01 Jaarverslag 2021 Libau
Tekst van het document
LIBAU
COLOFON UITGAVE Libau, adviesorganisatie voor omgevingskwaliteit en cultureel erfgoed in Groningen en Drenthe TEKST EN INTERVIEWS Dorien Fröling Tim Willems-Kruize Herman Waterbolk Jan Arend Mulder REDACTIE Kees de Graaf (Studio Platz) Dorien Fröling Helga Reinds VORMGEVING Studio dubbele punt DRUK Zalsman Groningen Papier omslag en binnenwerk: Plano Superior New
FOTO’S EN TEKENINGEN Janna Bathoorn (omslag, p. 2, 3, 10, 12, 14, 22, 28, 38, 51) Jan Kuik, Monumentenwacht Groningen (p. 17) LYVR Architecten (p. 27) Architecten Henk Stadens en Joop Voorn (p. 30) Gemeente Hoogeveen (p. 31) Waterschap Noorderzijlvest (p. 37) Laos Landschapsarchitecten (p. 42) BDG Architecten (p. 43) Libau (overige beelden)
SEPTEMBER 2022
Libau heeft voor deze publicatie geprobeerd alle rechthebbenden van de foto’s te achterhalen. Mocht u desondanks foto’s waarvan u rechthebbende bent tegenkomen en u heeft geen toestemming gegeven voor de publicatie ervan, neemt u dan contact op met Libau.
3 - DUURZAAMHEID
32
UITGELICHT Provincie Groningen, Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit, Gemeenten in Groningen, Waterschap Noorderzijlvest, Verduurzaming erfgoedpanden, Gemeente Westerwolde
34
INTERVIEW Alex van Oost
38
UITGELICHT Gemeente Westerwolde, Gemeente Pekela, Provincie Groningen en Drenthe, Gemeente de Wolden, Gemeente Midden-Drenthe
42
4 - OVER LIBAU
46
BEMENSING COMMISSIES & SAMENSTELLING RVT 2021
52
18
ADVIESAANVRAGEN GRONINGEN & DRENTHE
53
UITGELICHT Gemeente Borger-Odoorn, Gemeente Eemsdelta
20
JAARREKENING 2021
54
INTERVIEW Sandra van Assen en José van Campen
22
WAARDERINGSGRONDSLAGEN 2021
56
UITGELICHT Gemeente Eemsdelta, Gemeente Emmen, Gemeente Groningen, Gemeente Noordenveld, Gemeente Oldambt, Gemeente Westerkwartier, Ruimtelijk economisch perspectief A7-N33, Gemeente Tynaarlo, Gemeente Hoogeveen
26
VOORWOORD Dorien Fröling
3
1 - KENNIS DELEN EN VERBINDEN
4
UITGELICHT Provincie Groningen, Digitale actualiteiten en Ontwikkelingen dag, Gemeente Aa en Hunze, Gemeente Assen, Digitale Erfgoedloketfair, Gemeente Midden-Groningen
6
INTERVIEW Francien van Soest en Marlijn Baarveld
10
UITGELICHT Gemeente Noordenveld, Brochure: ‘Ruimte voor karakteristiek’, Gemeente Stadskanaal, Gemeente Veendam, Gemeente Het Hogeland
14
2 - WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
JAARVERSLAG 2021
INHOUD
1
LIBAU
JAARVERSLAG 2021 - VOORWOORD 2
LIBAU
Wanneer we naar de inrichting van onze omgeving kijken, staan we in het Noorden
De samenleving ontwikkelt zich en stelt steeds nieuwe eisen. Dit heeft ook van
voor een aantal stevige vraagstukken. Denk aan de energietransitie, de nog
Libau aanpassingen gevraagd. Wij hebben ons met een aantal tussenstappen
allesbehalve opgeloste aardbevingsproblematiek, de landelijke stikstofdiscussie, de
ontwikkeld van een gemeentelijke schoonheidscommissie naar een organisatie voor
bouwopgave, en het feit dat ook hier boeren vechten voor hun bestaansrecht. Dit alles
omgevingskwaliteit. Onze professionals delen hun kennis en informeren waar nodig,
heeft zijn weerslag op onze regio. In al deze dossiers proberen we als Libau mee te
of het nu vanuit de steunpunten, het erfgoedloket of vanuit advieswerk is. Hiervan ziet
denken, om samen met u invulling te geven aan de kwaliteit van onze leefomgeving.
u in dit jaarverslag vele voorbeelden voorbijkomen. Om te blijven bouwen aan onze mooie regio hebben wij op de laatste pagina het Libau logo als bouwplaat toegevoegd
Door de vele opgaven neemt op het gebied van ruimtelijke kwaliteit en erfgoedbeheer
met daarnaast de uitnodiging voor een kop koffie en een goed gesprek op het Pakhuis.
de druk op de ruimte steeds meer toe. De keuzes die hierin gemaakt moeten worden
Samen met u streven we ernaar om een mooie en leefbare regio aan onze kinderen
gaan ons allemaal aan, want omgevingskwaliteit raakt iedereen, dus neemt de
na te laten, zodat ook zij de toekomst met vertrouwen tegemoet kunnen blijven zien.
behoefte aan een open dialoog tussen professionals en samenleving toe, terwijl we
3
tegelijkertijd moeten constateren dat het aantal taken voor gemeenten complexer en eerder meer dan minder wordt. Hier kan en wil Libau het verschil maken door te sparren en mee te denken. Op de achtergrond speelt de nieuwe Omgevingswet, die al jaren in aantocht is. Inmiddels heeft de Eerste Kamer als beoogde nieuwe ingangsdatum, 1 januari 2023 goedgekeurd, zij het opnieuw onder voorbehoud. Zoals bekend gaat de nieuwe Omgevingswet niet langer uit van een ‘nee tenzij’, maar van het ‘ja mits’ principe. Libau is daarop goed voorbereid. De commissieleden van de nieuwe adviescommissies voor omgevingskwaliteit van Groningen en Drenthe (de AVO’s) zijn hierover uitgebreid geïnformeerd. Bovendien hebben we daarnaast een digitaliseringslag gemaakt met Portaal Libau, waardoor we sneller kunnen schakelen
JAARVERSLAG 2021 - VOORWOORD
VOORWOORD
Dorien Fröling, Directeur Libau
en voorbereid zijn op het digitaliseringssysteem voor de omgevingswet (DSO). We zijn daarnaast volop in gesprek met gemeentes en andere partners.
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN 4
KENNIS DELEN EN VERBINDEN Gemeenten hebben de afgelopen decennia steeds meer taken en bevoegdheden gekregen. Bovendien is onze samenleving complexer geworden en staan we voor een aantal forse maatschappelijke uitdagingen die vragen om een integrale aanpak. Mede door de vaak beperkte capaciteit bij gemeenten en waterschappen op het vlak van omgevingskwaliteit is het heel belangrijk om kennis te delen en verbinden. Met de juiste kennis op het goede moment, kan efficiënt en slim worden gewerkt aan een aantrekkelijke en duurzame leefomgeving. Zo organiseren wij voor gemeenten provinciale Adviescommissies voor Omgevingskwaliteit. Ook ondersteunen we gemeenten, waterschappen en (groepen) inwoners in Groningen en Drenthe via het huisadviseurschap, steunpunten of het Erfgoedloket.
SAMEN PLANNEN MAKEN
in die bij Libau aanwezig is zoals bijvoorbeeld over
Ruimtemakersbijeenkomsten vanuit STeRK. Tot slot
archeologie. Deze huisadviseurs komen vaak al jaren
ontwikkelen steunpunten zelf ook kennis die vervolgens
In onze praktijk komen we veel initiatiefnemers tegen
bij gemeenten over de vloer en zijn daarmee echt
weer breed wordt gedeeld en als input kan worden
die voor de eerste keer in hun leven een huis bouwen
een ‘verlengstuk’ van de lokale overheid. Samen met
gebruikt door gemeenten en waterschappen bij het
of een visie maken voor hun centrum of dorp. Met
ambtenaren en andere partijen werken ze nauw samen
maken van toekomstig beleid. De publicatie ‘Ruimte
deze, maar ook met professionele initiatiefnemers,
aan alle vraagstukken die met ruimte te maken hebben.
voor hout!’ van STeRK is hiervan een voorbeeld.
denken we met onze kennis en ervaring graag mee
Een voorbeeld van een dergelijke mooie samenwerking
om kwaliteitsvolle plannen te maken. Wij geloven in
is de archeologische advisering rondom een vindplaats
de kracht van samenwerking. Kwaliteit ontstaat niet
in de nieuwbouwwijk Kloosterveen in Assen – meer
van ‘bovenaf’ of van ‘onderop’ maar juist ‘middendoor’
daarover in het vervolg van dit hoofdstuk.
in dialoog met professionals en ervaringsdeskundigen. Een voorbeeld hiervan is het ontwerpadvies dat
ERFGOEDLOKET AARDBEVINGSGEBIED Speciaal voor eigenaren en bewoners van monumenten
STEUNPUNTEN
en karakteristieke panden in het aardbevingsgebied is
hun bouwplannen nog beter te maken in het kader
In heel Nederland worden gemeenten, waterschappen
uitgevoerd door Libau. Naast eigenaren wordt het loket
van het vooroverleg. Andere voorbeelden zijn de
en omgevingsdiensten ondersteund door zogenaamde
inmiddels ook veelvuldig bezocht door gemeenten
onze adviseurs geven aan initiatiefnemers om
het Erfgoedloket in het leven geroepen. Het loket wordt
maatwerkmethode en de Ruimte-voor-Ruimte-
steunpunten. Drenthe heeft een eigen Erfgoed
en andere instanties met vragen over de versterking
regeling waarbij onze adviseurs letterlijk aan de
Steunpunt. De provincie Groningen heeft sinds jaar
van panden met een erfgoedstatus. Het Erfgoedloket
keukentafel bij agrariërs aanschuiven om te schetsen
en dag het Steunpunt Cultureel Erfgoed bij Libau
heeft een belangrijke verbindende rol: het zet de
aan hun toekomstplannen. Ook op gebiedsniveau
ondergebracht. Naast bovengenoemde steunpunten
kennis binnen Libau en ons netwerk in om vragen
draagt Libau bij met kennis. Een goed voorbeeld
zag voor de provincie Groningen in 2021 het Steunpunt
te beantwoorden en zonodig partijen te verbinden.
van een gebiedsontwikkeling is de studie van het
Ruimtelijke Kwaliteit (verder STeRK) het levenslicht –
Daarnaast organiseert het loket ook evenementen om
centrumplan van Ter Apel. Hieraan leverden eigenaren,
in eerste instantie als pilot. Overheidsmedewerkers
bestaande en nieuw opgedane kennis te delen. Zo
ondernemers, bewoners, de gemeente en onze
hebben soms behoefte aan specifieke expertise of
werd afgelopen jaar de eerste digitale ‘Erfgoedloketfair’
adviseurs gezamenlijk (en digitaal!) een bijdrage.
georganiseerd, omdat vanwege de Coronapandemie geen live bijeenkomst kon plaatvinden. Het voordeel
HUISADVISEURSCHAP
van de steunpunten en worden kosteloos weer op
van deze digitale bijeenkomst was dat ook collega’s
weg geholpen. De steunpunten vervullen daarnaast
en bewoners uit Drenthe en zelfs Limburg makkelijk
Voor veel gemeenten in Groningen en Drenthe is
een belangrijke platformfunctie. Zij organiseren
konden aansluiten. Het programma bevatte allerlei
Libau huisadviseur op het vlak van cultureel erfgoed
onder andere netwerkbijeenkomsten. Een geslaagd
interessante zaken op het gebied van behouden en
en omgevingskwaliteit. Sommige gemeenten sluiten
voorbeeld was de netwerkbijeenkomst Actualiteiten
verduurzamen van erfgoed. Met kennissessies, een
hiervoor contracten met ons af op basis van advies-
& Ontwikkelingen rondom het thema religieus
bioscoop met educatieve filmpjes.
uren. Andere gemeenten huren heel specifiek kennis
erfgoed. Een ander mooi voorbeeld betreft de
5
LIBAU
advies ten aanzien van ontwikkeling en uitvoering van beleid. Zij kunnen dan contact opnemen met een
JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
1
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN 6
UITGELICHT PROVINCIE GRONINGEN: Steunpunt Cultureel Erfgoed
Het Steunpunt Cultureel Erfgoed geeft sinds haar ontstaan advies rondom monumentenzorg. Inmiddels is het steunpunt actief op het veel bredere gebied van cultureel erfgoed. Cultureel erfgoed bepaalt mede de beleving van de culturele identiteit, leefbaarheid en omgevingskwaliteit. Mede daarom is erfgoed steeds vaker onderdeel van een gebiedsgerichte aanpak. Vanuit die gedachte hebben wij ons ook in 2021 weer ingezet voor het ontwikkelen en delen van kennis op het gebied van erfgoed en ruimte in de provincie Groningen. Zo is samen met het Energieloket Groningen de website ‘Groene Menukaart’ voor heel Groningen ontwikkeld. Iedere gemeente kan hierop via een eigen pagina haar bewoners informeren. Daarnaast hebben wij verschillende bijeenkomsten georganiseerd, onder meer over de Omgevingswet en over archeologie. Vermeldenswaard is ook de publicatie ‘Ruimte voor karakteristiek!’, uitgegeven met het Erfgoedloket Groningen (een samenwerking van provincie en Nationaal Coördinator Groningen, uitgevoerd door Libau).
De Actualiteiten en Ontwikkelingen dag (A&O) is al jarenlang een begrip in de landelijke erfgoedwereld, als plek voor ontmoeting en kennisuitwisseling. In 2020 was er geen A&O. Corona gooide roet in het eten. Een jaar later, op 3 juni 2021, kon de bijeenkomst gelukkig wel weer doorgaan – echter wel in digitale vorm. Georganiseerd door het Steunpunt Cultureel Erfgoed Groningen zag in juni een lutje A&O online het licht. Gespreksonderwerpen waren ‘Erfgoed als leefomgevingskwaliteit’ en ‘Karakteristieke panden’:
7
thema’s die ook buiten Groningen spelen. Door de digitale opzet van de dag konden ook de zustersteunpunten aansluiten. Zo waren zelfs deelnemers uit Limburg van de partij. In november vond weer een fysieke A&O plaats, in samenwerking met de steunpunten uit Fryslân en Drenthe, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en de Erfgoed Academie. Onderwerp was ditmaal ‘Duurzaam gebruik van religieus erfgoed’. Door de bredere setting konden de ambtenaren uit de noordelijke provincies kennisnemen van een verscheidenheid aan inzichten. Zij wisselden daarnaast actief ervaringen en tips & tricks uit in de deelsessies ‘Participatie’ en ‘Innovatieve (kerk)verduurzaming’.
JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
DIGITALE ACTUALITEITEN EN ONTWIKKELINGEN DAG
GEMEENTE AA EN HUNZE:
De vliegende kiep ofwel de vervangend gemeenteambtenaar
Deze is vaak verrast dat het pand (deels) behouden kan blijven, maar ook met nieuwbouw kan worden uitgebreid. Een mooi voorbeeld betrof de boerderij aan de Hoofdstraat in Schoonloo. De eigenaar wilde
De ‘vliegende keep’ van Libau ondersteunt diverse
hier twee karakteristieke schuren slopen en één grote
gemeenten in Groningen en Drenthe bij grote ingrepen
schuur in eigentijdse vorm en materialen terugbouwen.
in rijks- of provinciale monumenten. Het kan daarbij ook
De vliegende kiep adviseerde dat de losstaande schuur
om sloop/nieuwbouw gaan. Gemeenten vragen dan
gesloopt kon worden. De andere schuur kon weliswaar
om vast te stellen of het betreffende pand inderdaad zo
herbouwd worden, maar dan met een aantal van de bestaande karakteristieken daarin verwerkt, zoals de
keep beoordeelt de bouwkundige staat maar doet ook
contouren, het grondvlak en een aantal specifieke
aanbevelingen voor de eventuele nieuwbouw. Vaak
detailleringen.
vindt er overleg met de eigenaar plaats op de locatie.
LIBAU
slecht is dat afbraak gerechtvaardigd is. De vliegende
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
DIGITALE ERFGOEDLOKETFAIR
8
Op 3 juni mochten wij ruim 400 gasten begroeten op onze digitale fair. We maakten zo van de Corona-nood een deugd: niet alleen bezoekers uit de provincie Groningen waren welkom, maar ook van buiten. Er deden zelfs mensen uit het buitenland mee! Dit geeft aan hoe groot de interesse is in erfgoed en vooral in het
GEMEENTE ASSEN:
Archeologische vindplaats Kloosterveen De gemeente Assen maakt al jaren gebruik van
Het gaat om een voor Drenthe uniek prehistorisch kampement van rendierjagers van de zogenaamde Ahrensburgcultuur (11.000-9.500 voor Christus). Door de gezamenlijke inspanning van gemeente, Libau en
de diensten van Libau. In 2021 was onze adviseur
een lokale amateurarcheoloog is deze vindplaats nu
archeologie betrokken bij een bijzonder project ten
bewaard en beschermd. Ook wordt de geschiedenis
westen van Assen. Hier is de woonwijk Kloosterveen
straks met het heden verbonden: op korte termijn
volop in ontwikkeling. Bij wijze van landschappelijke
wordt hier een archeologische speelplek ingericht voor
afronding van de wijk laat de gemeente een
kinderen uit Kloosterveen en omliggende wijken. Het
waterbergingszone aanleggen. In het ontwerp van
verhaal over de rendierjagers dient hierbij als inspiratie
de zone heeft een archeologische vindplaats een prominente plek gekregen als ‘speeleiland’.
en wordt zo levend gehouden.
behouden er verduurzamen daarvan. De kennissessies van de digitale fair waren onderverdeeld in 3 thema’s: ‘Behoud’, ‘Verduurzaam’ en ‘Geniet’ en werden uitstekend bezocht. Ook de informatie-uitwisseling over ‘Financieringen en subsidies’ trok veel bekijks. Wij hebben daarom besloten het platform van de digitale Erfgoedloketfair beschikbaar te houden. Op www.erfgoedloketfair.nl zijn de verschillende kennissessies van 2021 terug te kijken. Ook de bioscoop met films en de bibliotheek met interessante publicaties rondom het verduurzamen, behouden én genieten van het erfgoed zijn hier blijvend toegankelijk.
JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
9
GEMEENTE MIDDENGRONINGEN: Integrale erfontwikkeling
Ons Team Ruimtelijke Kwaliteit ondersteunde de
toekomstbestendige leefomgeving ontstaat.
initiatiefnemer en de gemeente bij het opstellen
Het uiteindelijke voorkeursmodel speelt in op de
van een integraal erfontwikkelingsperspectief. Het
bestaande omgevingskwaliteiten en groene waarden
nieuwbouwprogramma bestaat uit een woning,
en bouwt zo dicht mogelijk terug op de plek van de
overdekte rijbak, paardenstallen, paddocks en weiden.
bestaande bebouwing. De woning en schuur staan met
Siddeburen kampt met complexe aardbevingsschade.
In het ontwerp is nadrukkelijk rekening gehouden met
dezelfde nokrichting in elkaars verlengde en zijn qua
Gevolg is onder meer dat de voorgevel van de als
de karakteristieken van de omgeving. Verschillende
materiaal en kleurgebruik op elkaar afgestemd.
‘karakteristiek’ aangemerkte boerderij in de stutten
modellen zijn onderzocht om het programma zo
De kapvorm van de paardenbak en stallen refereert
staat. Helaas is de sloop van het pand onvermijdelijk.
te organiseren dat voor de bewoners een prettige
daarbij aan de oude tweekapschuur.
LIBAU
De bebouwing op het erf aan de Kooilaan in
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
INTERVIEW
10
FRANCIEN VAN SOEST EN MARLIJN BAARVELD
THEMA KENNIS DELEN EN VERBINDEN
De provincie Groningen en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed spelen een belangrijke rol in de ruimtelijke inrichting van Groningen en het debat daarover. Francien van Soest en Marlijn Baarveld geven aan hoe zij tegen het ontwikkelen en delen van kennis aankijken. Het is een belangrijk middel om partijen te verbinden en samen de ruimtelijke kwaliteit verder te brengen. Francien van Soest en Marlijn Baarveld kijken beide vanuit hun eigen adviesrol naar de ruimte in Groningen. Van Soest is Provinciaal Adviseur Ruimtelijke Kwaliteit en atelierleider en houdt zich vanuit het gelijknamige provinciale atelier bezig met uiteenlopende vraagstukken en projecten, van groot en meer strategisch tot klein. Daar kunnen ook projecten bij zitten waarvan de provincie zelf opdrachtgever is. Baarveld is Adviseur erfgoed en ruimte voor de regio noordoost van de RCE. Ook zij begeeft zich op allerlei schaalniveaus, van de advisering rondom Rijksmonumenten tot en met de beleidsdoorwerking van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) op regionaal niveau, met een specifieke focus op erfgoed. Tijdens het gesprek zal blijken dat kennisdeling en samenwerking in hun beider praktijken een centrale rol vervult.
Van Soest geeft aan dat er een schat aan kennis
positie voorin het proces te bemachtigen. De provincie
en informatie aanwezig is: ‘De kunst is om dat te
is qua organisatie gekanteld: we werken integraler,
gebruiken. Je hoeft niet alles zelf te weten maar wel
met “multiteams” die de verbinding van onderwerpen
wat er beschikbaar is en waar je moet zoeken. Daarom
stimuleren. In ons eigen Atelier Ruimtelijke Kwaliteit
is het delen van kennis zo belangrijk; je verrijkt elkaar.
en Landschap, brengen we eveneens mensen bij
Het helpt om je eigen vraagstuk scherp in beeld te
elkaar in werksessies. Het vraagstuk wordt daardoor
krijgen. Vervolgens kom je samen verder.’
iets van ons gezamenlijk, juist door het gezamenlijk
Het belang van deze verbredende ‘blikverruiming’
te verkennen. We bouwen met elkaar het verhaal
kan Baarveld onderschrijven: ‘Er is inderdaad al
op en van daaruit kun je verder werken; het is de
zoveel materiaal; kaarten, data, gebiedsbiografieën.
gezamenlijke basis van waaruit je keuzes maakt.’
Dat moeten we laten landen in het proces; op het goede moment en op het goede schaalniveau. Door
Extern is Van Soest bijvoorbeeld enthousiast over
vervolgens alle disciplines bij elkaar te zetten, kom je
het netwerk Ruimtemakers dat in 2019 vanuit het
tot nieuwe oplossingen met betere kwaliteit. Zaken
provinciale Programma Erfgoed, Ruimtelijke Kwaliteit
waar je zelf niet aan gedacht had. Daarbij speelt mee
en Landschap is opgestart. ‘Daar ontmoeten wij
dat de huidige opgaven zo complex zijn dat we ook niet
mensen vanuit Rijk, waterschappen en gemeenten
meer alles zelf kunnen weten.’
die ook met ruimtelijke kwaliteit bezig zijn.’ Naast het verkennen van de actuele opgaven zouden dergelijke
Voorin proces
netwerken ook een rol mogen krijgen in het begeleiden
In hun eigen werk spelen verbinden en
van projecten, zo geeft Baarveld aan: ‘Werksessies
kennisdeling zeker een prominente rol. Baarveld
werken heel goed maar ik merk dat wanneer projecten
noemt als voorbeeld de werksessies rondom de
tot uitvoering komen, al snel de sectorale werkwijze
Omgevingsagenda Noord: ‘We halen dan mensen bij
weer de overhand krijgt. Het zou goed zijn wanneer
elkaar en wisselen ideeën uit, de begrippen krijgen we
de groep die bij het begin adviseert ook tijdens de rit
scherp. En uiteraard werken er bij de adviesaanvragen
blijft reflecteren.’
JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
SAMEN DE OPGAVE VERKENNEN EN REALISEREN
11
aan de RCE verschillende disciplines samen.’ Het zijn werkvormen die ook in het Groninger provinciehuis (en daarbuiten) worden toegepast, aldus van Soest: ‘Intern werken we zo, en we proberen daarbij steeds meer een LIBAU
JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN 12
LIBAU
bijvoorbeeld dat we in de verbouwing van Nederland
Van Soest noemt de ontwerpstudie ‘Sponsland’ als
Kijkend naar de eerste resultaten van de pilot
niet vanaf nul beginnen; neem het bestaande
goed voorbeeld van een dergelijke aanpak. Van Soest
van het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit zijn beide
volwaardig mee in nieuwe ontwikkelingen. Het zou fijn
sluit hierbij aan: ‘Een goede verbeelding helpt enorm,
adviseurs positief gestemd. Van Soest signaleert dat
zijn wanneer onze partners dat verhaal ook overnemen
zeker ook voor mensen die er niet dagelijks mee bezig
met name gemeenten behoefte hebben aan extra
en uitdragen.’
zijn. Dergelijke studies hoeven niet per se bedreigend
Kansen in beeld
over vandaag of over keuzes die wat verder weg in
beoordeelt zij als nuttig: ‘Er worden goede thema’s
Beide adviseurs benadrukken de inzet van ontwerpers
de tijd liggen. Dat comfort moet er wel in zitten.’ In
besproken. Een vraag is wel: gaan we het netwerk
en hun verbeeldende kracht in dit werkveld. Op de
dat verband maakt zij zich wel zorgen over het tempo
verder verbreden? We zijn nu met name met de
vraag of hiermee ook tegenstellingen tussen partijen
waarin momenteel de discussies over woningbouw en
gemeentelijke en waterschaps collega’s begonnen. Dat
worden overwonnen, geeft Baarveld aan dat het er
verstedelijking worden gevoerd:
zijn de gelijkgestemden die met vergelijkbare opgaven
vooral om gaat mogelijkheden in beeld te brengen:
‘Voor dat soort opgaven zou je wensen dat er genoeg
bezig zijn.’ Baarveld vindt dat ‘clubgevoel’ belangrijk,
‘Je houdt in dit land met schaarse ruimte altijd
tijd is om de goede stappen te kunnen zetten. Wanneer
zeker in een eerste fase: ‘Het is prettig om te ervaren
tegenstellingen en er moeten altijd keuzes worden
keuzes enorm worden versneld bestaat het gevaar
dat meer mensen worstelen met deze complexe
gemaakt. Maar met de inzet van het ruimtelijk ontwerp
dat bepaalde zaken worden overgeslagen. Slaat men
ondersteuning: ‘Zij hebben veel op hun bordje liggen.’ De bijeenkomsten van het netwerk Ruimtemakers
te zijn. Daarbij is het gekozen tijdspad wel: gaat het
vraagstukken. Zij kunnen de ambassadeurs van het
wordt wel aangetoond waar de kansen liggen en welke
bijvoorbeeld de noodzaak van klimaatadaptief bouwen
steunpunt worden.’ Het steunpunt biedt daarbij ook de
nieuwe verbindingen en programmatische combinaties
over om maar zo veel mogelijk tempo te kunnen
mogelijkheid om de samenwerking met partners in de
mogelijk zijn. Niet elke gebiedsinrichting hoeft per se
maken? Daar moeten we met elkaar heel scherp
regio te verstevigen: ‘Niemand kan alles doen en overal
pijn te doen. Bijkomend voordeel is dat we uit de puur
op blijven.’
bij zijn. Afstemming kan dan helpen: wie kan wat doen
technische benadering stappen en op een andere
en hoe neem je elkaars belang mee? Ons verhaal is
manier de toekomst meer voorspelbaar maken.’
JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
Veel op bord
13
“EEN GOEDE VERBEELDING HELPT ENORM, ZEKER OOK VOOR MENSEN DIE ER NIET DAGELIJKS MEE BEZIG ZIJN” LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
14
UITGELICHT GEMEENTE NOORDENVELD: Herinrichting vrijetijdsboulevard
De gemeente Noordenveld vroeg ons Team Ruimtelijke Kwaliteit mee te denken bij de herinrichting van de Vrijetijdsboulevard in Roden. Dit gebied ligt direct ten noorden van het centrum en biedt ruimte aan een aantal grootwinkelbedrijven op het gebied van vrijetijdseconomie. Er is veel ‘verharding’ in de openbare ruimte van het gebied. Daarmee is de boulevard niet echt een visitekaartje voor bedrijven die het buitenleven in de natuur propageren – om het zacht uit te drukken. Een andere aanleiding om werk te maken van de herinrichting is de geplande woningbouw in het gebied. Dit vraagt om een openbare ruimte met meer verblijfskwaliteit en groen. De belanghebbenden in het gebied werken samen aan een nieuw ontwerp, onder leiding van een landschapsarchitect. Doel is te komen tot een gebiedsinrichting die klimaatadaptief is, bijdraagt aan de biodiversiteit en tegelijkertijd de sfeer van vrijetijdseconomie uitstraalt. Libau ondersteunt in dit proces de gemeente bij het bewaken van het ruimtelijk beleid. zijn hier blijvend toegankelijk.
Het is een prachtig woord maar wat verstaan we precies onder ‘karakteristiek’? Er zijn veel karakteristieke gebouwen aangewezen en bij de eigenaren ervan leven vele vragen. Daarom besloot het Erfgoedloket samen met het Steunpunt Cultureel Erfgoed ‘Ruimte voor karakteristiek!’ te maken. De brochure geeft informatie over wat de status ‘karakteristiek’ inhoudt. Daarnaast worden voorbeelden gegeven wat er allemaal met karakteristieke gebouwen mogelijk is, onder meer op het gebied van verduurzaming, verbouw of uitbreiding. Ook is er aandacht voor karakteristieke boerderijen, zowel als agrarisch bedrijf als voor de woonfunctie. Conclusie: er kan vaak meer dan de eigenaren denken! De brochure is samengesteld in samenwerking met een klankbordgroep om op die manier kennis, tips en voorbeelden te delen. Hierin hadden onder meer verschillende gemeenten zitting alsmede de Vereniging Groninger Monument Eigenaren (VGME). De brochure is gemaakt vanuit het Steunpunt Cultureel Erfgoed en het Erfgoedloket Groningen maar wordt ook gebruikt door eigenaren van karakteristieke panden in Drenthe.
JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
BROCHURE ‘RUIMTE VOOR KARAKTERISTIEK!’
15
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
16
GEMEENTE STADSKANAAL: Spreekuur Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit
Eén van de instrumenten van het Steunpunt Ruimtelijke kwaliteit is het ‘spreekuur beleidsontwikkeling’: een korte consultatie om samen verder te komen in proces en inhoud. Een gemeente of Waterschap heeft bijvoorbeeld de vraag: ‘hoe ga ik om met ruimtelijke kwaliteit?’. Met de zogenaamde beleidslemniscaat bepalen we samen hoe de vraag past in het beleidsvormingsproces. De beleidslemniscaat is bij meerdere overheden bekend maar is door Libau speciaal aangepast voor beleid rondom ruimtelijke kwaliteit. De werkwijze van het steunpunt geeft inzicht in de stappen die elkaar logisch opvolgen, en verheldert welke beleidsinstrumenten passen bij het strategische, tactische of juist het uitvoerende niveau. De werkwijze past bij uiteenlopende vraagstukken. Zo heeft de gemeente Stadskanaal bijvoorbeeld een goede ruimtelijke structuurvisie liggen die ze wil wijzigen om te voldoen aan de eisen van de Omgevingswet. Een ander voorbeeld is het Waterschap Noorderzijlvest dat nadenkt over de kustverdediging op lange termijn. Hoe krijgt ruimtelijke kwaliteit hierin een plek? Het spreekuur biedt uitkomst.
lonkend perspectief voor de wijk, en formuleerden vijf tips voor opgaven als deze. In de eerste plaats: werk
GEMEENTE HET HOGELAND: Pastorie in Uithuizen
vanuit de schaal van het dorp of de stad. Koppel hier
Aan de Hoofdstraat-West in Uithuizen staat een
relevante thema’s aan, zoals duurzame verstedelijking.
bijzonder kerkelijk complex. De pastorie hiervan
Vervolgens: betrek de bewoners en maak ze mede-
voldeed niet aan de aardbevingsgerelateerde
eigenaar. Koester (en versterk waar mogelijk) de groen-
veiligheidsnormen en door een aantal partijen is
en waterstructuren, en in het verlengde daarvan: maak
daarom een versterkingsplan opgesteld. Koos Poelma,
slimme koppelingen bij de wijkvernieuwing. Koppel de
vicevoorzitter van het parochiebestuur, vond het
ingrepen in de openbare ruimte bijvoorbeeld aan de
een leerzaam proces: ‘Als bestuurder ben ik slechts
vervanging van het riool. Tenslotte: de aanpak van de
een voorbijganger en zie ik het als mijn taak om het
woningen kan op diverse manieren plaatsvinden. Een
complex duurzaam en veilig in stand te houden voor
tweede leven met behoud van jonge erfgoedwaarden
de toekomst. Waar je normaal gesproken als eigenaar
vormt daarbij een kans.
in the lead bent, was deelname aan het ontwikkelen van een versterkingsplan toch een heel andere ervaring. Je komt ergens in terecht, een rijdende trein waarbij veel partijen medezeggenschap hebben.’ Het versterkingsplan is in verschillende stadia van vooroverleg naar definitief ontwerp in de gemeentelijke Monumentencommissie besproken. Poelma vond dat
GEMEENTE VEENDAM:
waardevol: ‘Het gesprek over de opgave in relatie tot
Ruimtemakersbijeenkomst Veendam Noord
de erfgoedwaarden wordt op een respectvolle manier gevoerd. Ik ervoer dat we een basis delen; we hebben een gezamenlijk belang; het doorgeven van dit erfgoed
In maart 2021 organiseerden we de eerste
richting de toekomst.’
Ruimtemakersbijeenkomst. De Ruimtemakers-
JAARVERSLAG 2021 - 1 KENNIS DELEN EN VERBINDEN
De Ruimtemakers gingen samen op zoek naar een
17
bijeenkomsten zijn bedoeld voor kennisdeling en worden georganiseerd door het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit dat mogelijk is gemaakt door de provincie Groningen en Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. De Overleg met betrokkenen, derde van rechts dhr. Poelma
LIBAU
gemeente Veendam had de primeur en legde als casus de vernieuwing van de wijk Veendam-Noord voor.
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
18
WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT Het bereiken en in stand houden van een goede omgevingskwaliteit is de hoofddoelstelling van de Omgevingswet. Iedereen die ingrepen pleegt in de fysieke leefomgeving is verplicht bij te dragen aan dit doel. Maar wat is een goede omgevingskwaliteit eigenlijk? Omgevingskwaliteit is breder dan ruimtelijke kwaliteit dat gaat over ‘belevingswaarde’, ‘gebruikswaarde’ en ‘toekomstwaarde’ en later is het begrip ‘herkomstwaarde’ aan ruimtelijke kwaliteit toegevoegd. Omgevingskwaliteit gaat over veel meer: het gaat over bodem, water, lucht, planten, dieren, geschiedenis, verhalen en rituelen, menselijk gebruik, schoonheid enzovoorts. Kortom, omgevingskwaliteit gaat over ‘alles’ en maakt dat mensen, planten en dieren ergens in balans met de planeet prettig kunnen leven. Hoe draagt Libau hieraan bij?
KANSEN OMGEVINGSWET
en stedenbouw, ingezet om geschikte locaties voor bedrijvigheid te verkennen en de hoofdopzet van
actief. Deze Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en
Naast het begrip omgevingskwaliteit wil de wetgever
mogelijke, nieuwe bedrijventerreinen te bepalen.
Cultuurhistorie kreeg per 1 januari 2022 een nieuwe
door de Omgevingswet meer ruimte geven aan
Het project ‘Wonen met een Plus’ in de gemeente
naam: Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit
initiatieven vanuit de samenleving. Dit vraagt om een
Eemsdelta is een mooi voorbeeld van de manier
Drentse gemeenten. De integrale inzet werd hier
commissie voor welstand- en monumentenadvisering
andere houding (ja, mits in plaats van nee, tenzij) maar
waarop we vanuit archeologische waarden de
nog verder vergroot; de disciplines archeologie en
óók om een andere manier van werken door Libau.
gemeente hebben geholpen om gerichte keuzes
duurzaamheid zijn op afroep beschikbaar.
Een manier van werken die de omgeving centraal
te maken. Door scherpe kaders te stellen voor
Ook vanuit de commissies zetten we vol in op het
stelt, integraal is én waarbij we met initiatiefnemers
het archeologische onderzoek in het centrum van
vooraf meedenken bij initiatieven door waar nodig
meedenken over wat er kan. Als Libau streefden we
Delfzijl kwam de juiste informatie boven water terwijl
de ruimtelijke kaders uit te leggen, de opgave aan
hier al naar en de Omgevingswet biedt kansen om dit
de planning van het bouwproject geen gevaar
te scherpen en te inspireren. Uiteraard houden
verder uit te bouwen en te verdiepen.
WETEN WAAR WE VANDAAN KOMEN
liep. Voor dezelfde gemeente bracht Libau de
de commissies ook een beoordelende rol. Door te
kernkarakteristieken van de dorpen en het landschap
investeren in de voorkant van het ontwerpproces,
in beeld. Gemeente Eemsdelta heeft hiermee
zitten de betrokken partijen op het juiste moment met
een volwaardige bouwsteen in handen voor de
elkaar om tafel en wordt optimaal gebruik gemaakt
omgevingsvisie en het te ontwikkelen beleid.
van de aanwezige ontwerpkracht. Vaak is er meer
Waarom voelen we ons ergens thuis? De rijke gelaagdheid in de kenmerken en identiteit van onze landschappen, steden en dorpen in Groningen en Drenthe is hierbij essentieel. Het is de kunst om
mogelijk dan van tevoren wordt gedacht. Door
MEEDENKEN AAN DE VOORKANT
wensen, belangen en rollen vroegtijdig in beeld te brengen, verloopt het advies- en vergunningentraject soepeler. In dit hoofdstuk worden adviestrajecten
nieuwe ontwikkelingen op een natuurlijke wijze
In Groningen faciliteerde Libau in 2021 twee aparte
uitgelicht die illustratief zijn voor de manier waarop
commissies die per 1 januari 2022 zijn geïntegreerd
de adviescommissies bijdragen aan de kwaliteit van
in de Adviescommissie voor Omgevingskwaliteit
onze leefomgeving. De voorbeelden tonen de breedte
en gebiedskwaliteiten en verbinden die met actuele
Groninger gemeenten. Overeenkomstig het
van de adviesvragen die worden voorgelegd, en de
opgaven, op alle schaalniveaus.
gedachtegoed van de Omgevingswet adviseren
werkwijze die de adviescommissie daarbij hanteert:
Illustratief voor het werken aan de omgevingskwaliteit
we integraal vanuit de disciplines stedenbouw en
van nieuwbouw van woningen in Hoogeveen en
op een hoger schaalniveau was de bijdrage aan de
landschap, architectuur, cultuur- en bouwhistorie,
appartementen in Nieuw-Buinen tot de doorontwikkeling
ruimtelijke en economische visie op de regio aan
en restauratie – waar nodig op afroep aangevuld
van erfgoed zoals de theekoepel annex tuinmanswoning
weerszijden van de A7 en de N33. Bij deze opgave is
met expertise over constructies, archeologie en
in Glimmen en de herbestemming van het Noorder
gebiedskennis op het vlak van met name landschap
duurzaamheid. In Drenthe is al jaren een geïntegreerde
Sanatorium in Zuidlaren.
19
LIBAU
onderdeel te maken van ‘dat wat al is’. De adviseurs van Libau werken vanuit de aanwezige waarden
JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
2
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
UITGELICHT
20
GEMEENTE BORGER-ODOORN:
supermarkt met behoud van de bloemenstal en de
voorstelbaar is. Daarnaast is een voorkeursmodel
bouw van een appartementengebouw. De gemeente
benoemd. Dit was ook het voorkeursmodel van
vroeg het Team Ruimtelijke Kwaliteit van Libau de
de gemeente en de ontwikkelaar. Tot slot is een
Midden in een naoorlogse buurt in Nieuw-Buinen
modellen stedenbouwkundig te onderzoeken en
aantal aandachtspunten meegegeven voor de
bevinden zich een leegstaande supermarkt en een
hierover advies uit te brengen. In de zoektocht naar de
situering, de geleding en de beëindiging van het
bloemenstal. De leegstaande supermarkt vormt een
antwoorden hebben we de modellen en de bestaande
appartementengebouw. De ontwikkeling sluit zo beter
dissonant in de buurt. Een ontwikkelaar heeft voor
omgeving in het 3D-programma SketchUp getekend.
aan bij de grondgebonden woningen in de buurt.
Appartementen in Nieuw-Buinen
deze markante plek een aantal ontwikkelingsmodellen
Hierdoor werd duidelijk dat de beoogde ontwikkeling
gemaakt. De modellen gaan uit van de sloop van de
an sich op deze markante plek ruimtelijk prima
Wonen met een Plus
De herontwikkeling ‘Wonen met een Plus’ in het centrum van Delfzijl vereist archeologisch onderzoek naar resten van de 17de-eeuwse stad en de militaire vesting. De gemeente Eemsdelta beslist als bevoegd gezag over de manier waarop dit onderzoek moet worden uitgevoerd, Libau biedt de gemeente inhoudelijke ondersteuning. Het onderzoek dreigde niet optimaal te kunnen worden uitgevoerd. Oorzaken daarvan waren de complexiteit van het project en te verwachten planningsproblemen voor de bouwer. Samen met een archeologisch bedrijf, de gemeente Eemsdelta en de aannemers hebben wij een compromis gevonden. Zo kon kwalitatief beter archeologisch onderzoek plaatsvinden, terwijl de planning van de bouw niet in gevaar kwam. De gemeente maakte scherpe keuzes voor de aanpak van het onderzoek en het te onderzoeken oppervlak, dit levert niettemin straks veel nieuwe kennis op over het militaire en burgerlijke leven in het 17deeeuwse Delfzijl.
JAARVERSLAG 2021 - - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
GEMEENTE EEMSDELTA:
21
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
INTERVIEW
22
SANDRA VAN ASSEN EN JOSÉ VAN CAMPEN
AANJAGEN VAN OMGEVINGSKWALITEIT
kwaliteitsteams, -commissies en jury’s. De adviseurs
locatie én in de tijd. ‘Bepaalde onderliggende waarden
vonden elkaar in een gedeelde interesse in ruimtelijke
blijven gelijk maar de accenten kunnen wisselen.’
kwaliteitsteams, deden daar samen onderzoek naar en
Sandra van Assen beaamt dat: ‘Vanaf ongeveer 1900
Het is één van de centrale begrippen uit de
werken nu zelfs gezamenlijk aan promotie-onderzoek
ontstonden de schoonheidscommissies. Het ging
Omgevingswet en de Nationale Omgevingsvisie:
naar adviespraktijken voor omgevingskwaliteit. Aan wie
destijds om de esthetische kwaliteit van gebouwen.
omgevingskwaliteit. Een verbreding ten opzichte van
dan beter de vraag te stellen wat we moeten verstaan
In de loop van de tijd is de kwaliteitsscope steeds
ruimtelijke kwaliteit. Experts José van Campen en
onder dat nieuwe begrip ‘omgevingskwaliteit’?
breder geworden. In de Omgevingswet (memorie van toelichting) omvat het zowel de esthetiek van
Sandra van Assen zien vooral voor ontwerpers bij regionale en lokale overheden een rol weggelegd om
Bredere scope
gebouwde objecten als de kwaliteit van de brede
het begrip omgevingskwaliteit handen en voeten te
Van Campen trapt af met de constatering dat
omgeving. Dus inclusief natuur en cultuur. We zien
geven en uit te werken in een programma. Mits ze
omgevingskwaliteit soms wordt omschreven op basis
in ons promotie-onderzoek dat dit al enigszins
daartoe goed in staat gesteld worden.
van juridisch afgebakende begrippen en sectorale
doorsijpelt in de adviespraktijk. Deze brede reikwijdte
beleidsterreinen – zoals dat in de Omgevingswet
maakt het ingewikkelder maar tegelijkertijd helpt de
Ze vormen al jaren een duo dat zich toelegt op de
gebeurt. ‘Dat is meer de wetstechnische benadering.
situatiegebondenheid van kwaliteit ons enorm. Je denkt
kennis en kunde van goede ruimtelijke kwaliteitszorg –
Maar je kunt het ook mensen zelf vragen: dat is veel
altijd na over kwaliteit in een bepaalde context.
met een focus op de publieke sector. José van Campen
aansprekender.’ Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat een
Ga daarover met elkaar in gesprek en durf ook
werd opgeleid als planoloog en ontwikkelde zich tot
groene woonomgeving heel hoog scoort. ‘Maar ook –
te zeggen: ‘Deze waarden vinden we op deze
specialist op het gebied van ruimtelijk kwaliteitsbeleid.
afhankelijk van de doelgroep – zaken als voorzieningen,
plek en in deze tijd belangrijk – en deze minder.
Sandra van Assen is stedenbouwkundige en architect.
stedelijkheid, gezelligheid of juist natuurlijkheid. Kortom:
Omgevingskwaliteit hangt heel erg af van waar je bent,
Ze combineert haar eigen bureau met het werk als
het is een levend begrip waar je greep op krijgt door
op welk moment en met wie.’
stedenbouwkundige voor de gemeente Súdwest
er met elkaar over te praten.’ Volgens Van Campen
Fryslân en heeft veel ervaring met het werken in
varieert de invulling van het begrip namelijk per individu,
JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
OMGEVINGSKWALITEIT VERGT UITWERKING IN PROGRAMMA
23
“OMGEVINGSKWALITEIT, HET IS EEN LEVEND BEGRIP WAAR JE GREEP OP KRIJGT DOOR ER MET ELKAAR OVER TE PRATEN” LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
24
Blinde vlekken Dat onderlinge gesprek is volgens Van Assen ook de manier om ons te verhouden tot de acht criteria die in een recente uitwerking van de Verklaring van Davos aan ‘omgevingskwaliteit’ worden gekoppeld. ‘Ik zie het ook niet zozeer als criteria maar meer als gespreksonderwerpen. In Fryslân zijn we momenteel met waterschappen, gemeenten en provincie in gesprek: wat gaat er goed, waar zitten de blinde vlekken? Een dergelijk debat kan in Drenthe en Groningen ook uitstekend worden gevoerd.’ Ook Van
“DE KWALITEIT VAN DE LEEFOMGEVING IS VAN GROOT MAATSCHAPPELIJK BELANG. ZO STAAT HET OOK IN DE WET. WE HEBBEN HIER EEN ZORGPLICHT VOOR. DIE KUN JE NIET LICHTVAARDIG OPVATTEN”
Campen ziet ‘de acht criteria van Davos’ meer als een gespreksagenda: ‘We kunnen daarmee connectie maken met andere sectoren zoals economie en milieu. Het is belangrijk om kwantitatieve normen te koppelen aan kwalitatieve doelen.’ Ze noemt als voorbeeld de aanpak van Ruimte voor de Rivier, waarbij naast harde waterveiligheidsnormen ook ruimtelijke kwaliteit een
Ingewikkelde processen
Haarlemmermeer als voorbeeld waar deze opgave
hoofddoelstelling was in het ontwerptraject.
Het woord is gevallen: gemeenten. Zij krijgen een
is onderkend: ‘De gemeente werkt aan een nota
‘De verruiming van het kwaliteitsbegrip maakt zo’n
belangrijke rol onder de nieuwe Omgevingswet.
Omgevingskwaliteit. De inhoud bleek in het bestaande
dubbeldoelstelling nog rijker en beter te combineren
Maar kunnen zij ook de omgevingskwaliteit
beleid al goed op orde, maar de processen rondom
met andere doelen.’
handen en voeten geven? Van Assen pleit voor
kwaliteitsadvisering bleken zó divers dat er veel tijd
Opvallend genoeg moet op dit gebied wel weer het
een geschikt beleidsinstrument: een ‘programma’
nodig was om daar lijn in te krijgen. Het gaat om het
nodige missiewerk worden verricht, zo geeft Van Assen
Omgevingskwaliteit, aanvullend op Omgevingsvisie
construeren van structurele kwaliteitszorg.
aan: ‘Bij ruimtelijke kwaliteit denken veel mensen nog
en Omgevingsplan: ‘In het programma leg je vooral de
De kwaliteit van de leefomgeving is van groot
steeds aan de esthetiek van gebouwde objecten.
governance vast, oftewel de hoe-vraag. Hoe borgen we
maatschappelijke belang. Zo staat het ook in de wet.
De verbreding naar omgevingskwaliteit dwingt ons
de kwaliteit in termen van sturing en proces?’
We hebben hier een zorgplicht voor. Die kun je niet
het begrip kwaliteit opnieuw invulling te geven.’
Van Campen noemt de Noord-Hollandse gemeente
lichtvaardig opvatten.’
In positie brengen
conflicterende of ver uit elkaar liggende belangen en
te maken, aldus Van Assen. We hebben bijna 40
De conclusie van beide adviseurs is dat de zorgplicht
behoeften bij elkaar brengen. Maar dan moeten ze
noordelijke gemeenten en een groot deel daar
voor omgevingskwaliteit de komende tijd een
daartoe wel in positie worden gebracht.’
van heeft geen stedenbouwkundigen in dienst of
forse investering vraagt. Niet alleen in de educatie,
In het verlengde hiervan kunnen gemeenten hun
landschapsarchitecten. Hoe krijg je omgevingskwaliteit
maar met name in het opdrachtgeverschap van
adviescommissies ook beter inbedden, aldus José
voor elkaar als je geen ontwerpers hebt om hier
gemeenten en provincies. Het (opnieuw) aanstellen
van Campen. ‘Veel gemeenten denken dat ze er zijn
inhoud aan te geven? Zonder mensen die er verstand
van gekwalificeerde ontwerpers vormt daarbij een
als ze een welstandsnota en een welstandscommissie
van hebben komt het niet op de agenda, is er geen
belangrijk speerpunt, zo luidt het pleidooi van Van
hebben. Maar wil je als gemeente invulling geven
structureel gesprek, worden kansen niet verbeeld.’
Assen: ‘We hebben decennialang vakgenoten zien
aan omgevingskwaliteit dan is een veel bredere
Volgens Van Assen zou in dit verband ook het onderwijs
vertrekken bij regionale en lokale overheden. Ze
adviserende rol voor zo’n commissie noodzakelijk –
veel meer aandacht kunnen krijgen: ‘Er is op dit
werken nu bij particuliere bureaus. Kwaliteit is daardoor
en dat kan ook. De Omgevingswet biedt daar alle
moment bijvoorbeeld geen opleiding op het gebied van
niet of nauwelijks meer structureel onderdeel van
mogelijkheid voor. Kwaliteit is integraal en kan
omgevingskwaliteit; er studeren nauwelijks mensen op
overheidsorganisaties. We werken vanuit de TU Delft in
gaan over alles in de fysieke leefomgeving – maak
af, het maakt geen onderdeel uit van cursuspakketten
opdracht van de Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp aan
dat duidelijk aan burgers, ondernemers en de hele
gericht op de Omgevingswet. Dat is toch opmerkelijk:
een onderzoek naar ontwerpkracht. Hieruit blijkt onder
gemeentelijke organisatie.’
we geven het begrip een centrale plek in de wet,
andere dat ontwerpers vaak de verbindingen leggen
maar verankeren het niet in de educatie.’
en oplossingen aandragen. Op die manier kunnen ze
JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
Goede sturing heeft ook met voldoende menskracht
25
“HOE KRIJG JE OMGEVINGSKWALITEIT VOOR ELKAAR ALS JE GEEN ONTWERPERS HEBT OM HIER INHOUD AAN TE GEVEN?’’ LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
26
UITGELICHT GEMEENTE EEMSDELTA:
Werkboeken karakteristiek Eemsdelta Eerder brachten we voor de voormalige gemeente Delfzijl de kernkarakteristieken van de dorpen en het landschap in beeld. In aanvulling hierop kreeg Libau de opdracht deze analyse aan te vullen voor het grondgebied van de voormalige gemeenten Appingedam en Loppersum. De nieuwe gemeente Eemsdelta heeft hiermee een volwaardige gebiedsdekkende bouwsteen in handen gekregen voor haar omgevingsvisie en het te ontwikkelen beleid. De aantrekkelijk vormgegeven kaarten worden inmiddels gebruikt als onderlegger bij tal van ruimtelijke ontwikkelingen in de kernen en het buitengebied. Ze bieden houvast in het gesprek met initiatiefnemers over de omgang met aanwezige aardkundige, cultuurhistorische, landschappelijke en stedenbouwkundige omgevingswaarden.
JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
27
GEMEENTE EMMEN:
Appartementencomplex Sterrenkamp Voor de locatie Sterrenkamp in Emmen, de voormalige
een bijna rechthoekige vorm met vier en een halve
sloot het plan beter aan bij de directe omgeving. Het
laag, dat bijna het gehele beschikbare erf besloeg. De
brede overleg met de commissie, de vaststelling van
commissie was op zich lovend, over het ontwerp, maar
de knelpunten met de geldende voorwaarden en het
het voldeed niet aan de welstandscriteria en aan de
meegeven van een aantal suggesties heeft op deze manier veel positief effect geoogst!
ontwikkelvisie van de gemeente. In het herziene plan van eind 2021 is het gebouw opgedeeld in twee hogere
appartementencomplex voorgelegd. Het plan betrof
volumes en een lager volume. Door deze herziening
LIBAU
bibliotheek, werd aan de adviescommissie van Drenthe (CRKC) eind 2020 een plan voor nieuwbouw van een
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
28
GEMEENTE GRONINGEN:
Theekoepel in Glimmen
Een bijzonder rijksmonument aan de Rijksstraatweg in Glimmen is een pand uit 1848. Het voorste deel was oorspronkelijk in gebruik als statige theekoepel voor de eigenaren van het landgoed Huis in Glimmen. Onder hetzelfde dak werd destijds een veel soberder dienstwoning met schuur ondergebracht. De nieuwe eigenaren wilden graag aanvullende woonruimte
GEMEENTE NOORDENVELD:
ervoor dat bij ruimtelijke ontwikkelingen in het gebied
Veenhuizen Werelderfgoed
de cultuurhistorische waarden als leidraad worden gehanteerd. Ook de gemeentelijke Adviescommissie
realiseren in het schuurgedeelte en op de verdieping
In juli 2021 plaatste het Werelderfgoedcomité
voor Omgevingskwaliteit speelt hierbij een rol, als
onder de rietkap. De monumentencommissie
van UNESCO de Koloniën van Weldadigheid
adviseur over deze verschillende typen erfgoed. In
onderschreef de voorstellen voor verbouw, restauratie
op de Werelderfgoedlijst. De Maatschappij van
2020 zijn in de commissie verschillende plannen
en verduurzaming. De nieuwe indeling is functioneel
Weldadigheid in Veenhuizen kreeg hiermee de
voor monumenten behandeld. Er zijn bijvoorbeeld
en respecteert de waardevolle hoofdstructuur. De
status van Werelderfgoed. Het gebied getuigt van
uitbreidingen van voormalige personeelswoningen
adviezen van de commissie over het entreeontwerp
een bijzonder 19de-eeuwse experiment in sociale
besproken. Ook kwam in een vooroverleg de
en het aantal dakvensters werden overgenomen door
hervormingen. In het gebied liggen onder andere de
uitbreiding van het Gevangenismuseum in het
de initiatiefnemer. De voormalige theekoepel annex
voormalige gestichten, dienstgebouwen en boerderijen.
voormalige Tweede Gesticht ter sprake; indertijd bij de
dienstwoning heeft zo een mooie, nieuwe toekomst
Ook het omliggende gebied met de kenmerkende
bouw een van de grootste panden van Nederland.
gekregen als gerieflijk en karaktervol woonhuis.
verkaveling is Werelderfgoed. De erkenning zorgt
Sociëteitsgebouw het Boschplein In het centrum van Winschoten getuigen vele historische gebouwen van de prominente positie als hoofdstad van het Oldambt. Aan de Blijhamsterstraat verrees in 1843 een gerechtsgebouw in classicistische trant. In ongeveer dezelfde periode verrees aan Het Boschplein een nieuw hotel annex sociëteitsgebouw, met grandeur. Deze twee rijksmonumenten worden door hetzelfde team van ontwikkelaar en architect nieuw leven ingeblazen als appartementengebouwen. In beide gevallen blijven de hoofdopzet en structuur overeind. De voor de woonfunctie noodzakelijke aanpassingen zijn gedaan met behoud van het karakter van de monumenten. Op enkele punten adviseerde de commissie de koers nog iets bij te stellen in het belang van behoud van monumentale waarden. Ook de meerwaarde voor de uitstraling van de te realiseren appartementen speelde daarbij een rol. Eén van de adviezen betrof het uitvoeren van (beknopt) kleur historisch onderzoek. Dergelijk onderzoek leidt vaak tot verrassende en inspirerende vondsten. Zo kunnen onderbouwde keuzes worden gemaakt voor een kleurbeeld dat de architectuur van het pand versterkt.
JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
GEMEENTE OLDAMBT:
29
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
GARNWERD HUNZEWEG 7 VERBOUW
30
OMGEVINGSVERGUNNING
MAQUETTEFOTOS
017/42
westzijde
GEMEENTE WESTERKWARTIER:
Aanbouw woonhuis Garnwerd
Aan de Hunzeweg in Garnwerd staat een eenvoudig woonhuis: met recht een monument van bescheidenheid. De nieuwe eigenaren zijn er op zorgvuldige wijze in geslaagd een nieuwe aanbouw aan
oostzijde
de achterzijde te ontwerpen. Deze zorgt voor de nodige extra woonruimte en gaat tegelijkertijd zo min mogelijk de concurrentie aan met het sobere woonhuis. Hierdoor
zuidzijde
RUIMTELIJK ECONOMISCH PERSPECTIEF A7-N33
De Landschapsarchitect zocht samenwerking met ons Team Ruimtelijke Kwaliteit om te putten uit de aanwezige gebiedskennis bij Libau. Op deze
komen zowel het Rijksmonument als de aanbouw
De provincie Groningen en de gemeenten Midden-
optimaal tot hun recht. De monumentencommissie was
Groningen, Veendam en Oldambt besloten gezamenlijk
scherp worden geformuleerd. Daarnaast is onze
vol lof over de kwaliteit van het ontwerp, dat ook in de
een perspectief op te stellen voor de ruimtelijke en
ontwerpdeskundigheid ingezet bij het formuleren van
sobere en uitgekiende detaillering en materiaalgebruik
economische ontwikkeling in de regio aan weerszijden
ruimtelijke principes en strategieën en de uitwerking
tot uiting komt. Samen met de commissie zijn door
van de A7 en de N33. Het perspectief brengt de
daarvan. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het ontwikkelen
de opdrachtgever en de architect de puntjes op de i
economische kansen voor het gebied in beeld en
van nieuwe bedrijventerreinen. In het proces hebben
gezet. De fraaie boom achter het woonhuis krijgt extra
vertaalt deze ruimtelijk zo, dat de karakteristieke
we tevens het begeleiden van de werkbijeenkomsten
betekenis doordat de nieuwe aanbouw zich er als het
en de landschappelijke kwaliteiten van het gebied
met belanghebbenden gefaciliteerd.
ware omheen vouwt.
worden behouden en waar mogelijk worden versterkt.
wijze konden ook de kernkwaliteiten in het gebied
opgedeeld in verschillende soorten woningen en daarnaast vindt nieuwbouw plaats. De commissie adviseerde onder meer over een passende indeling, de
GEMEENTE HOOGEVEEN:
Spaarbankbosch Wonen in een bosrijke omgeving
verduurzaming van het bestaande pand en het behoud
Aan de ontsluitingsweg van Hoogeveen naar Pesse
van monumentale interieuronderdelen. Datzelfde
verkoopt de Gemeente Hoogeveen aan de rand van het
gold voor het vinden van een passende vormentaal
Spaarbankbosch zes bouwkavels. Met het opgestelde
voor de nieuwe toevoegingen, met een juiste balans
beeldkwaliteitsplan wordt bijzondere architectuur gestimuleerd. Ook worden de nodige eisen gesteld aan
en een hedendaagse vormentaal. Daarnaast kwam
de inrichting van de perceelgrenzen.
de monumentale tuinaanleg, oorspronkelijk ontworpen
Aan de CRKC zijn een aantal plannen in dit gebied
door Jan Vroom jr., terug als onderwerp van gesprek
voorgelegd. Sommige ontwerpen weken daarbij te
tijdens de commissievergaderingen.
zeer af van de criteria uit het beeldkwaliteitsplan, met
Spaarbankbosch ‘wonen in een bosrijke omgeving’
Beeldkwaliteitsplan
tussen aansluiting bij de structuur van het sanatorium
name op het kleur- en materiaalgebruik. Daarnaast was de vraag naar een consequente uitwerking van het architectonische concept en een zorgvuldige
IInrichting nrichting detaillering niet altijd in de plannen te herkennen. Perceelsgrens P erceelsgrens tussen kavels kav en bos wordt gevormd door: Dit leidde in een aantal gevallen in eerste instantie • h ulst 2,5 meter aan d hulst de buitenzijde (boszijde)
GEMEENTE TYNAARLO:
Noorder sanatorium Zuidlaren De Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en Cultuurhistorie adviseerde over de verbouw van het Noorder
Sanatorium in Zuidlaren tot appartementen. Het karakteristieke sanatorium gebouw werd in 1935 gebouwd naar een ontwerp van architect Egbert
•
e en hek 1.80 m. hoog van een een
tot een negatief advies. De commissie drong erop elkaar op eigen terrein 2 parkeerplaatsen pa arkeerplaatsen naast e
aan de detaillering beter te laten aansluiten op de architectonische stijl en vroeg tevens aandacht voor de bouwkundige consequenties van de gekozen uitwerking. De adviezen van de CRKC resulteerden in een diverse reeks nieuwe ontwerpen, waarbij de eenheid in kwaliteit een veel grotere bijdrage levert aan
JAARVERSLAG 2021 - 2 WERKEN AAN OMGEVINGSKWALITEIT
van het Rijksmonument. Het bestaande gebouw is
31
de identiteit van deze bijzondere plek. 1,5 meter
Reitsma. Een gedegen bouwhistorisch onderzoek heeft gediend als basis voor de verbouwkeuzes. Ook fungeerde dit onderzoek als toetssteen voor verbouwplannen impact hadden op de waarden
privé-eigendom p rivé-eigen
perceelgrens
LIBAU
de commissie om te beoordelen in hoeverre de
2,5 meter 1,,8 meter me m ete er 1,8
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 3 DUURZAAMHEID
32
DUURZAAMHEID De Nederlandse ‘earth overshoot day’ is de dag waarop de jaarlijkse biocapaciteit van onze planeet is verbruikt als iedereen op aarde zou leven zoals wij Nederlanders. Die dag viel in Nederland in 2022 op 12 april, alweer twee weken eerder dan in 2021. Een vitale natuur is cruciaal voor het tegengaan van klimaatverandering en verduurzaming van de voedselvoorziening. Kortom: we moeten met elkaar dingen anders én duurzaam gaan doen! En dat hoeft niet alleen groots en meeslepend, maar mag ook met kleine stappen. Ook Libau neemt hierin haar verantwoordelijkheid.
HERGEBRUIK
DUURZAAM BOUWEN
NATUURINCLUSIVITEIT
Al sinds jaar en dag maken wij ons vanuit Libau hard
Hout is een bouwmateriaal dat enorm in de
Het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit voor Groningen
voor het hergebruik van cultureel erfgoed. Het is bij
belangstelling staat. Door allerlei innovaties is dit
organiseerde een special over natuurinclusiviteit,
uitstek duurzaam: gebouwen die soms al honderden
materiaal de laatste jaren een serieus alternatief
een thema dat onder de paraplu van duurzaamheid
jaren oud zijn weer een nieuw leven geven. We hebben
geworden voor beton. Waar beton zorgt voor een
steeds meer aandacht krijgt. De aanleiding voor deze
daarom vorig jaar vanuit het Erfgoedloket Groningen
forse uitstoot van broeikasgassen, slaat hout CO2 juist
bijeenkomst was dat het in Nederland zeer slecht is
meegewerkt aan digitale ‘Groene Menukaart’.
langdurig op. Bovendien vormt hout een hernieuwbare
gesteld met de biodiversiteit. Een aantal gemeenten in
Voor diverse pandtypes staan tal van duurzame
grondstof. In de Scandinavische bossen groeit iedere
Nederland heeft de handschoen opgepakt en succesvol
maatregelen overzichtelijk op een rij, aangevuld met
paar seconden een volledig nieuw huis. En alsof het
beleid opgesteld. Een mooi voorbeeld is de gemeente
tips voor het besparen en opwekken van energie,
nog niet genoeg is: houten gebouwen dragen ook bij
Ede die tijdens de special een presentatie verzorgde.
indicaties van de investeringen en besparingen,
aan de gezondheid van hun gebruikers. Gemeenten
Deze gemeente werkt met een puntensysteem
subsidiemogelijkheden en dergelijke. Ook voor
kunnen het gebruik van hout en andere biobased
waarbij initiatiefnemers een bepaald aantal punten
eigenaren van gebouwen zonder erfgoedstatus – en
materialen stimuleren. Bijvoorbeeld door gebruik in
moeten halen om een omgevingsvergunning te krijgen.
dat geldt natuurlijk voor het overgrote deel van de
publieke gebouwen of door hier in beleid aandacht
Initiatiefnemers zijn vrij in de keuze welke ingrepen zij
bestaande gebouwen – is deze informatie bruikbaar. Zij
aan te schenken. Uit een onderzoek van Libau naar
plegen. In het kader van de special maakte Libau een
kunnen hiermee met de verduurzaming van hun eigen
het welstandsbeleid kwam in 2021 naar voren dat
gereedschapskist van verschillende maatregelen die
pand aan de slag gaan.
duurzaam bouwen in het algemeen en houtbouw in het
de biodiversiteit bevorderen. Per ‘laag’ – watersysteem,
Door bestaande gebouwen zoveel mogelijk opnieuw
bijzonder in veel gemeentelijke welstandsnota’s nog
beplanting, bouwwerken, verharding, bodem en
te gebruiken, wordt geen nieuwe, schaarse ruimte
een ondergeschoven kindje is. Ter inspiratie hebben
grondgebruik – zijn maatregelen op verschillende
ingenomen. Ook wordt de aarde niet uitgeput en
we daarom vanuit het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit
schaalniveaus in beeld gebracht. We constateren dat
vervuild omdat er weinig tot geen nieuwe grondstoffen
voor Groningen samen met DAAD Architecten de
veel gemeenten in ons werkgebied nu nog geen beleid
nodig zijn. Wij pleiten daarom voor grote terughoudend
inspiratiebrochure ‘Ruimte voor hout!’ gemaakt.
hebben op dit vlak. We roepen iedereen op hiermee
bij sloop. En als sloop echt onvermijdelijk is, haal
Ook buiten Groningen kunnen opdrachtgevers,
aan de slag te gaan want als het niet goed gaat met de
dan een gebouw netjes uit elkaar. Geef bruikbare
ontwerpers en gemeenten daarmee hun voordeel doen.
planten en dieren, gaat het uiteindelijk ook niet goed
grondstoffen een identiteit, sla ze op in circulaire depots
met de mens.
JAARVERSLAG 2021 - 3 DUURZAAMHEID
3
33
en geef deze materialen zo een nieuw leven.
LIBAU
LIBAU JAARVERSLAG 2021 - 3 DUURZAAMHEID
UITGELICHT inpassing zonneparken’. Libau draait namens het Atelier Ruimtelijke Kwaliteit en Landschap van de provincie mee in de zogenaamde maatwerkgesprekken. Initiatiefnemers schuiven met hun adviesbureaus aan
34
STEUNPUNT RUIMTELIJKE KWALITEIT:
‘Ruimte voor hout!’
bij deze gesprekken, evenals de betrokken gemeentes.
De Drentse zanger Daniel Lohues zong het al in
De landschappelijke inpassing vormt een belangrijk
2011: ‘Hout Moet’. Inmiddels wordt hout steeds vaker
onderwerp tijdens de gesprekken; deze moet kloppen
weer toegepast als bouwmateriaal. Het biedt vele
op verschillende schaalniveaus van groot naar
voordelen zoals de opslag van CO2. Toch bieden
klein. Zo wordt bijvoorbeeld gezocht naar technische
de welstandsnota’s in de provincie Groningen nog
oplossingen die bijdragen aan ‘rustige randen’ bij de
weinig ruimte voor aan brede toepassingen van
opstelling van de zonnepanelen. Dat geldt ook voor het
hout. Uiteraard zijn via een hardheidsclausule in
creëren van koppelkansen. Daarbij wordt de aanleg
de nota’s afwijkingen van de criteria voor houtbouw
van een zonnepark gecombineerd met het maken van
mogelijk. Maar laten we zo niet onnodig kansen