19 1 Jaarverslag RBP 2021 eenheid NN

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid 2020 - 2023 Noord-Nederland

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 1 van 35

Voorwoord Terugkijkend op 2021 zien we dat, net als in 2020, de maatschappelijke onrust volop aanwezig was, ook in de eenheid Noord-Nederland. Het opnemen van dit brede onderwerp in ons Regionaal Beleidsplan Veiligheid 2020-2023 was vooral ingegeven door specifieke Noord-Nederlandse omstandigheden, maar kreeg in 2020 een landelijke en internationale dimensie. Dit was in 2021ook het geval en zal met de huidige geopolitieke situatie in 2022 waarschijnlijk niet anders zijn. Zo hadden we ook in 2021 te maken met de voortdurende pandemie en met verregaande vrijheidsbeperkende kabinetsmaatregelen die tot veel beroering in de samenleving leidden. Opnieuw was het voorbereiden op (escalatie van) en het begeleiden van demonstraties voor alle partijen een van de belangrijkste opgaven: demonstraties tegen de corona-maatregelen, tegen de woningtekorten, de klimaataanpak en de tekortkomingen in de afhandeling van schadeclaims na aardbevingen. Enkele keren omvangrijk, vaker kleiner in omvang; soms met groot verzet (zelfs rellen), dan weer meer creatief of ludiek. Het meerjarig offensief om het letsel, de schade en de overlast bij de viering van de Jaarwisseling te verminderen en daarbij als één overheid op te treden heeft in 2021 een vervolg gekregen.

Wederom een jaar waarin samenwerken als één overheid van groot belang was en is; voor zowel het handhaven van de openbare orde, als die van de openbare veiligheid. En dan op een wijze waarbij goed contact met onze noordelijke inwoners behouden blijft. Want het wordt in toenemende mate belangrijk te onderkennen dat de relatie tussen de overheid en burgers onder druk staat. Dit alles heeft veel van ons gevraagd, tegelijkertijd mogen we concluderen dat de samenwerking, de alertheid en operationele voorbereiding en uitvoering met de nodige bestuurlijke noodmaatregelen hebben bijgedragen aan een goede aanpak ten gunste van onze inwoners. Hiernaast hebben de afzonderlijke partners geïnvesteerd in versterking van de aanpak van ondermijning, maar ook gezamenlijk en met inzet van ons samenwerkingsverband RIEC Noord. Daar zijn ook in 2021 de intensiveringsgelden van het ministerie van Justitie en Veiligheid voor ingezet. Ook ‘ondermijning’ is een breed thema, u zult dat in dit jaarverslag herkennen in de verschillende invalshoeken van de versterking: vanuit geografie, vanuit doelgroepen of op specifieke onderwerpen. Op het thema ‘veiligheid en zorg’ hebben we voor verschillende onderwerpen dankbaar gebruik kunnen maken van stimuleringsgelden. Ook is in alle provincies de wet verplichte GGZ ingevoerd, al geeft het ook zicht op verdere verbetering.

De politie besteedt nog steeds zeer veel tijd aan personen met verward gedrag, de vraag is en blijft hoe we vat kunnen krijgen op de aantallen mensen die een hulpvraag bij de politie stellen en waar deze vraag bij zorg of sociaal domein zou moeten horen. Het criminaliteitsbeeld is structureel veranderd. De klassieke/fysieke criminaliteit neemt verder af en de online criminaliteit verder toe. Online wordt steeds meer het nieuwe normaal. Dat vraagt van ons allen om te werken aan de cyberveiligheid, o.a. via de CCV-cyberwegenkaart. Maar we weten ook: we zijn er nog niet. Hoewel dit jaarverslag geen dekkende weergave is van wat de partijen hebben gedaan - het bevat de noemenswaardige zaken - mogen we wel concluderen dat er het nodige is bereikt, ook in wederom een bijzonder jaar als dit. April 2022, Koen Schuiling, Regioburgemeester

Diederik Greive, Hoofdofficier van Justitie

Gery Veldhuis, Politiechef

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 2 van 35

Inhoudsopgave

Voorwoord .................................................................................................................................................................... 2 1.

Maatschappelijke onrust of verdeeldheid ..................................................................................................... 4 1.1 Bronnen van onrust ......................................................................................................................................... 4 1.2 Omgaan met ongenoegen ........................................................................................................................... 8

2.

Ondermijnende criminaliteit ............................................................................................................................ 11 2.1 Investering in versterking vanuit de partners .......................................................................................... 11 2.2 Investering in versterking op onderwerpen............................................................................................. 12

3.

Effectieve verbinding veiligheid en zorg ..................................................................................................... 15 3.1 Inspanningen op versterken van verbinding ........................................................................................... 15 3.2 Inspanningen op de thema’s ....................................................................................................................... 15 3.3 Veiligheid hulpverleners.............................................................................................................................. 22

4.

Cybercriminaliteit .............................................................................................................................................. 23 4.1 Cybersafety .................................................................................................................................................. 23 4.2 Cyberveiligheid ............................................................................................................................................ 25 4.3 Bestrijding online seksueel misbruik .......................................................................................................... 26

5.

Ontwikkelagenda’s Opsporing en GGP ...................................................................................................... 28 5.1 Ontwikkelagenda Opsporing .................................................................................................................... 28 5.2 Ontwikkelagenda GGP ‘Podium voor goed politiewerk’ .................................................................... 29

Bijlage 1. Totstandkoming van het Jaarverslag .................................................................................................. 32 Bijlage 2. Lijst met afkortingen ................................................................................................................................ 33 Bijlage 3. Cijfers......................................................................................................................................................... 34

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 3 van 35

1.

Maatschappelijke onrust of verdeeldheid

1.1

Bronnen van onrust

In het Regionaal Beleidsplan Veiligheid 2020-2023 is maatschappelijke onrust (bij overheidsbeslissingen) tot aandachtspunt benoemd: het behoeft onze (integrale) aandacht1. Het gaat om de problemen die de gaswinning in Groningen teweegbrengt2 3 4 en sinds enkele jaren ook de weerstand tegen grootschalige energiewinning op land en zoutwinning. We hebben gemerkt dat deze beslissingen vaak gepaard gaan met gevoelens van onmacht, discriminatie en/of uitbuiting, maar ook sociale tegenstellingen teweeg brengen tussen de groep die voordeel ervaart en de groep die nadeel ondervindt. Een vooruitziende blik, zo bleek ook in 2021. We zagen demonstraties tegen woningtekorten, de klimaataanpak en de tekortkomingen in de afhandeling van schadeclaims na aardbevingen. Ook incidenten met personen met verward gedrag vroegen aandacht. Daarnaast eiste – net als in 2020 – de handhaving van de frequent veranderende kabinetsmaatregelen om het Covid-19 virus te bestrijden veel aandacht en flexibiliteit van de politie, BOA’s5 en toezichthouders6. Met het verlengen en verzwaren van de maatregelen nam ook het aantal en de hevigheid van de protesten hiertegen toe.

1.1.1 Demonstraties Diverse gemeenten en de politie gaven blijk van grotere aantallen demonstraties in 2021, met in meerdere gevallen ((grote) vrees voor) openbare orde verstoringen. Steeds meer groepen in de samenleving lieten zich horen via demonstraties. Uitgangspunt in ons handelen hierbij is het faciliteren van het grondrecht om te demonstreren. In de meeste gevallen was een gesprek met de organisatoren voldoende om een manifestatie ordelijk te laten verlopen. In sommige gevallen was meer nodig, soms in de vorm van begeleiding, van de gemeente en de politie – vaak ook van de ME (al dan niet op de achtergrond) –, soms in de vorm van een ingewikkeldere voorbereiding (bijvoorbeeld in die gevallen waarin de locatie van een demonstratie opzettelijk (laat) naar een andere gemeente werd verplaatst). Het driehoeksoverleg bepaalde de te treffen maatregelen, net als de voorwaarden en/of beperkingen van de demonstraties en de te hanteren beleidsuitgangspunten en tolerantiegrenzen voor het optreden van de politie. Dit leidde in veel gevallen tot het opstellen van Wom-brieven, bestuurlijke noodmaatregelen (noodbevel, -verordening etc.) en het monitoren van signalen die duiden op mogelijke ordeverstoringen. Dit vroeg veel inspanningen van vooral de grote(re) gemeenten, het OM en de politie; de kleine(re) gemeenten kregen hier niet of nauwelijks mee te maken.

Vergeleken met 2020 hebben we in 2021 in veel mindere mate te maken gehad met boerenprotesten.

1 Zie bijlage 1 voor de totstandkoming van het Jaarverslag 2021 2 Gevolgen van bodembeweging voor Groningers; Ervaren veiligheid, gezondheid en toekomstperspectief 2016-2017. Uit-

gevoerd door Rijksuniversiteit Groningen, GGD Groningen en Onderzoek & Statistiek van de gemeente Groningen, in opdracht van de Nationaal Coördinator Groningen. 2018 3 Een veilig huis, een veilig thuis? Een kwalitatief onderzoek naar het welbevinden en de leefomgeving van kinderen en jongeren in het Gronings gaswinningsgebied. Zijlstra, E. et al., RUG, 2019 4 Literatuurstudie 0.1 Maatschappelijke Gevolgen Bodembeweging Groningen. Sociaal Planbureau Groningen, 2016 5 Zie bijlage 2 voor een verklaring van de gebruikte afkortingen 6 Handhaving niet alleen bij de Horeca, winkels, studentenwoningen en –ruimten, openbare ruimte, maar ook illegale feesten en samenkomsten in de natuur.

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 4 van 35

1.1.2 Bestrijding corona-pandemie De voortdurende pandemie zorgde ook bij hulpverleningsinstanties, bedrijven en instellingen voor verhoogd ziekteverzuim. Naast de zorg om de zieken zelf, was er ook zorg om (heftige) reacties van naasten van deze zieken (bij ziekenhuizen bijvoorbeeld). Bovendien hebben we op meerdere plekken die een relatie hebben met de pandemie-bestrijding reacties op het kabinetsbeleid gezien. Zo waren er diverse demonstraties bij vaccinatie- en testlocaties, opvanglocaties voor besmette asielzoekers, vormen van agressie tegen personeel van de eerdergenoemde locaties, ziekenhuizen en ambulances. De gemeenten en de politie hebben, in samenwerking met de Veiligheidsregio’s, intensief contact onderhouden en afspraken gemaakt met deze locaties, om de veiligheid van personeel, patiënten en demonstranten te waarborgen. De aanhoudende en frequent veranderende maatregelen zorgden bij diverse sectoren en groepen in de maatschappij voor ongenoegen, die deze veelal in demonstraties/manifestaties lieten blijken. We zagen daarin ‘creatieve en/of ludieke’ uitingsvormen, zoals kappers met live muziek, protestopenstellingen van de Horeca, etc., zowel aangemeld als niet-aangemeld. Deze alternatieve vormen vroegen – los van de gebruikelijke capaciteit – veel tijd en aandacht van de juridische afdelingen van gemeenten en van de politie om deze (te toetsen en) te faciliteren.

Naast de veranderende vorm van protesten, nam ook de heftigheid ervan toe. Het instellen van een avondklok in januari 2021 als een van de maatregelen om besmettingen te beperken heeft het bestaande ongenoegen op diverse plekken in het land doen escaleren. Elders in het land kwam het daarbij tot ernstige ongeregeldheden waarbij relschoppers en ME tegenover elkaar stonden. In het Noorden hebben in deze periode geen ongeregeldheden plaatsgehad, wel hebben diverse burgemeesters op signalen van de politie noodmaatregelen afgekondigd (Leeuwarden, Smallingerland en Meppel). De rellen elders hebben in de periode daarna nog voor meerdere, veelal beperktere confrontaties tussen demonstranten/ordeverstoorders en de politie gezorgd, ook in Noord-Nederland. De vrees voor ordeverstoringen heeft nadien voor een grotere voorzichtigheid en dus verhoogde paraatheid gezorgd bij de politie en de gemeenten, zowel in Noord-Nederland als in de rest van het land. Dat heeft doorlopend veel gevraagd van de gemeenten en vooral van de ME van de politie in het hele land. De samenwerking, de alertheid en operationele voorbereiding en uitvoering met de nodige bestuurlijke noodmaatregelen7 hebben bijgedragen aan de goede aanpak. Dat de bijzondere omstandigheden creativiteit geven om handhavings- en toezichtstaken in te vullen, zagen we bij diverse gemeenten.

Zo spraken enkele Waddengemeenten van een intensieve samenwerking tussen de politie en BOA’s van Staatsbosbeheer en andere instanties, om de combinatie van een grote toestroom van toeristen en beperkende Covid-19-maatregelen in goede banen te leiden.

1.1.3 Jaarwisseling Aanpak overlast In 2018 is in Noord-Nederland gestart met een meerjarig offensief om het letsel, de schade en de overlast bij de viering van de Jaarwisseling te verminderen en daarbij als één overheid op te treden. In 2021 heeft dit een vervolg gekregen. Zo is op diverse momenten op verschillende bestuurlijke tafels gesproken over de effecten van een mogelijk (gedeeltelijk) vuurwerkverbod, de extra beperkingen in

7 Zoals lasten onder dwangsom, veiligheidsrisicogebied, noodverordening e.d.

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 5 van 35

de viering (samenscholingsverbod, 1,5 meter afstandsregel, etc.), de zorg om de veiligheid van hulpverleners (Veilige Publieke Taak (VPT) en Geweld tegen Politie Ambtenaren (GTPA)8), de eventuele prioritering bij handhavingsknelpunten en gezamenlijke beleidsuitgangspunten en tolerantiegrenzen voor het politieoptreden9. Ook het afgelopen jaar vroegen de ongewone omstandigheden en de vrees voor ongeregeldheden veel tijd van de gemeenten, de politie en het OM (met name in (lokale) driehoeken)10. Het OM was actief betrokken: in de voorbereiding en in de afhandeling van de aangehouden verdachten, o.a. via de toepassing van snelrecht. In meerdere gemeenten in het Noorden was de inzet van ME nodig. Eén gemeente in Fryslân beschreef dat de ME op een onverwachte plek moest optreden. Op plekken waar voorgaande jaren wel veel onrust en oproer was, hebben de gemeente en de politie samen met (jongeren uit) geïnvesteerd in een goede voorbereiding. Dit is succesvol gebleken. Wij concluderen hieruit dat het rellen tegen overheidsinstanties (en met name de politie) toeneemt en dat het helpt om de inwoners en jongeren van dorpen waar het eerder is misgegaan zelf verantwoordelijkheid te geven en met hen mee te denken in de voorbereiding van de Jaarwisseling. Opsporing illegaal vuurwerk Naast handhaven is ook het opsporen van illegaal vuurwerk een belangrijke pijler van de meerjarenaanpak.

Het gaat daarbij om het voorkomen van import, opslag en verkoop van dit vuurwerk. Dit is in de afgelopen jaren steeds zwaarder en daarmee gevaarlijker geworden. De politie en het OM in Noord-Nederland hebben veel capaciteit ingezet op de inbeslagname van illegaal vuurwerk. De politie heeft in 2021 grotere hoeveelheden in beslag genomen dan in 2017 en 2019. Aanzienlijk minder dan in 2020, maar dat was ook een uitzonderlijk jaar11. Hiermee is wederom veel illegaal en potentieel gevaarlijk vuurwerk van de Nederlandse markt gehaald. Niet alleen het afsteken van illegaal vuurwerk is gevaarlijk, ook de opslag ervan geeft risico’s, vooral als dit gebeurt in woonwijken. Steeds vaker zien we dat vuurwerk ook buiten de jaarwisseling problemen geeft. We zien het vanwege de grote explosieve kracht ook terug bij plofkraken, rellen en aanslagen. De handel gaat het hele jaar door en daarmee is het een lucratief verdienmodel geworden voor criminelen en hun netwerken. Twee zaken sprongen daarbij in 2021 in het oog. Zo is er naar aanleiding van internetonderzoek een vuurwerkonderzoek gestart, waarbij vier verdachten zijn aangehouden, € 900 aan contanten en een hoeveelheid vuurwerk met een waarde van € 15.000 in beslag is genomen. Een andere opvallende zaak betrof een rechterlijke uitspraak waarbij de politie onder andere een YouTube-kanaal heeft overgenomen.

De verdachten plaatsten filmpjes van het afsteken van vuurwerk (o.a. in koelkast). Het kanaal had veel volgers, kreeg zelfs een Google onderscheiding en leverde geld op. Na overname ervan heeft de politie hierop een bericht geplaatst, waarin werd vermeld dat de politie het kanaal had overgenomen en waarin bezoekers werden gewaarschuwd om geen illegaal vuurwerk te kopen of af te steken. Door niet alleen het vuurwerk en het vermogen in beslag te nemen, maar ook de door de verdachten opgebouwde YouTube-status met ruim 180.000 volgers, heeft de politie in overleg met het Functioneel Parket van het OM buiten de standaard kaders deze casus aangepakt. 8 Zie §3.3 9 Zie Voorstel Beleidsuitgangspunten en Tolerantiegrenzen Jaarwisseling 2021-2022 (21211005), behandeld in de driehoe-

ken in Noord-Nederland. 10 Zoals het voorbereiden (en opleggen ) van noodbevoegdheden van de burgemeester (noodverordeningen en -bevelen, veiligheidsrisicogebieden, etc.) enerzijds en het handhaven daarvan anderzijds. 11 Bron: Analyse Jaarwisseling 2019-2020, Analyse Jaarwisseling 2020-2021 en Analyse Jaarwisseling 2021-2022

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 6 van 35

Tijdens de zitting oordeelden de rechters dat er rechtmatig was opgetreden en verklaarden het YouTube-kanaal definitief verbeurd. De media en sociale media hebben hier de nodige aandacht aan besteed.

1.1.4 Reacties op overheidsbeslissingen In Noord-Nederland zien we dat onvrede onder de bevolking zich voor een deel tegen de overheid richt. Dat is een van de redenen waarom we maatschappelijke onrust in ons beleidsplan als aandachtspunt hebben benoemd. De onvrede heeft het risico op enerzijds extreem of zelfs radicaal gedrag in zich en anderzijds op een afnemend vertrouwen in de Rijksoverheid. Belangrijke voorbeelden voor Noord-Nederland zijn ten eerste de gaswinning, de daarmee gepaard gaande aardbevingsproblematiek en de al jaren voortslepende versterkingsoperatie van beschadigde woningen. Dit leidt bij de bewoners tot (stille) angst, boosheid, verdriet en frustratie, met als gevolg daarvan gezondheidsschade en verlies van vertrouwen in de (Rijks)overheid12 13 14. De Nationale Ombudsman noemde de schadeproblematiek in Groningen zelfs ‘een nationale crisis’15. Hoewel deze gevoelens in 2021 - ondanks twaalf aardbevingen met een kracht hoger dan 1,5 op de schaal van Richter16 – niet hebben geleid tot (grote) demonstraties, kan bij veranderingen in de situatie dit beeld snel omslaan. Het heeft dan ook onze blijvende aandacht.

Ten tweede groeit onder groepen inwoners de weerstand tegen alternatieve grootschalige energiewinning (windmolens op agrarische gronden, in het IJsselmeer en nabij de Waddeneilanden; zonnepanelen op agrarische gronden en waterplassen, stikstof17- en waterstoffabrieken18 19, een mogelijke kerncentrale20). Een vaak gehoord geluid is dat de ene zorg (gaswinning) wordt ingeruild voor een andere (wind/zon/stikstof/waterstof/kernenergie), eveneens met grote gevolgen voor het woongenot en het landschap in ons gebied. De weerstand uit zich in ingezonden brieven, rechtszaken e.d. en momenteel niet (meer) in incidenten of demonstraties. Reden voor het RPBO om in 2020 te laten onderzoeken welke factoren tot onrust kunnen leiden en welke mogelijkheden bestuurders hebben in het omgaan met deze maatschappelijke onrust. Onder regie van de burgemeester van Midden-Groningen en de oud-burgemeester van Harlingen hebben onderzoekers van de Rijks Universiteit Groningen en het Verweij Jonker Instituut aan de hand van twee casussen deze mogelijkheden onderzocht: de winning van zout in Harlingen en de bouw van twee windmolenparken in het gebied van de Groninger en Drentse Veenkoloniën. Eind 2021 is de conceptrapportage opgeleverd en de publicatie ervan wordt begin 2022 verwacht.

Sommige gemeenten merkten op dat zij steeds vaker te maken hebben gekregen met mensen die het vertrouwen in de overheid zijn kwijtgeraakt en ‘afhaken’, omdat ze door de (Rijks)overheid in hun vertrouwen en verwachtingen zijn beschaamd. Afhaken lijkt meer en meer een breder Noord-Nederlands 12 Zie https://nos.nl/artikel/2414421-na-opleving-neemt-vertrouwen-groningers-in-overheid-nu-weer-af 13 Zie https://nos.nl/artikel/2405138-groningers-teleurgesteld-over-gaswinning-keer-op-keer-hetzelfde-verhaal 14 Zie https://nos.nl/artikel/2413459-vijlbrief-gedoe-rond-subsidieaanvraag-groningen-beschamend 15 Zie https://www.nationaleombudsman.nl/nieuws/2021/schadeproblematiek-gaswinning-in-noord-nederland-is-nationale-

crisis 16 Zie https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/jaaroverzicht-aardbevingen-2021 17 Zie https://www.rtvnoord.nl/nieuws/804006/stikstoffabriek-zuidbroek-krijgt-vorm-dit-is-met-afstand-de-grootste-in-nederland 18 Zie https://www.nu.nl/groningen/6175938/milieuvergunning-rond-voor-groene-waterstoffabriek-in-eemshaven.html 19 Zie https://www.ad.nl/groningen/koZonKracht@33a ning-willem-alexander-opent-waterstoffabriek-in-veendam~a66d0548/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.nl%2F 20 Zie https://nos.nl/artikel/2370837-een-kerncentrale-in-groningen-wij-zijn-geen-afvoerputje-van-nederland

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 7 van 35

fenomeen te worden. Op basis van bijvoorbeeld signalen op sociale media zoeken deze gemeenten actief contact met de stellers om in ieder geval in contact te komen. Verder proberen ze het contact met inwoners te blijven onderhouden. Hiermee willen zij voorkomen dat deze inwoners (verder) afhaken of in de armen van anti-overheids- en complotdenkers gedreven worden. Een ander risico van afhaken en wantrouwen is polarisatie. Dit risico werd door diverse gemeenten genoemd. Deze zien een verharding in de maatschappij en een polarisatie van standpunten.

1.1.5 Asielzoekers In 2021 kreeg Noord-Nederland te maken met een verhoogde instroom van asielzoekers21, gecombineerd met een verlaagde uitstroom in het aanmeldcentrum in Ter Apel, dat daardoor meer aandacht vroeg. De mate waarin asielzoekers voor overlast in of in de omgeving van het aanmeldcentrum zorgen is sterk afhankelijk van de doelgroep die instroomt en daar verblijft. Vooral de mensen uit de zogeheten ‘veilige landen’ zorgen voor overlast. Op meerdere momenten verbleven te veel mensen in het opvangcentrum Ter Apel, waardoor risico’s bestonden voor de volksgezondheid en de openbare orde. Om hiermee om te gaan is samenwerking gezocht met de Veiligheidsregio Groningen en de provincie Groningen. Ook de naleving en handhaving van de Covid-maatregelen zorgden voor onrust in en om het centrum. De komst van een Asielzoekers Centrum in de gemeente Tynaarlo is voorspoedig verlopen. De komst kende een goede voorbereiding, waarbij de gemeente en het CCV duidelijk hebben gecommuniceerd. Bovendien hebben de afspraken met COA, gemeente, partners maar ook met omwonenden en ondernemers daarbij geholpen. Ervaringen van andere gemeenten waren hierin behulpzaam.

1.2

Omgaan met ongenoegen

1.2.1 Bestuurlijke (nood)maatregelen Gezien de grote aantallen demonstraties en manifestaties heeft het faciliteren en begeleiden hiervan veel aandacht gevraagd. De gemeenten zochten contact met elkaar, met het OM en met de politie, om kennis en ervaringen uit te wisselen, bijvoorbeeld over het sentiment onder de bevolking, over actiegroepen, passende (bestuurlijke) maatregelen en de handhaving ervan. Ook stemden zij met elkaar af over het te voeren beleid bij demonstraties, en met het OM over de inzet van de juiste bevoegdheid. Diverse gemeenten hebben bovendien adviezen ingewonnen bij bijvoorbeeld hoogleraren demonstratierecht, bestuursrecht en bestuurskunde, maar ook bij het Genootschap van Burgemeesters. Ook op landelijk niveau voerden zij overleg, gefaciliteerd door de NCTV. Sommige gemeenten zagen het voorbereiden van o.a. bestuurlijke maatregelen als zeer waardevol, ook als deze uiteindelijk niet zijn ingezet. Het heeft ervaringen en formats22 opgeleverd die bij eventuele volgende situaties goed zijn te gebruiken. Een van deze formats is het model Beleidsuitgangspunten en tolerantiegrenzen23, opgesteld door ambtenaren van gemeenten, OM en de politie. Hiermee kan de betreffende ambtenaar enerzijds in korte tijd (bestuurlijke en juridische) kaders formuleren voor het politieoptreden, die daarna kunnen worden

21 Zie Tabel 1, bijlage 3 22 Formats voor bestuurlijke noodmaatregelen als noodverordening, noodbevel, veiligheidsrisicogebied, etc. 23 Model Beleidsuitgangspunten en tolerantiegrenzen, vastgesteld door het RBPO op 26 november 2021

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 8 van 35

voorgelegd aan en vastgesteld door de driehoek. De formats vergroten de snelheid waarmee kan worden opgetreden en de eenduidigheid in kaders.

1.2.2 Snel reageren Om snel in te kunnen spelen op de diverse vormen van demonstraties en snel wisselende maatschappelijke omstandigheden (kabinetsmaatregelen en reacties daarop), maar ook mondiale ontwikkelingen (vluchtelingenstromen, internationale spanningen) is het nodig deze trends goed te volgen. Daartoe heeft de afdeling Regionale Conflict- en Crisisbeheersing maandelijks een fenomeen-analyse uitgevoerd, die in diverse politie overleggen wordt besproken. Dit heeft het voorbereiden van scenario’s en de daarop anticiperende maatregelen vergemakkelijkt, bijvoorbeeld bij grootschalig politieoptreden (SGBO). Ondanks het onrustige sentiment in de samenleving, is het gelukt om de demonstraties (in vooral de grote steden in Noord-Nederland) veilig te laten verlopen. Dat kon alleen door in goed overleg veel ruimte te geven aan demonstraties en tegelijkertijd de veiligheid van alle partijen (demonstranten, omstanders, publiek, verkeersdeelnemers, ondernemers, hulpverleners etc.) te bewaken. Het feit dat er weinig tot geen demonstraties zijn verboden is het tastbare bewijs daarvoor.

1.2.3 Contact houden Het contact tussen diverse gemeenten, het OM en de (wijkagenten van de) politie heeft steeds in een vroeg stadium informatie opgeleverd over mogelijke ongeregeldheden. Hierdoor konden betrokkenen (zoals jeugdzorg, jongerenwerk, gemeente, wijk- en jeugdagenten) snel contact leggen met de organisatoren. Ook hebben sommige gemeenten samen met o.a. het evenementenbureau van de politie het werkproces van evenementen(vergunningen) en demonstraties geëvalueerd en aangepast. Dit heeft de onderlinge verbinding versterkt en de informatiepositie verbeterd. We weten elkaar beter te vinden, zodat we sneller kunnen optreden of kunnen bijsturen. Daarnaast is een goed netwerk van groot belang om goed op de hoogte te blijven van wat er in de samenleving speelt, zo gaven meerdere gemeenten aan: contact met inwoners, ondernemers, belangengroepen, sleutelpersonen, etc. Ook korte communicatielijnen tussen de gemeente en de politie helpen daarbij. Op een nuchtere en laagdrempelige manier met elkaar in gesprek gaan met respect voor elkaars positie en mening, werkt, zo hebben gemeenten ervaren.

1.2.4 Kennis delen Meerdere gemeenten geven aan dat zij graag beter willen inspelen op het digitale aspect bij demonstraties en andere situaties. Er wordt veel gemonitord wat binnen de regelgeving mogelijk is, maar het blijft ingewikkeld om het sentiment en aantallen te verwachten demonstranten goed in te schatten door de snelle communicatie via sociale media. Zeker als een demonstratie niet of heel laat gemeld wordt en/of als er geen contact plaats heeft met de organisator(en). Toen de burgemeester van Utrecht aan een 17-jarige een online-gebiedsverbod oplegde24 om daarmee online oproepen tot rellen te voorkomen, hebben diverse gemeenten en de politie contact gezocht over de toepassing daarvan. Ondanks

24 Zie https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/3232804/jongen-17-uit-zeist-die-op-sociale-media-opriep-tot-rellen-krijgt-online-

gebiedsverbod

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 9 van 35

de kritiek die deze maatregel kreeg25 26 27, geeft dit wel aan dat gemeenten zoeken naar manieren om deze vorm van opruiing tegen te gaan. Ook merkten diverse gemeenten dat zij vragen hebben over de demonstraties: wat mag er wel op eigen terrein en wat niet en wie handhaaft daarbij? Met wie maak je afspraken als er geen aanspreekpunt/organisator is? Wanneer is er sprake van een demonstratie en wanneer niet? En over bestuurlijke maatregelen voor als het mis dreigt te gaan of gaat: welke situaties vragen om een noodbevel, welke om een noodverordening of een veiligheidsrisicogebied? Wat zijn de voor- en nadelen van elk? Om in deze en andere vragen te voorzien was voor 2021 een bijeenkomst tussen de burgemeesters in Noord-Nederland (RBPO) en de Nationale Ombudsman gepland, maar deze is door de geldende beperkende Covid-19 maatregelen niet gehouden. Wel is er een vooroverleg geweest, waarbij verkennend over de bestuurlijke vraagstukken bij demonstraties/manifestaties is gesproken. Naast de vragen over demonstraties zijn er ook zorgen over gegevensuitwisseling en privacy. Informatiegestuurd werken vraagt om het verkrijgen, analyseren, duiden, verrijken en bijeenbrengen van data tot informatie.

Wat mag en is wenselijk daarin? Wat zijn de juridische kaders in het licht van privacy, data-verzameling met omgevingsanalyses, cameratoezicht, de nieuwe Wet open overheid (de opvolger Wet openbaarheid van bestuur) etc.?

25 Zie https://www.recht.nl/nieuws/staatsrecht/203967/online-gebiedsverbod-voor-het-eerst-opgelegd-door-burgemeester/ 26 Zie https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=1c06bc24-e680-4fb4-b349-

22a20130c396&title=Het%20bericht%20%E2%80%98Jongen%20%2817%29%20krijgt%20allereerste%20%E2%80%98online%20gebiedsverbod%E2%80%99%20in%20Nederland%2C%20maar%20wat%20betekent%20dat%20eigenlijk%3F%E2%80%99.docx 27 Zie https://www.ad.nl/utrecht/zeistenaar-17-die-online-gebiedsverbod-kreeg-opgelegd-door-dijksma-dient-bezwaarin~a124fd5b/

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 10 van 35

2.

Ondermijnende criminaliteit

2.1

Investering in versterking vanuit de partners28

2.1.1 Aanpak Ook in 2021 hebben gemeenten vanuit hun bestuurlijke rol en verantwoordelijkheid ingezet op de aanpak van ondermijning. Zo werden in Noord-Nederland de laatste ontbrekende ondermijningsbeelden opgeleverd en daar waar de ondermijningsbeelden al gereed waren, zijn concrete uitvoerings- of actieplannen opgesteld. De meeste gemeenten werkten met de Wet Bibob, om zo vergunningen te kunnen weigeren of intrekken of om adviezen te kunnen opvragen bij het landelijke Bureau Bibob. Een gemeente gaf aan het Damoclesbeleid te hebben geactualiseerd en een andere dat ze samenwerkte met woningbouwcorporaties om casuïstiek te bespreken. Ook hebben diverse gemeenten integrale en branchegerichte controles uitgevoerd – bijvoorbeeld gericht op vastgoed en uitkeringsfraude – en sloten enkele diverse drugspanden. Uiteraard hebben gemeenten ondermijningscasuïstiek aangedragen bij het RIEC op grond waarvan integraal onderzoek is opgestart. De herinrichting van het RIEC-samenwerkingsverband vergroot de gezamenlijke slagkracht op een andere wijze dan de opzet tot nu toe was. De opvolging vindt nog steeds plaats in samenwerking met partners waarbij informatiedeling onder het RIEC-convenant plaatsvindt, maar de verantwoordelijkheid voor de opvolging niet (meer) bij het RIEC ligt, maar bij de individuele partners zelf.

De versterking van de rol van het RIEC in het in beeld brengen van fenomenen en gelegenheden, biedt partners een betere ondersteuning in het nemen van samenhangende maatregelen, zoals het wegnemen van gelegenheidsstructuren en het opwerpen van barrières29. Daarnaast is het proces ‘van signaal tot interventie’ compacter geworden, waardoor dit meer snelheid, efficiency en effectiviteit zal geven.

2.1.2 Vergroten weerbaarheid Enkele gemeenten hebben in 2021 lokale ondermijningstafels, een meldpunt ondermijning en/of een ondermijningscontainer ingericht, d.w.z. overleggen/gelegenheden om ondermijningssignalen te delen of te herkennen. In Noord-Nederland investeerden de gemeenten breed in bewustwording, kennisvergroting en bestuurlijke en maatschappelijke weerbaarheid. Zo heeft het RIEC in een aantal gemeenten een weerbaarheidsscan uitgevoerd en vroeg een andere gemeente de gemeentelijke Rekenkamer om onderzoek te doen. Verder hebben gemeenten Webinars georganiseerd over PGB- en zorgfraude en workshops georganiseerd voor gemeenteraden en ambtelijke organisatie. Een andere gemeente ontwikkelde software voor het versterken van de gemeentelijke intelligence. Diverse gemeenten tenslotte hebben stappen gezet in de bestuurlijke aanpak van mensenhandel en prostitutie.

2.1.3 Kwetsbare personen Enkele gemeenten hebben zorgen over kwetsbare wijken in hun gemeente. Hier kan een opeenstapeling van problemen als armoede, achterstand, achterstelling, het ontbreken van perspectief en een con-

28 Dit betreft vooral de gemeenten en het RIEC, de aanpak van de politie komt in §2.2 aan de orde. Overigens stelt het RIEC

een eigen jaarverslag op. 29 Onderdeel van de afspraken in de Veiligheidsagenda (RBP p. 31)

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 11 van 35

centratie van kwetsbare personen inwoners gevoelig maken voor (ondermijnende) criminaliteit. De jongeren vormen hierin een extra risicogroep, om te voorkomen dat zij in de wereld van (drugs- of cyber)criminaliteit30 stappen. Dit vraagt in kwetsbare wijken een domein overstijgende wijkaanpak op leefbaarheid en veiligheid en contacten met gemeenten met vergelijkbare wijken.

2.2

Investering in versterking op onderwerpen

2.2.1 Criminele samenwerkingsverbanden Aanpak drugs De politie in Noord-Nederland richt zich vooral op criminele samenwerkingsverbanden (CSV’s)31 waar daadwerkelijk maatschappelijk effect valt te verwachten. In het verlengde daarvan werd eerder al een belangrijke ontwikkeling doorgemaakt: het twee jaar durende experiment NEWTON32. Hierin interveniëren politie en OM – op basis van intelligenceproducten – snel en flexibel bij de aanpak van (lokale) veiligheidsproblemen op het thema drugs. De interventies zijn kort en krachtig (maximaal twaalf weken) en gericht op het verstoren van criminele netwerken, criminele bedrijfsprocessen en het vergaren van informatie. Konden we in 2020 nog met trots vermelden dat in dat jaar meer (dan in voorgaande jaren) drugslabs waren opgerold, dat is in 2021 niet het geval. Dankzij goed politiewerk kon de politie in 2020 diverse versleutelde communicatieserversnetwerken (cryptocommunicatie) kraken en met de informatie daaruit drugslabs ontmantelen. Dit soort labs bevinden zich vooral in loodsen en schuren op het platteland in Noord-Nederland en zijn te beschouwen als de uitwassen van criminele samenwerkingsverbanden. De samenwerking met RIEC-partners die in 2020 is ingezet is in 2021 voortgezet. Het opbouwen van een eigen en/of gezamenlijke informatiepositie is door het combineren van diverse bronnen juridisch gezien complex.

In 2021 is hier uitgebreid op ingezoomd en ook in komend jaar zal dit onverminderd een belangrijk punt van aandacht zijn. Het gaat hierbij om het verkrijgen van een integrale informatiepositie op onder meer de drugsproductie in Noord-Nederland. De Dienst Regionale Informatie Organisatie (DRIO) van de politie levert daaraan met haar informatiepositie, kennis en expertise een belangrijke bijdrage. Door een beter zicht op criminele processen en de wijze van samenwerking tussen criminelen kunnen interventies op criminele activiteiten slagvaardiger worden gepleegd. De informatie uit de eerdere genoemde gekraakte servers heeft analyses mogelijk gemaakt, waarmee bestaande tactische en strategische informatiebeelden op de thema’s die benoemd zijn in de (nationale) intelligence-agenda werden aangevuld. Daarmee konden diverse ondermijningssignalen een opvolging krijgen33. Bovendien konden hiermee het bewustzijn en signalering in de basisteams worden versterkt, onder meer via diverse stuurcommissies en de eenheidsbriefing. Bovenstaande inspanningen zijn niet zonder obstakels geleverd. Zo was een van de leermomenten dat bij het opbouwen van een gestructureerde informatiepositie voortdurend aandacht moeten zijn voor de kwaliteit van informatieduiding en dus voor de kwaliteit van de data waarmee we onze informatiepositie opbouwen.

Juridische vraagstukken zijn dan ook bij het vastleggen en verstrekken/delen van gegevens en informatie nog steeds continu onderwerp van gesprek. 30 Zie §4.2 31 Zie tabel 1, bijlage 3 32 Onderdeel van de Ontwikkelagenda Opsporing en nu Houtskoolschets Opsporing 33 Onderdeel van de afspraken in de Veiligheidsagenda (RBP p. 28)

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 12 van 35

Tot slot merkt de politie dat zij nog reactief en incidentgericht handelt. Met het aanstellen van een nieuwe functionaris binnen bewaken en beveiligen en het aansluiten vanuit het thema Extreem Geweld, kan hopelijk de stap gemaakt worden naar het opbouwen van een gestructureerd beeld op Extreem Geweld en daarmee meer informatiegestuurde aanpak. Dumping chemisch afval van drugslaboratoria Bij meerdere in werking zijnde drugslabs hebben de politie en het OM onderzoeken ingesteld. Daaruit bleek o.a. dat werd geloosd in oppervlaktewater, in mestkelders en in de bodem. Dit betreffen ernstige milieudelicten, met strafbaarstelling tot zes jaar en indien gevaar voor openbare gezondheid ontstaat zelfs tot twaalf jaar. Deze brengen de samenleving veel schade toe. Zo vormen drugslaboratoria en opslagplaatsen een groot risico in woonwijken en op bedrijfsterreinen. Niet alleen het productieproces, maar ook de opslag van chemische stoffen is gevaarlijk voor mens, milieu en leefomgeving. Bovendien ontstaan tijdens de productie grote hoeveelheden afvalstoffen, die illegaal worden afgevoerd of gedumpt en de hoge opruimkosten ervan komen voor rekening van de overheid. Lachgas Het gebruik van lachgas is een relatief nieuw fenomeen onder vooral jeugd. Diverse gemeenten hebben beleid opgesteld om misbruik ervan tegen te gaan, in afwachting van en in afstemming met het verwachte landelijke beleid.

Afgelopen jaar heeft het Team Milieu meerdere keren ondersteuning verleend bij het aantreffen van grote hoeveelheden lachgas. In geval van recidive is eveneens het voertuig in beslag genomen. Wadden en havens Naast de algemene ondermijningsbeelden heeft het RIEC een start gemaakt met het Integrale Ondermijningsbeeld Wadden dat het zich op de rol van de eilanden in ondermijnende criminaliteit zal vergroten. Dit zicht is tot nu toe onvoldoende. Met het project ‘Informatiepositie zeehavens’ heeft de politie belangrijke stappen gezet in het bouwen van politie-interne netwerken en het verbeteren van de informatiepositie ten aanzien van vooral de havens van Harlingen, Lauwersoog, Eemshaven en Delfzijl. Dit project vormde een goede basis om nog meer zicht te krijgen op criminaliteit in de zeehavens en gezamenlijk effectieve interventies voor te bereiden en uit te voeren.

2.2.2 Outlaw Motor Gangs In 2021 is bij de rechtbank de vervolging gestart van de verdachten uit een onderzoek naar de Hells Angels North Coast (Harlingen). In 2022 zal de inhoudelijke behandeling van de strafzaken van start gaan. De informatie uit dit onderzoek heeft mede bijgedragen aan het civiele verbod van de Hells Angels in Nederland. Net als No Surrender MC, is ook Hells Angels MC door het Gerechtshof verboden verklaard. De Hoge Raad zal vermoedelijk in de zomer van 2022 uitspraak doen in het civielrechtelijke verbod van de Hells Angels MC. Deze beide clubs zijn dus nog niet definitief verboden. In 2020 werden Bandidos MC en Satudarah MC al wel door de Hoge Raad definitief verboden. Bestuurlijke handhaving blijft (met name ten aanzien van de nog niet definitief verboden Outlaw Motor Gangs (OMG’s)) van belang. Hoewel de rechter het colorverbod, zoals die in de APV is opgenomen, niet verbindend heeft verklaard, kan op basis van het strafrecht het colorverbod voor onherroepelijk verklaarde OMG’s worden gehandhaafd. De burgemeester heeft dan ook de mogelijkheid in te grij-

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 13 van 35

pen op situaties waarin colors worden gedragen34. De aanpak van de OMG’s is dus nog steeds op integrale leest geschoeid en is er één van de lange adem gebleken. Dit heeft in 2021 verder geleid tot versplintering van het ‘OMG-landschap’ in Nederland: er zijn nieuwe clubs en zogenaamde brotherhoods bij gekomen, die weer op verschillende plekken chapters hebben opgericht.

2.2.3 Afpakken Geld is de drijfveer, het motief en de opbrengst van bijna alle criminaliteit. Met het afpakken van crimineel verkregen vermogen raken OM, politie en ketenpartners criminelen op een plek die pijn doet: in de portemonnee. Het afpakken van crimineel geld is dus belangrijk in de strijd tegen de georganiseerde misdaad. In 2021 bleven de afpakresultaten achter bij wat is afgesproken35 36. Het OM en de politie zijn ervan overtuigd dat financiële ondermijning en afpakken daarom extra aandacht verdient. Er zijn dan ook allerlei initiatieven gestart om dit te bewerkstelligen en om meer in te zetten op het signaleren van kansen. Ook wordt ingezet op het vergroten van kennis van medewerkers door het organiseren van workshops. Op het parket Noord-Nederland is een afpakteam geformeerd met diverse specialisten. Het streven is om in samenwerking met de politie de kansen op het gebied van afpakken in 2022 te optimaliseren en de doelstellingen te behalen.

2.2.4 Milieucriminaliteit Ondermijning kent vele vormen, waarvan milieucriminaliteit er één is. In 2021 waren hiervan enkele zaken illustrerend. Zo is een verdachte aangehouden die in een natuurgebied in Fryslân klemmen (met aas) had gezet om roofvogels te kunnen vangen. Bescherming en duurzaam gebruik van natuur wordt gezien als een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. De politie pakt ook hierin haar verantwoordelijkheden en treedt op tegen dergelijke misstanden. Een ander voorbeeld is het verhandelen van afvalstoffen in de landbouw. Om afvoerkosten van afval te voorkomen werden afvalstoffen afkomstig uit België via een tussenpersoon in Noord-Nederland op meerdere locaties op landbouwgronden aangebracht. Het onderzoek was een samenwerkingsverband tussen meerdere instanties en heeft geleid tot het oprollen van een keten van illegale afvalverwerking. Daarbij is tegen vier bedrijven een proces-verbaal opgemaakt. Naast de kosten van de legale verwerking van het afval, werd nog een wederrechtelijk gekregen voordeel berekend van €40.000. Helaas is een deel van deze afvalstoffen in het milieu terecht gekomen. In een ander onderzoek is het illegaal aanbrengen van met zware metalen verontreinigd papierslib op landbouwgronden gestopt. Het strafrechtelijke onderzoek is afgerond en het financiële onderzoek nagenoeg.

Het onderzoek heeft geleid tot een andere verwerking van het papierslib. Met deze onderzoeken is een signaal uitgegaan naar de branche, maar ook naar agrariërs die het financiële gewin belangrijker vinden dan het gezond en veilig houden van hun gronden. Uiteindelijk kunnen producten vanaf die verontreinigde gronden in de voedselketen terecht komen.

34 op grond van artikel 172, lid 3 Gemeentewet, artikel 3 Politiewet en het reguliere ‘verstoring openbare orde’ 35 Onderdeel van de afspraken in de Veiligheidsagenda (RBP p. 29)

36 Zie tabel 1, bijlage 3

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 14 van 35

3.

Effectieve verbinding veiligheid en zorg

3.1

Inspanningen op versterken van verbinding

Het thema effectieve verbinding veiligheid en zorg kent twee lijnen. Enerzijds ziet het inhoudelijk op onderwerpen zoals personen met verward gedrag, mensenhandel (ketenregie en zorgcoördinatie), voorkomen van terugval van ex-gedetineerden, radicalisering en de Wet verplichte ggz. Anderzijds ziet het op het dichter bij elkaar brengen van de werelden veiligheid en zorg; bij veel problematiek is zowel sprake van een component veiligheid als een component zorg. Samenwerking tussen de veiligheidspartners en andere publieke en private organisaties is hierin een steeds belangrijkere rol gaan spelen, ook in 2021. We zien in Noord-Nederland een meer samenhangende benadering van veiligheid en zorg, mede geinitieerd door de landelijke programma’s Veiligheid voorop en Geweld hoort nergens thuis. In NoordNederland valt dat globaal uiteen in drie subgroepen, te weten Jeugd, Huiselijk geweld breed (omvattend o.a. kindermishandeling, stalking, eergerelateerd geweld) en Personen met verward gedrag/Persoonsgebonden aanpak. Op de diverse onderwerpen is op beleids- en casusniveau met grote regelmaat overleg met de ketenpartners37. Voor de versterking van de samenwerking tussen de politie en de zorg op straat zijn stimuleringsgelden vrijgemaakt voor vijf grote steden, waaronder Groningen.

In het najaar van 2021 is als start een brainstormsessie gehouden over de doorontwikkeling van deze samenwerking, samen met de GGZ Lentis, de ambulancezorg, de gemeente Groningen, het WIJ-team en de politie. Er is een projectplan in de maak, waarin deze samenwerking verder wordt uitgewerkt en waaraan de komende jaren invulling wordt gegeven.

3.2

Inspanningen op de thema’s

3.2.1 Wet verplichte GGZ De Wvggz heeft zijn beslag gekregen en is in Drenthe bestuurlijk ondergebracht bij de thematafel Sluitende keten GGZ waardoor het nu ook een beter bestuurlijk kader heeft gekregen. Voor de gemeenten is daarmee een effectief en efficiënt vangnet in het lokale sociale domein beschikbaar. Dit vangnet beschikt over specifieke kennis en deskundigheid over de meest kwetsbare inwoners met complexe problemen en een zorgmijdende houding, in nauwe verbinding met het sociale domein op regionaal en lokaal niveau. Hierdoor kan het in omvang zo klein mogelijk blijven. Inzet vindt alleen plaats wanneer dat nodig is en waar nodig wordt de reguliere zorg geactiveerd om hulpverlening te organiseren. De implementatie van de wet is ook in Fryslân en Groningen goed verlopen. Eens in het kwartaal was er breed overleg met alle partners die een rol hebben in het gehele proces. Daarnaast was regelmatig overleg op beleids- en uitvoerend niveau. Leerpunt is nog het aanvragen van een zorgmachtiging via de Wvggz, dit wordt niet altijd goed opgepakt. Vervolgens hebben we afspraken gemaakt met de GGZ, waardoor een groot deel van de personen die dat nodig heeft toch in zorg is gekomen. Verder hebben we meermalen gebruik gemaakt van bestuursrechtelijke maatregelen, zoals een gedragsaanwijzing of gebiedsverbod. 37 Onderdeel van de afspraken in de Veiligheidsagenda (RBP, p. 37)

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 15 van 35

3.2.2 Personen met verward gedrag In het afgelopen jaar zijn er meerdere heftige incidenten (moord/doodslag) geweest die gepleegd zijn door een persoon in verwarde toestand. Het is belangrijk dat er aandacht is voor personen die potentieel een gevaar vormen, voor zichzelf maar zeker voor andere personen. De stad Groningen heeft de kans om via een ZonMW subsidie te ontvangen om hiernaar onderzoek te doen. Met de uitkomst van het onderzoek kan zij een project opzetten om de aandacht voor personen met verward gedrag te verbeteren. Dit project loopt in 2022 en 2023. Er is een landelijk meldpunt voor Personen met verward gedrag (Meldpunt Zorgwekkend gedrag) en er zijn regionale (provinciale/gemeentelijke) meldpunten, waar burgers meldingen kunnen doen. Er is een proces in voorbereiding dat politie geautomatiseerd de informatie aan deze meldpunten kan doorgeven met als doel dat zorg en/of hulp vroegtijdig kan worden verleend. In 2020 schreven we al dat in alle drie de districten/provincies een crisis beoordelingslocatie (spoedpoli) in gebruik is en het vervoer van personen met verward gedrag is geregeld (psycholance en Rapid Responder GGZ in combinatie met de ambulancedienst).

Ook schreven we dat er twee regionale meldpunten zijn ingericht (Drenthe en Fryslân), en er regionaal afspraken zijn gemaakt over vermiste personen uit instellingen/ambulante onttrekkingen en over personen die verward en onder invloed zijn en in een acute situatie belanden. Een constatering is wel dat de politie nog steeds een toenemend aantal meldingen over personen met verward gedrag registreert38. De politie besteedt nog steeds zeer veel tijd aan dergelijke personen, de vraag is en blijft hoe we vat kunnen krijgen op de aantallen mensen die een hulpvraag bij de politie stellen en waar deze vraag bij zorg of sociaal domein zou moeten horen.

3.2.3 Kindermishandeling, huiselijk geweld en Veilige publieke taak Kindermishandeling Naast de gemeenten, heeft ook de politie flinke inspanningen geleverd om huiselijk geweld39 en kindermishandeling aan te pakken40. Noord-Nederland is de enige eenheid met een centrale frontoffice Kindermishandeling en mede hierdoor zijn de contacten met de ketenpartners erg goed en betrokkenen hebben kennis van zaken. In april 2017 is de politie gestart met de Frontoffice en sinds februari 2020 is de bezetting daarvan compleet met de juiste mensen op de juiste plek. Ze bestaat uit één eenheidscoördinator en drie districtelijke coördinatoren, die met een eigen én landelijk filtersysteem zoveel mogelijk zicht houdt op alle meldingen van kindermishandeling in de eenheid. Ze werkt nauw samen met de Frontoffice Zeden. De Frontoffice pakt niet zelf de onderzoeken op, maar speelt in het beginstadium een belangrijke rol om de aanpak van onderzoeken te verbeteren, waarbij de veiligheid van kinderen altijd voorop staat. Dit doet zij door te adviseren over structuur, werkafspraken (in- en extern) en inhoudelijke kwaliteit. De Frontoffice werkt nauw samen met de officier van justitie en Veilig Thuis, waarbij het hulpverleningstraject en een eventueel strafrechtelijke aanpak op elkaar worden afgestemd.

Zij is ook betrokken bij de inrichting van de multidisciplinaire aanpak van ernstig huiselijk geweld en kindermishandeling. bovendien investeert zij in bewustwording binnen de eigen organisatie en bij externe netwerkpartners. 38 Zie tabel 3, bijlage 3 39 Zie tabel 1 en 2, bijlage 3 40 Zie tabel 2, bijlage 3

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 16 van 35

Daarnaast is de Frontoffice aangesloten bij het Landelijk Programma in het kader van deskundigheidsbevordering en onderwijsontwikkeling, wat in 2021 heeft geresulteerd in de training ‘Eén aanpak bij huiselijk geweld en kindermishandeling’ voor de medewerkers met een brede blik op Zorg & Veiligheid binnen alle basisteams. De meeste trainingen zijn gegeven en de reacties hierop waren zeer positief. Seksueel geweld Landelijk zagen we de doorlooptijden van zedenonderzoeken oplopen vanwege de veelheid van meldingen, maar vooral ook vanwege de steeds complexere onderzoeken waarbij de plegers steeds vaker digitale middelen en methodes gebruiken. In 2021 werd daarom vanuit onze eenheid extra opsporingscapaciteit ingezet41. Voor zedenonderzoeken is, net als bij meldingen van kindermishandeling, samenwerking met diverse partijen essentieel. Het netwerk binnen beide thema’s is nagenoeg gelijk. Intensief contact met het OM, gemeenten, de Raad voor de Kinderbescherming, Veilig Thuis, de lokale sociale teams, Centrum Seksueel Geweld en Reclassering is van groot belang. Zowel bij zedenincidenten als kindermishandeling is het uitvoeren van een opsporingsonderzoek alleen niet voldoende. De veiligheid van betrokkenen en de werkafspraken binnen dit netwerk zijn dan van evident belang en vergen een afstemming waarbij ‘elkaar kennen’ elke keer weer belangrijk blijkt te zijn.

Ook binnen de politieorganisatie is samenwerking op deze thema’s van belang en dient er een goede afstemming te zijn tussen Team Zeden, de basis politiezorg en de overige opsporingsteams. Deze teams versterken elkaar met fysieke ondersteuning en/of advies. In opdracht van het landelijk programma Geweld hoort nergens thuis – in samenwerking met de Vereniging Nederlandse Gemeenten, de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en de opdrachtgevers – hebben vijf regio’s ondersteuning gekregen in het aanbrengen van focus en het ontwikkelen en vormgeven van een regionale aanpak van seksueel geweld: de provincie Groningen, Nijmegen, Dordrecht, Den Haag en Breda. Hierbij is Team Zeden namens de politie deelnemer. Voorts maakt het team deel uit van het landelijk werkend project Centrum Veilige Sport van het NOC*NSF om te komen tot een veilig sportmilieu en het samen optrekken bij excessen.

3.2.4 Ex-gedetineerden In Drenthe hebben de gemeenten ook in 2021 in een aantal casussen met ex-gedetineerden goede successen geboekt. Zowel in het proces als in het contact met betrokkene, wat leidde tot mooie resultaten op het gebied van resocialisatie. Onderlinge communicatie tussen het OM, detentie, de politie en de gemeenten blijft een aandachtspunt; gemeenten komen nog wel eens voor verrassingen te staan bij plotselinge terugkeer uit detentie, waardoor anticiperen op bijvoorbeeld onrust in een woonomgeving moeilijker wordt en te laat wordt ingezet. In 2020 zijn we daarom gestart met onderzoeken hoe te komen tot een regionaal instroomoverleg waarbij gemeentelijke nazorgcoördinatoren, DJI en Reclassering elkaar vinden. Het Zorg- en Veiligheidshuis Drenthe heeft hierbij een ondersteunende rol. De Wet straffen & beschermen en het Bestuurlijk Akkoord bieden een goed kader waarbinnen de uitvoering van deze projecten integraal en in samenhang opgepakt wordt. Het Koers & Kansen zelfmeldersproject geeft invulling aan één van de pijlers uit de visie van de Minister van Rechtsbescherming: werken aan re-integratie juist al vóór detentie. In Fryslân is een triagetafel ingericht, gekoppeld aan het informatie- en coördinatiepunt. Hier worden alle Friese gedetineerden 41 Zie tabel 1, bijlage 3

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 17 van 35

inclusief zelfmelders aan de hand van informatie die via INJUS en het CJIB beschikbaar is, besproken in de driehoek DJI, reclassering, gemeenten (hiervoor is een bestuurlijk akkoord bereikt). Aan de hand van deze eerste triage kan besloten worden een traject uit te zetten, waarbij de trajectbegeleider direct gekoppeld is aan het informatiepunt. Binnen de Penitentiaire Inrichtingen, o.a. in de Marwei te Leeuwarden, zijn er enkele multidisciplinaire overleggen geweest over resocialisatie van ex-gedetineerde jihadisten en extremisten, die nu woonachtig in Noord-Nederland zijn. Deze overleggen worden bijgewoond door de werknemers van de Penitentiaire instelling, de politie, de gemeente, de reclassering en het Zorg- en Veiligheidshuis. Na hun vrijlating wordt het overleg voorgezet op gemeente niveau, in een multidisciplinair Contraterrorismeoverleg (casustafel). Vanuit ieders discipline is er zorg voor dan wel zicht op deze ex-gedetineerden, dat wordt versterkt door de goede samenwerking.

3.2.5 Terrorisme De politie krijgt steeds vaker, sneller en meer informatie waardoor de opsporing zich ook steeds beter kan voorbereiden op een mogelijk grootschalig (terroristisch) incident. Er zijn landelijke afspraken gemaakt en ingevoerd over werkwijze en optreden die de eenduidigheid in de opsporing vergroten. Denk daarbij aan bijvoorbeeld Manhunt, tijdkritisch Plaats Delict en crisisopsporing. Zelfgemaakte explosieven zijn veelgebruikte wapens voor terroristen en andere criminelen, o.a. door de relatief vrije verkrijgbaarheid van veel grondstoffen. Het Team Chemische, Biologische, Radiologische, Nucleaire explosieven (CBRN-e) wordt regelmatig ingeschakeld bij meldingen van aanschaf van stoffen die kunnen worden gebruikt om zelf explosieven te maken, jaarlijks zo’n tien keer. In de meeste gevallen is er geen sprake van terrorisme of extreem geweld, maar vaak wel van andere vormen van criminaliteit (zoals het vervaardigen van drugs). Afgelopen jaar is bij één melding een contra-terrorisme, extremisme en radicalisering onderzoek opgestart. Dit onderzoek loopt begin 2022 nog door. De eerstvolgende vervolgopleiding staat in het teken van het herkennen van aangetroffen chemische stoffen en wat met dergelijke stoffen gemaakt kan worden. Bij elke ontploffing wordt de Teamleider Explosieven Veiligheid ingeschakeld om de gevaarzetting te kunnen vaststellen.

Een voorbeeld hiervan is een recente casus waarbij zich een ontploffing had voorgedaan in een woning. De brandweer trok hierbij snel de conclusie dat het een gasexplosie betrof en heeft in overleg met politie ook daarnaar gehandeld. Hierbij is in eerste instantie geen explosievenverkenner ingeschakeld. Later bleek dat het hier ging om een explosievenfabriek voor plofkraken met zeer instabiele explosieve stoffen. Hierbij hebben de brandweer en de politie erg veel risico gelopen. Dit had voorkomen kunnen worden door het Team CBRN-e in te schakelen. Naar aanleiding van deze casus hebben we de afspraken aangescherpt. Om gevolgen van terrorisme te bestrijden is de eenheid Noord-Nederland in 2021 begonnen met de oprichting van het Quick Identification Team. Dit team krijgt als taak om na een aanslag in het getroffen gebied (“hotzone”) zo snel mogelijk de daders te identificeren om zo een vervolgaanslag te voorkomen of Manhunt te kunnen starten. Hiervoor zijn alle Teamleiders Explosieven Veiligheid opgeleid, samen met medewerkers van digitale opsporing en forensische opsporing. Helaas zijn door de coronamaatregelen de voortgezette opleidingsdagen in 2021 niet doorgegaan.

Jaarverslag 2021 Regionaal Beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland Pagina 18 van 35

3.2.6 Extremisme en radicalisering Versterkingsgelden De aanpak van radicalisering heeft een vlucht gekregen door de aanvraag én toekenning van de versterkingsgelden42 voor een lokale integrale aanpak van radicalisering, extremisme en terrorisme in de hele eenheid Noord-Nederland. Deze gelden zijn volop gebruikt om breder bekendheid te geven aan het thema onder professionals. In december 2021 werd bekend dat de nieuwe aanvraag van deze gelden43 voor 2022 eveneens (volledig) is toegekend44. Met de inzet van de gelden is het voor elk basisteam mogelijk geworden om via de contacten met de eigen gemeente (OOV) deelnemers aan te melden voor de basis- en verdiepingstrainingen. Daarnaast waren nagenoeg alle CTER-contactpersonen in de regio deelnemer aan de training Aandachtsfunctionaris Radicalisering om te leren hoe zij elkaar beter kunnen opzoeken en casussen multidisciplinair kunnen oppakken. Ook in 2022 bestaat de mogelijkheid om deel te nemen aan verschillende trainingen. Per gemeente kan het aanbod verschillen. In 2021 is in een aantal gemeenten de weegploeg en casustafel periodiek bijeengekomen om signalen en casuïstiek in een vertrouwelijke setting te bespreken. Daar waar een aantal jaren geleden de focus lag op jihadistisch extremisme is er de afgelopen jaren een verbreding op het aandachtsgebied gekomen, zoals bijvoorbeeld rechts-extremisme en anti-overheidsextremisme.

Het gesprek over de vage grenzen tussen extremistisch-radicaal gedrag en potentieel gevaarlijk gedrag, het eerste meer ideologisch gemotiveerd en het tweede meer geestelijk problematisch, staat in de kinderschoenen. Signalering en bewustwording De politie heeft in 2021 op twee sporen ingezet. Zo heeft in de eerste plaats een groot deel van de politiemedewerkers de tweedaagse training radicalisering/extremisme gevolgd. Deze training wordt in 2022 hervat. In de tweede plaats is de politie gestart met de voorbereiding voor het project High Impact Crimes Gouden uur. Dit project beoogt een snelle integrale reactie van tactiek, intelligence en specialistische ondersteuning binnen de Dienst Regionale Recherche, zodat ten eerste het onderzoek van een incident binnen één uur is gestart en ten tweede het incident zelf binnen vier uur is geduid. De samenwerking tussen de diverse specialisten loopt goed; net als die tussen de politie en het OM. In het afgelopen jaar zijn o.a. de taken, werkplekken en administratieve preparatie al geregeld. Dit kan echter nog worden uitgebreid en verbeterd, bijvoorbeeld door een digitaal draaiboek en het versterken van de verbindingen tussen tactiek, intelligence en specialistische ondersteuning. De corona-maatregelen hebben in 2021 geleid tot minder evenementen, maar meer demonstraties, manifestaties45 etc.