03. Midden-Groningen kadernota ondermijnende criminaliteit

Kadernota ondermijnende criminaliteit Augustus 2022

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Inhoudsopgave Voorwoord

3

Inleiding

5

Hoofdstuk 1. Ondermijnende criminaliteit in Midden-Groningen

8

1.1

Wat is ondermijnende criminaliteit?

8

1.2

Ondermijnende criminaliteit in Midden-Groningen

10

Hoofdstuk 2. Ondermijnende criminaliteit georganiseerd aanpakken

15

2.1

Welke rol heeft de gemeente in de aanpak?

15

2.2

Regionale samenwerking

16

Hoofdstuk 3. Weerbare samenleving

20

20 3.1

Sociale weerbaarheid

21

3.2

Weerbare branches

24

3.3

Aanpak van fenomenen

27

Hoofdstuk 4. Weerbare overheid

37

4.1

Weerbaar bestuur

37

4.2

Weerbare organisatie

38

4.3

Bijlage 1

41

2

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Voorwoord Beste lezer, Zwichten voor de verleiding van makkelijk geld verdienen kan ertoe leiden dat je wordt meezogen in een web waar je niet makkelijk meer uit komt. Je schuur of je huis verhuren aan een vage onbekende en dan tot de ontdekking komen dat er een hennepkwekerij is gevestigd. Even voor een kennis een onbestemd pakketje bezorgen kan ertoe leiden dat je deel wordt van een drugsnetwerk voordat je het in gaten hebt. Dit zijn maar enkele voorbeelden van hoe je eenvoudig betrokken raakt bij criminaliteit wat op het eerste gezicht betrekkelijk onschuldig lijkt. De ervaring leert helaas dat sociaal zwakkeren vaak het eerste slachtoffer zijn en bovendien moeilijk daaraan kunnen ontsnappen. Strafrechtelijke vervolging kan vervolgens je leven sterk en langdurig beïnvloeden met alle gevolgen voor de toekomst. Dat zijn stuk voor stuk persoonlijke drama’s. De onderwereld houdt verband met de bovenwereld en het is dus zaak zicht en grip te krijgen op ondermijnende criminaliteit. Deze criminaliteit zoals in de voorbeelden hierboven beschreven ontwricht onze samenleving en heel concreet ook inwoners en hun levens. Het kan dus helpen deze ontwrichting te stoppen door een actieve en geïntegreerde aanpak van ondermijning. Het begint bij het verhogen van het bewustzijn in de samenleving wat deze onderhuidse gevaren inhouden.

Het loont in alle opzichten om veel aandacht aan preventie te schenken. Daarnaast is het vooral een kwestie van intensief samenwerken met inwoners, bedrijven, gemeente, politie en justitie om tot aanpakken, bestrijden en voorkomen van criminaliteit te komen. We zullen als gemeente alle beschikbare instrumenten inzetten om daar een bijdrage aan te leveren. Met de inzet van bijvoorbeeld Meld Misdaad Anoniem willen we ook gebruikmaken van de ogen en oren van de samenleving. Iets kleins of iets vreemds kan zomaar een aanwijzing zijn voor ondermijning. Het zou niet de eerste keer zijn dat op deze manier een zaak aan het rollen komt.

3

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Deze kadernota zet vooral in op het expliciet maken van ondermijning als onderwerp en het intensiveren van de aanpak. Het gaat erom dit onderwerp ‘boven tafel’ te krijgen; de naïviteit voorbij te komen en niet meer weg te kijken van het maatschappelijke probleem. Soms kan dat betrekkelijk eenvoudig door bijvoorbeeld verhuurders erop te attenderen welke risico’s ze lopen als ze in zee gaan met malafide huurders. In elk geval vereist de aanpak van ondermijning de samenwerking met de samenleving. Het doel is uiteindelijk om criminaliteit te ontmoedigen en de preventieve werking daarvan te versterken. Minder repressie en meer preventief handelen. Als burgemeester spreek ik de wens uit dat de ‘Kadernota ondermijning’ de komende jaren handvatten biedt voor de aanpak van ondermijnende criminaliteit, zowel voor professionals als ook voor onze inwoners. De vicieuze cirkel kunnen we alleen maar samen doorbreken. Als we willen werken aan een goed toekomstperspectief voor onze inwoners is veiligheid daarvoor een belangrijke voorwaarde. Ik reken op uw medewerking daarbij.

Hartelijke groet, Mr. A. (Adriaan) Hoogendoorn, Burgemeester van Midden-Groningen.

4

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Inleiding Ondermijnende criminaliteit is een groeiend probleem en leidt ertoe dat de veiligheid en leefbaarheid ernstig in het geding komen. De aanpak van ondermijnende criminaliteit is als één van de prioriteiten opgenomen in zowel het landelijk, regionaal als het lokale integrale veiligheidsbeleid. Ondermijnende criminaliteit is ook als speerpunt opgenomen in het collegeprogramma 2022-2026 ‘Samen aan de slag’.

Aanleiding Ondermijnende criminaliteit in Nederland neemt in ernstige mate toe en wordt steeds zichtbaarder, zowel in uitingsvormen als in volume en internationale reikwijdte. Het gaat gepaard met een parallelle criminele economie en vormt een serieuze bedreiging voor de veiligheid en integriteit van onze Nederlandse samenleving en rechtsstaat. Om die reden maakte het kabinet-Rutte III een speerpunt van de versterking van de integrale aanpak van ondermijnende criminaliteit. Dat heeft het kabinet onder meer gedaan door vanaf 2018 te investeren in het verbeteren van het inzicht in aard en omvang van ondermijnende criminaliteit. Ook heeft het kabinet de laatste jaren diverse wetsvoorstellen (Ondermijningswetgeving) ingediend om ondermijnende criminaliteit tegen te gaan (zie bijlage 1). In het regionaal beleidsplan Veiligheid Noord-Nederland 2020-2023 is ondermijning als een van de belangrijkste speerpunten opgenomen. Dit beleidsplan beschrijft de strategische thema’s waar de politie, haar gezag en haar partners zich op gaan richten in de komende vier jaar. In 2021 is het Integraal Veiligheidsbeleid gemeente Midden-Groningen 2021-2024 vastgesteld door de raad. Dit beleidsplan beschrijft het strategisch kader voor de lokale openbare orde en veiligheid. We geven hiermee uitvoering aan de Politiewet, die de gemeenteraden verplicht de beleidsprioriteiten vast te stellen.

Eén van de geprioriteerde thema’s is de aanpak van georganiseerde en ondermijnende criminaliteit.

Doel kadernota Met deze kadernota geeft het college inzicht in de aanpak van ondermijnende criminaliteit binnen de gemeente Midden-Groningen en beschrijft het de integrale samenwerking en kansen voor de toekomst. Het college wil de integrale aanpak versterken en de (externe) samenwerkingspartners informeren en betrekken bij de aanpak van ondermijnende criminaliteit. De nota geeft een nadere toelichting op ondermijnende criminaliteit, de context waarin het zich begeeft en beschrijft de ambities voor de komende jaren. Aangezien het een kadernota betreft, beperkt de nota zich tot het beschrijven van de ambities. De wijze waarop de ambities worden gerealiseerd en wat hiervoor nodig is, behoeft een nadere uitwerking in een meerjarige aanpak.

5

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Leeswijzer In het eerste hoofdstuk beschrijven we wat ondermijnende criminaliteit inhoudt en wat het effect is op de samenleving. Ook beschrijven we welke fenomenen we zien en wat Midden-Groningen aantrekkelijk maakt voor ondermijnende criminaliteit. Hoofdstuk 2, ondermijnende criminaliteit georganiseerd aanpakken, gaat in op de rol van de gemeente en de regionale samenwerking. Vervolgens gaan we over op een strategische aanpak die zicht richt op twee sporen. In hoofdstuk 3 geven we een uitwerking van het spoor Weerbare samenleving: sociale weerbaarheid, weerbare branches en een aanpak van fenomenen. In hoofdstuk 4 beschrijven we de Weerbare overheid: weerbaar bestuur en weerbare organisatie.

6

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Hoofdstuk 1. Ondermijnende criminaliteit in Midden-Groningen

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Hoofdstuk 1. Ondermijnende criminaliteit in Midden-Groningen

isicolocaties

1.1 Wat is ondermijnende criminaliteit? Bij ondermijnende criminaliteit of ‘ondermijning’ gaat het vrijwel altijd om misdaden die gepleegd worden in georganiseerd verband, waarbij financieel gewin het belangrijkste motief is. Hierbij kan gedacht worden aan georganiseerde drugscriminaliteit, mensenhandel en –smokkel, fraude en misbruik in de vastgoedsector, witwassen, et cetera. Criminelen hebben de bovenwereld nodig voor het uitvoeren van hun criminele activiteiten en het te gelde maken van hun criminele verdiensten. Het is overigens niet zo dat elke vorm van criminaliteit ook ondermijnend is. Het ondermijnende aspect kan als volgt worden gedefinieerd: ‘Ondermijning is het verzwakken of misbruiken van de structuur van onze samenleving, wat leidt tot een aantasting van haar fundamenten en/of de legitimiteit van het stelsel dat haar beschermt.’ (Hoogewoning, Van Dijk & Man, 2010).

Thema’s en Handhavingsknelpunten Vakantieparken

Blinde vlek

Georganiseerde Hennepteelt/Cannabisketen

Synthetische drugs

Jonge aanwas

Mensenhandel/ -smokkel

Gedwongen prostitutie

Witwassen en financieel economische criminaliteit

Ongebruikelijk bezit/vermogen

Fraude en misbruik Vastgoedsector

PGB-/Zorgfraude

Bedrijventerreinen

Buitengebied

havingsknelpunten

8

Crimin uitbuit

Hardd

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Als ondermijning de overhand krijgt in de samenleving kan dit mede ertoe leiden dat mensen steeds minder vertrouwen hebben in de overheid. Daarnaast komen de veiligheid en leefbaarheid ernstig in het geding. Er kan ook sprake zijn van een ‘normvervaging’ onder legale partijen. Burgers en legale partijen kunnen door ondermijning betrokken raken bij criminele activiteiten. Bijvoorbeeld omdat criminelen burgers onder druk zetten waardoor zij kiezen voor het financiële gewin en met criminelen in zee gaan. Vaak zijn de meest kwetsbare inwoners hier gevoelig voor, zoals jongeren zonder perspectief, jongeren met een licht verstandelijke beperking of mensen die in armoede leven en/of grote schulden hebben. Extra risico is dat als je eenmaal ‘in de fuik zit’ er vaak niet meer uitkomt. Ook ondernemers die niet willen meewerken aan illegale activiteiten worden bedreigd. Mensenhandel maakt veel slachtoffers; arbeidsmigranten worden uitgebuit en veelal jonge vrouwen worden slachtoffer van illegale, gedwongen prostitutie. Maar ook anderen kunnen direct of indirect slachtoffer zijn van ondermijnende criminaliteit. Denk aan woningzoekenden die jarenlang tevergeefs een woning zoeken, terwijl criminelen talloze woningen misbruiken voor hun illegale praktijken of als niet-ingeschrevenen een woning als schuilplaats gebruiken.

Ondernemers krijgen door ondermijnende criminaliteit te maken met oneerlijke concurrentie. Zij zijn niet opgewassen tegen ondernemers die dezelfde producten kunnen aanbieden tegen veel lagere bedragen, omdat het bedrijf primair gebruikt wordt voor witwaspraktijken. Ondermijnende criminaliteit zorgt ook voor onveiligheid in de buurten. Hennepkwekerijen in woningen zijn veelal brandgevaarlijk en trekken andere criminaliteit aan. Afrekeningen in het criminele circuit kunnen onschuldige slachtoffers in de buurt maken en zorgen voor een groot gevoel van onveiligheid. Er is dus alle reden om ondermijnende criminaliteit met kracht te bestrijden.

9

Kadernota ondermijnende criminaliteit

1.2 Ondermijnende criminaliteit in Midden-Groningen Uit diverse onderzoeken ontstaat een beeld van ondermijnende criminaliteit in Midden-Groningen (zie ook paragraaf 2.2). • In 2019 is er in opdracht van de regionale driehoek Ommelanden-Midden (gemeenten Midden-Groningen, Veendam en Pekela) een integraal ondermijningsbeeld opgesteld. • In het kader van het NPG-project Verbeteren veiligheid Midden-Groningen is er recent een lokaal veiligheidsbeeld opgesteld. • De gemeente Groningen heeft een onderzoek laten uitvoeren naar ondermijnende criminaliteit in Groningen. Dit onderzoek geeft inzicht in de meest voorkomende criminaliteit en de relatie met de Ommelanden waaronder Midden-Groningen. De top 3 van ondermijnende criminaliteit bestaat uit hennepteelt, drugshandel en misstanden met vastgoed. En daaraan gekoppeld worden er misstanden gesignaleerd op het gebied van jeugdcriminaliteit, mensenhandel en uitbuiting.

Integraal ondermijningsbeeld, fenomenen Midden-Groningen Uit het integraal ondermijningsbeeld komt naar voren dat de volgende fenomenen zich het meeste lijken voor te doen in Midden-Groningen. • Vastgoedfraude en -misbruik; • Witwassen en financieel economische criminaliteit; • Drugscriminaliteit; • Mensenhandel.

10

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Wat maakt Midden-Groningen aantrekkelijk voor ondermijnende criminaliteit? •

•

• • • •

Infrastructuur: de A7, N33, vaarwegen en spoor, goede verbinding van Duitsland naar de stad Groningen. Een goede infrastructuur leent zich voor criminele activiteiten zoals drugstransporten. Buitengebied en afgelegen locaties: de gemeente kent grote buitengebieden met land- en tuinbouwbedrijven en scheepswerven, grote bedrijventerreinen langs de A7. Deze locaties zijn aantrekkelijk voor bijvoorbeeld drugsopslag, drugsvervoer en drugsproductie. Capaciteit en aanrijdtijden: ondercapaciteit bij politie en lange aanrijdtijden, vooral in de buitengebieden. Sociaaleconomisch: relatief grote groep inwoners in een kwetsbare situatie, jongeren met weinig perspectief en het ontbreken van een startkwalificatie. Permanente bewoning op vakantieparken: huisvesten van arbeidsmigranten, gebrek aan toezicht waardoor er vrijplaatsen voor criminaliteit kunnen ontstaan. Goedkope woningen en gebrek aan sociale huurwoningen: een krap aanbod van sociale huurwoningen in combinatie met goedkope (leegstaande) panden biedt een interessant verdienmodel voor huisjesmelkers.

Veiligheidsbeeld Midden-Groningen Voor het NPG-project Verbeteren veiligheid Midden-Groningen is een integraal veiligheidsbeeld opgesteld om zicht te krijgen op de aard en omvang van zware overlast, criminaliteit en ondermijning. Dit beeld wordt primair gevormd op basis van kwantitatieve data uit interne gemeentelijke registraties en registraties van externe partners. Deze registraties zijn vervolgens aangevuld met kwalitatieve informatie uit interviews met medewerkers van de gemeente, partners in de veiligheidsketen, het sociale domein, ondernemers en buurtorganisaties. Veiligheid gerelateerde problematiek concentreert zich vooral in Hoogezand en meer specifiek in de wijk Hoogezand-Zuid. Ook op leefbaarheid scoren deze buurten niet goed. In de buitengebieden wordt er beter gescoord op leefbaarheid en sociaaleconomische kenmerken. Ondermijningsrisico’s zijn er daarentegen wel, zoals ook blijkt uit het ondermijningsbeeld. In absolute zin worden in de wijk Hoogezand-Zuid de meeste misdrijven gepleegd. Ook bij de overige thema’s die in het veiligheidsbeeld aan de orde komen, zoals de instroom van ex-gedetineerden, opgelegde huisverboden, Opiumwetdelicten, fraudeonderzoeken op grond van de Participatiewet en meldingen en advies van Veilig Thuis Groningen, is een duidelijke concentratie te zien in Hoogezand-Zuid.

In het veiligheidsbeeld wordt apart aandacht besteed aan overlast en criminaliteit door jongeren. Uit gesprekken met inwoners van Spoorstraat Kieldiep en Gorecht-West blijkt dat met name overlast door jongeren als een probleem wordt ervaren. Het gaat dan om vernielingen, brandstichting en dealen en gebruik van drugs.

11

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Stad en Ommeland, fenomenen "Groningse praktijken" In maart 2022 zijn de uitkomsten van het onderzoek naar ondermijnende criminaliteit in de stad Groningen gepubliceerd. Dit onderzoek heeft als titel "Groningse praktijken" en is uitgevoerd door dr. Edward van der Torre en professor dr. Pieter Tops. De uitkomsten van dit onderzoek geven niet alleen een beeld van ondermijnende criminaliteit in de stad Groningen maar tonen ook de verbanden aan met het Ommeland. Er volgt nog een specifiek aanvullend onderzoek naar het ondermijningsbeeld in de provincie. •

 oor de hennepteelt blijkt dat veelal agrarisch onroerend goed in het Ommeland V wordt gebruikt. Daarmee ligt de uitvoering van de hennepteelt in het buitengebied terwijl de coördinatie vanuit de stad komt. • Voor de drugshandel wordt gebruik gemaakt van digitale netwerken met een groot bereik. Deze netwerken strekken zich uit van kwetsbare wijken in de stad Groningen tot aan Delfzijl, maar ook naar andere plaatsen in het Ommeland. • De vastgoedhandel is witwas gevoelig. Er zijn kleine netwerken rondom enkele sleutelfiguren die veel vastgoed hebben in zowel de Stad alsook in het Ommeland.

12

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Naast deze top 3 van ondermijnende criminaliteit komen ook mensenhandel en jeugdcriminaliteit frequent voor. Voor wat betreft mensenhandel gaat het niet alleen om de misstanden in de seksindustrie, maar ook om uitbuiting, gedwongen arbeid- of dienstverlening zonder de seksuele component. Zowel voor mensenhandel alsook voor jeugdcriminaliteit zien we verwevenheden tussen Stad en Ommeland. Er zijn drie belangrijke gelegenheidsoorzaken te onderscheiden voor de omvang van ondermijnende criminaliteit in Stad en Ommeland. • De stad Groningen is het middelpunt van de regionale infrastructuur. Stedelijkheid gaat gepaard met een omvangrijk buitengebied, het Ommeland, met drie zeehavens (Eemshaven, Delfzijl en Lauwersoog), een bloemenveiling (Eelde) en een goede ontsluiting over weg, water en spoor, onder andere richting Duitsland en Scandinavië. Juist deze landen zijn belangrijke afzetmarkten voor drugs uit Nederland. • De economische situatie in de provincie Groningen creëert criminele gelegenheidsstructuren. Uit cijfers van het Sociaal Cultureel Planbureau blijkt dat armoede in de stad Groningen, net als in grote delen van het Ommeland, op een hoog niveau ligt. Dit geldt zeker voor Midden-Groningen. Georganiseerde misdaad gedijt op plaatsen waar sprake is van armoede en een hoge concentratie (multi) probleemhuishoudens.

Ondermijnende criminaliteit verzwakt juist hier samenlevingsstructuren en werkt ontwrichtend op economische en sociale structuren. • Tekorten in de gemeentelijke organisatie dragen bij aan de verdere ontwikkeling van criminele gelegenheidsstructuren. Voor een effectieve aanpak van ondermijnende criminaliteit is voldoende capaciteit nodig voor openbare orde en veiligheid. In maart 2022, na de gemeenteraadsverkiezingen, hebben de Groninger burgemeesters hiervoor aandacht gevraagd in een brief die gericht is aan de formerende partijen.

13

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Hoofdstuk 2. Ondermijnende criminaliteit georganiseerd aanpakken

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Hoofdstuk 2. Ondermijnende criminaliteit georganiseerd aanpakken Ondermijnende criminaliteit vormt een groot probleem in onze samenleving en vraagt om een landelijke, regionale en lokale aanpak. Om zo effectief mogelijk tegenwicht te kunnen bieden aan deze criminaliteit, moeten álle onderdelen ervan worden aangepakt. Dat kan alleen met een brede aanpak, een lange adem en door samenwerking tussen overheidspartijen en private sectoren. Op lokaal niveau heeft de gemeente de taak om criminaliteit te voorkomen, maar ook om deze effectief aan te pakken in samenwerking met allerlei interne en externe partners. Daarbij is ook de samenwerking in de regio van belang: om capaciteit en expertise te delen, maar ook omdat criminaliteit zich kan verplaatsen (waterbedeffect).

2.1 Welke rol heeft de gemeente in de aanpak? De gemeente voert de regie op het lokale veiligheidsdomein, waaronder ook de aanpak van ondermijnende criminaliteit valt. De essentie van de aanpak van ondermijning is het zorgen voor barrières zodat ondermijnende criminaliteit zo veel mogelijk voorkomen of verstoord wordt. De gemeente heeft daarnaast een regiefunctie als het gaat om het stimuleren van een preventieve en integrale aanpak. En verder is handhaving onlosmakelijk verbonden bij de aanpak van ondermijning, op een aantal beleidsterreinen heeft de gemeente samen met andere partijen een handhavende taak. Ondermijning is effectief aan te pakken met bestuurlijke instrumenten, zoals de toepassing van een goed BIBOB-beleid, artikel 13b Opiumwet, het exploitatiestelsel (overlastvergunning voor exploitatie openbare inrichting), de aanpak van woonfraude, een goede bestuurlijke weerbaarheid en bovenal door een goede (lokale) integrale samenwerking met burgers, bedrijven en veiligheidspartners. Daarbij is het ook belangrijk de voedingsbodem voor ondermijning te beperken door een goede sociaalmaatschappelijke aanpak van problemen, met name bij kwetsbare groepen die gevoelig zijn voor deelname aan criminele activiteiten. De aanpak van ondermijnende criminaliteit is niet alleen de verantwoordelijkheid van het team Veiligheid en Vergunningen.

Het betreft een gemeentebrede inzet op beleidsontwikkeling en uitvoering, waarbij bijvoorbeeld ook het contactplein (in- en uitschrijvingen basisregistratie personen), BWRI en sociaal domein (uitkeringen, sociaal beleid, onderwijs en startkwalificaties), economie (werk, bedrijventerreinen, campings en vakantieparken) en wonen (vergunningstelsel verhuur en vastgoedontwikkeling) een belangrijke rol spelen.

15

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Gemeentebreed zal er ook aandacht moeten zijn voor bestuurlijke weerbaarheid. Ambtenaren, bestuurders en politici kunnen soms ongewild of onbewust betrokken raken bij criminele elementen (zie ook hoofdstuk 4). Van belang is dat signalen van ondermijning (tijdig) worden gezien in de gemeentelijke organisatie. De bestuurlijke aanpak vervangt niet de strafrechtelijke aanpak, maar in het gunstigste geval kunnen beiden elkaar versterken.

2.2 Regionale samenwerking Het RIEC De tien Regionale Informatie- en Expertise Centra (RIEC’s) en het Landelijk Informatieen Expertise Centrum (LIEC) ondersteunen bij de aanpak van georganiseerde en ondermijnende criminaliteit in Nederland. Dit doen zij door: • Het vergroten van de bewustwording over de problematiek bij de overheid en private partijen; • Het ondersteunen en versterken van samenwerking binnen de overheid en met publiek-private partners; • Het delen van kennis en expertise op het gebied van de bestuurlijke en integrale aanpak van ondermijnende criminaliteit. Voor een integrale aanpak van ondermijning en voor verrijking van de signalen is het Regionaal Informatie- en Expertise Centrum Noord-Nederland (RIEC Noord) van groot belang. Het RIEC Noord ondersteunt de samenwerking tussen de volgende convenantpartners bij de aanpak van ondermijning: gemeenten, provincies, Openbaar Ministerie (OM), politie, Belastingdienst, Koninklijke Marechaussee, douane, Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (FIOD), Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (ISZW), Koninklijke Marechaussee, Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

16

Kadernota ondermijnende criminaliteit

(NVWA), Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV).

Driehoek Ommelanden-Midden Gemeente Midden-Groningen vormt samen met de gemeenten Veendam en Pekela, het Openbaar Ministerie en het basisteam politie Ommelanden-Midden de regionale driehoek Ommelanden-Midden. Deze driehoek heeft in 2019 het RIEC Noord de opdracht gegeven voor het opstellen van een integraal ondermijningsbeeld voor Ommelanden-Midden. Een integraal ondermijningsbeeld geeft een beeld van de (signalen van) georganiseerde ondermijnende criminaliteit in een afgebakend gebied. Het is een strategisch/tactische analyse, waarbij in beeld wordt gebracht welke ondermijnende activiteiten zich mogelijk voordoen in de regio en welke (rechts) personen en locaties daarbij betrokken (lijken te) zijn. Daarnaast laat het zien welke faciliterende omstandigheden en gelegenheden er zijn die het gebied kwetsbaar maken voor ondermijnende criminaliteit. Ook geeft het ondermijningsbeeld informatie over ‘witte vlekken’; dat zijn locaties, fenomenen en branches waar vanuit de partners nog onvoldoende zicht op is. Tot slot zorgt het integraal ondermijningsbeeld voor een grotere bewustwording van ondermijning en de gevolgen daarvan en biedt het de partners inzicht in en versterking van hun eigen informatiepositie.

17

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Stad en Ommeland: "Groningse praktijken" De uitkomsten van het onderzoek "Groningse praktijken" geven niet alleen een beeld van ondermijnende criminaliteit in de stad Groningen, maar tonen ook de verbanden aan met het Ommeland. De burgemeesters van de Groningse gemeenten zijn tot de conclusie gekomen dat er fors zal moeten worden geïnvesteerd in de aanpak van ondermijnende criminaliteit. Daarvoor is niet alleen een kwalitatieve en een kwantitatieve groei van de gemeentelijke veiligheidsorganisaties nodig, maar ook een verdergaande samenwerking tussen de Groningse gemeenten met als doel om gezamenlijk ondermijnende criminaliteit aan te pakken. Daarvoor is een ontwikkelagenda opgesteld waarin op vier sporen de samenwerking versterkt wordt. • Het formuleren van een gezamenlijke ‘Groningse norm’ in de aanpak van ondermijning. Hierin beschrijven gemeenten de ambities voor de aanpak van ondermijnende criminaliteit en het basisniveau dat hiervoor nodig is. Daarbij valt te denken aan (het nastreven van) harmonisatie van beleid, interne weerbaarheid van de ambtelijke en bestuurlijke organisatie, informatiehuishouding en het bestuurlijk instrumentarium. • De ontwikkeling van een regionaal opererend en flexibel inzetbaar interventieteam. Dit team krijgt als opdracht om samen met ketenpartners bestuurlijke controles te organiseren op thema’s, in branches en/of specifieke gebieden.

• Samenwerking en samenhang in beleid en uitvoering. Lokale wetgeving en beleid die als barrières dienen om ondermijnende criminaliteit tegen te gaan worden op elkaar afgestemd. Het harmoniëren van regelgeving en beleid draagt niet alleen bij aan een efficiënt functionerend interventieteam maar draagt ook eenheid uit in de normstelling. Specifiek voor de Wet Bibob is het streven deze wet centraal uit te voeren voor alle Groninger gemeenten. • ‘Groningse praktijken’ is een onderzoek dat in hoofdzaak was gericht op de gemeente Groningen. Om een completer beeld te krijgen van de provincie als geheel zullen de onderzoekers Tops en van der Torre voor de gehele regio een ondermijningsbeeld opstellen. De uitkomsten van dit onderzoek worden gepresenteerd aan de gezamenlijke raden. We hanteren bij de samenwerking met Groninger gemeenten het adagium "lokaal wat kan, regionaal wat meerwaarde heeft". Samenwerken met een duidelijke strategische koers.

18

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Hoofdstuk 3. Weerbare samenleving

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Hoofdstuk 3. Weerbare samenleving

Onze ambitie is dat ieder zich veilig voelt in Midden-Groningen. Maar ook dat burgers en ondernemers zich houden aan wetten, regels en verplichtingen. De snelle verharding van de georganiseerde en ondermijnende criminaliteit tast in toenemende mate de rechtsstaat aan en vraagt de komende jaren om een stevige en gerichte aanpak. De aanpak van ondermijning in Midden-Groningen heeft tot doel het terugdringen van georganiseerde criminaliteit en het mobiliseren en weerbaar maken van de samenleving, maar ook de eigen organisatie. Dit vraagt om een strategische aanpak die zich richt zich op twee sporen: • Weerbare samenleving: sociale weerbaarheid, weerbare branches, aanpak van fenomenen; • Weerbare overheid: weerbaar bestuur, weerbare organisatie. In dit hoofdstuk gaan we in op het eerste spoor, de weerbare samenleving. Het tweede spoor, de weerbare overheid, wordt nader uitgewerkt in hoofdstuk 4.

20

Kadernota ondermijnende criminaliteit

3.1 Sociale weerbaarheid Wijkaanpak De gemeente Midden-Groningen heeft ruim 61.000 inwoners, verspreid over meer dan 24 kernen en een veelvoud aan wijken en buurten. Voor het grootste deel gaat het hier om wijken met een goede sociale cohesie en goede leefbaarheid (en veiligheid). De gemeente heeft echter vooral als het gaat om de leefbaarheid en de veiligheid een probleem in een aantal specifieke stedelijke gebieden. De bewoningsdichtheid is daar hoog en de openbare ruimten zijn in een aantal wijken sleets. Bovendien zijn in die wijken grote concentraties van armoede, schulden, bijstandsuitkeringen en lage opleidingscijfers. Hoogezand-Sappemeer heeft van de gemeente Midden-Groningen het hoogste percentage jongeren zonder startkwalificatie. De uitzichtloosheid voor sommige gezinnen/inwoners maakt ze onder meer bevattelijk voor drugs en drugsgerelateerde criminaliteit. Ook thuisprostitutie en prostitutie-gerelateerde criminaliteit zijn voor deze inwoners een weg naar snel geld. De consequenties worden niet overzien en binnen de kortste keren raken inwoners (met een extra risico voor jongeren) verstrikt in meer gestructureerde criminaliteit. Het NPG-project Verbeteren veiligheid Midden-Groningen maakt onderdeel uit van de aanpak van ondermijnende criminaliteit.

Dit project heeft tot doel door middel van een integrale en bestuurlijke aanpak de ontwikkeling van de exponentiële groei van onveiligheid, ernstige vormen van overlast en criminaliteit te keren en de veiligheidsbeleving van de inwoners te verhogen. Daarbij is nauwe samenwerking nodig met andere NPG-projecten die zich richten op armoede, sociale - en jeugdproblematiek: NPG Ervaringsdeskundigen in armoede en sociale uitsluiting, NPG Bevordering sociale veerkracht en NPG JIM-aanpak. In kwetsbare wijken, buurten en kernen is vaak sprake van een opeenstapeling van multi-problematiek: een combinatie van opgaven en problemen rond opgroeien en onderwijs, werk, armoede, inclusie, veiligheid, ondermijning, wonen en (psychische) gezondheid. Het zijn namelijk vaak deze kwetsbare wijken, buurten en kernen, waar de ondermijnende (drugs)criminaliteit en de sociaaleconomische achterstanden onevenredig groot zijn en waar de bewoners extra vatbaar zijn voor het afglijden naar criminaliteit. Bij een wijkaanpak dient er dan ook oog te zijn voor deze veiligheidsproblematiek. Om in deze wijken het verschil te maken zetten we in op een mix tussen repressie en preventie. We vinden het belangrijk om een sterke verbinding te maken tussen de stevige aanpak van georganiseerde misdaad en een op maat gesneden preventieve wijkaanpak, waarin we mensen juist perspectief bieden.

Vanwege de complexiteit en hardnekkigheid van deze problematiek is hiervoor een lange adem nodig. Bovendien kan de gemeente dit niet alleen. Daarvoor is samenwerking met bondgenoten, zoals politie, onderwijsinstellingen, zorg -en welzijnsinstelling en corporaties noodzakelijk. Belangrijk hierbij is om in het achterhoofd te houden dat we niet op nul beginnen. Opbouwwerk, jongerenwerk, sociale teams, vrijwilligersorganisaties en veel actieve buurtbewoners zetten zich in kwetsbare wijken in op de verbetering van de leefbaarheid en sociale problemen in de wijk.

21

Kadernota ondermijnende criminaliteit

22

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Hier ligt ook een duidelijke relatie met de strategische visie sociaal domein MiddenGroningen (Sociale veerkracht in de praktijk, 2019). In deze visie worden acht opgaven nader uitgewerkt. Een aantal daarvan zijn relevant voor het vergroten van de sociale weerbaarheid en hebben een preventieve werking in het voorkomen van ondermijnende criminaliteit. De meest relevante opgaven zijn: aanpak armoede en schulden, inventarisatie initiatieven burgerkracht, herstelgericht werken aan veiligheid. Voor inwoners van Midden-Groningen willen we veiligheidskwesties daar waar mogelijk samen met de betrokken inwoner aanpakken. Daarvoor willen we in samenwerking tussen zorg en veiligheid verder werken aan een eigen-kracht-gedreven werkwijze. Organisaties binnen de veiligheidsketen (met een formele taak) moeten ruimte bieden voor deze wijze van werken (zoals Veilig Thuis, Raad voor de Kinderbescherming, politie, Openbaar Ministerie). Met dit uitgangspunt realiseren we ons dat dit in de veiligheidsketen niet in alle gevallen mogelijk is. De burgemeester heeft de verantwoordelijkheid om de openbare orde en veiligheid te waarborgen. Dit vraagt om een goed samenspel op bestuurlijk en ambtelijk niveau op het snijvlak van zorg en veiligheid.

Hierbij kan een belangenafweging nodig zijn tussen enerzijds de zorg voor een kwetsbare inwoner en anderzijds de inbreuk op de openbare orde door diezelfde inwoner. De realiteit is dat veiligheidsproblemen niet (alleen) met eigen kracht opgelost kunnen worden. Ook de inzet van het netwerk om bewoners heen is van belang. Dit is een leerproces: luisteren naar de bewoner en diens netwerk, zij komen vaak met andersoortige oplossingen die meer recht doen aan de situatie en het gezin (NPG-project Bevorderen sociale veerkracht). En soms is het nodig dat duidelijke kaders strak en streng ingezet worden om onveilig gedrag te stoppen.

Voorkomen jonge aanwas Jongeren behoeven specifiek de aandacht. De aanpak richt zich op (kwetsbare) jongeren en jongvolwassenen en hun leefomgeving, met als doel te voorkomen dat zij in de (drugs)criminaliteit terechtkomen of hierin verder afglijden. Criminele netwerken maken steeds meer gebruik van jongeren om allerhande hand- en spandiensten te verrichten. Daarbij lopen de jongeren, ook wel "jonge aanwas" vaak de risico’s, terwijl de "daadwerkelijke criminelen" op veilige afstand blijven. Denk hierbij aan werkzaamheden als rondbrengen van pakketjes, drugshandel, werkzaamheden in hennepplantages, jeugdprostitutie, geldezels. Jongeren worden daarvoor geronseld en/of ze worden aangetrokken door het "snel geld verdienen". Eenmaal in het criminele wereldje is het moeilijk om er weer uit te komen. Het werkt voor jongeren ook statusverhogend, stijgen op de criminele ladder.

23

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Wat is onze ambitie? •

 e werken aan een effectieve verbinding tussen veiligheid en zorg door gezamenlijk te W werken aan beleidsontwikkeling, prioriteiten te bepalen, het uitwisselen van kennis en expertise. Dit vraagt om een goed samenspel op bestuurlijk en ambtelijk niveau. • We vergroten de maatschappelijk weerbaarheid en verkleinen de voedingsbodem voor criminaliteit. We willen voorkomen dat kwetsbare personen, vooral jongeren, worden geïntimideerd en/of verleid om af te glijden naar de criminaliteit. • We zorgen met partners die actief zijn op het gebied van zorg, ondersteuning, opvang en veiligheid dat de keten jeugd en veiligheid als geheel optimaal functioneert. De aanpak richt zich op individueel niveau, het gezin, de school, leeftijdsgenoten (groepen) en begeeft zich in de context van thuis-straat-school.

Info uit de praktijk -aanpak problematische jeugd Zo’n 75 procent van de jeugdcriminaliteit wordt begaan in jeugdgroepen of komt voort uit groepsdynamische processen. Daarmee lopen problematische jongeren een groot risico om af te glijden in ondermijnende criminaliteit. In Midden-Groningen hanteren we een integrale groepsaanpak om deze negatieve groepsdynamiek te doorbreken. Hiermee willen we voorkomen dat jongeren verder afglijden en willen we een positief perspectief bieden voor de toekomst. Negatieve kopstukken uit de jeugdgroepen zetten we in een persoonsgerichte aanpak. Binnen deze aanpak willen we door repressieve en preventieve maatregelen hardnekkige patronen van criminaliteit en overlast doorbreken. Ook zetten we in op verbetering van het welzijn en toekomstperspectief van de jongere en zijn/haar gezin.

Berichtgeving uit de media:   Overlast jongeren: het is niet meer acceptabel wat hier gebeurt (Internetkrant Menterwolde, 25 mei 2021)

3.2 Weerbare branches Criminelen gebruiken legale bedrijven als dekmantel voor criminele activiteiten of om geld wit te wassen en ondernemers zijn doelwit van criminelen. Zo is er een aantal risicobranches en risicolocaties. Risicobranches zijn branches met als eigenschap: een groot aantal concurrerende bedrijven (bijvoorbeeld de vele kapsalons in een straat), lage instroom barrières (zoals bijvoorbeeld het ontbreken van een vergunningplicht) en een stevig verdienmodel. Daarnaast dient er ook aandacht te zijn voor risicolocaties. Het is niet alleen de aard van bepaalde bedrijven die mogelijkheden biedt voor ondermijning, maar ook de plek waar zo’n bedrijf gevestigd is zoals buitengebieden en bedrijventerreinen.

24

Kadernota ondermijnende criminaliteit

In het buitengebied van Midden-Groningen zijn volop afgelegen plekken te vinden waar criminelen buiten het zicht van de overheid hun activiteiten kunnen ontplooien. Denk hierbij aan de vele agrarische bedrijven met omliggende landbouwgronden, bedrijventerreinen, oude fabrieken, vakantieparken. Het grote buitengebied biedt een gelegenheid voor criminelen om ondermijnende activiteiten te ontplooien. Boeren die het financieel gezien moeilijk hebben, kunnen gevoelig zijn voor het beschikbaar stellen van loodsen en schuren aan criminelen. Gecombineerd met het dunbevolkte karakter van de buitengebieden, creëert dit kansen voor criminelen omdat misdaad om deze redenen onopgemerkt kan blijven. Daarnaast bieden vakantieparken gelegenheid tot het huisvesten van arbeidsmigranten die werkzaam zijn in de tuinbouw of op scheepswerven. Ondanks registraties en/of inschrijvingen, is het over het algemeen niet bekend wie er allemaal op deze terreinen verblijven en wat daar plaatsvindt.

Risicobranches en locaties De volgende branches worden aangemerkt als een risico: Coffeeshops, garagebedrijven, zorgkantoren, horeca, speelautomatenhallen, prostitutie- en seksbedrijven, erotische massagesalons, vakantieparken, opslaglocaties zoals garageboxen. De buitengebieden en bedrijventerreinen vormen een risicolocatie. Het merendeel van de genoemde branches valt binnen de risico categorieën waarbij de gemeente Midden-Groningen in beginsel de wet Bibob zal toepassen.

25

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Wat is onze ambitie? •

•

•

•

• • • •

 reëren van bewustwording van de risico’s van ondermijnende criminaliteit, C het herkennen van signalen en onderkennen van verantwoordelijkheden bij ondernemers. Wij sluiten aan bij de campagnes van het RIEC en landelijke campagnes, bijvoorbeeld gericht op het misbruik van woningen en bedrijfspanden door criminelen. Hierbij zal nadrukkelijk aandacht zijn voor het melden van signalen. Onaantrekkelijk maken van locaties en gelegenheden voor crimineel ondernemerschap, verruimen van de mogelijkheden in een bestemmingplan om leegstaande panden een andere functie te geven. Investeren in het verstevigen van bestaande publieke en private allianties en het aangaan van nieuwe, bijvoorbeeld in een gezamenlijke campagne gericht op bewustwording van ondermijnende criminaliteit in de buitengebieden met land- en tuinbouworganisaties Het risico gestuurd toepassen van de wet Bevordering Integriteitsbeoordeling door het Openbaar bestuur (Bibob) als preventief bestuursrechtelijk instrument. Met toepassing van de wet Bibob wordt het openbaar bestuur in staat gesteld zich te beschermen tegen het risico dat criminele activiteiten worden gefaciliteerd bij het verlenen van vergunningen en subsidies en het gunnen van opdrachten in het kader van aanbestedingen. Toevoegen van artikelen in de APV die belangrijk zijn in de aanpak van ondermijning.

Het toepassen van Vergunningplicht, denk hierbij aan exploitatievergunningen en evenementenvergunningen. De nota Drugs- en coffeeshopbeleid wordt geactualiseerd, het in de nota opgenomen maximumbeleid van de vestiging van twee coffeeshops wijzigt niet. Het inrichten van een Digitaal Opkopers register (DOR). Om de heling beter te kunnen bestrijden zijn handelaren en opkopers verplicht zich te melden bij de gemeente. Daarnaast zijn opkopers verplicht ongeregelde en tweedehands goederen die zij verkrijgen te registreren. Deze registratie vindt plaats in het Digitaal Opkopersregister (DOR). Controles leveren signalen op van ondermijning en geven de mogelijkheid ‘achter de voordeur te kijken’.

Info uit de praktijk-brief goed verhuurderschap Drugscriminaliteit vindt in de gemeente Midden-Groningen vaak plaats in huurpanden. Om die reden heeft de burgemeester een informatieve brief naar particuliere verhuurders verstuurd om de bewustwording van verhuurders over ondermijnende drugscriminaliteit en hun verantwoordelijkheid hierin te vergroten. In de brief worden verhuurders gewezen op de risico’s die zij lopen als huurders in hun panden Opiumwetdelicten plegen en worden concrete tips gegeven wat zij zelf kunnen doen om drugscriminaliteit in huurpanden te voorkomen.

Berichtgeving uit de media:   Bedrijfspand Zuidbroek 6 maand op slot na vondst hennepkwekerij (112 Hoogezand, 1 april 2021)

26

Kadernota ondermijnende criminaliteit

3.3 Aanpak van fenomenen Naast inzet op preventie kent de aanpak van ondermijnende criminaliteit een repressieve kant. De gemeente werkt hierin nauw samen met partners zoals politie, Openbaar Ministerie en het RIEC om gezamenlijk casussen op te pakken om criminaliteit te weren. De focus ligt op het aanpakken van vastgoedfraude en -misbruik, witwassen en financieel economische criminaliteit, drugscriminaliteit, mensenhandel (integraal ondermijningsbeeld RIEC). Andere fenomenen die aandacht behoeven zijn illegale prostitutie, zorgfraude en radicalisering (fenomeen met ondermijnend effect op de samenleving).

Vastgoedfraude en -misbruik Fraude met vastgoed is zeer divers. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om het exploiteren van illegale activiteiten met vastgoed, zoals het verhuren van een pand aan illegale vreemdelingen. Of het witwassen van crimineel vermogen door middel van de aan- en verkoop van vastgoed of frauderen met inkomensgegevens om een (te hoge) hypotheek te kunnen bemachtigen. De vastgoedsector is vatbaar voor misbruik door criminelen vanwege haar omvang, de doorgaans hoge rendementen en de ondoorzichtigheid wat betreft de waarde- en prijsvorming, als ook de ondoorzichtigheid bij de overdracht van vastgoed. Om fraude en misbruik te voorkomen kan de gemeente een aantal instrumenten ontwikkelen en inzetten zoals de wet Bibob (zie paragraaf 3.2), opkoopbescherming en kamerverhuurbeleid. De opkoopbescherming zorgt ervoor dat in gewilde gebieden huizen niet zomaar kunnen worden opgekocht voor de verhuur. Op die manier blijven meer koopwoningen beschikbaar voor mensen die er zelf in gaan wonen. De opkoopbescherming is per 1 januari 2022 in werking gegaan. De raad van Midden-

27

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Groningen heeft in het voorjaar van 2022 een motie aangenomen voor het invoeren van deze opkoopbescherming. Daarmee kan de gemeente wijken aanwijzen waar beleggers geen goedkope en middel dure panden meer mogen kopen voor de verhuur. Woningen die in de huisvestingsverordening zijn aangewezen over de opkoopbescherming mogen enkel nog worden verhuurd met vergunning. Het verbod geldt dan tot maximaal vier jaar na aankoop van de woning. In de gemeente Midden-Groningen worden (al dan niet legaal) kamers verhuurd door vastgoedeigenaren. Kamers voorzien in een behoefte aan goedkope woonruimte voor specifieke doelgroepen, zoals (studerende) jongeren, arbeidsmigranten en spoedzoekers. Door kamerverhuur worden woningen voor ‘reguliere bewoning’ aan de voorraad onttrokken. Daarnaast brengt kamerverhuur risico’s met zich mee ten aanzien van veiligheid en overlast. De praktijk in Midden-Groningen is dat de regels rond kamerverhuur(panden) nog gebaseerd zijn op de regelingen van de voormalige gemeenten. De gemeente wil vanuit het oogpunt van veiligheid voor huurders en leefbaarheid van buurten kamerverhuur reguleren met het opstellen van beleidsregels en deze regels vastleggen in een facetbestemmingsplan voor kamerverhuur.

Op grond van een dergelijk bestemmingsplan kan een omgevingsvergunning worden verleend voor kamerverhuur op voorwaarden dat voldaan wordt aan de beleidsregels, die onder andere betrekking hebben op goed verhuurderschap. Het kamerverhuurbeleid kan zo bijdragen aan het verminderen en voorkomen van ondermijnende criminaliteit en biedt mogelijkheden voor het toepassen van de wet Bibob. Hier ligt ook een relatie met het NPG-project aanpak verpauperde panden. Verspreid over de gemeente Midden-Groningen staan panden waar sprake is van zorgelijk onderhoud of verpaupering. Dit heeft een negatieve impact op het aanzien, de leefbaarheid en -regelmatig- de sociale veiligheid in de omgeving. Dit betreft deels panden die in het bezit zijn van zakelijke eigenaren, die woonruimte verhuren aan kwetsbare groepen op de woningmarkt. Kwetsbaar zijn bijvoorbeeld mensen die uit sociale huurwoningen zijn gezet vanwege betalingsachterstanden of het veroorzaken van overlast. Ook mensen met psychische en/of verslavingsproblematiek en arbeidsmigranten vormen een doelgroep voor zakelijke verhuurders van goedkope woonruimte. Daarnaast vinden mensen die niet willen dat hun woonverblijf geregistreerd is woonruimte aan de onderkant van de particuliere huurmarkt.

Tot slot vinden mensen die bijvoorbeeld als gevolg van echtscheiding snel woonruimte nodig hebben en financieel in zwaar weer zitten (tijdelijk) onderdak in de goedkope particuliere huursector. Ook daarvoor is het ontwikkelen en invoeren van opkoopbescherming en kamerverhuurbeleid van belang.

Witwassen en financieel-economische criminaliteit Witwassen is het (doen) verrichten van handelingen, waardoor een voor de wet verzwegen vermogensaanwas ogenschijnlijk een legale oorsprong krijgt. Het doel van witwassen is het versluieren van de herkomst van geld. Indicaties kunnen een oververtegenwoordiging van bepaalde branches in een gebied zijn, zoals autohandelaren, belwinkels en horeca of omzetten bij ondernemingen die niet passen bij het klantbeeld. Ongebruikelijk bezit/vermogen is vaak het resultaat van witwassen. Criminele gelden worden witgewassen via bijvoorbeeld het optellen van criminele

28

Kadernota ondermijnende criminaliteit

verdiensten bij de omzet van ondernemingen, waarmee vervolgens de gelden worden voorzien van een schijnbaar legale herkomst. Vervolgens wordt dit geld gebruikt voor de aanschaf van bijvoorbeeld panden, luxe auto’s en andere goederen. Daarbij valt dan op dat de eigenaar dit vanuit zijn reguliere inkomen en vermogen niet zou kunnen betalen; vandaar de term ongebruikelijk bezit/vermogen.

Drugscriminaliteit Een groot deel van de ondermijnende criminaliteit is gerelateerd aan de drugshandel. Dit betreft vaak een combinatie van onder meer hennep, cocaïne, synthetische drugs, uitbuiten en witwassen. Bij georganiseerde hennepteelt en de daarbij behorende cannabisketen gaat het om het totale bedrijfsproces rondom de (grootschalige) georganiseerde productie, distributie en handel van in Nederland geteelde hennep. Het gaat dus niet alleen om kwekerijen, maar om alle fases van het logistieke proces. Ook faciliteerders (personen die bijvoorbeeld elektriciteit aanleggen of stekjes leveren) vallen hieronder.

29

Kadernota ondermijnende criminaliteit

In toenemende mate wordt de gemeente geconfronteerd met drugscriminaliteit in en vanuit woningen of lokalen. Te denken valt hierbij aan het opzetten en exploiteren van illegale hennepteelt in woningen of het verkopen van bijvoorbeeld (hard)drugs vanuit cafés, woningen of lokalen. Soms wordt er door een buurtbewoner bij de politie melding gemaakt van drugscriminaliteit, bijvoorbeeld via Meld Misdaad Anoniem (MMA). Aanvullend op de strafrechtelijke aanpak kan de gemeente de productie van en handel in drugs op grond van het bestuursrecht aanpakken. Hiermee vormt de gemeente een belangrijke schakel in de ketenaanpak van drugscriminaliteit. Op grond van de Opiumwet (artikel 13b) is de burgemeester bevoegd een last onder bestuursdwang op te leggen (toepassing van de Wet Damocles). Sluiting van een lokaal of een woning is gericht op het herstel van de (dreigende) verstoring van de openbare orde en gericht op het weren en terugdringen van drugshandel gerelateerd aan het betreffende pand. Het kabinet heeft in het regeerakkoord van 2017-2021 afgesproken om een kleinschalig experiment gesloten coffeeshopketen uit te voeren. Dit experiment moet duidelijk maken of het huidige gedoogbeleid voor hennep en hasjiesj anders ingericht kan worden. De productie en toelevering van hennep aan coffeeshops is nu illegaal, terwijl de overheid de verkoop gedoogt.

Het doel van het experiment is om te kijken of en hoe telers op kwaliteit gecontroleerde hennep of hasjiesj gedecriminaliseerd aan coffeeshops kunnen leveren. Decriminaliseren houdt in dat de wetgeving zodanig is aangepast dat teelt, distributie en verkoop binnen het experiment niet langer strafbaar zijn. Daarnaast wil het kabinet bekijken wat de effecten van het experiment zijn op de problemen die gemeenten nu ervaren, bijvoorbeeld op de criminaliteit en de volksgezondheid. De gemeente Groningen is een van de 10 deelnemende gemeenten aan dit experiment. De voortgang van dit experiment heeft enige stagnatie opgelopen, onder meer door de selectie van telers en het uitvoeren van integriteitsonderzoeken. Het is van belang om de ontwikkeling van dit experiment in buurgemeente Groningen te volgen vanwege een mogelijk effect hiervan op Midden-Groningen (verplaatsing van criminaliteit)

Mensenhandel Mensenhandel is het verwerven, vervoeren, overbrengen of huisvesten van een persoon met gebruikmaking van dwang (in brede zin) en met het doel die persoon uit te buiten. De beoogde uitbuiting is de kern van mensenhandel en kent verschillende verschijningsvormen: arbeidsuitbuiting, criminele uitbuiting, seksuele uitbuiting en gedwongen orgaandonatie. Daders gebruiken slachtoffers – door geweld en bedreiging, door misleiding, of door misbruik van een kwetsbare positie – voor persoonlijk gewin. Mensenhandel wordt vaak gepleegd in criminele samenwerkingsverbanden, die gebruik maken van legale infrastructuren. Daarom is het een vorm van ondermijnende criminaliteit. In de aanpak van mensenhandel heeft de gemeente Midden-Groningen verschillende rollen. • De gemeente als signaleerder: Om deze rol te kunnen uitvoeren is het essentieel dat medewerkers van de gemeente voldoende kennis hebben over mensenhandel, in staat zijn om signalen te herkennen en weten waar zij dit moeten melden. • De gemeente als beleidsmaker: In 2022 moeten alle Nederlandse gemeenten beleid hebben op het gebied van mensenhandel (afspraak Interbestuurlijk programma

30

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Samen tegen mensenhandel). Het doel hiervan is drieledig: het voorkomen van slachtofferschap, het beter in beeld krijgen van slachtoffers, hen de ondersteuning bieden die zij nodig hebben en daarnaast het aanpakken en frustreren van daders. • De gemeente als regisseur van de integrale aanpak: De complexiteit van mensenhandel vraagt om zowel een bestuurlijke als strafrechtelijke aanpak en intensieve samenwerking tussen de verschillende domeinen. Een effectieve aanpak vraagt afstemming tussen de betrokken partners. De gemeente staat in contact met de verschillende partners en is daarom de spil in de integrale aanpak. Samenwerken met de regio is essentieel om verplaatsingseffecten te voorkomen. De Groninger gemeenten hebben het Zorg- en Veiligheidshuis Groningen (ZVHG) de opdracht gegeven deze verbinding te organiseren. • De gemeente als verantwoordelijke voor zorg en opvang van slachtoffers: De gemeente is financieel en organisatorisch verantwoordelijk voor de zorg en opvang van slachtoffers van mensenhandel. Dit is een wettelijk verankerde verplichting die primair voortvloeit uit de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) en de Jeugdwet.

Illegale prostitutie De prostitutiebranche is een bedrijfstak waarbij mensen seksuele handelingen verrichten op commerciële basis. Er kan onderscheid worden gemaakt tussen de legaal, vergunde branche (bijvoorbeeld raamprostitutie en seksclubs waar voor een vergunning is verleend), de legaal, onvergunde branche waarbij er veelal sprake is van thuisprostitutie, en illegale prostitutie. Illegale prostitutie betreft onvrijwillige prostitutie (met andere woorden seksuele uitbuiting), maar ook prostitutie door

31

Kadernota ondermijnende criminaliteit

minderjarigen, prostitutie door personen zonder geldige verblijfsvergunning en prostitutie zonder vereiste vergunning. Dit baart zorgen, de risico’s zijn vooral aanwezig in kwetsbare wijken met sociale problematiek. De concept Wet Regulering Sekswerk voorziet in een aantal maatregelen om de prostitutiesector te reguleren. Kern van het voorstel is een landelijk uniforme vergunningplicht voor sekswerkers. Meer specifiek zijn de voorgestelde maatregelen onder andere landelijke registratie van sekswerkers, intake en registratie door een beperkt aantal gemeenten, toezicht door gemeenten, vergunningplicht voor alle vormen van seksuele dienstverlening, mogelijkheid voor gemeenten om geen vergunning te verlenen voor een prostitutiebedrijf (zgn. ‘nuloptie’), verhoging minimumleeftijd voor sekswerkers naar 21 jaar, verbod op pooierschap en strafbaarstelling van klanten die gebruik maken van de diensten van een prostituee die geen registratiebewijs heeft of werkzaam is in een prostitutiebedrijf zonder vergunning. Midden-Groningen heeft geen beleid op prostitutie. Wel zijn er allerlei maatregelen opgenomen in de APV zoals voorwaarden voor een vergunning en regelingen waaraan moet worden voldaan. In Midden-Groningen zijn momenteel twee vergunde erotische massagesalons. Op dit moment kent de gemeente geen maximumstelsel aan het aantal seksinrichtingen.

Zorgfraude Er gaat veel geld om in de zorg en ondersteuning, landelijk maar ook lokaal. Deze budgetten zijn ervoor bedoeld om (kwetsbare) inwoners in onze samenleving te helpen. Het budget of de geïndiceerde ondersteuning komt helaas niet altijd terecht (of volgens de afgesproken eisen) bij deze inwoners. Er wordt geschat dat er met ongeveer 5-10% van het totale budget gefraudeerd wordt. Deze vorm van fraude is een ernstige vorm van ondermijnende criminaliteit. Niet alleen vanwege de omvang, maar ook vanwege de impact op de levens van - veelal – kwetsbare inwoners.

32

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Bij zorgfraude worden opzettelijk regels overtreden, gericht op eigen of andermans (financieel) gewin. Het gaat om doelbewust onrechtmatig handelen, zoals het geven van een onvolledige of onjuiste voorstelling van zaken of het verstrekken van onjuiste informatie over de verleende of gefactureerde zorg. Fraude met zorggeld is erg divers. Zorgfraude wordt vaak gepleegd door zorgaanbieders en heeft verschillende concrete verschijningsvormen, met als top-3: spookzorg (gedeclareerde zorg die niet is geleverd); op-coderen (een aanbieder declareert een duurdere behandeling dan de geleverde zorg rechtvaardigt); en frauduleuze onder-behandeling (zorgaanbieders leveren een dienst, maar de kwaliteit daarvan wordt bewust op zo’n laag en goedkoop niveau gebracht dat dit veel winst oplevert). Midden-Groningen zet in op het voorkomen en opsporen van en handhaven op vormen van onrechtmatigheid, waaronder fraude. Dat doen we door onder andere de inzet van Toezichthouders Wmo & Jeugdwet. Daarbij werken we actief samen met andere partijen via onder andere het Informatie Knooppunt Zorgfraude. Ook werken we aan het versterken van de toegang tot ondersteuning in de sociale teams door alertheid op fraudesignalen te vergroten. En door strenger aan de poort te zijn qua inkoop.

Radicalisering We zien scherpere tegenstellingen in de samenleving en een toename van antioverheidsgevoelens. We zien dit terug in een toename van activisme op concrete issues, van klimaat en duurzaamheid (zoals bij windparken, stikstofproblematiek) tot racisme en religie. Dit gaat gepaard met wantrouwen, spanningen, conflicten en emotionele uitingen, zowel online als offline. Dit kan leiden tot polarisatie. Polarisatie bevordert wantrouwen, terwijl vertrouwen juist van groot belang is voor het gevoel van veiligheid. Een verscherping van tegenstellingen kan resulteren in spanningen tussen groepen en gepaard gaan met risico’s voor de openbare orde en veiligheid. Dit heeft grote impact op de veiligheidsbeleving van inwoners. Tegenstellingen en polarisatie kunnen leiden tot discriminatie, vervreemding en radicalisering.

33

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Wat is onze ambitie? •

•

•

•

• • •

•

•

•

 eer inzicht verkrijgen in ondermijnende criminaliteit en om ondermijnende M activiteiten succesvol te voorkomen, aan te pakken en terug te dringen. Onze aanpak resulteert in het verstoren van criminele processen en aanpakken van criminele netwerken. En we willen herhaald daderschap effectief voorkomen. Het ontwikkelen en invoeren van de opkoopbescherming en het kamerverhuurbeleid, wat bijdraagt aan het verminderen en voorkomen van ondermijnende criminaliteit. Daarbij hoort ook het inzetten van toezicht en handhaving om de uitvoering van het beleid te controleren en zo nodig passende maatregelen te treffen bij overtreding van de regelgeving. We versterken onze informatiepositie om meer en beter zicht te krijgen in vitale schakels, in lokale en regionale patronen en in het businessmodel van ondermijnende criminaliteit. We verbreden en bouwen de aanpak met ondersteuning van ons RIEC -samenwerkingsverband uit. Door barrières op te werpen en zo de criminele ondermijnende processen zoveel mogelijk te verstoren willen we ondermijning in al haar facetten aanpakken. Het inzetten van bestuurlijke interventies zoals toepassing van de Wet Damocles (artikel 13b Opiumwet) en de Wet Victoria (artikel 174a Gemeentewet). Burgerzaken gericht inzetten als een poortwachter bij de Basisregistratie Personen (BRP) waarmee ondermijnende criminaliteit in panden kan worden voorkomen.

We ontwikkelen een integrale aanpak van mensenhandel (seksuele uitbuiting, arbeidsuitbuiting en criminele uitbuiting) gericht op maatwerk en adequate samenwerking tussen alle veiligheid-en zorgketenpartners. Afhankelijk van de uitkomst van het wetgevingstraject Wet Regulering Sekswerk zullen we beleid gaan maken op prostitutie. Daarbij valt te overwegen dit beleid in samenwerking met de regio te ontwikkelen. Uniform beleid en een uniforme aanpak dragen bij aan een gereguleerde prostitutiebranche en kan een verplaatsingseffect van ongewenste praktijken zoveel als mogelijk voorkomen. In de beleidsontwikkeling dient ook aandacht te zijn voor ondersteuning van sekswerkers die eruit willen stappen middels uitstapprogramma’s (financiering Rijksoverheid via centrumgemeenten). We nemen doorlopend maatregelen om zorgfraude aan te pakken en te voorkomen. We leren van de ervaringen tot nog toe en scherpen onze aanpak daar continu op aan. We willen meer gebruik maken van data, onze capaciteit voor opsporing vergroten en de mogelijkheden voor handhaving verruimen en in een proces gieten. We verstevigen onze signalerings-en interventiepositie om verscherping van polarisatie tegen te gaan en spanningen te verminderen. Om te voorkomen dat mensen overgaan tot radicaal gedrag realiseren we duurzame interventies samen met maatschappelijke organisaties en de veiligheidsketen.

We maken daarbij gebruik van het handelingsperspectief dat is ontwikkeld naar aanleiding van het casusonderzoek maatschappelijke onrust Noord-Nederland: tijdig investeren in dialoog en goede relaties, ruimte bieden aan tegenmacht van bewoners, samenwerking tot stand brengen tussen diverse (overheids)partijen en burgers betekenisvolle invloed geven.

34

Kadernota ondermijnende criminaliteit

Info uit de praktijk – casustafel ondermijning De casustafel ondermijning is het verzamelpunt voor het delen en onderzoeken van signalen van ondermijning. De casustafel ondermijning is een overlegvorm waaraan collega’s uit diverse teams van de gemeente deelnemen. Door deze multidisciplinaire benadering kunnen we ondermijning op een integrale wijze aanpakken. De casustafel ondermijning vindt plaats onder regie van het team Veiligheid en Vergunningen. Via deze casustafel hebben deelnemers de mogelijkheid nieuwe signalen van ondermijning te melden en kan relevante informatie met betrekking tot bestaande casuïstiek onderling worden uitgewisseld. Vervolgens kunnen de desbetreffende verantwoordelijke teams de signalen van ondermijning verder oppakken of kunnen zij een signaal doorsturen naar bijvoorbeeld de politie of het RIEC Noord-Nederland.

Berichtgeving uit de media:   Politie rolt verborgen hennepstekkerij in Hellum op (internetkrant Eemskrant, 4 december 2020)   Twee inwoners Midden-Groningen opgepakt bij het oprollen internationaal drugsnetwerk (RTV Noord, 7 april 2021)   Vier jaar cel voor mensenhandelaar uit Hoogezand (RTV Noord, 10 oktober 2019)  Politie ontdekt zestien illegale werknemers bij boerderijen in Niehove en Tjuchem (RTV Noord, 21 april 2022)   Burgemeester Adriaan Hoogendoorn sluit huurwoning in Hoogezand. Politie vond er hard- en softdrugs, geld en vuurwapen (DvhN, 13 mei 2022)