opgroeien
5,1
5,5
15%
20%
oud worden
7,3
7,5
61%
69%
oud worden
5,2
5,5
18%
25%
cultuur beleven
7,6
7,4
59%
53%
cultuur beleven
5,8
6,2
20%
26%
recreëren
7,6
7,5
58%
56%
recreëren
5,8
6,3
24%
35%
ondernemen
7
7,1
45%
50%
ondernemen
5,1
5,1
10%
10%
een baan te vinden
7
7,1
39%
43%
een baan te vinden
4,9
4,9
8%
9%
GRONINGSE BEDRIJVEN: WAARDERING LEEFASPECTEN
Tabel 3: De waardering die de respondenten(Groningse bedrijven) geven aan acht verschillende leefaspecten, onderverdeeld in het gemiddelde cijfer op een schaal van 0-10 en in het percentage dat op een schaal van 0-10 een 8, 9 of 10 als cijfer geeft.
• Groningse bedrijven beoordelen de aantrekkelijkheid van Gro-
NIET-GRONINGSE BEDRIJVEN: WAARDERING LEEFASPECTEN
Tabel 4: De waardering die de respondenten (niet-Groningse bedrijven) geven aan acht verschillende leefaspecten, onderverdeeld in het gemiddelde cijfer op een schaal van 0-10 en in het percentage dat op een schaal van 0-10 een 8, 9 of 10 als cijfer geeft.
(20% in 2022) en 25% voor oud worden (18% in 2022). Het
ningen op alle aspecten goed. Alle aspecten scoren in 2024 een
laagste percentage van scores van 8 of hoger dat niet-Gro-
7 of hoger. De scores liggen heel dicht bij die van 2022. Gro-
ningse bedrijven geven betreft de aspecten ondernemen (10%)
ningse bedrijven vinden Groningen op alle aan hen voorgelegde
en een baan vinden (9%).
aspecten aantrekkelijker dan niet-Groningse bedrijven. Het meest aantrekkelijk vinden Groningse bedrijven Groningen om te studeren (82%), gevolgd door oud worden (69%).
• Er is ten opzichte van 2022 onder niet-Groningse bedrijven een positieve ontwikkeling te zien in de beoordeling van verschillende omgevingsaspecten. 51% van de niet-Groningse bedrijven
• Over spontane associaties die bedrijven met Groningen hebben valt het volgende te rapporteren:
• Net als Groningers en niet-Groningers associëren zowel Groningse (74% versus 87% in 2022) als niet-Groningse bedrijven (47% versus 57%) Groningen minder vaak met gelukkig.
geeft Groningen op een schaal van 1 tot 10 een 8 of hoger op
> Niet-Groningse bedrijven associëren daarnaast ook leef-
het aspect studeren, ten opzichte van 44% in 2022. 35% van
kwaliteit minder vaak met Groningen dan voorheen (65%
de niet-Groningse bedrijven geeft een 8, 9 of 10 op het aspect
ten opzichte van 70% in 2022).
recreëren (24% in 2022), 26% doet dit voor cultuur beleven
22
IMPACT
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Conclusie roningen voldoet op dit moment alleen voor de doelgroep G niet-Groningse bedrijven aan de hoofdambitie van Nationaal Programma Groningen. Zij geven in 2024 een hogere imagoscore dan in 2020. Groningers, niet-Groningers en Groningse bedrijven geven allemaal een lagere score dan in 2020. Wel herstellen de imagoscores voor Groningers en
23
IMPACT
niet-Groningers zich ten opzichte van 2023, toen de parlementaire enquête naar de gaswinning volop in het nieuws was ten tijde van de meting. Dat nieuws was van negatieve invloed op het imago. Dit jaar valt in het kader van de gaswinning op dat niet-Groningers Groningen vaker spontaan associëren met het einde van de gaswinning dan voorheen.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
3
Outcome Om de doelstellingen op het gebied van brede welvaart en Imago te bereiken, zijn vier ambities geformuleerd in het Programmakader. Door met projecten in te zetten op deze ambities, verwacht Nationaal Programma Groningen de doelen te kunnen realiseren.
De vier ambities luiden als volgt:
24
>
conomie: de bruto toegevoegde waarde stijgt sterker in Groningen dan E gemiddeld in Nederland.
>
erken & Leren: iedere gemeente in het aardbevingsgebied presteert op W netto-participatiegraad, gemiddeld besteedbaar inkomen en uitstroom per opleiding beter dan de gemiddelde ontwikkeling in haar referentiegroep.
>
eefbaarheid: iedere gemeente in het aardbevingsgebied presteert op de L leefbaarometer beter dan de gemiddelde ontwikkeling in haar referentiegroep.
>
atuur & Klimaat: de regio Groningen presteert beter op de Living Planet N Index dan het Nederlands gemiddelde.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
In dit hoofdstuk (3.1 t/m 3.4) brengen we de voortgang op het gebied van de ambities in kaart. Dit hebben we gedaan met behulp van een indicatorenset die bij de nulmeting is vastgesteld en jaarlijks herijkt wordt. De set bestaat uit hoofdindicatoren die de voortgang op de genoemde ambities meten, en sub-indicatoren die achterliggende ontwikkelingen inzichtelijk maken. Voor de sub-indicatoren hebben we de ontwikkeling afgezet tegen de gemiddelde ontwikkeling in de referentiegroep. In de verantwoording is opgenomen hoe de referentiegroepen zijn samengesteld. Per ambitie worden de cijfers gerapporteerd in tabellen. Per indicator hebben we de ontwikkeling ten opzichte van de waarde die we rapporteerden in de nulmeting laten zien. Wanneer de hoofdindicatoren de ontwikkeling zoals hierbo-
25
OUTCOME
ven beschreven laten zien, kleuren ze groen; zo niet, kleuren ze rood. Bij de sub-indicatoren kleuren de indicatoren groen wanneer de ontwikkeling van de indicator ten opzichte van de nulmeting positiever is dan in de referentiegroep. Is de ontwikkeling gelijk aan of negatiever dan in de referentiegroep, dan kleurt de indicator rood. Het kan dus zo zijn dat een gemeente een positieve ontwikkeling laat zien op een indicator, maar toch negatief kleurt omdat de positieve ontwikkeling in de referentiegroep sterker is. De meest recente waarden (het niveau van de indicator) geeft aan waar de gemeente staat, maar hier is geen ambitie op geformuleerd vanuit het programma en is daarom neutraal gekleurd. Ook de verandering en waarde op provincieniveau krijgt om dezelfde reden geen rode of groene kleur.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
3.1 Economie
EEMSDELTA
GRONINGEN
HET HOGELAND
MIDDENGRONINGEN
OLDAMBT
PROVINCIE GRONINGEN
HOOFDINDICATOR Bruto Toegevoegde Waarde [E1] incl. delfstoffenwinning HOOFDINDICATOR Bruto Toegevoegde Waarde [E2] excl. delfstoffenwinning SUBINDICATOR Werkgelegenheid [E3] SUBINDICATOR Aantal oprichtingen [E4] SUBINDICATOR Snel groeiende vestigingen [E5] SUBINDICATOR Exporterende vestigingen [E6] SUBINDICATOR Interne O&O uitgaven [E7] SUBINDICATOR Investeringen in materiële vaste activia [E8] Voortgang van de indicatoren bij de hoofdambitie Economie. Een vinkje geeft aan dat de doelstelling voor de betreffende indicator op dit moment wordt gehaald, een kruisje betekent dat de doelstelling niet wordt gehaald.
26
OUTCOME
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Hoofdambitie: bruto toegevoegde waarde PROVINCIE GRONINGEN Index: 2018 = 100
Meest recente waarde
Inclusief delfstoffenwinning (2022) [E11]
132,9
€29.211
Waarde in de referentiegroep
124,1
€859.803
Exclusief delfstoffenwinning (2021) [E22]
113,3
€21.567
Waarde in de referentiegroep
112,1
€768.479
1 E1 Bruto toegevoegde waarde basisprijzen : BTW bruto, basisprijzen, mln euro, de toegevoegde waarde is gelijk aan het verschil tussen de productie (basisprijzen) en het intermediair verbruik (aankoopprijzen) van een bedrijfseenheid 2 E2 Bruto toegevoegde waarde basisprijzen : BTW bruto exclusief delfstoffenwinning, basisprijzen, mln euro, de toegevoegde waarde is gelijk aan het verschil tussen de productie (basisprijzen) en het intermediair verbruik (aankoopprijzen) van een bedrijfseenheid
• De ambitie van Nationaal Programma Groningen is dat de totale
• Ten opzichte van het voorgaande peiljaar (2021) is sprake van
bruto toegevoegde waarde in de provincie Groningen in de
een forse groei van de absolute omvang van de bruto toege-
komende periode sterker stijgt dan gemiddeld in Nederland.
voegde waarde. De bruto waarde inclusief delfstoffenwinning
Dit betekent dat Nationaal Programma Groningen i.) een posi-
ontwikkelde zich in de periode 2021-2022 zowel voor Nederland
tieve ontwikkeling van de totale omvang van de in de provincie
als geheel (+11,0%) als voor de provincie Groningen (+25,3%)
Groningen gerealiseerde bruto toegevoegde waarde nastreeft
bovengemiddeld positief. Deze forse absolute groei wordt mede
en ii.) dat deze positieve ontwikkeling sterker moet zijn dan de
verklaard door de hoge inflatie in 2022. De coronagolven in
gemiddelde landelijke ontwikkeling.
2020 en 2021 hebben een prijsopdrijvend effect gehad in 2022.
• Over de gehele periode van monitoring, van peiljaar 2018 tot de laatste meting, steeg de bruto toegevoegde waarde inclusief delfstoffenwinning in de provincie Groningen (+32,9%) harder dan die van Nederland als geheel (+24,1%). In 2022 bedroeg de totale bruto toegevoegde waarde in de provincie Groningen €29.211 miljoen.
Daarnaast heeft de energiecrisis als gevolg van uitbreken van de oorlog in Oekraïne de prijzen verder verhoogd. Om een beeld te geven van de reële groei (exclusief prijsstijgingen) presenteert het CBS jaarlijks ook de volumemutatie van de bruto toegevoegde waarde ten opzichte van het voorgaande jaar. Hieruit blijkt dat de reële groei in Groningen in de periode 2021-2022 (+2,1%) achterbleef bij de reële groei van de bruto toegevoegde van Nederland als geheel (+4,8%). Hieruit blijkt dat prijsstijgin-
27
OUTCOME
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
gen een bovengemiddelde invloed hebben gehad op de absolute
kader van de monitoring van Nationaal Programma Groningen
ontwikkeling van de bruto toegevoegde waarde ontwikkeling
ook naar de ontwikkeling van de bruto toegevoegde waarde
in Groningen. Het grote aandeel van de delfstofwinning en de
exclusief delfstofwinning. Doordat deze cijfers later beschikbaar
energievoorziening in de totale bruto toegevoegde waarde in
worden gesteld door het CBS, ligt het peiljaar een jaar eerder, in
Groningen is hier mede oorzaak aan omdat juist in deze sec-
deze meting op 2021.
toren de prijsstijgingen als gevolg van de energiecrisis sterk waren. Het beeld van een achterblijvende (reële) groei van de bruto toegevoegde waarde in Groningen is overigens in lijn met constateringen uit de voorgaande rapporten die in kader van de monitoring van Nationaal Programma Groningen zijn gepubliceerd. Een belangrijke verklarende factor vormt de snelle afbouw van de gaswinning uit het Groningenveld.
Groningen met 13,3%. Deze stijging was relatief hoger dan de ontwikkeling in Nederland in dezelfde periode, die uitkwam op 12,1%. Met name de forse absolute groei van de bruto toegevoegde waarde in de sector energievoorziening in zowel
• Als we de cijfers uitsplitsen naar de verschillende COROP-re-
voor een belangrijke verklaring. Omdat het aandeel van deze
gio’s in de provincie zien we een divers beeld. In de regio’s
sector in Groningen (6,9% in 2021) in vergelijking tot de rest
Delfzijl en omgeving kwam de volumemutatie van de bruto toe-
van Nederland (1,3% in 2021) fors hoger ligt profiteert Gronin-
gevoegde waarde uit op -0,2%. In de COROP regio’s Oost-Gro-
gen in relatieve zin hier meer van. Wat verder opvalt is dat de
ningen (+2,7%) en Overig Groningen (+2,2%) was wel sprake
ontwikkeling van de bruto toegevoegde waarde in de industrie
van een reële toename van de bruto toegevoegde waarde, maar
in Groningen (+3,3% in de periode 2018-2021) fors achterblijft
bleef de toename wel achter bij het landelijke beeld.
bij de landelijke ontwikkeling in dezelfde periode (+12,5%). Gelet
delfstofwinning in de totale bruto toegevoegde waarde in Groningen kan snel een vertekend beeld van de economische ontwikkeling in Groningen ontstaan. Daarom kijken we in het
OUTCOME
gevoegde waarde exclusief delfstofwinning in de provincie
Groningen als Nederland in de periode 2018-2021 vormt hier-
• Door het nog altijd grote aandeel (7,5% anno 2021) van de
28
• In de periode 2018-2021 steeg de omvang van de bruto toe-
op de ambitie van Nationaal Programma Groningen en het feit dat de industrie, na de zorgsector, het grootste aandeel heeft in de totale bruto toegevoegde waarde die in Groningen wordt gerealiseerd is dit geen wenselijk beeld.
M O N I TO R 2024 OUTPUT, OUTCOME EN IMPACT NATIONAAL PROGRAMMA GRONINGEN / 2024
Subindicator: werkgelegenheid EEMSDELTA