109 1 Onderzoeksrapport Ondermijning in het Ommeland

35

Er is in het Ommeland, zo constateren respondenten, al met al veel drugshandel. Ze wijzen daarbij op verschillende criminele patronen: A. Lokale handel: mobiele handel, op straatlocaties en vanuit panden B. Drugshandel langs A7 en rondom N-wegen C. Over de weg: bovenregionale drugshandel D. Drugssmokkel: per trein en met de boot E. Drugscriminaliteit: jonge aanwas Ad a.) Lokale handel: mobiel, op straatlocaties en vanuit panden Op lokale drugsmarkten leveren talrijke mobiele handelaren drugs. Ze rijden op scooters en in auto’s, waaronder auto’s die zijn geleased of gehuurd. Klanten worden geworven via social media en via mond-tot-mond reclame. In uitgestrekte (anonieme) gebieden gaan autobewegingen van dealers op in het gewone verkeer. Het af- en aanrijden valt vooral op rondom de woonplaats of uitvalsbasis van dealers. Ingeburgerde professionals en bewoners weten al met al welke auto’s of scooters hoogstwaarschijnlijk worden benut om drugs te verkopen en af te leveren. Sommige dealers zijn notoire hardrijders. Dat valt op, maar dan zien ze wel eerder of ze worden achtervolgd. In stedelijke kernen springen de dealers in het oog, zeker op geijkte routes en werktijden, zo vanaf de namiddag tot laat op de avond of vroeg in de nacht. Bewoners van Midden-Groningen zien op dit soort tijden bijvoorbeeld in Hoogezand minstens tien dealers rondrijden. De politie bevestigt dit.

In onder meer Veendam, Delfzijl, Appingedam en Winschoten wijzen respondenten op hetzelfde patroon: actieve rondrijdende (klaarblijkelijke) dealers, burgers die dit weten of vermoeden en weinig politie. De pakkans is laag. De gesprekronde levert de volgende inzichten op wat betreft lokale drugshandel: Naar de gemeente Groningen toe. Personen uit het Ommeland trekken naar het centrum van de gemeente Groningen, (mede) om drugs te kopen. Bijvoorbeeld in de horeca of op straat, in de geijkte drugsscene: de ‘Gele Loper’, een wandelgebied vanaf het hoofdstation, via het gedempte Zuiderdiep tot aan de Hoekstraat.

Er gaan ook personen naar Groningen toe om drugs te verkopen, wederom op deze loper. Respondenten wijzen op dealers die ooit in Groningen woonden, maar uit hun (sociale) huurwoning zijn gezet en thans in Hoogezand wonen. Vanuit de gemeente Groningen. De vele mobiele drugsdealers die per auto of scooter actief zijn in de gemeente Groningen, leveren ook drugs af in belendende gemeenten en op locaties langs de A7 en langs N-wegen. Groningse dealers bezorgen onder meer in of rondom Winsum, Bedum, Ten Boer, Hoogezand, Zuidbroek en Zuidhorn.  obiele handel en straathandel. M Op diverse locaties in kernen en dorpen worden drugs verhandeld. Populaire locaties zijn parkeerplaatsen, sportclubs en in en rondom winkelgebieden, mede in of vanuit bedrijfjes, zoals een afhaalzaak, zonnestudio of kapperszaak. Dergelijke bedrijfjes zijn niet per se de locaties waar drugs worden overgedragen, want ze kunnen fungeren als ontmoetingsplek, als wachtruimte voor dealers of als opslaglocatie voor drugs of geld. Rondom verschillende bedrijfjes springen verdachte bewegingen en gedragingen in het oog, althans voor professionals met materiekennis. Een respondent spotte bij zijn eerste wandelingen in het winkelgebied al snel een dekmantelbedrijf dat werd gebruikt voor drugshandel. Gewone klanten kwamen er niet of nauwelijks.

Er liepen wel mensen naar binnen die vervolgens weer snel vertrokken, terwijl het bij de bedrijfsformule past dat ze ongeveer minstens een half uur binnen zijn. Mobiele drugshandelaren vertrekken vanuit huis of vanuit dit soort zaken. Bij de lokale handel gaat het vooral om korte ritjes, met een beperkte actieradius. Er zijn ook dealers met een grotere actieradius: zie punt c.  p en rondom onderwijsinstellingen. O Bijzondere en populaire handelslocaties zijn onderwijsinstellingen, in het bijzonder middelbare scholen en MBO-instellingen. Er wordt gedeald in onderwijsinstellingen, op schoolpleinen en/of in de directe omgeving. Deze drugshandel heeft om verschillende redenen een impuls gekregen: a.) een verschuiving van horeca naar scholen in de coronatijd; b.) de algehele toename van drugsgebruik onder jongeren, waardoor ‘in het 36

onderwijs’ geld valt te verdienen voor dealers; en c.) de gelijktijdige toename van het aantal dealers, ook onder leerlingen of studenten. Via onderwijsinstellingen ontstaan bovengemeentelijke contacten tussen (criminele) jongeren en dealers, bijvoorbeeld in de gemeenten Groningen, MiddenGroningen en Het Hogeland.

Wel legde het (inmiddels opgeheven) Newtonteam een netwerk bloot van hennepproducenten en drugshandelaren. Zie tabel 4.6. Tabel 4.6: Politiebericht over een opsporingsonderzoek naar een criminele organisatie Een criminele (drugs)organisatie

I n en rondom horeca. Er wordt gedeald in uitgaansgebieden. Wat dit betreft wordt het uitgaansgebied in Winschoten genoemd als hotspot. De dealpraktijken hebben (afgeschermd) plaats in de horeca en in de directe omgeving.

In juli 2022 houdt de politie in de gemeente Groningen een 50-jarige man zonder vaste woon- of verblijfplaats aan op verdenking van hennepteelt, drugshandel en deelname aan een criminele organisatie. Daarna werden zoekingen verricht in panden in Weiteveen en Oostwold (Oldambt). Hier werden een hennepkwekerij en een hennepstekkerij

H  andel vanuit woningen. Er worden ook drugs verkocht vanuit woningen. Dit is een kwetsbare vorm van drugshandel. Het springt namelijk in het oog en kan leiden tot harde sancties: niet zozeer strafrechtelijk, maar eerder de bestuursrechtelijke sluiting van de woning en/ of ontbinding van een huurcontract door een corporatie. Personen die vanuit huis dealen staan doorgaans laag in de pikorde. Het zijn bijvoorbeeld mensen die zelf verslaafd zijn en die geld nodig hebben om in het levensonderhoud (inclusief middelengebruik) te voorzien. Ook komt het voor dat dealers een verslaafde onder druk zetten en vervolgens zijn of haar woning ‘misbruiken’ voor drugshandel. Het valt op dat in interviews geregeld wordt gewezen op “dealpanden” of “drugswoningen”. Deze drugshandel is namelijk slecht afgeschermd en ouderwets, in die zin dat het past bij de klassieke drugsscenes uit de jaren negentig, met armetierige junks en kleinschalige dealers. Toch past precies dit soort opzichtige handel vanuit woningen bij de uitzichtloosheid in de Groningse Ommelanden. De aard van de drugshandel loopt sterk uiteen. Van bijverdiende drugsgebruikers, via dealers met een lokale klantenkring, tot aan bovenlokale netwerken die drugs importeren en/of produceren. Ook deze bovenlokale netwerken zijn vaak nog te ‘klein’ voor de Dienst Regionale Recherche.

aangetroffen. De politie kwam de verdachte op het spoor in een lopend onderzoek door het onderzoeksteam Newton. Op 7 februari 2022 werden ook al vier verdachten aangehouden voor witwassen en voor de productie van softdrugs. Bij zoekingen trof de politie grote hoeveelheden contant geld aan, net als een grote hoeveelheid hennep en meerdere vuurwapens. Het vervolgonderzoek leidde op 21 juni tot nog twee aanhoudingen. De politie stuitte, bij een nieuwe zoeking, op een grote hoeveelheid harddrugs.

De onderstaande tabel geeft voorbeelden van uiteenlopende drugshandelspraktijken: drugshandel per auto; drugs en contant geld in een woning; een drugslijn tussen de Antillen en Delfzijl; drugshandel op straat; en drugshandel vanuit een woning. Tabel 4.7: Krantenberichten over drugshandel Mobiele drugshandel: 79 zakjes cocaïne en heroïne. Een 30-jarig man uit Hoogezand wordt in maart 2021 in Winschoten aangehouden voor drugshandel. De man krijgt op de Acacialaan in Winschoten een stopteken van de politie. Hij smeet daarop 79 zakjes cocaïne of heroïne uit het autoraam. In december 2020 was de man ook al aangehouden “voor een druggerelateerd vergrijp”.38

37 ‘Man aangehouden voor hennepteelt en drugshandel’, politie.nl, 13 juli 2022. Te downloaden via: https://www.politie.nl/nieuws/2022/juli/13/01-man-aangehouden-voor-hennepteelt-endrugshandel. html#:~:text=Noord%2DNederland%20%2D%20De%20politie%20heeft,Weiteveen%20en%20Oostwold%20(Oldambt). 38 ‘Man uit Hoogezand gooit in Winschoten 79 zakjes cocaïne en heroïne uit autoraam’, Dagblad van het Noorden, 5 maart 2021. 39 ‘Tip leidt politie naar hoeveelheid cocaïne in een pand aan de Zeebadweg in Delfzijl; 26-jarige vrouw aangehouden’, Eemskrant.nl, 11 juni 2022. Te downloaden via: https://www.eemskrant.nl/tip-leidt-politienaar-hoeveelheid-cocaine-in-een-pandaan-de-zeebadweg-in-delfzijl-26-jarige-vrouw-aangehouden/ 40 ‘Politie rolt drugslijn tussen Antillen en Delfzijl op’, Groninger Internet Courant, 29 oktober 2009. Te downloaden via: https://www.gic.nl/nieuws/politie-rolt-drugslijn-tussen-antillen-en-delfzijl-op

37

Drugs in een woning. In juni 2022 wordt aan

hen drugs probeert te verkopen aan agenten

de Zeebadweg in Delfzijl een 26-jarige vrouw

in burgerkleding, van het grensoverschrijdend

aangehouden vanwege “een hoeveelheid drugs”

politieteam. De dealer sloeg op de vlucht toen hij

in de woning, vermoedelijk cocaïne. De politie treft

doorkreeg wie zijn klanten waren. Met een kameraad

ook een grote hoeveelheid contant geld aan.39

ging hij er in een auto vandoor. De agenten zetten de achtervolging in. Op de Winschoterweg in Oude

Drugslijn: tussen Antillen en Delfzijl. De politie

Pekela crashten de auto’s. Eén van de verdachten

kreeg in het najaar van 2008 informatie dat een

werd gearresteerd en

aantal inwoners van Delfzijl zich had toegelegd

de ander ging ervandoor. Na een zoektocht werd ook

op de import van en handel in cocaïne. Uit het

die persoon aangehouden.42

daaropvolgende onderzoek bleek dat mensen uit de provincie Groningen als koerier werkzaam waren

Huurwoning in Hoogezand dicht na overlast,

om drugs vanuit de Nederlandse Antillen naar

drugshandel en wapenvondst. In mei 2022 sluit de

Nederland te transporteren. De politie ontdekte

burgemeester van Midden-Groningen voor drie

dat een aantal personen uit Delfzijl en Groningen

maanden een huurwoning in Hoogezand. Bij de politie

de spil was bij de drugstransporten en drugshandel.

waren het afgelopen jaar verschillende meldingen

In september werden in Groningen en Delfzijl

van overlast binnengekomen vanwege drugshandel

diverse huiszoekingen gedaan. Hierbij werden twee

en alcoholgebruik. De politie doorzocht de woning en

vuurwapens en in totaal 700 gram cannabis en 1

trof aan: ruim drie kilo hennep, een kilo hasj, zes gram

kilogram cocaïne in beslag genomen. In Delfzijl

harddrugs, ruim 9.000 euro aan contant geld en een

werden twee inwoners (30 en 37 jaar) van die plaats

vuurwapen.43

aangehouden voor betrokkenheid bij drugshandel. Op een parkeerterrein bij Marum werden twee Groningers van 34 en 38 jaar aangehouden. Deze verdachten hadden volgens de politie de bedoeling harddrugs door te voeren naar Zweden. In oktober volgde de aanhouding van een 33-jarige Groninger. Deze vijf verdachten vormen volgens de politie de spil van de drugsbende.40 Opmerking: De casus dateert uit 2002, maar dit soort drugscriminaliteit is sindsdien zo goed als zeker voortgezet, aldus respondenten. Drugshandelaar aangehouden in Veendam. In november 2020 houdt de politie een inwoner van Veendam aan op verdenking van drugshandel. Bij de aanhouding zijn onder meer 2.120 euro aan contanten, een grote hoeveelheid drugs en een boksbeugel in beslag genomen.41 Dealers in de fout: een poging om drugs te verkopen aan agenten in burgerkleding. In april 2018 worden in Oude Pekela twee mannen gearresteerd als één van

Ad b.) Drugshandel langs de A7 en rondom N-wegen Er zijn mobiele drugshandelaren (per auto) actief met een grote actieradius en een omvangrijke klantenportefeuille, ook over de grens in Duitsland. Dit wordt aangestuurd door sleutelfiguren binnen drugsnetwerken. De dealers gebruiken het wegennet, in het bijzonder de A7 en N-wegen, met een goede ontsluiting naar Duitsland. Ze rijden in eenvoudige (lease-)auto’s, al wordt ook gebruikgemaakt van luxe auto’s die in Duitsland worden geleased of gekocht. Die auto’s kunnen op naam staan van stromannen (dat kan een vrouwelijke relatie zijn), zodat de registratie geen ‘hit’ oplevert vanwege drugsveroordelingen. De grote hoeveelheid klanten resulteert in een orderstroom die wordt uitgezet onder dealers op de weg. Er worden drugs bezorgd op tal van geijkte locaties, op korte afstand van hoofdwegen: parkeerplaatsen van hotels en van fastfood-restaurants, parkeerplaatsen vlakbij

41 ‘Politie houdt inwoner van Veendam aan voor drugshandel en stuit op ruim 2000 euro aan contanten en een grote hoeveelheid drugs’, Dagblad van het Noorden, 26 november 2020. 42 ‘Achtervolging Pekela: dealers boden drugs aan undercoveragenten aan’, RTV Noord, 30 april 2018. Te downloaden via: https://www.rtvnoord.nl/nieuws/193536/achtervolging-pekela-dealers-boden-drugs-aanundercoveragenten-aan 43 ‘Burgemeester sluit drugspand in Hoogezand voor 3 maanden’, menterwolde.info, 13 mei 2022. Te downloaden via: https://www.menterwolde.info/regio/hs-slochteren/burgemeester-sluit-drugswoning-inhoogezand-voor-3-maanden/ 44 ‘Grootschalig Duits onderzoek leidt tot invallen in Hoogezand, Sappemeer en Foxhol. Politie treft ruim 200.000 euro aan contanten en luxegoederen en verdovende middelen aan’, Dagblad van het Noorden, 7 april 2021.

38

een afrit, parkeerplaatsen van tankstations en bedrijventerreinen die goed bereikbaar zijn. Er worden kleine en grotere (tussenhandel) hoeveelheden drugs verkocht, onder meer aan Duitse ingezetenen. De netwerken die deze handel organiseren beperken zich vaak niet tot drugshandel. Er wordt ook verdiend aan hennepteelt, investeringen in panden of bedrijven (op kleine schaal) en/of witwassen. Vrouwen en oudere mannen kunnen een actieve rol hebben in dit soort netwerken. De financiële belangen zijn aanzienlijk of groot, terwijl de drugshandel opzichtig en eenvoudig is. Dit resulteert in onderlinge conflicten, zo nu en dan inclusief schietpartijen. De onderstaande tabel is gebaseerd op een krantenbericht over een drugsnetwerk met Duitse klanten. Het is zorgelijk dat het - verslavende en ronduit ongezonde - crystal meth werd aangetroffen. Het opsporingsonderzoek werd uitgevoerd in Duitsland. Politie-respondenten hebben daarover een dubbel gevoel. Aan de ene kant zouden ze graag zien dat in Nederland meer van dergelijke onderzoeken worden uitgevoerd. Aan de andere kant legt dit minder beslag op de Nederlandse politiecapaciteit en leggen Duitse strafrechters beduidend hogere straffen op dan in Nederland.

Tabel 4.8: Een krantenbericht over grootschalige drugshandel44 Georganiseerde drugssmokkel en –handel In april 2021 neemt de politie bij doorzoekingen in Hoogezand, Sappemeer en Foxhol ruim 200.000 euro aan contanten en luxegoederen in beslag. Ook wordt een aanzienlijke hoeveelheid verdovende middelen aangetroffen en zijn twee verdachten aangehouden. De doorzoekingen, op acht locaties in Hoogezand, Sappemeer en Foxhol, vonden plaats in het kader van een grootschalige operatie van de Gemeinsamen Ermittlungsgruppe Rauschgift (GER) uit het Duitse Oldenburg. Het onderzoek naar vermoedelijk grootschalige en georganiseerde drugssmokkel en handel in verdovende middelen, is gericht op een in (de omgeving van) Hoogezand gevestigde groep verdachten. De verdachten zouden gedurende meerdere jaren verdovende middelen hebben geleverd aan kopers, voornamelijk

uit Noordwest-Duitsland. Dit is vermoedelijk meer dan duizend keer gebeurd. De bestellingen werden telefonisch aangenomen, net als bij een legale bezorgdienst. De gewenste hoeveelheden werden meestal op openbare plaatsen in de Nederland overgedragen aan klanten, maar tegen een meerprijs kon dit ook in het grensgebied van Nedersaksen. De drugsbestellingen varieerden van kleine hoeveelheden tot enkele kilo’s, waarbij bijna alle soorten verdovende middelen werden aangeboden. Verschillende verkooptransacties konden worden getraceerd. Het zou gaan om transacties van in totaal meer dan 18 kilo cocaïne, 8 kilo heroïne, 1,1 kilo crystal meth, 17,5 kilo amfetamine, 78 kilo cannabisproducten en 223 kilo hulpstoffen. De aangehouden verdachten worden voorgeleid aan een Nederlandse officier. Het doel is om hen op korte termijn aan Duitsland over te leveren.

Ad c.) Over de weg: bovenregionale drugshandel De drugshandel over de weg blijft - zoals blijkt uit de bovenstaande tabel – niet beperkt tot het Ommeland. Drugsnetwerken opereren bovenregionaal. Respondenten wijzen daarbij op drie patronen. In de eerste plaats wordt niet alleen binnen Nederland drugshandel bedreven met Duitse klanten, want dit strekt zich uit tot Duitsland. Respondenten wijzen bijvoorbeeld op een drugsnetwerk, opererend vanuit twee plaatsen in het Ommeland, dat gebruikmaakt van een bruggenhoofd (een soort horecazaak) in Duitsland. Zichtbare overdrachten, bijvoorbeeld op parkeerplaatsen, zouden vaak plaatsvinden in Nederland. De verklaring is simpel: de strafmaat is veel hoger in Duitsland. Er wordt vermoedelijk wel heimelijk drugs over de grens gebracht, naar handelaren. In de tweede plaats worden de auto’s45 die worden benut door Groningse drugsnetwerkjes door het land heen gespot. Ook op drugsroutes en drugslocaties. Het gaat onder meer om Friesland, Drenthe, de Randstad en de zuidelijke provincies Limburg en Noord-Brabant. In de derde plaats wordt professioneel wegtransport gebruikt om drugs uit te voeren. Daartoe wordt gebruikgemaakt van vrachtwagens (met verstopplaatsen).

45 Onder meer auto’s die in Duitsland worden geleased/gehuurd of bij faciliterende autobedrijven in Groningen.

39

De route vanuit Groningen naar Duitsland legt de weg open naar interessante drugsmarkten, met hoge drugsprijzen. Namelijk in Scandinavië, Duitsland en dieper Europa in, voorbij Duitsland. Ad d.) Drugssmokkel: per trein en met de boot Het spoor en het water worden ook gebruikt bij drugshandel. Respondenten wijzen op handel en smokkel op spoorverbindingen: tussen de gemeente Groningen en de Duitse steden Weener en Leer; en op twee lijnen in Noord-Groningen, namelijk naar Eemshaven en Delfzijl. Dit resulteert op verschillende manieren in drugsverkeer:  rugsklanten en dealers nemen - onder meer D vanuit Hoogezand - de trein naar de stad Groningen. Op steenworp-afstand van het station ligt een traditionele drugsscene - de zogenoemde ‘Gele Loper’ - waar op straat en in de horeca allerhande drugs worden verkocht. Klanten kopen hier drugs en dealers verkopen het.  rugshandelaren gebruiken (ultrakorte ritjes met) D de trein om drugs te verkopen aan drugsklanten, zowel lokale klanten als klanten uit Duitsland. Via social media worden afspraken gemaakt. De dealer stapt in en treft de klant. Na een snelle overdracht van drugs en geld, stapt de dealer weer uit. Respondenten schatten de pakkans laag in. Er worden ook grotere partijen drugs per trein naar Duitsland gesmokkeld. Respondenten schetsen de werkwijze.

Er worden aan de Nederlandse kant van de grens één of enkele pakketten drugs verstopt achter een plaat op een trein-toilet. Na een dienst wordt de trein geparkeerd op een terrein van de spoorwegmaatschappij in Duitsland en daar wordt de drugs veiliggesteld. Het is niet bekend of dit een actuele werkwijze is. De zee en de Groningse (zee)havens worden volgens respondenten benut bij drugssmokkel, al is onduidelijk in welke mate dit gebeurt. Er bestaat een informatie-gat. Ze wijzen desondanks op criminele werkwijzen, namelijk:

 r is informatie dat - op vaarroutes ‘boven’ de E Waddeneilanden - pakketten drugs overboord worden gezet. Kotters verlaten vissersgronden en varen richting die routes. Daarbij wordt samengewerkt tussen schepen. In 2017 zijn in deze streek drugspakketten aangespoeld.46  r is informatie dat verdachten of criminelen uit E de Randstad naar de haven in Lauwersoog komen, om uit te zoeken welke schipper bereid is om drugs op te vissen rondom de vaargeul boven de Waddeneilanden. Er wordt codetaal gehanteerd die in besloten kring wordt begrepen.  otters kunnen niet alleen drugs opvissen uit K zee, want ze kunnen ook drugs exporteren naar Scandinavië. Volgens enkele respondenten gebeurt dit, al kunnen anderen dat niet bevestigen.  assagiers van veerboten kunnen - tamelijk P gemakkelijk vanwege de beperkte controle drugs meenemen naar het buitenland: om te verkopen of voor eigen gebruik. Bijvoorbeeld naar Duitsland of Noorwegen. In 2014 werden drie Duitse familieleden opgepakt vanwege “maandenlange” smokkel per ferry, vanuit de Eemshaven, met een omzet van meer dan een half miljoen. Zie tabel 4.9.  adat de aangescherpte aanpak in de N Rotterdamse haven van zogenoemde ‘uithalers’ (personen die drugs veiligstellen op en haventerrein) had geresulteerd in een serie aanhoudingen, werden rondom de Eemshaven personen uit de Randstad gesignaleerd met criminele antecedenten.

Het betrof vermoedelijk een verkenning door drugscriminelen.  espondenten wijzen op (sporadische) informatie R over verdachte nachtelijke praktijken in de haven van Lauwersoog. Bijvoorbeeld een kostbare Audi die op hoge snelheid de dijk afrijdt, naar een plek waar op hetzelfde moment een kotter wordt stilgelegd. Korte tijd later “scheurt” de Audi weg en vaart de kotter de zee weer op.

46 Zie: Pakketten drugs aangespoeld langs kust Eemshaven, RTV Noord, 16 april 2017. Te downloaden via: https://www.rtvnoord.nl/breaking/176910/pakketten-drugs-aangespoeld-langs-kust-eemshaven 47 Smokkeloma had kilo coke in rugzak, Telegraaf.nl, 13 november 2014. Te downloaden via: https://www.telegraaf.nl/nieuws/887055/smokkeloma-had-kilo-coke-in-rugzak

40

Tabel 4.9:  Krantenbericht over drugssmokkel per ferry 47

Een ongunstiger score wordt genoteerd in Delfzijl (0,6). Pekela en Westerkwartier behalen dezelfde score (0,4) als het landelijk gemiddeld.

Duitse smokkel-familie Drie mensen uit Osnabrück, onder wie een 70-jarige vrouw, worden in 2014 opgepakt omdat ze met de ferry Eemshaven-Borkum drugs vanuit Nederland naar Duitsland zouden hebben gesmokkeld. De drugsbende is opgerold door het Landeskriminalamt (LKA) Hannover, schrijft het Dagblad van het Noorden. De vrouw van 70 jaar wordt gezien als hoofdverdachte. Zij liep tegen de lamp toen ze in haar rugzak meer dan een kilo cocaïne met een straatwaarde van 50.000 euro had verstopt. De twee andere verdachten zijn de 43-jarige zoon van de vrouw en zijn 52-jarige echtgenote. Volgens de Duitse autoriteiten smokkelde het trio al maandenlang drugs vanuit Nederland naar Duitsland. Ze zouden voor meer dan een half miljoen euro drugs hebben verkocht aan dealers.

Ad e.) Drugscriminaliteit: jonge aanwas Er zijn (jonge) mensen die (als dader) terechtkomen in de criminele drugswereld. Tieners worden geronseld, onder meer in en rondom onderwijsinstellingen. Wie instroomt, staat meestal laag in de pikorde: criminele druk en werkzaamheden met een relatief hoge pakkans. De verdiensten zijn, afgezet tegen de criminele midden- en toplaag, bescheiden. Toch zijn die verdiensten in absolute zin aantrekkelijk, juist in het economisch kwetsbare Ommeland. Drugsklussen leveren al snel meer op dan (eenvoudig) werk in loondienst. Jongeren uit criminele families betreden langs een andere route de drugswereld. Dergelijke tieners en jonge twintigers worden, in het begin van hun criminele loopbaan, binnen verschillende netwerken ingezet als mobiele drugsdealer. Analyses in het kader van het project ‘Zicht op Ondermijning’ geven indicaties voor vatbaarheid van het Ommeland voor zogenoemde ‘jonge aanwas’. Dat wil zeggen tieners en jongvolwassenen die actief zijn in de drugswereld of daartoe een ‘verhoogd risico’ lopen:  et aandeel jonge verdachten van drugsdelicten H (van 18 tot en met 23 jaar) ligt, in de jaren 2015 tot en met 2019, in Nederland op 0,4 procent en in de gemeente Groningen op 0,5.

 p basis van verschillende indicatoren wordt O bepaald welk percentage jongeren (van 8 tot 23 jaar) in een gebied wordt gezien als potentiële jonge aanwas. Het aantal hoog-risico jongeren wordt afgezet tegen het totaal aantal jongeren in het gebied. Dit resulteert in percentages van hoog-risico jongeren. Voor heel Nederland bedraagt dit 5,0 procent, in de provincie Groningen 4,8 procent en in de gemeente Groningen 5,3 procent. Dezelfde of ongunstiger scores als in Nederland worden genoteerd in: Appingedam (7,4 procent); Veendam (5,1 procent), Pekela (5,1 procent) en Stadskanaal (5,0 procent). Delfzijl en Oldambt scoren net onder het landelijk gemiddelde, namelijk 4,9 procent. Wat de jonge aanwas in de drugswereld betreft wijzen respondenten op de volgende patronen:  e cijfermatige scores van Zicht op Ondermijning D worden bevestigd met straatinformatie, in die zin dat Appingedam, Veendam, Pekela, Delfzijl, Het Hogeland en Stadskanaal worden genoemd als (voormalige) gemeenten waar de drugshandel (erg) dichtbij komt voor jongeren. Jongeren worden gerekruteerd en verleid. Ze krijgen wat gegund (b.v. drugs, inkomsten of een scooter) en gaan aan de slag met eenvoudige criminele activiteiten, zoals het bezorgen van drugs. Voor jongeren is het een interessante (bij)verdienste.

 e rekrutering heeft plaats in de fysieke D leefomgeving van jongeren, zoals de onderwijsinstelling, horeca, een drankkeet of een sportclub. Het gebeurt ook digitaal; zie daarover paragraaf 5.2. Er worden kwetsbare jongeren benaderd. Zij krijgen de criminele rotklussen en/of worden geworven als drugsklant. Dit laatste kan leiden tot schulden bij dealers. Dit maakt jongeren chantabel, waardoor ze gedwongen kunnen worden om strafbare feiten te plegen.

47 Smokkeloma had kilo coke in rugzak, Telegraaf.nl, 13 november 2014. Te downloaden via: https://www.telegraaf.nl/nieuws/887055/smokkeloma-had-kilo-coke-in-rugzak

41

 ij rekrutering zoeken criminelen (ook) naar B ‘handige’ jongens en meisjes. Dat zijn jeugdigen met een goed netwerk en met het talent om drugs te verkopen en onder de radar te blijven.  et komt voor dat jongeren (eerst) H vermogensdelicten plegen en daarna (ook) actief worden in de drugswereld. Anderen worden meteen actief in de drugswereld.  envoudige drugsdelicten kunnen worden E gecombineerd met andere simpele strafbare feiten. Jongeren krijgen, als geldezel, bijvoorbeeld betaald om misdaadgeld op hun rekening te laten storten.  e drugscriminaliteit is verweven geraakt met D digitale criminaliteit. Dit laatste resulteert niet alleen in eenvoudige activiteiten van geldezels. Het is namelijk ook lucratief voor organiserende (jonge) criminelen die zich hier - mogelijk naast drugscriminaliteit - op storten. Zie paragraaf 5.2.

4.3 Afsluiting Drugsgebruik, drugshandel en drugsproductie zijn met elkaar verweven. Het betreft activiteiten die veel voorkomen in Groningen en die elkaar versterken. Lokale en regionale drugshandelaren bedienen en ‘zoeken’ bestaande en nieuwe klanten. Drugsklandizie is vervolgens een aanjager van drugshandel en -productie. Drugsproductie en drugsimport leggen de basis voor winstgevende verkoop van populaire drugssoorten, zowel aan klanten in Groningen als over de lands- en provinciegrens. Respondenten wijzen op parallelle structuren waarin criminele verdiensten worden aangemoedigd. De drugscriminaliteit heeft daarbij een criminele olievlekwerking. Drugscriminaliteit gaat namelijk samen met (en versterkt) andere criminaliteit, zoals vastgoedfraude, mensenhandel (‘uitbuiting’), witwassen en digitale criminaliteit. Hoofdstuk 5 gaat in op deze ‘andere criminaliteit.

42

ONDERMIJNENDE PRAKTIJKEN

CRIMI NELE VEEL ZIJDIG HEID

5

43

Inleiding De top-4 van de regionale ondermijnende criminaliteit bestaat, naast drugscriminaliteit, uit misstanden met vastgoed (paragraaf 5.1), digitale criminaliteit (paragraaf 5.2) en misstanden met indicaties voor mensenhandel (paragraaf 5.3). Paragraaf 5.4 zet ‘overige’ vormen van ondermijnende criminaliteit op een rij.

5.1 Vastgoed: lokale invloed en schade In de gemeente Groningen is - met een piek tijdens de economische recessie rond 2008 - door particuliere ondernemers op grote schaal geïnvesteerd in vastgoed. Het betrof voornamelijk panden ten behoeve van kamerverhuur, met name gericht op studenten. Dit heeft geresulteerd in een particuliere machtsbasis: grote maandelijkse geldstromen en afhankelijkheden van studenten, hogeschool en universiteit. Vastgoedbezitters beschikken over bezit, aanzien en status in de stad (Van der Torre en Tops, 2022). In het Ommeland treffen we vergelijkbare patronen aan, al is het maar omdat huisbazen uit de stad ook daar actief zijn. Er bestaan wel verschillen tussen misstanden met vastgoed in stad en Ommeland. In de stad beschikken particuliere eigenaren over grotere vastgoedportefeuilles dan daarbuiten. Toch duiken ook in het Ommeland bedrijven op met meer dan tweehonderd panden, met geconcentreerd bezit. Voorts is de verhuur in het Ommeland niet gericht op studenten, maar vooral op kwetsbare personen. Namelijk arbeidsmigranten, personen die kampen met sociaaleconomische problemen en kansarme migranten vanuit de Nederlandse Antillen. Voorts wordt in het Ommeland niet alleen geïnvesteerd in woningen, maar ook in vakantieparken of campings.

Tot slot is het in de Ommelanden nog mogelijk om te investeren in goedkoop vastgoed, terwijl de prijzen in de stad sterk zijn gestegen. De gemeente Groningen en het Ommeland hebben met elkaar gemeen dat investeringen door op snelle winst gerichte vastgoedeigenaren schade veroorzaken. Het gaat om typisch huisjesmelkersgedrag: nauwelijks investeren in het vastgoed, terwijl de huur wordt gemaximaliseerd. Het valt op dat eigenaren in het Ommeland geregeld vastgoed laten “verkrotten”. Panden staan leeg of het valt moeilijk te geloven dat er mensen wonen. Respondenten spreken over “rotte kiezen”.

De typologie van vastgoedeigenaren annex huisjesmelkers in het rapport ‘Groningse praktijken’ (Van der Torre en Tops, 2022) is voor respondenten herkenbaar in het Ommeland: 1. O  pportunistische vastgoedeigenaren die de georganiseerde criminaliteit op afstand houden, al begaan ze wel overtredingen (b.v. brandonveiligheid). Opmerking wat betreft het Ommeland: In het Ommeland gelden veel minder regels omtrent kamerverhuur en worden minder controles uitgevoerd dan in de gemeente Groningen, waardoor langer onduidelijk is of regels worden overtreden. 2. O  ndernemers die de stap lijken te hebben gezet van de onderwereld naar de legale vastgoedmarkt. Opmerking wat betreft het Ommeland: Respondenten wijzen op lokale (familie)netwerken met (op beperkte schaal) vastgoed. Zie tabel 5.1. 3. V  astgoedeigenaren die deel uitmaken van lokale netwerkjes met daarbinnen criminele praktijken. Opmerking wat betreft het Ommeland: Het gaat om vastgoedeigenaren met (aanzienlijk) minder bezit dan een categorie pandbazen in de gemeente Groningen, maar in het lokale ‘kluitjesvoetbal’ van investerende (rechts) personen vervaagt het onderscheid tussen onder- en bovenwereld. 4. O  ndernemers die bij forse financieringen geld lenen (of op de één of andere manier verkrijgen) van vermogende (rechts)personen.

Opmerking wat betreft het Ommeland: Respondenten wijzen op vastgoedinvesteringen waarover wordt gezegd dat dit is gebaseerd op (witgewassen) misdaadgeld dat afkomstig is uit Zuid-Nederland. Dit valt voor ons niet te controleren. Tabel 5.1: Informatie over criminaliteit & vastgoedeigenaren en over onverklaarbare woningaankopen in het Ommeland, gebaseerd op het project ‘Zicht op Ondermijning’ over (rechts)personen In heel Nederland is (in 2020) 4,5 procent van de verblijfsobjecten in het bezit van een eigenaar die in de afgelopen tien jaar is veroordeeld. Dit percentage ligt in de gemeente Groningen op 6 procent. Hogere scores dan het landelijk gemiddelde worden

44

in het Ommeland genoteerd in Oldambt (5,2 procent); Pekela (5 procent); Westerwolde (5,3 procent); Stadskanaal (4,8 procent) en MiddenGroningen (4,6 procent); Ook is bekend welke verblijfsobjecten (in 2020) in bezit zijn van een eigenaar die over een periode van tien jaar verdachte is geweest van een drugsdelict. De gemiddelde score in Nederland is 0,2 procent. De gemeente Groningen

 ersonen die geen reguliere woning (meer) P hebben, bijvoorbeeld omdat ze uit hun sociale huurwoning zijn gezet of onderduiken (voor politie en/of criminelen). Het betreft ook huisvesting op campings en op vakantieparken. We stuiten (onder meer) op de volgende voorbeelden van sociale problemen door toedoen van de afhankelijkheid van marginale huisvesting:

scoort 0,3 procent, al worden in het Ommeland hogere (dus ongunstiger) scores genoteerd dan het landelijke gemiddelde: Pekela (0,4 procent); Oldambt (0,4 procent) en Appingedam (0,4 procent, thans onderdeel van gemeente Eemsdelta). Midden-Groningen en Westerwolde scoren 0,3 procent. Het percentage onverklaarbare woningaankopen ligt in Nederland (in 2015) op 12 procent. In Oldambt ligt dit hoger (13 procent); Stadskanaal en Delfzijl scoren 12 procent. De overige gemeenten scoren lager (gunstiger) of de score is niet bekend (Appingedam, Loppersum en Pekela).

Respondenten en/of bronnen wijzen in het Ommeland op schadelijke praktijken met vastgoed. Het gaat om de volgende patronen: A. H  uisjesmelkers die sociale (en criminele) problemen verergeren B. L  okale netwerken: sleutelfiguren met vastgoed C. Speculatieve investeringen D. Profiteren van aardbevingsschade Ad a.) Huisjesmelkers die sociale (en criminele) problemen verergeren In het Ommeland bestaat de doelgroep van de huisjesmelkerij - in een sociaaleconomisch toch al kwetsbare regio - uit (de meest) kwetsbare personen, zoals:  rbeidsmigranten die afhankelijk zijn van de A woonruimte, omdat dit is gekoppeld aan hun werk: verliezen ze het één, dan ook het ander. Zij worden gehuisvest in pandjes en op vakantieparken.  ersonen uit de Nederlandse Antillen met een P kwetsbare positie, en mogelijk met criminele antecedenten, die met name naar de gemeente Groningen en naar - goedkope panden en woonruimtes in enkele wijken in - Delfzijl komen.

 oge woonlasten in relatie tot het inkomen, H mede vanwege slechte isolatie en hoge energierekeningen. Het betreft sobere woonruimte. Dit resulteert in een mistroostige leefomgeving. Dat voedt de uitzichtloosheid en daarmee het alcohol- en drugsgebruik. Dit werkt overlast en schulden in de hand, net als blijvende (of grotere) afhankelijkheid van louche huisbazen. Er zijn ook veel arme bewoners die in stilte lijden, geen enkel probleem veroorzaken en wel problemen ondervinden: “Die mensen verdienen een lintje, al zullen velen die waarschijnlijk niet aannemen”.48  ersonen die vanuit de Antillen naar (de P provincie) Groningen komen en die schulden maken. Dit dwingt hen om voldoende geld te verdienen. Dit lukt niet altijd met een uitkering of een legale baan. Daardoor wordt een categorie de criminele wereld ingezogen, zoals drugscriminaliteit of illegale prostitutie.  rugscriminelen weten in welke panden en op D welke recreatieparken kwetsbare personen wonen die vatbaar zijn voor drugsgebruik. Dealers benaderen hen. Dat gaat bijna vanzelf, want ze komen toch al op dit soort locaties om drugs af te leveren. Of de loopjongens van de dealers wonen er zelf en zoeken in hun directe woonomgeving naar klanten. Ad b.) Lokale netwerken: sleutelfiguren met vastgoed Er zijn vastgoedeigenaren die volgens respondenten deel uitmaken van lokale netwerkjes met daarbinnen criminele praktijken.

Er zijn casus of signalen waarbij respondenten een relatie leggen tussen vastgoed- of bedrijfsbezit (op beperkte schaal) en criminaliteit.

45

Binnen netwerken met investerende (rechts) personen vervaagt het onderscheid tussen onder- en bovenwereld. Er wordt gesproken over vastgoedkoningen, met daar omheen dienstverleners, zoals een makelaar of een autobedrijf. In één gemeente wordt een netwerk aangeduid als een soort informele raad. Sleutelfiguren worden getypeerd als “lokale helden”. Dergelijk taalgebruik onderstreept dat het gaat om (rechts)personen die in één of enkele kernen (tot op zekere hoogte) een machtsfactor zijn. Ze hebben panden of bedrijven in bezit. Respondenten wijzen op patronen die binnen dit soort netwerken voor kunnen komen: Vastgoedeigenaren met bedrijven in risicobranches die (snel) groeien, weinig klanten hebben of zich bijna exclusief lijken te richten op louche of criminele klanten.  en gestage of redelijk snelle uitbreiding van de E vastgoedportefeuille. Verkoop van vastgoed binnen het netwerk. Dit biedt de mogelijkheid om een deel van het bedrag buiten de boeken om (contant) te betalen. Een respondent over zo’n vastgoedtransactie: “Bij één transactie ging het om een verkoop van 100.000 euro die dezelfde dag overging voor 200.000 euro. (…) Daar zijn notarissen van buiten bij betrokken”.  en werkrelatie tussen vastgoedeigenaar en E makelaar, onder meer bij de verhuur van panden waarin misstanden worden geconstateerd, inclusief hennepteelt.

 erhuur aan kwetsbare personen die lijken te V worden uitgebuit, zoals arbeidsmigranten. De verhurende vastgoedeigenaar profiteert van hoge huren en weet zich verzekerd van soortgelijke nieuwe huurders als de huidige huurders zouden vertrekken.  en vastgoedeigenaar die - bij klachten E van omwonenden - de orde handhaaft als arbeidsmigranten overlast veroorzaken. Klaarblijkelijk om de overheid op afstand te houden.

48 Uitspraak van een bewoner die we op straat spraken.

 en vastgoedbedrijf dat, in samenwerking E met een uitzendbureau, lokaal talrijke arbeidsmigranten huisvest. Dit vervult een economische functie en zo wordt de overheid tot op zekere hoogte afhankelijk van een private partij. De consequentie is dat zo’n partij zich het nodige kan veroorloven. Ad c.) Speculatieve investeringen In het Ommeland ondervinden gemeenten en inwoners hinder van speculatieve investeringen in vastgoed en grond. In die zin dat voor een goedkope prijs wordt aangekocht, waarna het terrein braak blijft liggen of het pand niet wordt onderhouden. Een stuk grond wordt een wildernis en panden raken in verval. Er treedt verkrotting op, soms als er nog mensen wonen. Er bestaat publieke verontwaardiging over “rotte kiezen”. Zeker als het gaat om panden op gezichtsbepalende locaties. Respondenten denken dat een categorie vastgoedeigenaren afwacht totdat kan worden geprofiteerd van gemeentelijke initiatieven of projecten. Dit is extra vervelend voor een gemeente als ze de grond of het vastgoed (heel) goedkoop hebben verkocht, in de hoop en verwachting dat de koper het zou ontwikkelen. Gemeenten zien nog een motief voor speculanten om niets te doen. Verloedering van een pand of terrein wordt door vastgoedondernemers annex projectontwikkelaars volgens respondenten gebruikt als “koevoet”, om op een andere locatie hun zin door te drukken bij de gemeente.

Dergelijk opportunisme kan ver gaan. Er wordt gewezen op een bedrijf dat - wetende wat staat te gebeuren - panden opkoopt op een locatie waar de gemeente noodzakelijke infrastructurele ingrepen moet doorvoeren. In één zo’n pand kwam eerst nog een hennepkwekerij, waarna de panden met forse winst zouden zijn verkocht. Ad d.) Profiteren van aardbevingsschade In het zogenoemde aardbevingsgebied worden beschadigde goedkope panden opgekocht door vastgoedinvesteerders. De panden worden benut voor inkomsten uit (kamer)verhuur. Bij regelovertreding is er een rem om op te treden, omdat in het kader van de versterkingsopgave overeenstemming bereikt moet worden over sloop en herbouw met pandeigenaren in getroffen straten.

46

Rechtspersonen met meerdere panden zijn daarbij belangrijke partijen. Als ze weigeren mee te werken, leidt dit tot vertraging en tot kritiek. Na afronding van de bouwwerkzaamheden profiteren eigenaren met tal van panden extra van de waarschijnlijke prijsstijging. Dit laatste is overigens “volstrekt legaal”. Respondenten signaleren dat er ook vastgoedondernemers zijn, met schadepanden in hun portefeuille, die vermoedelijk frauderen bij schadeherstel. Ze laten schijnherstel uitvoeren. De eigenaren worden (vooraf) betaald voor bouwwerkzaamheden, maar die worden niet of (zeer) ten dele uitgevoerd.

5.2 Digitale criminaliteit De digitale criminaliteit is volgens politie-experts in opkomst. Het is één van de misdaadmarkten geworden waarop jongeren en jongvolwassenen actief zijn. Dit kan worden gecombineerd met drugscriminaliteit. De ene keer is drugscriminaliteit de entree tot de criminele wereld, al kan dit net zo goed digitale criminaliteit zijn of loopt dit als het ware in elkaar over. Digitale criminaliteit is ingebed in alternatieve en parallelle culturen, waarin het verdienen van (snel) misdaadgeld een doel op zich is. Muziek, zoals drillrapp, kan deel uitmaken van het leven in zo’n schaduweconomie. Daarin gelden ondermijnende codes. Buitgemaakt misdaadgeld, luxegoederen en wapens worden getoond. De bereidheid tot geweldgebruik weegt mee en wordt geloofwaardig doordat af en toe geweld wordt gebruikt. In sociale media worden buitgemaakte stapels bankbiljetten getoond. Daarbij komen daders en woningen in beeld. Dit resulteerde tenminste één keer in een gewelddadige overval (ripdeal) door criminelen die de dader en/of woning herkenden en hem wisten te vinden. Het opportunisme en geweld in deze wereld resulteerden ook in beschietingen van een woning. Weliswaar buiten de provincie Groningen, al komen personen uit het betrokken netwerk wel uit Groningen.

Crimineel opportunisme lijkt op gespannen voet te staan met de know how die is vereist om digitaal slachtoffers te maken. Respondenten leggen uit waarom dit toch samengaat. Op het darkweb kunnen digitale tools worden gekocht, waardoor digitale criminaliteit eenvoudiger is dan het lijkt. Bovendien vertellen criminelen elkaar hoe het werkt, waardoor het een vertrouwd delict is

geworden. Tot slot beschikken sturende criminelen over loopjongens en -meisjes die ze kunnen inzetten c.q. misbruiken bij digitale fraude: als geldezel, om mensen (die worden opgelicht) te bellen of om geld te pinnen met buitgemaakte pinpassen. Bij ogenschijnlijk innovatieve misdaad worden hele gewone tieners en twintigers ingezet.49 Respondenten benoemen verschillende vormen van digitale fraude. Bij zogenoemde spoofing nemen digitale criminelen een identiteit over. Bankhelpdeskfraude is daarbij een geijkte methode. Er wordt ogenschijnlijk gebeld via het telefoonnummer van de bank. Dit is als zodanig herkenbaar op de telefoon van het (beoogde) slachtoffer. In het gesprek wordt getracht mensen zover te krijgen om fraudegevoelige gegevens (inlogcode, wachtwoord of pincode) prijs te geven en een pinpas op te sturen. Ook phishing is een veelvoorkomende vorm van digitale criminaliteit. Hierbij wordt, via een e-mail, sms-bericht of website, gevraagd naar persoonlijke gegevens. Deze mail is zogenaamd gestuurd door bijvoorbeeld een bank of ander bedrijf. Wie op een link klikt, krijgt een - zo geloofwaardig mogelijk geformuleerd verzoek om persoonlijke gegevens door te geven waarmee kan worden gefraudeerd. Hierbij worden phishing panels benut.

Dat is software waarmee iemand zonder technische kennis een malafide website kan bouwen, bijvoorbeeld om de digitale omgeving van een bank na te maken. Inmiddels wordt hiertegen opgetreden, want er is een tool ontwikkeld waarmee (opsporingsdiensten) dergelijke panels kunnen verstoren. Dit werkt echter wel in de hand dat vaker anydesk-fraude wordt gepleegd, waarbij criminelen op afstand (remote) de computer van een slachtoffer overnemen. Om dit voor elkaar te krijgen, bellen (de hulptroepen van) criminelen op en bieden zij hulp aan bij een computer- of internetprobleem dat ze zogenaamd hebben ontdekt. Ze claimen te werken voor een vertrouwenwekkend bedrijf, zoals Microsoft of een bank. In de digitale (criminele) wereld worden bovenlokale sociale en criminele netwerken opgebouwd, zo blijkt uit twee casus:50  en netwerk - met enkele personen uit de E gemeente Groningen als harde kern - begint met digitale criminaliteit, maar combineert dit na enkele jaren met drugshandel en drugstransporten. Langs digitale weg wordt 47

een netwerk van ruim vijfhonderd jongeren en jongvolwassenen opgebouwd. Fysiek is het netwerk met name gesitueerd in Paddepoel, Lewenborg en in het centrum van de gemeente Groningen, maar ook in Delfzijl en Hoogezand. Ze startten met marktplaatsfraude. Als de koper, zogenaamd ter verificatie, een eurocent overmaakte, werd het mobiel bankiersysteem van de klant overgenomen. Met het buitgemaakte geld werden transacties uitgevoerd in een Groningse winkel; een zogenoemde cash out. Ook maakten ze zich schuldig aan Spoofing. Daders van het eerste uur hebben thans een sturende rol, plus aanzien in Groningse wijken vanwege hun inkomsten en bezittingen. Er worden ‘interne slachtoffers’ gemaakt (binnen het netwerk), want er worden geldezels geronseld (personen die hun bankrekening ter beschikking stellen om misdaadgeld op te storten) en jongeren die pinnen met de bankpassen van de ezels of van slachtoffers.49 Een expert van de Landelijke Eenheid van de politie: “Online doen ze zich voor als stoere jongens die hun criminele zaakjes professioneel aanpakken, maar vaak komen we tóch uit bij een jochie op een slaapkamer”. In een kleine gemeente in Oost-Groningen verdwijnt een “klassieke boef” van de radar. Hij was actief in de drugswereld en pleegde vermogensdelicten, maar kwam niet meer in beeld. Het idee was dat hij zou zijn gestopt met criminaliteit.

De man duikt echter weer op als cyber-crimineel. Hij organiseert phishingcampagnes: bulk-sms’jes, met de mededeling dat het pinpas is geblokkeerd. In de hoop dat ontvangers de link aanklikken en bankgegevens prijsgeven. Hij ronselde kwetsbare personen om telefoonabonnementen af te sluiten. Die nam hij over voor een klein bedrag, al dan niet onder dwang. Vanuit de gemeente Groningen werden meer dan 100.000 berichten verstuurd.

5.3 Tussen mensenhandel en misstanden De kern van het strafrechtelijke begrip mensenhandel is dat er dwang wordt uitgeoefend op personen, zodat ze een wereld in worden gezogen met criminele praktijken. Van oudsher betreft het slachtofferschap in de seksindustrie. Sinds 2005 is mensenhandel buiten de seksindustrie strafbaar gesteld. Het betreft gedwongen arbeidsof dienstverlening zonder seksuele component, namelijk: arbeidsuitbuiting (uitbuiting op het domein van werk en inkomen), criminele uitbuiting (personen onder dwang strafbare feiten laten plegen) en gedwongen dienstverlening (diensten onder dwang laten verricht, zoals misbruik van een bankrekening). De afhankelijkheidsrelatie van slachtoffers resulteert in een strafrechtelijk dilemma. Juist bij effectieve dwang is het namelijk uitermate lastig om mensenhandel vast te stellen, want slachtoffers leggen dan bepaald niet snel verklaringen af (LIEC, 2019). Dat komt door geweldsdreiging of door risico’s om elementaire zaken kwijt te raken, zoals inkomen en/of huisvesting. De consequentie is dat strafrechtelijke vervolging ingewikkeld is. Naast het strafrecht bestaat een leken-perspectief op uitbuiting: personen staan onder druk en verkeren vanwege misstanden in een penibele situatie. Vanuit die invalshoek wijzen respondenten op verschillende misstanden: a. Jongeren: criminele druk b. Vluchtelingen als kwetsbare categorie c.

Arbeidsmigranten d. Kwetsbare Antillianen in de knel Ad a.) Jongeren: criminele druk Jongeren komen langs verschillende paden onder criminele druk te staan. In de criminele drugswereld zijn drugshandelaren gericht op klantenwerving en rekrutering. Er wordt gezocht naar klanten voor drugs. Hiertoe zetten sturende criminelen uitvoerende handelaren onder druk om veel te verkopen. Het resulteert in push-gedrag richting (jonge) klanten om drugs te (blijven) kopen. Eventuele schulden bij een dealer kunnen resulteren in rekrutering, namelijk als schulden met

49 Een expert van de Landelijke Eenheid van de politie: “Online doen ze zich voor als stoere jongens die hun criminele zaakjes professioneel aanpakken, maar vaak komen we tóch uit bij een jochie op een slaapkamer”. Bron: ‘Politie pakt ontwikkelaar phishingsoftware op’, nos.nl, 22 juli 2021. Te downloaden via: https://nos.nl/artikel/2390352-politie-pakt-ontwikkelaar-phishingsoftware-op 50 De eerste casus is ontleend aan het rapport ‘Groningse Praktijken’ (Van der Torre en Tops, 2022).

48

drugsverkoop worden vereffend. Dealers verleiden jongeren ook met cadeaus, zoals dure kleding. Vervolgens eisen ze wederdiensten op. Bijvoorbeeld drugshandel, werk in een hennepkwekerij of geldezel-activiteiten. Criminelen zoeken naar geschikte loopjongens. Er wordt ingespeeld op armoede in gezinnen (contant geld is welkom) en op lage straffen in het jeugdstrafrecht, alsof criminele activiteiten risicoloos zouden zijn. Door de opkomst van de digitale criminaliteit is de rekrutering deels verplaatst van fysieke ontmoetingsplaatsen naar de digitale wereld. Ad b.) Vluchtelingen als kwetsbare categorie Respondenten benoemen asielzoekers en statushouders als een kwetsbare categorie om, vanuit een afhankelijkheidspositie, klem te worden gezet. Ze wijzen op de volgende (criminele) misstanden: I n de gemeente Groningen is vastgesteld dat personen uit een AZC en uit een zogenoemde bed-bad-brood voorziening (erg) slecht betaald worden voor zwart werk (Van der Torre en Tops, 2022). Bijvoorbeeld in simpele horecazaken, zoals afhaalzaken. Daarbij werd vermoed dat er een netwerk is, rondom voormalige AZC-bewoners, dat binnen deze kwetsbare categorie personen rekruteert voor dit soort baantjes.

Respondenten bevestigen (in deze interviewronde) dat rekruterende personen gebruik maken van contacten met mensen in AZC’s, om zo personen (zonder verblijfsvergunning) onderbetaald aan het werk te zetten. Er zijn aanwijzingen dat vrouwelijke vluchtelingen uit de Oekraïne worden geronseld voor werkzaamheden in de (illegale) prostitutiewereld. Ook wordt geprobeerd om onterecht de indruk te wekken dat (illegale) Afrikaanse vrouwen vanuit de Oekraïne naar Nederland zijn gevlucht. Er zijn aanwijzingen dat vrouwen worden ingepalmd door mannen uit criminele netwerken.  espondenten wijzen op enkele casus of signalen R over hennepkwekerijen bij statushouders die een huurwoning toegewezen hebben gekregen.

Een prille statushouder zou hiertoe zijn benaderd via contacten die in het AZC waren gelegd. Er zijn verdenkingen van mensensmokkel. In die zin dat respondenten constateren dat personen met antecedenten - (ook) in auto’s met Duitse kentekens - personen afzetten bij het AZC in Ter Apel. Daarnaast zetten smokkelaars vluchtelingen af bij de grens, waarna ze naar het aanmeldcentrum in Ter Apel lopen. Er wordt geconstateerd dat personen die (sinds kort) statushouder zijn geworden in het gezelschap worden gezien (bijvoorbeeld in een auto) van bekende criminelen uit NoordNederland, ook in de directe omgeving van een AZC. In één geval werd door een prille statushouder voedsel naar het AZC gebracht, al zat onder het voedsel drugs verstopt. Hij werd door een bekende drugscrimineel bij het AZC afgezet. Ad c.) Arbeidsmigranten Een optelsom van ongunstige omstandigheden zoals mogelijke onderbetaling, lange werktijden, slechte huisvesting (tegen een hoge prijs) en/of intimidatie - plaatst arbeidsmigranten in een lastig parket. Een koppeling tussen werk en huisvesting kan hen verder onder druk zetten (LIEC, 2019). Als ze de gang van zaken op één domein niet accepteren, verliezen ze werk én woning. Arbeidsmigranten worden gehuisvest in woningen (kamerverhuur) en op campings of vakantieparken.

Respondenten benoemen misstanden met arbeid en huisvesting van arbeidsmigranten niet vaak als een (belangrijk) probleem. Wel wordt gewezen op concrete locaties, op enkele campings en recreatieparken, alsook op mogelijk slechte werkomstandigheden op scheepswerven. De geringe signalen over mogelijke uitbuiting van arbeidsmigranten komt mede doordat, binnen Nederland, de inzet van arbeidsmigranten is geconcentreerd is glastuinbouwgebieden (Westland), de Betuwe (fruitteelt), Brabant (intensieve veehouderij/slachterijen) en NoordHolland Noord (bloembollenteelt). NoordNederland heeft een bescheiden aandeel.51

51 Bron: SER Noord Nederland, Arbeidsmigratie in Noord-Nederland. Nodig voor realiseren brede welvaart en energietransitie!, mei 2022. 52 Zie: ‘FNV-bestuurders Masja Zwart en Albert Kuiper strijden tegen uitbuiting van Roemenen, Polen, Oekraïners en Russen op de scheepswerven langs het Winschoterdiep’, Dagblad van het Noorden, 13 februari 2021.

49

Misstanden op scheepswerven zijn wel (met volharding) aangekaart door FNV medewerkers en dat heeft tot de nodige vooruitgang geleid.52 Ad d.) Kwetsbare Antillianen in de knel Er zijn personen of bureaus die op Curaçao (jonge) mensen benaderen om naar Nederland af te reizen. Met als één van de eindbestemmingen Delfzijl. Het betreft migranten in een zwakke sociaaleconomische positie en mogelijk met antecedenten. De kosten voor de reis en voor huisvesting dienen - vaak zonder (zicht op een) reguliere baan - te worden verdiend en (terug)betaald. Dit gebeurt onder meer door drugs naar Nederland te smokkelen (als bolletjesslikker), via een uitkering, illegale prostitutie en/of (andere) criminele activiteiten in Nederland. Dit fenomeen is een zware belasting voor de gemeente Eemsdelta, waarin Delfzijl ligt. Kamerverhuur aan Antillianen leidt tot overlast en sociale problematiek. De criminaliteit vergt aandacht en mondt zo nu en dan uit in schietpartijen.

5.4 Overige ondermijning Naast de tot dusver beschreven vormen van ondermijnende criminaliteit worden andere praktijken en fenomenen benoemd of juist nauwelijks, waardoor het (in hoge mate) een blinde vlek blijft. Het betreft: A. Zorgfraude B. Witwassen en verdachte transacties C. Illegaal vuurwerk D. Milieucriminaliteit E. Illegale prostitutie Ad a.) Zorgfraude Een reeks journalistieke artikelen en enkele onderzoeken wijzen op (riante kansen op) fraude met jeugdzorg en (vooral) Wmo-zorg (zie Van der Torre en Heijkoop, 2000; Algemene Rekenkamer, 2022; Van der Torre, 2022). Frauderende zorgaanbieders verdienen in korte veel geld

door bewust ontoereikende zorg te leveren. Ze werven (‘ronselen’) cliënten die niet moeilijk doen, snel tevreden zijn (ondanks zorgtekorten), gemakkelijk onder druk gezet kunnen worden (om ontoereikende zorg te accepteren) en zich als het ware voor het karretje laten spannen. Frauduleuze zorg is niet gericht op resultaten voor de cliënt, maar op winst. De strafrechtelijke bestrijding van zorgfraude ligt op een laag niveau. Dat geldt in het Ommeland in wat mindere mate voor de bestuursrechtelijke aanpak door gemeentelijke toezichthouders rechtmatigheid. In verschillende gemeenten zijn dit ingehuurde professionals. Het rechtmatigheidstoezicht stuit echter op een ander probleem: de sancties zijn beperkt, waardoor zorgfraude vaak loont, ook als dit is geconstateerd (Van der Torre, 2022). In het Groningse Ommeland wonen veel kwetsbare en beïnvloedbare personen en gezinnen. De reële behoefte aan zorg is fors en dat biedt gelegenheidsstructuren voor frauderende zorgaanbieders. Kwetsbare diensten zijn onder meer huishoudelijke hulp, ambulante zorg, dagbesteding, beschermd wonen en zogenoemde zorgboerderijen.

Respondenten wijzen op verschillende signalen van zorgfraude, waarbij in enkele gevallen het vermoeden bestaat dat dit (binnen een netwerk) wordt gecombineerd met drugscriminaliteit.53 Er bestaan in het bijzonder zorgen over de kwaliteit en/of rechtmatigheid van de activiteiten van zogenoemde zorgboerderijen. Toch is zorgfraude vooral nog een blinde vlek. Het RIEC Noord-Nederland voert (in het vierde kwartaal van 2022) een fenomeenstudie uit naar zorgfraude. Ad b.) Witwassen en verdachte transacties Criminele netwerken in het Groningse Ommeland tellen vaak enkele sleutelfiguren, actief in de onderwereld en in de bovenwereld. Een categorie ‘vrije jongens’ is met (een wisselend aantal) panden en/of bedrijfjes lokaal een invloeds-factor. Respondenten wijzen op eenvoudige manieren om binnen dit soort netwerkjes geld wit te wassen. Bij verbouwingen aan panden of bedrijven kan contant worden betaald.

53 Onderzoek heeft aangetoond dat georganiseerde zorgfraude kan worden gecombineerd met traditionele georganiseerde criminaliteit, zoals hennepteelt, witwassen en vastgoedfraude. In de regio Oost-Nederland (met Enschede als centrumgemeente) toont een analyse namelijk aan dat vijftien van 22 bestudeerde zorgaanbieders in verband kunnen worden gebracht met hennepteelt (IKZ, 2020). Bij tien van deze aanbieders werken personen (onder andere bestuurders, eigenaren en aandeelhouders) die antecedenten hebben, met name inzake de Opiumwet en ook voor onder meer fraude, vrijheidsberoving, valsheid in geschrifte, geweld, wapenverkoop en -bezit en diefstal.

50

Ook kan worden witgewassen als recent aangekocht - en mogelijk verbouwd - vastgoed voor een beduidend hogere prijs snel weer wordt verkocht. Met regelmaat worden panden (door)verkocht binnen lokale of regionale netwerken. Witwassen valt dan lastig aan te tonen. Onderzoek naar vastgoedbezitters (vanwege verdenkingen omtrent witwassen) heeft enkele keren niets aangetoond. Bijvoorbeeld vanwege ingewikkelde hypotheek- en bedrijfsstructuren. Ook beschikken vastgoedbezitters over een witte geldstroom, namelijk de maandelijkse huurinkomsten. Respondenten zien dat criminele of verdachte netwerken investeren in (andere) risicobranches, zoals autobedrijven, dienstverlenende bedrijfjes (onder meer kappers, zonnestudio’s of beautysalons) en horeca. Dit kan worden benut voor eenvoudig witwassen: contant geld opnemen in de boekhouding. Het is (mede bij gebrek aan controles) onduidelijk in hoeverre dat gebeurt. Wel zien respondenten onverklaarbare bezittingen bij personen en families die investeren in dit soort branches. In 2020 zijn in heel Nederland bij de Financial Intelligence Unit Nederland in totaal 722.247 ongebruikelijke transacties gemeld door 1.914 verschillende instellingen. In dat kalenderjaar zijn 103.947 transacties (gebundeld in 19.114 dossiers) verdacht verklaard en gedeeld met de (bijzondere) opsporings-, inlichtingen en veiligheidsdiensten.

Die verdachte transacties hadden bij elkaar een waarde van bijna 15 miljard euro.54 In de gemeente Groningen komt de teller in dat jaar - wat betreft verdachte transacties - uit op 30,3 miljoen euro. Voor de gehele provincie betreft het 47,7 miljoen euro. Dit roept de vraag op waarom het Groningse aandeel in de waarde van de landelijk geregistreerde verdachte transacties zo laag is, in het bijzonder in het Ommeland. Is dit een gunstig teken of toch ook ongunstig, bijvoorbeeld omdat er weinig wordt gemeld? De onderstaande tabel vermeldt de verdachte transacties in de gemeente Groningen en in de hele provincie, van 2011 tot en met 2020.

Tabel 5.2.: Verdachte transacties in de provincie Groningen in de periode van 2011 tot en met 2020: top-3 meldersgroepen en totaal. Meldergroep

Provincie 2011 t/m 2020

Accountant

€ 87.520.368,86

Bank € 246.681.455,98 Notaris

€ 47.767.991,57

Totaal

€ 398.731.280,58

Aandeel gemeente Groningen

€ 250.829.299,00

Aandeel andere 9 Groningse gemeenten € 147.901.981,58

Bron: Financial Intelligence Unit Nederland

Ad c.) Illegaal vuurwerk Uit landelijk onderzoek blijkt dat de illegale vuurwerkmarkt omvangrijk is en dat er verschillende soorten handelaren actief zijn (Van Essen, 2014). Op deze markt opereren georganiseerde criminelen (grote partijen, vervoer en opslag) en criminele profiteurs (op en neer rijden en losse verkoop via sociale media en in kleine sociale kring). Uiteraard zijn tussenvormen mogelijk. De illegale vuurwerkmarkt doet denken aan hennepteelt: instappen is eenvoudig; de criminele handel (in bepaalde kringen) gerechtvaardigd door het idee dat het ‘moet kunnen’ en motivatie door de beperkte pakkans en aantrekkelijke (en snelle) opbrengsten (Van der Torre e.a., 2017).55 Respondenten wijzen op criminele groepjes die halverwege het jaar op en neer naar Duitsland en Polen gaan om illegaal vuurwerk in te kopen. Ook worden partijen illegaal vuurwerk ingekocht die net over de grens, in Duitsland, liggen opgeslagen. Georganiseerde vuurwerkhandelaren leggen een voorraad aan en verkopen het hele jaar door het nodige vuurwerk, met een piek richting de jaarwisseling.

54 Bron: Financial Intelligence Unit Nederland, Jaaroverzicht FIU-Nederland 2020, Zoetermeer, juni 2021.