03. Evaluatie Afvalbeleid Midden-Groningen

Gemeente Midden-Groningen Evaluatie afvalbeleid gemeente MiddenGroningen 19 augustus 2022

BEZOEKADRES: Waarderweg 33 Kantoor b10, 2031 bn Haarlem POSTADRES: Postbus 2016, 2002 ca Haarlem

t 023 531 91 41, e info@iprnormag.nl, i www.iprnormag.nl

In opdracht van:

gemeente Midden-Groningen

Opsteller(s):

Drs. ing. P.M.J. de Bruin (Paul) R.A. Zuyderduyn (Ronald) E.Nijmeijer MSc (Eline) R.H.F. Oldenhof MSc (Ruben)

Projectnummer IPR Normag:

101313

Aantal pagina’s:

40

Status

Datum

Toegestuurd naar

Conceptrapport

7 Maart 2022

Begeleidingsgroep gemeente MiddenGroningen Bespreking op 15 maart 2022 (14.00 uur, Teams)

Rapport

29 maart 2022

Begeleidingsgroep gemeente MiddenGroningen Bespreking op 30 maart 2022 met Jan Spiegelaar (14:00 uur, Teams) en 31 maart 2022 met begeleidingsgroep (10.00 uur, Teams)

Concept eindrapport

6 april 2022

Begeleidingsgroep gemeente MiddenGroningen, inclusief opmerkingen bij versie d.d. 19 juli 2022

Eindrapport

19 augustus 2022

Gemeente Midden-Groningen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enigeMidden-Groningen vorm of op enige wijze,–hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopiëren, 101313 Beleidsevaluatie afval gemeente 19 augustus 2022 2/40 opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van IPR Normag.

Inhoudsopgave 1 Inleiding

4

2 Toetsingskader: Afvalbeleidsplan 2019-2030

5

2.1 Landelijke ontwikkeling: Afvalbeheer is meer dan inzamelen alleen

5

2.2 Afvalbeleidsplan gemeente Midden-Groningen

6

2.3 Toetsingskader

7

3 Realisatie van de maatregelen

8

3.1 Pijler 1: Basis inzamelstructuur

8

3.2 Pijler 2: Aanvullende maatregelen harmonisatie

11

3.3 Pijler 3: Participatie, communicatie, educatie en handhaving

12

3.4 Pijler 4: Overige maatregelen

15

4 Gerealiseerde milieuprestaties

17

4.1 Daling huishoudelijk restafval, nog veel grondstoffen in het restafval

17

4.2 GFT

18

4.3 Oud papier en Karton

19

4.4 PMD

20

4.5 Glas

20

4.6 Textiel

20

4.7 Overige grondstofstromen

21

5 Kostenontwikkeling afvalbeheer

22

5.1 Tarieven afvalstoffenheffing

22

5.2 Gebruik voorziening en onderdekking

23

5.3 Benchmark kosteneffectiviteit

24

5.4 Analyse opbouw kosten

25

6 Service

27

6.1 Niveau van service is aangescherpt en is hoog

27

6.2 Inwonerenquête

27

7 Samenvattende conclusies en aanbevelingen

30

7.1 Evaluatie

30

7.2 Aanbevelingen

32

Bijlagen

35

bijlage 1

Maatregelen

36

bijlage 2

Tariefbepaling diftar

38

bijlage 3

Inwonersonderzoek Afval 2022

40

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

3/40

1 INLEIDING Op 1 januari 2018 gingen de gemeenten Hoogezand-Sappemeer, Menterwolde en Slochteren samen verder als de gemeente Midden-Groningen. Omdat sprake was van verschillen in het afvalbeheerbeleid in de voormalige gemeenten zijn in 2019 plannen gemaakt voor harmonisatie. In april 2019 heeft de raad het Beleidsplan van Afval naar Grondstof 2019 – 2030 vastgesteld, en ingestemd met de uitvoering van diverse maatregelen waarmee tot een geharmoniseerd beleid in de gemeente Midden-Groningen wordt gekomen. De ambities van de gemeente in het beleidsplan sluiten aan op de (toen ter tijd) gangbare VANG-ambities: een scheidingspercentage van 75% in 2020 en 95% in 2025. De hoeveelheid restafval per inwoner zal daarbij worden gereduceerd tot 100 kg in 2020 en 30 kg in 2025. Om deze ambities te kunnen bewerkstelligen heeft de gemeenteraad diverse maatregelen vastgesteld. Daarnaast is ook vastgesteld dat de uitvoering en doorontwikkeling van het beleid kostenneutraal blijft, en niet tot een stijging van de totale afvalbeheerkosten van de gemeente mag leiden. Bij het vaststellen van het beleid is een evaluatie toegezegd. Het beleid moet elke twee jaar worden geëvalueerd op uitvoering, stand van zaken en effectiviteit van het afvalbeleid. Voorliggend rapport betreft de evaluatie over de periode 2020-2021, met als peiljaar 2019.

In dit evaluatie onderzoek is getoetst op de mate van realisatie van voorgenomen maatregelen, de gerealiseerde milieueffecten, de kosten van de uitvoering, en het serviceniveau naar de inwoners. Tot slot worden aanbevelingen gedaan voor een verdere verbetering van de (kosten)effectiviteit van het beleid.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

4/40

2 TOETSINGSKADER: AFVALBELEIDSPLAN 2019-2030 2.1

Landelijke ontwikkeling: Afvalbeheer is meer dan inzamelen alleen In het afvalbeleidsplan is rekening gehouden met de landelijke ambities en doelstellingen. Gemeenten hebben een zorgplicht voor het (doen) inzamelen van afval en grondstoffen van huishoudens. Naast deze wettelijke zorgplicht hebben gemeenten ook een ‘opdracht’ om een doeltreffend afvalbeheerbeleid te ontwikkelen, en de nadruk ligt sterker dan voorheen op het aanwenden van afval als grondstof. Landelijke ambities en doelstellingen zijn onder meer gesteld in het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP) III, het VANG-programma en het Grondstoffenakkoord. Een omslag in het denken: van afval naar grondstof Mondiaal en regionaal worden grondstoffen schaarser en daarmee vaak ook kostbaarder. Als gevolg van onder andere deze ontwikkeling wordt (Europees, nationaal) een omslag in denken en handelen gemaakt: “van afval naar grondstoffen”. Op dit moment verdwijnen nog (te) veel grondstoffen in het huishoudelijk restafval. Het hergebruiken van grondstoffen voorkomt verdere schaarste. Huishoudelijk afval wordt dus steeds meer gezien als grondstof. De omslag in het denken van afval naar grondstoffen wordt ook wel geduid als de omslag van een lineaire naar een circulaire economie.

In een circulair model staan het (be)sparen en hergebruiken van grondstoffen centraal, in tegenstelling tot het lineaire model waarbij de voorraad grondstoffen steeds verder wordt verkleind. Trendbreuk Het Rijk, gemeenten (VNG) en organisaties voor afvalbeheer (NVRD) zetten zich met het uitvoeringsprogramma Van Afval Naar Grondstof (VANG) gezamenlijk in om de transitie naar een circulaire economie in Nederland verder te stimuleren. De ambitie voor afvalscheiding is hoog: in 2020 is er nog maximaal 100 kg en in 2025 nog slechts 30 kg restafval per inwoner per jaar. Om deze doelen te realiseren is voor veel gemeenten een trendbreuk noodzakelijk. Gemeenten staan dus voor de uitdaging om de prestaties op het gebied van huishoudelijk afvalbeheer fors te verbeteren. Meer afvalpreventie en betere scheiding en hergebruik van grondstoffen door het sluiten van grondstofketens. Door het reduceren van het restafval worden tevens (dure) afvalverbrandingskosten vermeden. Het mes snijdt dus aan twee kanten: een betere milieuprestatie (betere afvalscheiding, meer grondstoffen) leidt tot lagere kosten.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

5/40

Gemeentelijk afvalbeheer is meer dan inzamelen alleen De omslag in denken heeft wezenlijke gevolgen voor het gemeentelijk afvalbeheer. Daarbij is de kern van het gemeentelijk afvalbeheerbeleid meer en meer het sturen op het afval aanbiedgedrag van inwoners. 5 Handhaven

Adequaat gemeentelijk afvalbeheer omvat daarom

• Toezicht en controle • Repressie, beboeten

4 Communicatie • Marketing • Voorlichting

een optimale balans tussen

6 Registreren / monitoren

• Afvalregistratie • Management-/beleidsinformatie • Inning / perceptie

Beleidsketen

onderling samenhangende beleidsinstrumenten: de inzamelstructuur (halen of

Inwoners (aanbied- en sscheidingsgedrag)

brengen), het acceptatiebeleid (de voorwaarden waaronder afval door burgers

Overslag en transport

Inzamelen

Grondstoffen hergebruik

Energie uit afval

3 Acceptatiebeleid • Tarievenbeleid (gratis/betaald) • Beschikbaarheidbeleid

mag worden aangeboden), communicatie (marketing

2

1 Doelstellingen Afvalbeheerbeleid • VANG / LAP (preventie, hergebruik) • Eigen door gemeente gestelde

Inrichting inzamelstructuur doelen • Haal- en brengfaciliteiten • Containermanagement

en voorlichting), handhaving, registratie en monitoring. De figuur illustreert de samenhang in de horizontale (technische) afvalketen en de beleidscyclus waarmee de gemeente stuurt op gedrag.

2.2

Verwerking afval

Afvalbeleidsplan gemeente Midden-Groningen In het vigerend afvalbeleidsplan is de wens geuit om al het huishoudelijk afval over 1 à 2 generaties als (secundaire) grondstof te hergebruiken. Als kwantitatief doel heeft de gemeente Midden-Groningen de ambitie geuit om in het jaar 2025 per huishouden nog maar 30 kilo niet herbruikbaar restafval hebben. Als tussenstap 100 kg restafval per inwoner per jaar in 2020. Ofwel een scheidingspercentage van 75% in 2020 en 95% in 2025. Om bovenstaande doelen te bereiken wordt in het beleidsplan onderscheid gemaakt in vier pijlers met maatregelen: de basis-inzamelstructuur, aanvullende maatregelen harmonisatie, de ontdekkingstocht samen met de inwoners via de lijn van participatie en overige maatregelen. Deze pijlers vormen de leidraad voor de implementatie van het afvalbeleid plan met duidelijk omschreven acties en speerpunten. In bijlage 1 vindt u een overzicht van de maatregelen (vier pijlers) waartoe de raad heeft besloten.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

6/40

2.3

Toetsingskader Het voorliggende evaluatieonderzoek geeft inzicht in de doeltreffendheid en doelmatigheid van het ingevoerde. De evaluatie is gericht op de prestatie-indicatoren: milieu, kosten, serviceniveau en de ambities en doelen zoals vastgesteld in het Afvalbeleidsplan 2019 – 2030, waarbij wordt gefocust op de periode tot en met 2020/2021: 1. Maatregelen. Toets in welke mate de voorgenomen maatregelen (vier pijlers) gerealiseerd zijn. 2. Milieu. De van 2018 tot en met 2020 gerealiseerde milieuprestaties, zoals de mate van afvalscheiding en de hoeveelheid gescheiden ingezamelde grondstoffen. 3. Kosten. Het kostenniveau en de kostendekkendheid van de uitvoering van het afvalbeleid. Inclusief een vergelijking van het kostenniveau met andere, met Midden-Groningen vergelijkbare gemeenten. 4. Service/tevredenheid inwoners. De tevredenheid van de inwoners over de dienstverlening en het afvalbeleid in de gemeente. Inclusief een peiling onder de inwoners van het draagvlak voor mogelijke maatregelen waarmee de kostendekkendheid kan worden verbeterd.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

7/40

3 REALISATIE VAN DE MAATREGELEN Dit hoofdstuk evalueert de realisatie van de maatregelen in de afgelopen periode.

3.1

Pijler 1: Basis inzamelstructuur Deze pijler betreft het harmoniseren van de basisstrategie van de inzameling. Kort samengevat: Omdat de maatregelen binnen deze pijler de wettelijke noodzakelijke harmonisatie betreft zijn deze allen per 1 januari 2020 ingevoerd, op het ophogen van de wijkcontainers voor glas tot het landelijk gemiddelde na. PIJLER 1: Basisstructuur scenario 1 (diftar in alle voormalig gemeenten en maximale scheiding traditionele fracties)

Maatregelen Diftar op volume frequentie Restafval 1x per 2 weken Verpakkingsafval (in plastic zakken) 1x per 2 weken GFT in hele gemeente (ook hoogbouw) 1x per 2 weken GFT in de zomer wekelijks Keukenemmertje voor GFT op aanvraag Wijkcontainers voor glas, papier en verpakkingsafval ophogen tot het landelijk gemiddelde Oud papier waar mogelijk inzamelen door verenigingen,

Uitgevoerd in periode 1-1-2020 1-1-2020 1-1-2020 1-1-2020 1-1-2020 1-1-2020

       

1-1-2020

Door het toepassen van deze maatregelen is de basisstrategie (inzamelstructuur en acceptatiebeleid) voor de inzameling over de hele gemeente geharmoniseerd. Onderstaand figuur laat een samenvatting zien van de huidige dienstverlening voor de inwoners van gemeente Midden-Groningen.

In het vervolg van deze paragraaf een korte toelichting op enkele bijzonderheden van de invoering van de maatregelen. Invoering diftar en de eerste effecten De invoering van diftar is soepel verlopen, ook omdat dit al werd toegepast in de voormalige gemeenten Hoogezand-Sappemeer en Menterwolde. Alleen voor voormalig gemeente Slochteren is dit een verandering geweest, gezien hier voorheen nog geen diftar werd toegepast. De invoering heeft organisatorisch niet veel om handen gehad. De chips in de containers waren al aanwezig, maar werden nog niet als zodanig gebruikt. Doordat de chips al aanwezig waren konden per 1-1-2020 ook deze containers worden meegenomen in het

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

8/40

administratieve systeem, waarmee automatisch diftar ook voor de voormalige gemeente Slochteren kon worden toegepast. De invoering lijkt vooral na het uitsturen van de eerste rekeningen effect te hebben gehad op het aanbiedgedrag van het restafval en het scheiden van grondstofstromen door de huishoudens van voormalig gemeente Slochteren. Na het uitsturen van de eerste rekeningen werden in deze routes per inzameling aanzienlijk minder minicontainers aangeboden. Het is hierom aannemelijk dat huishoudens na daadwerkelijk te hebben ervaren dat er betaald moest worden per aanbieding, hun aanbiedgedrag hebben aangepast. In hoofdstuk 4 worden de milieuprestaties nader onderzocht. Daar is duidelijk sprake van een vermindering van de hoeveelheid restafval, en toename van de gescheiden stromen. Aandachtspunten met betrekking tot de toepassing van diftar In de basisstructuur zoals benoemd in het beleidsplan is gekozen voor diftar op basis van volume en frequentie. In de praktijk wordt voornamelijk ingezameld met 240 liter minicontainers. Enkele aansluitingen hebben nog een 140 liter container, waarvoor ze een lager tarief betalen. Het is echter niet mogelijk voor aansluitingen om van een 240 liter container naar een 140 liter container over te stappen. Er worden enkel nog 240 liter containers uitgegeven.

Hierdoor hebben huishoudens niet de keuzevrijheid om minder te gaan betalen door het aanbieden van een kleiner volume per keer. Een volgend aandachtspunt is de vervuiling van GFT verzamelcontainers. Vooral bij hoogbouw waar op sommige plekken de GFT verzamelcontainer naast de verzamelcontainer voor restafval staat, worden restafval zakken aangetroffen in het GFT. Het is aannemelijk dat dit een aantrekkelijke ontwijkroute is voor huishoudens om van het restafval af te komen zonder er voor te hoeven betalen. Een pasjessysteem ook voor de GFT containers zou hiervoor een oplossing kunnen zijn, maar dient nader te worden onderzocht. Inzamelservice op GFT en verpakkingsafval is verhoogd Voor delen van de gemeente is de service voor GFT en verpakkingsafval (PMD) verhoogd. Waar nog geen GFT of verpakkingsafval aan huis werd ingezameld, wordt dit per 1 januari 2020 wel gedaan (waar mogelijk), en de frequentie voor inzameling verpakkingsafval is verhoogd van 1x per 4 weken naar 1x per 2 weken. De indruk van betrokkenen is dat het verhogen van de service op deze twee stromen tot nu toe goed bij lijkt te dragen aan het verminderen van het restafval en het verhogen van het aanbod herbruikbare grondstoffen. Vooral de invoering van inzameling van GFT aan huis in voormalig gemeente Hoogezand-Sappemeer (inclusief hoogbouw) draagt hier goed aan bij.

Er wordt meer GFT apart ingezameld en er is te zien (uit de sorteeranalyses) dat er minder

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

9/40

GFT in het restafval zit. Zie voor een verdere weergave en duiding van milieuprestaties paragraaf 4.2. De invoering van deze maatregel is zowel als service naar de inwoners als voor de uitvoering gewenst geweest. Per inzamelroute worden, door veranderend aanbiedgedrag van de huishoudens, steeds meer grondstoffen ingezameld waardoor de inzamelvoertuigen sneller gevuld zijn en frequenter inzamelen voor de uitvoering goed passend is geweest. Wekelijkse inzameling GFT in de zomer Ook is de wekelijkse inzameling voor GFT in de zomer (tussen 1 april en 1 november) gestart. De indruk van betrokkenen is dat inwoners er graag gebruik van maken, de containers worden ook aangeboden wanneer er maar een bodempje GFT-afval in zit. Er is daarom wel twijfel of deze dienstverlening kosten efficiënt is. Keukenemmertje Inwoners konden per 1 januari 2020 een gratis keukenemmertje ophalen bij de gemeente. Deze service is goed ontvangen. Er zijn naar schatting 2.000 - 4.000 emmertjes opgehaald, met name door inwoners van hoogbouw. Wijkcontainers ophogen tot landelijk gemiddelde In het beleidsplan “Van afval naar grondstof 2019-2030” refereert men naar een benchmark waaruit blijkt dat om te voldoen aan het landelijk gemiddelde in Midden-Groningen nog 36 verzamelcontainers voor PMD, 11 voor glas en 9 voor papier moeten worden geplaatst. Deze maatregel is niet uitgevoerd.

Momenteel zijn er 63 containers voor glas, 31 voor textiel, en 53 voor papier. Op dit moment zijn in alle kernen van de gemeente wijkcontainers voor deze stromen beschikbaar. De gemeente heeft ervoor gekozen om geen wijkcontainers te plaatsen voor verpakkingsafval omdat deze stroom via de huis-aan-huis route wordt ingezameld. In de Benchmark HHA 2020, waarin het huishoudelijk afvalbeheer van gemeente Midden-Groningen is vergeleken met gemeenten uit dezelfde stedelijkheidsklasse (Klasse C), komt naar voren dat de containerdichtheid prima is. 442 Huishoudens delen een container voor glas, het gemiddelde in Klasse C voor glas is 599 huishoudens per container. Er zijn 898 huishoudens per textielcontainer, het gemiddelde in Klasse C is 1540. Gemeente Midden-Groningen heeft hiermee dus een hogere dekkingsgraad. Voor papier geldt wel dat de uitvoering merkt dat de bestaande containers snel vol zijn. Voor de inzameling van glas en textiel komt uit de inwonerenquête naar voren dat respectievelijk 34% en 28% van de inwoners ontevreden zijn over de afvaldienstverlening op deze stromen, ten dele omdat men een container dichter bij huis mist. Aanvullend onderzoek kan uitwijzen of en in welke gebieden toch aanvullende wijkcontainers gewenst zijn.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

10/40

Oud papier inzameling door verenigingen In voormalig gemeente Hoogezand-Sappemeer wordt papier ingezameld met minicontainers door de eigen inzameldienst, omdat er niet voldoende capaciteit bij de verenigingen is. In de voormalige gemeenten Slochteren en Menterwolde is de inzameling door verenigingen gecontinueerd. Zij maken gebruik van een inzamelvoertuig van een externe partij. De regie op de uitvoering ligt wel bij de gemeente en dit verloopt goed. Vanwege kosten efficiëntie voor de inzamelaar worden in de voormalige gemeente Slochteren nu minicontainers gebruikt in plaats van losse collies (dozen). Ook in voormalig gemeente Menterwolde worden in mei/juni 2022 minicontainers uitgerold, maar wordt voorlopig nog ingezameld in dozen. De inzameling blijft plaatsvinden met de vrijwilligers van de verenigingen. De inzet van verenigingen heeft een maatschappelijke meerwaarde en ze hebben voldoende capaciteit om de inzameling te waarborgen. De inzamelfrequentie is vanwege de inzet van verenigingen over de gemeente niet geharmoniseerd. De inzamelfrequentie is in voormalig Slochteren 1 x per 6 weken, in voormalig Hoogezand-Sappemeer 1 x per 4 weken, en in voormalig gemeente Menterwolde 1 x per maand.

3.2

Pijler 2: Aanvullende maatregelen harmonisatie De maatregelen zoals benoemd in pijler 2 zijn allen per 1-1-2020 ingevoerd. De inzameling van glas, blik en kleine elektrische apparaten met de recyclewagen in voormalig Hoogezand-Sappemeer en voormalig Menterwolde is gestopt, zo ook de inzameling van KCA huis aan huis met de chemokar in voormalig Menterwolde. Over de gehele gemeente wordt nu textiel huis- aan huis in-gezameld, en is het mogelijk om oude medicijnen en naalden in te leveren bij de apotheken. PIJLER 2: Aanvullende maatregelen harmonisatie

Maatregelen Recyclewagen stoppen Chemokar stoppen Textielinzameling uitrollen Inzameling oude medicijnen en naalden

Uitgevoerd in periode 1-1-2020 1-1-2020 1-1-2020 1-1-2020

   

Aandachtspunt uitrol textielinzameling Hoewel de textielinzameling over de gehele gemeente is uitgerold, blijkt uit de inwonerenquête dat inwoners daar nog niet genoeg van op de hoogte zijn, maar ook dat de inzameling volgens een aantal inwoners in de praktijk niet gebeurt.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

11/40

3.3

Pijler 3: Participatie, communicatie, educatie en handhaving De maatregelen uit Pijler 3 zijn belangrijke flankerende maatregelen geweest. Er is in de gemeente vooral veel ingezet op de afvalcoaches. Zij hebben een belangrijke rol in de communicatie richting, en met de inwoners. Daarnaast is er een communicatieplan opgezet waarvan bijna alle acties en speerpunten zijn afgerond. Vanwege de coronamaatregelen en door enkele ambtelijke wisselingen zijn de participatieprojecten wat anders verlopen, en zijn de scholenprojecten nog niet uitgevoerd. PIJLER 3: Participatie, communicatie, educatie, handhaving

Maatregelen Afvalcoaches (eenmalig gedurende 2 jaar € 75k) Communicatie (eenmalig gedurende 2 jaar € 110k) Scholenprojecten Participatieprojecten (eenmalig gedurende 2 jaar € 62k) Handhaving Communicatieproject 100 – 100 - 100 Zwerfvuilopruimacties

Uitgevoerd in periode 2020-2022



2019-2022

 o o   

2020

Hieronder volgt een toelichting op de maatregelen. Communicatie (uitvoering communicatieplan) De gemeente heeft zich in het afvalbeleid voorgenomen om inwoners te betrekken bij het beleid en door middel van communicatie inzet te informeren over komende veranderingen. Daarvoor is in 2019 een communicatieplan opgesteld. Het plan heeft als doelstelling om inwoners kennis te geven over de aankomende veranderingen (voornamelijk Pijler 1 en Pijler 2) en over het belang van afvalscheiding, zo ook het creëren van draagvlak en betrokkenheid. De stappen en speerpunten van het plan zijn opgedeeld in 3 fases: de voorbereiding (2019), invoering (eerste helft 2020), en na de invoering (tweede helft 2020). Voorbeelden van communicatiemiddelen die zijn ingezet zijn de gebruikelijke media kanalen (website/lokale kranten/papieren afvalwijzer/sociale media) maar men heeft ook folders uitgedeeld op de markt en er zijn communicatieboodschappen geplaatst op containers en bij verzamel- en wijkcontainers. Omdat er in de gemeente mensen uit zo’n 62 verschillende culturen wonen, heeft men naast tekstuele boodschappen ook gebruik gemaakt van pictogrammen. Het communicatieplan is bijna geheel uitgevoerd, met uitzondering van enkele elementen, waarvan enkele (nog) niet van toepassing bleken, en enkele nog moeten worden uitgevoerd.

Bijvoorbeeld campagnes over kwaliteit grondstofstromen, of een overkoepelende VANG campagne, deze zijn (nog) niet uitgevoerd. Dat er op sommige punten van het plan is afgeweken of uitgelopen, is onder andere te wijten aan de coronamaatregelen en ambtelijke wisselingen/ vertrek binnen de organisatie, of dat nader onderzoek gewenst bleek. Afvalcoaches Er zijn in de gemeente twee afvalcoaches aangesteld voor een periode van 2 jaar, ingaande per 1 mei 2020. Deze afvalcoaches werken aan de hand van de kaders van het afvalbeleid en de actiepunten en speerpunten als leidraad. Ze hebben een grote rol gespeeld in de

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

12/40

communicatie richting de inwoners en het creëren van draagvlak en betrokkenheid door onder andere: • Hun fysieke aanwezigheid in de wijk en directe contact met inwoners (circa 40% van hun tijd). Zo gaan ze dagelijks en wekelijks de wijken in (op de fiets of met een daarvoor beschikbaar gestelde auto) om bewoners aan te spreken over bijvoorbeeld correct gebruik van de containers, of vragen te beantwoorden. Ook bij de invoering van nieuwe maatregelen hebben zij een begeleidende rol, momenteel bijvoorbeeld bij het uitzetten van PMD haken. De afvalcoaches dragen een speciale jas waarop hun functie als afvalcoach zichtbaar is en ze worden inmiddels ook als zodanig herkend. Verder direct contact verloopt ook telefonisch, via Fixi meldingen of via mail. Het contact met de inwoners verloopt goed. • Kartrekker te zijn op grotere projecten zoals het project 100-100-100. Voor 100 dagen gingen meer dan 100 huishoudens aan de slag om 100% afvalvrij te leven. Dit project is een handig middel gebleken om met inwoners over het afvalbeleid in gesprek te gaan. In dit traject hebben de afvalcoaches diverse activiteiten georganiseerd, zoals een verspillingsvrije week met onder andere een kookworkshop. De inwoners maakten ook gebruik van een online platform voor het delen van tips en tools. Na deze 100 dagen was de wens van de betrokkenen om deze onderlinge interactie voort te zetten.

Uiteindelijk is hierdoor een inwonerspanel van circa 25 inwoners ontstaan die vierwekelijks samenkomen. Dit inwonerspanel fungeert nu als belangrijk klankbord voor het afvalbeleid van de gemeente. • Voorlichting te geven over het afvalbeleid (of specifieke thema’s) op zorgcentra, bij inburgeringscursussen en bij woningbouwverenigingen. De afvalcoaches zijn de afgelopen twee jaar een belangrijke schakel geweest tussen het beleid en de inwoners. Omdat er veel veranderingen hebben plaatsgevonden is de inzet van afvalcoaches een waardevolle zet geweest. Landelijk gezien leert de ervaring dat de inzet van afvalcoaches een sterk communicatiemiddel is door het directe contact met de inwoners en het kunnen signaleren van problemen. Ook in Midden-Groningen lijken de afvalcoaches met hun bevlogen aanpak een positieve bijdrage te leveren aan de betrokkenheid van de inwoners. Het contact met de inwoners verloopt goed en er is een betrokken inwonerpanel ontstaan. Hieronder een aantal aandachtspunten om de inzet van de afvalcoaches waardevol te houden: • De afvalcoaches zijn belangrijke ogen en oren van de straat voor het ambtelijk team van afvalbeleid en communicatie. Naast het vele directe contact met de inwoners, is de terugkoppeling naar het team erg belangrijk voor de onderlinge kennisontwikkeling. • De huidige inzet is ruim (52 uur per week).

Vanwege de vele veranderingen tijdens de harmonisatie is deze intensieve inzet van de afvalcoaches gewenst geweest. Het huidige takenpakket lijkt nog niet afgerond voor de afvalcoaches: er zijn nog veel onderwerpen waar communicatief nog extra aandacht aan gegeven kan worden en de

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

13/40

scholenprojecten moeten nog worden uitgevoerd. Het lijkt daarom wenselijk om de inzet van de coaches voor de komende periode voort te zetten. • Voor structurele inzet van de afvalcoaches op de langere termijn zou het zwaartepunt van de taken kunnen worden verschoven en zullen nieuwe doelen moeten worden opgesteld. Taken kunnen bijvoorbeeld worden uitgebreid en meer ingebed in het huidige team communicatie van de gemeente, waardoor er ook aanspraak kan worden gedaan op andere budgetten. 100-100-100 project Zoals hierboven beschreven is het 100-100-100 project succesvol uitgevoerd. Niet alleen hebben 100 huishoudens daadwerkelijk ervaren hoe het is om voor een langere periode afvalvrij te leven, inwoners zijn ook geactiveerd om hierover met elkaar in gesprek te gaan. Het is voor de gemeente een opening geworden om het gesprek aan te gaan met de inwoners. Participatieprojecten Er zijn in de afgelopen periode minder participatieprojecten (zoals met dorps-en wijkverenigingen) daadwerkelijk uitgevoerd dan initieel het plan was. Een voorbeeld van een participatie in het afvalbeleid is het plaatsen van PMD haken waaraan inwoners de PMD zakken kunnen hangen voor de inzameling. Tijdens een wijkbijeenkomst is de wens voor deze haken naar voren gekomen en de gemeente heeft daarop aansluitend PMD haken beschikbaar gesteld.

Inwoners kunnen zich nu aanmelden als belangstellende, waarna de gemeente deze haken op een geschikte plaats hangt. Daarnaast krijgt participatie vorm door bijvoorbeeld de inwonerspanel die uit het 100-100100 traject is voortgekomen. In de afgelopen periode is bijvoorbeeld de textielinzameling besproken met het bewonerspanel. In samenwerking met Reshare is de gemeente in gesprek met de inwoners gegaan over het verbeteren van de inzameling van textiel. Zwerfvuilopruimacties Binnen het programma zwerfafval hebben verschillende activiteiten plaatsgevonden om de gemeente schoner te laten worden. Bijvoorbeeld de Landelijke Opschoondag, en speciale opruimacties geïnitieerd vanuit individuele inwoners of wijk- en dorpsorganisaties. Er is veel betrokkenheid en enthousiasme bij de inwoners. Er zijn in totaal meer dan 300 vrijwilligers betrokken geweest bij de activiteiten. Jaarlijks wordt door Monitoring Minimaal inzicht gegeven in hoe de gemeente ervoor staat. Hieruit blijkt dat sinds de start van de zwerfvuilopruimacties er een positieve verbetering te zien is.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

14/40

3.4

Pijler 4: Overige maatregelen PIJLER 4: Overige maatregelen

Maatregelen Quickscan Afval loont Aanpak bijplaatsing Luierverwerking Voorbereiding nieuw afvalbrengpunt Verruiming openingstijden afvalbrengpunt Nascheiden grof restafval Optimalisatie oud papier

Uitgevoerd in periode o o o o   

Quick scan Afval loont In de door de raad getekende afvalvisie is de wens geuit om een beloningssysteem in te voeren met als eerste stap het uitvoeren van een quick scan om kosten en effecten inzichtelijk te maken. Het principe van Afval Loont is dat de inwoners een vergoeding ontvangen als zij bepaalde typen waardevolle afvalstromen gescheiden inleveren, bijvoorbeeld in een daarvoor ingerichte ‘afvalwinkel’. Als deze grondstoffen van goede kwaliteit zijn, ontvangt men een bedrag per kilo. Hiermee wordt goed gedrag direct beloond en dit spoort mensen aan om grondstoffen van het restafval te scheiden. Momenteel zijn er geen plannen bekend om door te gaan met het invoeren van dit beloningssysteem. Gemeenten waar dit concept vanuit een landelijke organisatie werd toegepast zijn er inmiddels mee gestopt. Aanpak bijplaatsingen Voor een gerichte aanpak tegen bijplaatsingen zijn inmiddels stappen gezet. In samenwerking met gedragswetenschappers is een pilot opgezet om bijplaatsingen in de gemeente gericht aan te pakken. Voor deze pilot wordt in 2022 een milieuparkje in Hoogezand ingericht met onder andere een sensor en gaat men informaties verzamelen en monitoren middels een speciaal daarvoor ingerichte dashboard.

Met deze gegevens krijgt de gemeente meer inzicht in wat er precies gebeurt, wat het probleem is, wat de onderliggende oorzaken kunnen zijn en wat de gedragseffecten zijn van het aanpassen van de inrichting. Luierverwerking Momenteel is er nog geen voorziening voor luierverwerking gerealiseerd in de regio van Midden-Groningen waardoor aparte luierverwerking nog niet mogelijk is. Wel zijn er vergevorderde plannen voor een fabriek voor luierrecycling in het noorden van Nederland. Als er mogelijkheden voor luierrecycling in de regio zijn, wil gemeente Midden-Groningen de gescheiden inzameling van luiers en recycling ervan nader verkennen. Nascheiden grof restafval Anders dan de plannen in het afvalbeleidsplan wordt het grof restafval niet nagescheiden, hiervoor bleken de kosten te hoog. Voorbereiding nieuw afvalbrengpunt Ter voorbereiding van een nieuw afvalbrengpunt hebben er verkennende gesprekken plaats gevonden, bijvoorbeeld met Sweco. Omdat in het gebied waar een mogelijke geschikte locatie is (de noordzijde van Hoogezand) momenteel verdere gebiedsontwikkeling gaande is

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

15/40

kan enige verdere voorbereiding pas worden voortgezet wanneer ook deze plannen concreter zijn geworden. Verruiming openingstijden afvalbrengpunten De openingstijden voor het afvalbrengpunt in Hoogezand zijn verruimd. Het brengpunt is nu gesloten op dinsdag maar is daarentegen op de andere doordeweekse dagen elke middag geopend. Momenteel is het brengpunt niet elke zaterdagochtend geopend, maar is het gebleven bij elke oneven zaterdagochtend. (Deze maatregel is genomen om de drukte te verminderen op het afvalbrengpunt en de opstoppingen/versperringen in de omgeving). Onder de inwoners is er nog wel ontevredenheid over de openingstijden, blijkt uit de enquête. Tarief afvalbrengpunten Het type vervoermiddel wordt nu als grondslag genomen, in plaats van het aantal m3, voor het tarief dat wordt gevraagd. Aandachtspunt is dat dit systeem de daadwerkelijke kosten mogelijk niet gaat dekken. Bovendien speelt het vraagstuk of deze manier van tarifering rechtvaardig is. Een weegbrug op alle brengpunten zou gewenst kunnen zijn.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

16/40

woner

ng

In dit hoofdstuk worden de gerealiseerde milieuprestaties per afval- en grondstofstroom geevalueerd. Er is gebruik gemaakt van inzamelgegevens van de gemeente voor de hoofdstromen, en van sorteeranalyses van het restafval. Nota bene: Het jaar 2020 geeft enigszins een afwijkend beeld als gevolg van Coronapandemie. Door het vele thuiswerken was men meer aan huis gebonden en was het landelijk beeld dat het totaal aan huishoudelijk afval was gegroeid. Zowel meer gescheiden grondstoffen als ook meer restafval.

4.1

Daling huishoudelijk restafval, nog veel grondstoffen in het restafval Sinds het nieuwe afvalbeleid is het huishoudelijk restafval gedaald en de mate van grondstoffenscheiding gestegen. De maatregelen voor de evaluatie zijn voornamelijk per 1-1-2020 ingevoerd. Er is in dat jaar een trendbreuk te zien: het restafval is afgenomen met circa 50 kg per inwoner per jaar ten opzichte van 2019. Huishoudelijk RESTafval (kg/inw.) Trend is dalend

400 300

225

220

171

200

200 167

148

100 20

0 2018

Midden-Groningen

2019

2020

2021

Gem. NL

Gem.SHK4

BP SHK4

markering: n nagesorteerd PMD, n fijn restafval (residu) en n grof restafval

Reductie van restafval is het doel. Nu wordt in Midden-Groningen 36 kg grof en 131 kg fijn restafval per inwoner ingezameld. De trend is dalend. Het restafval wordt verder niet nagescheiden met machines. Prestatie en ambitie

Restafval huidig

Kijkend naar de doelstelling van 75% grondstoffenMidden-Groningen

stelling bijna gehaald. Het gestelde doel van 100 kg per inwoner in 2020 is nog niet gehaald. Hiervoor is nog een weg te gaan.

VANG

trend

2020 -> 2025

167



100 → 30

kg rest per inwoner

kg rest per inwoner

73%



75% → 90%

afvalscheiding

afvalscheiding

2021

300 Kg restafval per inwoner

scheiding, dan heeft de gemeente met 73% haar doel-

200

100

0 2017 '18

Restafval huidig en trend bij gelijkblijvend beleid

2020 -> 2025

100 → 30 kg rest per inwoner

75% → 90% afvalscheiding

Grondstofscheiding huidig en trend 100%

VANG

VANG 90%

300 Kg restafval per inwoner

oningen

4 GEREALISEERDE MILIEUPRESTATIES

(2025)

VANG 75%

75%

(2020)

200

VANG 100kg (2020)

100

50%

VANG 30kg (2025)

0 2017 '18 '19 '20 '21 '22 '23

25% 2017 '18 '19 '20 '21 '22 '23

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

17/40

Samenstelling restafval: nog veel herbruikbare grondstoffen in het restafval Op basis van sorteeranalyses wordt regelmatig de samenstelling van het huishoudelijk restafval onderzocht. Op basis van deze metingen blijkt dat in het (fijn) restafval nog 78% (gewicht)

Midden-Groningen Van totaal 136 kg restafval (excl. grof) per inwoner is 106 kg grondstoffen (78%)

Samenstelling huishoudelijk fijn restafval Gebaseerd op 136 kg fijn restafval per inwoner en sorteeranalyse.

in principe herbruikbare grondstoffen aanwezig zijn. In 2020 kon (op basis van de sorteeranalyse) van de 136 kg restafval (exclusief grof) per inwoner circa 106 kg worden aangemerkt als

Rest

34,5 kg GFT 7,2 kg OPK 3,7 kg Glas 11,0 kg Textiel 10,7 kg PMD 0,3 kg KCA 10,7 kg Luiers 28,3 kg overig hergebruik

GFT

OPK Glas Textiel PMD Luiers

herbruikbare grondstof. Circa 68 kg (50%) van het huis-

Max. reductie (in theorie) Van 136 -> 30 kg/inw.

houdelijk restafval betreft grond-

exclusief grof restafval

Grondstof

78% Herbruikbare grondstoffen in het restafval

stoffen waarvoor de gemeente aan huis of in de wijk verschillende inzamelvoorzieningen beschikbaar heeft gesteld (OPK, GFT, glas, textiel, PMD). Daarnaast bestaat een aanzienlijk deel van het restafval uit luierafval, waarvoor de mogelijkheden voor aparte inzameling en verwerking worden verkend. De categorie ‘overige grondstoffen’ betreft onder meer metaal, elektrische en elektronische apparaten, hout, steen/puin, tapijt/matten, leer/rubber en KCA. Ook voor de meeste van deze grondstoffen zijn voorzieningen beschikbaar om gescheiden in te zamelen. Voornamelijk op de Recyclepleinen. In totaal is in 2020 circa 30 kg per inwoner daadwerkelijk niet anders te sorteren (fijn) restafval geweest. Dit biedt perspectief richting de doelstelling van 30 kg restafval per inwoner per jaar in 2025. Ook de huidige hoeveelheid grof restafval (36 kg/inw.) zou daarbij ook gereduceerd moeten worden door preventie en meer scheiding van herbruikbare grondstoffen. Door de betere scheiding is de samenstelling van het restafval de afgelopen jaren wel veranderd. In de volgende paragrafen kijken we per grondstofstroom naar de inzamelresultaten.

4.2

GFT De belangrijkste maatregelen voor hogere inzameling van GFT zijn geweest: de inzameling aan huis in voormalig Hoogezand-Sappemeer, het uitdelen van keukenemmertjes, gerichte communicatiecampagnes en de afvalcoach. De wekelijkse zomerinzameling heeft vooral gediend als een extra service voor de inwoner.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

18/40

Prestatie Er is duidelijk een stijging te zien

GFT

84%

voor het gescheiden inzamelen van

Trend is stijgend

Grondstofscheiding 231

250

GFT sinds de invoering van de

176

maatregelen. Er is veel GFT uit het

175 133

150

71

restafval verdwenen en in plaats

90

75

50

daarvan gescheiden ingezameld. In 2019 werd er nog 75 kg GFT per in-

-50

woner per jaar ingezameld, in 2020

-150

} nog in restafval

was dit 176 kg per inwoner per jaar. Momenteel wordt 84% van het aanwezige GFT bij huishoudens gescheiden ingezameld. Een belangrijke maatregel lijkt de inzameling aan huis in voormalig Hoogezand-Sappemeer per 2020 te zijn geweest. Uit de sorteeranalyses blijkt dat specifiek bij deze huishoudens (laagbouw Hoogezand) het aandeel GFT in het restafval gedaald is van 41% in 2019 naar 26% in 2020. Andere mogelijke verklaringen zijn de invoering van diftar in het gebiedsdeel van voormalig gemeente Slochteren en de start van de zomerinzameling. Over de gehele gemeente gezien is het aandeel GFT in het restafval gedaald van bijna 34% tot circa 25% in 2020. Omdat dit toch nog over circa 34 kg per inwoner gaat, blijft het GFT wel een belangrijk aandachtspunt voor de gemeente om te komen tot 100 kg en zelfs 30 kg restafval per inwoner per jaar.

4.3

Oud papier en Karton In de gemeente is het beleid met betrekking tot het oud papier voornamelijk gericht geweest op het in stand kunnen houden van de inzameling met verenigingen, en het opnieuw afstemmen van de inzameling in voormalig gemeente Slochteren. Uiteindelijk wordt sinds 2020 het oud papier in voormalige gemeente Slochteren minder frequent ingezameld. Prestatie Oud Papier Trend is stabiel 75

25

57

56

58

59

89%

De scheiding van het oud papier is in

Grondstofscheiding 91

de afgelopen jaren stabiel gebleven en

60 49

enigszins verbeterd. Het scheidingspercentage van 89% is een goed resultaat als men vergelijkt met het gemiddelde van Nederlandse gemeenten en

-25

ook met gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse. Het verlagen van de inzamelfrequentie in voormalig ge-

meente Slochteren heeft nog niet tot minder ingezameld oud papier geleid. Door de al goede prestaties van gescheiden inzameling zit er nog circa 7 kg oud papier in het restafval. Het blijkt in de praktijk lastig om de laatste kilo’s papier uit het restafval te krijgen.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

19/40

4.4

PMD De inzameling van PMD is aangescherpt door ook in te zamelen in voormalig gemeente Slochteren. In Hoogezand-Sappemeer is de inzamelfrequentie verhoogd. Prestatie

PMD

Vanaf 2020 is de inzamelresponse van PMD verbeterd. Er wordt nu 28

73% Trend is stijgend

70

kg per inwoner ingezameld, ten op-

45

zichte van 18 kg per inwoner in

20

2019. Een stijging van 10 kg. Hier-

-5

mee presteert de gemeente ten op-

-30

Grondstofscheiding 51

18

16

28

28

19,0

27,2

zichte van vergelijkbare gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse gemiddeld. Er zit nog circa 10 kg per inwoner per jaar in het restafval. ‘Best case practices’ gemeenten laten zien dat het mogelijk is om ook die kilo’s apart in te zamelen.

4.5

Glas Het scheiden van glas is samen met papier

Glas

85% Trend is stabiel

50

Grondstofscheiding

het meest ‘natuurlijk’ voor huishoudens omdat dit al lange tijd gebruikelijk is. De

36 30 19

scheiding ligt landelijk gezien op een hoog niveau en dat geldt ook voor Midden-Gro-

17

21

20

21

23

10

ningen. De gemeente heeft dan ook verder geen extra inzet ondernomen op het schei-

-10

den en inzamelen van glas. Prestatie De hoeveelheid gescheiden ingezameld glas is gestegen. Met het scheidingspercentage van 85% presteert de gemeente iets onder het landelijk gemiddelde van 86%. De landelijke doelstelling ligt op 90%.

4.6

Textiel Voor de textiel inzameling is een maandelijkse inzameling aan huis uitgerold. Daarnaast brengen inwoners het afgedankte textiel naar bovengrondse containers in de wijk. Prestatie De hoeveelheid ingezameld textiel is de afgelopen jaren gelijk gebleven en komt overeen met het landelijk gemiddelde. Het nieuwe afvalbeleid heeft niet geleid tot meer textielinzameling. Dit terwijl er wel meer textiel is afgedankt tijdens de Coronapandemie. De hoeveelheid textiel in het restafval is aanzienlijk toegenomen en is ook hoog ten opzichte van het landelijk gemiddelde. De totale inzamelrespons is in de gemeente daardoor erg laag: maar 33% van het totale afgedankte textiel is apart ingezameld.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

20/40

Textiel Trend is stabiel

23 13

De textielinzameling is echter lande-

33% Grondstofscheiding

11 5,4

5,9

5,0

5,2

5

6

70 lijk een complex dossier; textielcon45 tainers zijn erg gevoelig voor vervui-

3

20

-7

-5

-17

-30

ling en de inzamelhoeveelheden worden niet alleen bepaald door het scheidingsgedrag van de inwoners, maar zijn ook afhankelijk van het acceptatiebeleid en de inzamel- en verwerkingscapaciteit van inzamelaars

en sorteerders. Toch wijkt het beeld in gemeente Midden-Groningen (stagnerende inzameling, veel textiel in restafval) wel wat af van het landelijk beeld. De textielinzameling blijft hiermee een aandachtspunt voor de gemeente.

4.7

Overige grondstofstromen De categorie overige grondstoffen bestaat onder andere uit grof tuinafval, oude apparaten, asbest en metaal. Op deze stromen biedt de gemeente een hoog serviceniveau. Er zijn drie locaties voor het brengen van grof huishoudelijk afval en de gemeente heeft voor bijvoorbeeld het tuinafval onder andere speciale takkenroutes ingericht. Ongeveer 83% van deze grondstofstromen wordt momenteel gescheiden ingezameld.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

21/40

5 KOSTENONTWIKKELING AFVALBEHEER In dit hoofdstuk wordt de financiële prestatie van het gemeentelijk afvalbeheer geëvalueerd. De financiële prestatie wordt zowel getoetst aan de financiële doelstelling van de gemeente (om de ambities van het afvalbeleid tegen zo laag mogelijke kosten te verwezenlijken) als ook aan landelijke prestaties van andere gemeenten aan de hand van beschikbare benchmarks. Voor deze analyse zijn de resultaten van 2020 en de begroting 2021 en 2022 gebruikt.

5.1

Tarieven afvalstoffenheffing Het gemiddelde tarief van de afvalstoffenheffing voor meerpersoonshuishoudens in de gemeente Midden-Groningen is van 2018 t/m 2021 met € 30,- gestegen (Coelo database heffing 2018 en 2021). Ontwikkeling afvalstoffenheffing voor meerpersoons huishoudens (bron Coelo database heffing) 2018 2019 2020 2021 Midden-Groningen € 228,00 € 241,00 € 260,00 € 258,00

Het tarief per huishouden is opgebouwd uit vastrecht en variabel tarief. Het tarief is ten opzichte van gemeenten in vergelijkbare stedelijkheidsklasse en diftar iets boven het gemiddelde.

350

300 250

M-G (SHK: 4)

200 150 100 50

0

Dink Eers Hilv Brum Twen Bees Oist Blad Wier Oirs Born Raal Zeve Deur Erme Nijk Berg Voor Hof Olst Aste Stap Alph Hard Ling Laar Olda Mont Hoek Stad Ede Sche Duiv Meie Some Alte Geme Heer Kamp West Loss Wijc Opst Woen Sint Krim Genn Midd Venr Simp Hald Heez Over Berg Veen Ensc Beek Voer Zutp Brun Nuen Apel Drim Woud West West Maas Olde Nede Loch Zalt Tiel Zuid Kerk Rucp Berg Geld Goud Roos Rens Deve Bure Cule Cran Ette Wadd

Gemiddelde heffing (€/huishouden)

400

M-G (SHK: 4)

SHK: 1-3

SHK: 4

SHK: 5

Ontwikkeling Vast/Variabel Het vast tarief is tussen 2019 en 2021 gestegen van € 150,- naar € 164,55. Het variabel tarief was in 2019 € 7,00 per aanbieding en in 2021 € 7,75 per aanbieding. Landelijk gezien wordt alles boven de € 10,00 als een hoog variabel tarief beschouwd, en alles onder de € 5,00 als een laag variabel tarief.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

22/40

5.2

Gebruik voorziening en onderdekking De gemeente gebruikt twee voorzieningen om naast de inkomsten uit heffing de kosten te financieren. Naast de harmonisatievoorziening die is opgesteld ten behoeve van de samenvoeging van de drie gemeenten voor een periode van 3 jaar vanaf 2017 maakt de gemeente ook gebruik van de egalisatievoorziening. Aandachtspunt is dat de egalisatievoorziening steeds sneller wordt uitgeput. In bijgaand staafdiagram wordt het verloop van de stand van de voorzieningen weergegeven. Een volgend aandachtspunt is dat de cijfers uit de meest recente begrotingen weergeven dat de totale inkomsten van de afvalstoffenheffing en de voorziening niet de totale kosten dekken. Er is jaarlijks een tekort van circa € 70,- tot € 100,- per huishouden wat dus met algemene middelen wordt gefinancierd. Opvallend is dat er vanaf 2021 een daling van inkomsten begroot is omdat er in 2020 te weinig inkomsten gerealiseerd waren doordat het restafval minder frequent werd aangeboden dan vooraf gedacht. Om de daadwerkelijke kosten te dekken is de afvalstoffenheffing dus eigenlijk te laag geweest. Een daling aan inkomsten is voorts begroot voor het volgende jaar, waardoor de onderdekking in stand is gehouden.

Als de gemeente rekening wil houden met de uitgeputte voorziening en meer kostendekkend wil zijn is er in ieder geval een verdere stijging van de afvalstoffenheffing (meer dan de reguliere indexering) benodigd. Of en in welke mate het vaste en/of het variabele deel van afvalstoffenheffing verhoogd wordt vergt een gedegen afweging. Een te hoog variabel tarief kan leiden tot ongewenst ontwijkgedrag. Het variabel tarief in de gemeente Midden-Groningen bevindt zich in vergelijking met andere ‘diftar gemeenten’ aan de lagere kant van de bandbreedte 1. Voor 240 liter containers zien we een bandbreedte van € 7 - € 15 per lediging (Midden Groningen € 7,75). Voor een 60

1

Op basis van een bescheiden steekproef onder gemeenten die in 2022 diftar op basis van volumefrequentie toepassen.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

23/40

liter zak (verzamelcontainer) € 0,80 - € 4,00 (Midden-Groningen € 1,95). De gehanteerde variabele tarieven in buurgemeenten (met volume-frequentie, Oldambt en Stadskanaal) zijn wel vergelijkbaar met Midden-Groningen. Zie bijlage 2 voor een nadere toelichting op prijsbepaling bij diftar. In de volgende paragrafen worden de kosten nader geanalyseerd.

5.3

Benchmark kosteneffectiviteit Kosteneffectiviteit toont de verhouding tussen de kosten van het afvalbeheer in relatie tot de prestatie. Om de kosteneffectiviteit te beoordelen zijn de kosten en prestaties van het afvalbeheer van de gemeente Midden Groningen vergeleken met de kosten en prestaties van andere gemeenten in de benchmark2. Deze benchmark heeft tot doel een objectief beeld te geven van de afvalbeheerprestaties van gemeenten, en op basis daarvan te leren. Ten behoeve van deze vergelijking zijn prestaties van de gemeente Midden-Groningen in de benchmark verwerkt.

Kosteneffectiviteit Afvalbeheer Peiljaar 2020

Bron: Benchmark Huishoudelijk Afval

2 Benchmark Huishoudelijk Afval (peiljaar 2020), Rijkwaterstaat.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

24/40

De grafiek toont de afvalbeheerprestaties (uitgedrukt in de hoeveelheid restafval per inwoner per jaar) en de integrale kosten voor het afvalbeheer van Midden-Groningen en gemeenten met vergelijkbare gebiedskenmerken (hoogbouw 20% tot 29%). In deze grafiek zijn de afvalbeheerkosten alle kosten die gemoeid zijn met de gemeentelijke zorgplicht, bestaande uit de inzamelkosten, overslag- en transportkosten, verwerkingskosten, en overige afvalkosten (waaronder beleidskosten, voorlichting, handhaving en perceptiekosten). Kwijtscheldingsbeleid, btw-compensatie en kosten voor zwerfafval en bedrijfsafval maken geen deel uit van deze kosten. Om die reden zijn deze afvalbeheerkosten lager dan de totale kosten uit de begroting van de afvalstoffenheffing. Voor de gemeente Midden-Groningen zijn de afvalbeheerkosten bepaald op € 250,- per huishouden. De gemiddelde afvalbeheerkosten (klasse C gemeenten in peiljaar 2020) bedragen € 220,- per huishouden. In de grafiek worden de gemeenten met een hoge kosteneffectiviteit links onderin weergegeven. Zij hebben de minste hoeveelheid restafval (kernprestatie Milieu) tegen de laagste afvalbeheerkosten (kernprestatie Kosten). De gemeenten met een lage kosteneffectiviteit rechts bovenin. Geconcludeerd wordt dat de kosteneffectiviteit van het afvalbeheer in de gemeente Midden-Groningen minder goed is ten opzichte van de benchmark.

Dit geldt des te meer in vergelijking met de (groene) andere gemeenten die diftar toepassen.

5.4

Analyse opbouw kosten Ten behoeve van de analyse van de financiële prestaties is een breakdown gemaakt van de begroting 2021 en 2022 en rekening 2020. Op basis van de breakdown zijn vervolgens de belangrijkste kosten gecategoriseerd, zie onderstaand overzicht. R'20

Versie 2.

Overzicht per kostenonderdeel Afvalstoffenheffing (indeling IPR Normag) Kosten Perceptiekosten (inning) Handhaving Communicatie Doorbelasting straatreiniging Doorbelasting concern Beleid, beheer en regie Uitvoeringskosten Inzamelmiddelen Verwerkingskosten (gesaldeerd) Kwijtscheldingen BTW-kosten Niet Huishoudelijk afval gerelateerd Overige uitgaven

Totaal € € € € € € € € € € €

B'21 Totaal

Per huish. 27.754

9.291.375 € 81.000 € € 92.051 € € 1.652.000 € 387.547 € 3.711.182 € 463.404 € 1.309.539 € 462.300 € 992.000 € 140.352 € €

334,78 2,92 3,32 59,52 13,96 133,72 16,70 47,18 16,66 35,74 5,06 -

€ € € € € € € € € € € €

B'22 Totaal

Per huish. 27.754

9.728.278 € 88.000 € € 212.000 € -68.079 € 1.827.000 € 161.866 € 3.954.401 € 436.859 € 1.488.962 € 306.988 € 1.128.000 € 192.281 € €

350,52 3,17 7,64 -2,45 65,83 5,83 142,48 15,74 53,65 11,06 40,64 6,93 -

€ € € € € € € € € € € €

Per huish. 27.754

9.913.787 € 81.000 € € 66.000 € 25.000 € 1.652.000 € 146.322 € 3.837.456 € 474.020 € 1.698.381 € 491.988 € 992.000 € 449.620 € €

357,20 2,92 2,38 0,90 59,52 5,27 138,27 17,08 61,19 17,73 35,74 16,20 -

De opbouw van de kosten is vervolgens vergeleken met een (beperkte) groep andere gemeenten. Hierin zijn verschillende punten opvallend. De uitvoeringskosten (€ 133,- R’20; € 142 B’21 per hh) zijn in gemeente Midden-Groningen aanzienlijk hoger dan de groep gemeenten in de vergelijking. Ten opzichte van deze andere gemeenten € 25,- tot € 75,- hoger per huishouden. Ook de doorbelasting concern is opvallend hoog. In Midden-Groningen wordt hier circa € 60,- voor begroot, in vergelijkbare gemeenten is dit bij benadering rond

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

25/40

de € 25,-. Onderstaande tabellen tonen voor de kostencategorieën binnen “inzamelen” en “doorbelastingen” hoe de kosten zich verhouden ten opzichte van vergelijkbare gemeenten. Verschillende posten komen hierin als erg hoog naar voren. Overzicht Inzamelen B'22

Versie 2.

Totaal Handhaving

€

Vergelijking Inzamelen Per hui s h. 27.754

laagste

hoogste

-

€ 1,27

€ 1,65

Communicatie

€

66.000 €

2,38 € 0,28

€ 5,32

Beleid, beheer en regie

€

146.322 €

5,27 € 0,43

€ 8,85

Uitvoeringskosten

€

3.837.456 €

138,27 € 62,37

€ 112,85

Inzamelmiddelen

€

474.020 €

17,08 € 5,75

€ 69,28

Contai ners

€

304.537 €

10,97 € 2,66

€ 20,87

Mi l i eus tra a t

€

169.483 €

6,11 € 3,09

€ 48,41

€

4.523.798 €

163,00 € 70,10

€ 197,95

Inzamelen

Overzicht Doorbelasting B'22

Vergelijking Doorbelasting Per hui s h. 27.754

Totaal

laagste

hoogste

Perceptiekosten (inning)

€

81.000

€

2,92 € 0,54

€ 4,88

Doorbelasting straatreiniging

€

25.000

€

0,90 € 2,90

€ 15,48

Kwijtscheldingen

€

491.988 €

17,73 € 13,30

€ 22,16

Doorbelasting concern

€

1.652.000 €

59,52 € 0,94

€ 27,88

Doorbelasting

€

2.249.988 €

81,07 € 17,68

€ 70,40

Versie 2.

Het is niet ondenkbaar dat er verschillende aspecten meespelen. Bijvoorbeeld een combinatie van een hoog serviceniveau, (te) hoge uitvoeringskosten, nog een grote hoeveelheid restafval (in de afgelopen jaren zijn er grote kostenstijgingen geweest in verwerkingslasten en verbrandingsbelasting), en wijze van doorrekenen van bijvoorbeeld concernzaken. Er is een verdere verdieping nodig om de oorzaken hiervan te kunnen achterhalen. Uit de benchmark Huishoudelijk Afval (NVRD, RWS, peiljaar 2020) blijkt dat de kosteneffectiviteit van de afzonderlijke werkprocessen restafval aan huis, gft, oud papier en karton, PMD en glas, gunstiger of gemiddeld scoren in de benchmark. In de benchmark toont de gemeente Midden-Groningen juist zeer hoge kosten (per huishouden) voor de ‘overige kosten’. Het verdiepingsonderzoek om meer grip te krijgen op de kosten (en over het geheel dus slechte kosteneffectiviteit) zou zich dus in ieder geval ook moeten richten op de overige kosten.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

26/40

6 SERVICE In dit hoofdstuk wordt de dienstverlening geëvalueerd inclusief de tevredenheid van de inwoners over de dienstverlening en het afvalbeleid in de gemeente. Er is hiertoe een schriftelijke enquête uitgevoerd. Hiermee is onderzoek gedaan naar het huidige afvalgedrag van de inwoners, hun beweegredenen daarvoor en de mate van tevredenheid over de dienstverlening in Midden-Groningen.

6.1

Niveau van service is aangescherpt en is hoog Met de inzameling wordt door de gemeente een dienst verleent aan de inwoners. De invulling van de dienstverlening bepaalt hoe makkelijk de inwoners hun afval, al dan niet gescheiden, kunnen aanbieden. De hoogte van de service wordt bepaald door de hoeveelheid fracties dat aan huis wordt ingezameld, de hoeveelheid inzamelmiddelen die de inwoners ter beschikking hebben, hoe vaak verschillende fracties worden ingezameld, et cetera. Hoe hoger de service, hoe meer de inwoner wordt ontzorgd in het ontdoen van afval en grondstoffen. In het afvalbeleid is ingezet om het serviceniveau op bepaalde vlakken te verhogen waar het nog niet volledige service bood. Zo is de inzameling van verpakkingsafval en GFT over de gehele gemeente uitgerold, en waar de inzameling al plaats vond is de inzamelfrequentie verhoogd. De totale dienstverlening is met deze veranderingen hoog. De gemeente biedt een groot scala aan mogelijkheden om afval al dan niet gescheiden aan te bieden.

De gemeente biedt daarnaast nog veel extra services die het de inwoner gemakkelijk maken. Zo kan grof tuinafval kosteloos op afspraak worden meegenomen in de takkenroute in het voor- en najaar en kan men jaarlijks per wijk een 30 kuub container aanvragen voor het gezamenlijk verzamelen van grof tuinafval.

6.2

Inwonerenquête De inwonerenquête geeft verdere diepgang aan de vraag in hoeverre het geboden serviceniveau aansluit bij de wensen en behoeften (en motivaties) van de inwoners. Inzichten uit de enquête geven belangrijke aanknopingspunten om de dienstverlening te kunnen beoordelen

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

27/40

en te kunnen verbeteren. Het integrale rapport met de uitkomsten van de enquête vindt u in de bijlage. Hieronder wordt een aantal van de conclusies kort samengevat: Tevredenheid Inwoners beoordelen de afval-dienstverlening in het algemeen met een rapportcijfer 7,5. Het meest tevreden zijn de inwoners over de inzameling van gft (8,5) en restafval (8,3). Het minst tevreden over de inzameling van grof afval (6,4) en glas (6,5). Over de dienstverlening van deze afvalsoorten geeft een derde van de inwoners een onvoldoende.

Uit de verdieping komt een aantal aandachtspunten naar voren. •

Het lijkt nog niet bij alle inwoners duidelijk te zijn of, en door wie het textiel aan huis wordt ingezameld;

•

Relatief veel inwoners zijn ontevreden over de huidige glasinzameling. Men wenst bijvoorbeeld inzameling aan huis of een verzamelcontainer dichter bij huis. Mogelijke verklaring is dat een deel van de inwoners vanuit de eerdere dienstverlening de huis-aan-huis inzameling gewend was. Vaak roept verandering in eerste instantie weerstand op. Mogelijk kan gewenning met verloop van tijd al wat doen aan de tevredenheid.

•

De inzamelfrequenties voor papier en karton zijn niet gelijk. Ook wordt in delen van de gemeente de inzameling nog gedaan met dozen. Verschillen in afvaldienstverlening binnen de gemeente kunnen weerstand oproepen;

•

Sommige huishoudens komen niet uit met één minicontainer voor papier en karton met de huidige lage inzamelfrequentie;

•

Uit de open antwoorden op diverse vragen wordt duidelijk dat inwoners graag een container voor verpakkingsmateriaal in gebruik zouden willen nemen of in ieder geval een betere verstrekking van zakken (ruimere openingstijden om deze op te halen). Ook is er behoefte is aan voorlichting over welke verpakkingen al dan niet gescheiden moeten worden.

Draagvlak voor verlagen inzamelfrequentie restafval Men zou graag twee wekelijkse restafval inzameling behouden. Wel lijkt 70% van de inwoners open te staan voor een minder frequente inzameling, bijvoorbeeld vierwekelijks. Om het draagvlak te vergroten kan de gemeente bijvoorbeeld grote gezinnen ontzorgen door

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

28/40

aparte inzameling voor luiers en incontinentiemateriaal en het ter beschikking stellen van een tweede container voor papier en karton. Verhogen afvalstoffenheffing Als de afvalstoffenheffing omhoog moet (met het oog op een betere kostendekkendheid) prefereert een groot deel van de inwoners het verhogen van het variabele tarief en het vaste deel van de heffing gelijk houden. Deze wijziging zou mogelijk ook leiden tot het beter scheiden van afval door inwoners. Hou daarbij wel rekening met de mogelijke onbedoelde en ongewenste effecten van een te hoog gekozen variabel tarief. Zie hiervoor ook paragraaf 7.1 en bijlage 2.

101313 Beleidsevaluatie afval gemeente Midden-Groningen – 19 augustus 2022 -

29/40

7 SAMENVATTENDE CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN In dit onderzoek is het afvalbeleid van Midden-Groningen geëvalueerd op uitvoering, stand van zaken en effectiviteit van het beleid. Er is getoetst op de mate van realisatie van de voorgenomen maatregelen, de gerealiseerde milieueffecten, de kosten van de uitvoering, en het serviceniveau naar de inwoners. In het kader van de bestuurlijke fusie van de gemeenten Hoogezand-Sappemeer, Menterwolde en Slochteren was het (nieuwe) afvalbeleidsplan 2019 – 2030 voornamelijk gericht op harmonisatie. Tevens heeft de gemeente stappen gezet richting de VANG-ambities: een scheidingspercentage van 75% in 2020 en 95% in 2025. De hoeveelheid restafval per inwoner zal daarbij worden gereduceerd tot maximaal 100 kg in 2020 en 30 kg in 2025.

7.1

Evaluatie Vastgestelde maatregelen zijn gerealiseerd Vrijwel alle door de raad vastgestelde maatregelen uit het plan zijn gerealiseerd in de afgelopen periode. Op een aantal punten is (gemotiveerd) afgeweken van het plan. Zo zijn er geen extra wijkcontainers geplaatst voor glas en papier, is er besloten om het grof restafval toch niet na te scheiden en hebben de scholenprojecten (nog) niet plaatsgevonden. Omdat er – ook ten behoeve van de harmonisatie - veel veranderingen hebben plaatsgevonden is de inzet van afvalcoaches een waardevolle zet geweest. De afvalcoaches lijken met hun bevlogen aanpak een positieve bijdrage te leveren aan de betrokkenheid van de inwoners. Het contact met de inwoners verloopt goed en er is bijvoorbeeld een betrokken inwonerpanel ontstaan. Het is wenselijk om de inzet van de coaches voort te zetten, eventueel tijdelijk in de huidige vorm om het takenpakket af te ronden. Voor structurele inzet van de afvalcoaches op de langere termijn kan het zwaartepunt van de taken verschoven worden en kunnen er nieuwe doelen worden opgesteld. Taken kunnen bijvoorbeeld worden uitgebreid en meer ingebed in het huidige team communicatie van de gemeente, waardoor er ook aanspraak kan worden gedaan op andere budgetten. Voor optimale onderlinge kennisontwikkeling is een goede terugkoppeling naar het ambtelijk team van afvalbeleid en communicatie van belang.