RM 2022.09.19 Bijlage 1. Biodiversiteit in de gemeente Middelburg - def - 11 mei 2022

Biodiversiteit in de gemeente Middelburg: actuele waarden en kansen

Bouke Bouwman & Peter L. Meininger p/a Lisztlaan 5 4384 KM Vlissingen tel. 06-11198676

12 mei 2022

Inhoud 1.

Inleiding en uitgangspunten........................................................................................................ 3

2.

Beschermde soorten, doelsoorten en aandachtsoorten ............................................................ 5 2.1 Wettelijk beschermde soorten in de gemeente Middelburg........................................... 5 2.2 Rode Lijsten ...................................................................................................................... 6 2.3 Provinciale doelsoorten ................................................................................................... 6 2.4 Mogelijke doelsoorten gemeente Middelburg ................................................................ 6 2.5 Gedragscode..................................................................................................................... 7

3.

Biodiversiteit: generieke aandachtspunten ................................................................................ 8 3.1 Algemeen ......................................................................................................................... 8 3.2 Aan- en herplant van bomen en struiken: aanbevelingen ............................................... 8 3.3 Een bomen-uitdeelactie voor Middelburg ....................................................................... 9 3.4 Deelname NK Tegelwippen .............................................................................................. 9 3.5 Inzaai van bloemenmengsels: aanbevelingen................................................................ 10 3.6 Stadsecoloog voor Middelburg ...................................................................................... 13 3.7 Aangepast maaibeheer .................................................................................................. 13 3.8 Creëren van verbindingszones ....................................................................................... 16 3.9 Nestkasten, bijenhotels en dergelijke ............................................................................ 17

4.

Stadscentrum ............................................................................................................................ 20 4.1 Algemeen ....................................................................................................................... 20 4.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 20 4.3 Suggesties voor beheer en inrichting ............................................................................. 24 4.4 Kennisleemten................................................................................................................ 25

5.

Kademuren ................................................................................................................................ 26 5.1 Algemeen ....................................................................................................................... 26 5.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 26 5.3 Suggesties voor beheer en inrichting ............................................................................. 27

6.

De bolwerken van Middelburg .................................................................................................. 28 6.1 Algemeen ....................................................................................................................... 28 6.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 28 6.3 Suggesties voor inrichting en beheer ............................................................................. 28

7.

Begraafplaatsen ........................................................................................................................ 30 7.1 Algemeen ....................................................................................................................... 30 7.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 31 7.3 Suggesties voor beheer en inrichting ............................................................................. 32

8.

Parken, buitenplaatsen en groene longen ................................................................................ 34 8.1 Algemeen ....................................................................................................................... 34 8.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 34 8.3 Suggesties voor beheer en inrichting ............................................................................. 36 8.4 Kennisleemten................................................................................................................ 37

9.

Wijkgroen en verkeersgroen ..................................................................................................... 38 9.1 Algemeen ....................................................................................................................... 38 9.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 38 9.3 Suggesties voor beheer en inrichting ............................................................................. 38 1

10. Speelterreinen en sportcomplexen........................................................................................... 41 10.1 Algemeen ....................................................................................................................... 41 10.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 41 10.3 Suggesties voor beheer en inrichting ............................................................................. 42 11. Bedrijventerreinen .................................................................................................................... 43 11.1 Algemeen ....................................................................................................................... 43 11.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 43 11.3 Suggesties voor beheer en inrichting ............................................................................. 43 11.4 Kennisleemten................................................................................................................ 46 12. Waterhuishouding.....................................................................................................................

47 12.1 Algemeen ....................................................................................................................... 47 12.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 47 12.3 Suggesties voor beheer en inrichting ............................................................................. 49 12.4 Kennisleemten................................................................................................................ 50 13. Veerse Meer en oevers ............................................................................................................. 51 13.1 Algemeen ....................................................................................................................... 51 13.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 51 13.3 Suggesties voor beheer en inrichting ............................................................................. 52 13.4 Kennisleemten................................................................................................................ 52 14. Buitengebied: graslanden en akkers ........................................................................................

53 14.1 Algemeen ....................................................................................................................... 53 14.2 Huidige natuurwaarden ................................................................................................. 53 14.3 Suggesties voor beheer en inrichting ............................................................................. 54 15. Invasieve exoten en ‘ander gespuis’ ......................................................................................... 56 15.1 Exoten............................................................................................................................. 56 15.2 Invasieve landplanten .................................................................................................... 56 15.3 Invasieve waterplanten .................................................................................................. 58 15.4 Invasieve vogelsoorten................................................................................................... 59 15.5 Overige potentiële ‘probleemsoorten’ .......................................................................... 59 16. Communicatie en participatie ................................................................................................... 61 17.

Literatuur................................................................................................................................... 63

‘We zouden tuinen en parken aantrekkelijker moeten maken voor insecten en onze stedelijke gebieden, inclusief de schakels die ze verbinden, zoals bermen, spoorwegtaluds en rotondes, moeten veranderen in een netwerk van bloemrijke, bestrijdingsmiddelenvrije leefomgevingen.’ ‘Stel je een toekomst voor waarin onze steden en dorpen groen zijn, in elk hoekje en gaatje wilde bloemen zijn te vinden, bloeiende en vruchtdragende bomen of groene daken en muren, waar kinderen opgroeien met het vertrouwde getsjirp van krekels, vogelzang en gesnor van langsvliegende hommels en de schitterende kleuren van vlindervleugels.’ Uit: Dave Goulson (2021) Stille aarde. Hoe we de insecten van de ondergang kunnen redden. (aanbevolen!). 2

1. Inleiding en uitgangspunten Al in 1981 publiceerde Gemeentewerken Middelburg een nog steeds lezenswaardig rapport: ‘Natuur in Middelburg. Een onderzoek naar natuurwaarden in de binnenstad’. Zoals vele rapporten, is ook deze publicatie inmiddels ‘vergeten’ en lastig te verkrijgen. Ruim veertig jaar later heeft de gemeente Middelburg aan MaGRID verzocht een verkenning uit te voeren naar de kansen voor biodiversiteit in de gemeente Middelburg. De resultaten van deze verkenning zijn opgenomen in voorliggend rapport. Het gaat om een aanzienlijke oppervlakte, een groot aantal habitats en daarom ook om een groot aantal soorten dieren en planten. Gezien de beperkte beschikbare tijd kon niet altijd diep worden ingegaan op álle knelpunten en kansen. Het accent van de mogelijk te nemen maatregelen ligt dan ook op ‘laaghangend fruit’: snel te nemen en eenvoudig uit te voeren acties. Soms is het een kwestie van ‘doen’, soms een kwestie van ‘laten’, zoals minder maaien. In veel gevallen is een nadere detaillering en uitwerking van de voorgestelde maatregel wenselijk. Na een opsomming van beschermde soorten, doelsoorten en aandachtsoorten wordt een aantal generieke aandachtspunten aangereikt.

Vervolgens wordt in de diverse hoofdstukken per habitat/ landschapstype een korte beschrijving gegeven van de huidige biodiversiteit, worden suggesties gedaan voor verbetering door inrichting en beheer en – indien van toepassing – worden leemten in kennis gesignaleerd. De indeling van de hoofdstukken is globaal gebaseerd op de indeling in de GISapplicatie OBSURV van de gemeente Middelburg. De in deze rapportage verwerkte gegevens over de aanwezige biodiversiteit zijn gebaseerd op literatuur, eigen veldkennis en de NDFF (Nationale Database Flora en Fauna). Dankwoord De samenstelling van dit rapport werd vanuit de gemeente Middelburg begeleid door Jan Minderhoud, Wim Sanderse en Bianca de Vlieger. Zij worden bedankt voor de inspirerende discussies en hun waardevolle opmerkingen bij het concept van dit rapport. Foto’s zonder bronvermelding zijn gemaakt door Greetje Boerma, Bouke Bouwman en Peter Meininger.

Ambitie toekomstbeeld 2050 Tijdens het ‘strategisch beraad’ van de Projectgroep Omgevingsvisie op 9 november 2021 werd een aantal mogelijke toekomstbeelden 2050 geschetst (de Bruin et al. 2021). Hierbij werd ook een ‘overall ambitie’ geformuleerd: ‘In Middelburg is het goed wonen en goed leven. We koesteren en gebruiken het zo talrijk aanwezige erfgoed van onze steden en daarbuiten. Dat buitengebied van heel Walcheren vormt een uniek en aantrekkelijk geheel. Zoals Middelburg, Veere en Vlissingen ook niet los van elkaar gezien kunnen worden. Er is een prettig werk/woon/leerklimaat voor jongeren, in onze gemeente is de menselijke maat leidend. We ademen hier schone lucht, de buitenruimte zet aan tot bewegen en je vindt hier rust. De lokale (deel)economie floreert en Middelburg is volledig circulair. Het toerisme groeit, vooral voor kortstondige verblijven. Om te voorzien in onze energiebehoefte en voor klimaatadaptatie is het onvermijdelijk dat het landschap en het aanzien van de bebouwing verandert. Grootschalige energievoorzieningen concentreren zich in de Sloezone en zijn zoveel mogelijk gecombineerd met agrarische dubbelfuncties. Van de lokale en landelijke overheid mag je verwachten dat er afdoende maatregelen genomen zijn op het gebied van energie, klimaatadaptatie en infrastructuur.

We verweven natuur met andere functies binnen het landelijk en stedelijk gebied; een natuurinclusieve benadering. Kleinschalig en natuurinclusief werken en ecosysteemdiensten worden beloond.

3

De gemeente Middelburg (binnen de paarse lijnen).

Mogelijk streefbeeld van de groenstructuur in de gemeente Middelburg (uit Kwaliteitsatlas; Roest & Suylen 2010).

4

2. Beschermde soorten, doelsoorten en aandachtsoorten 2.1 Wettelijk beschermde soorten in de gemeente Middelburg Op 1 januari 2017 trad de nieuwe Wet natuurbescherming in werking: een samenvoeging van Floraen faunawet, Natuurbeschermingswet 1998 en Boswet. Hier wordt een kort overzicht gegeven van het voorkomen van wettelijk beschermde soorten in de gemeente Middelburg. Dieren In Zeeland geldt voor ruimtelijke ontwikkeling, beheer, onderhoud en bestendig gebruik een vrijstelling van de volgende landelijk beschermde soorten: aardmuis, bastaardkikker/middelste groene kikker, bosmuis, bruine kikker, dwergmuis, dwergspitsmuis, egel, gewone bosspitsmuis, gewone pad, huisspitsmuis, kleine watersalamander, meerkikker, ondergrondse woelmuis, ree, tweekleurige bosspitsmuis, veldmuis, vos en woelrat (lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR613688). Sinds 8 december 2020 is er in Zeeland geen vrijstelling meer voor de bunzing, haas en konijn. Vrijwel alle vogelsoorten zijn jaarrond beschermd.

Van de overige beschermde diersoorten is het voorkomen in de gemeente Middelburg sinds 2010 aangetoond: alpenwatersalamander (ontsnapt, maar toch beschermd), bunzing, damhert (incidenteel zwervers vanuit Manteling en Haringvreter), ree, grote vos (dagvlinder; incidenteel voorkomend), haas, hermelijn, konijn, rugstreeppad, steenmarter (zeldzaam, toenemend), vleermuizen (alle soorten zijn beschermd), waterspitsmuis (zeldzaam) en wezel. Planten De bijlage van de Wet natuurbescherming met wettelijk beschermde planten bestaat uit een summier lijstje van soorten die vrijwel zonder uitzondering in goed beschermde reservaten staan of vrijwel zijn uitgestorven. Veel zeldzame soorten die buiten reservaten voorkomen, bijvoorbeeld in bermen, op dijken, op muren en op bouwterreinen of dijken (en dus ‘lastig’ voor beheerders en projectontwikkelaars) hebben hun beschermde status verloren. Het is nauwelijks te bevatten dat zeldzame Zeeuwse soorten zoals aardaker, bijenorchis, harlekijn, hondskruid, herfstschroeforchis, poppenorchis, veldsalie, wollige distel et cetera, voortaan onbeschermd zijn. Ook typisch Middelburgse, voorheen beschermde soorten, zoals steenbreekvaren, tongvaren en stijf hardgras, verloren hun beschermde status. Voor zover bekend zijn sinds 2010 slechts twee wettelijk beschermde plantensoorten aangetroffen.

In een plantsoen langs de Laurens Stommesweg in de wijk ’t Zand is sinds 2013 een kleine groeiplaats van stijve wolfsmelk. In 2017 was er een incidentele vondst van kleine wolfsmelk op de nieuwe begraafplaats van Arnemuiden. Zorgplicht Voor alle in het wild voorkomende planten- en diersoorten, dus óók voor onbeschermde en beschermde soorten die zijn vrijgesteld, geldt echter de ‘algemene zorgplicht’ (art. 1.11 Wet natuurbescherming). Deze zorgplicht houdt in dat de initiatiefnemer passende maatregelen moet nemen om schade aan beschermde gebieden en in het wild voorkomend planten- en diersoorten te voorkomen of zoveel mogelijk te beperken. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om het niet verontrusten of verstoren in de kwetsbare perioden zoals de winterslaap, de voortplantingstijd en de periode van afhankelijkheid van de jongen. 5

2.2 Rode Lijsten Hoewel gepubliceerd in de Staatcourant, heeft een ‘Rode Lijst’ geen enkele wettelijke status en is het rekening houden met deze soorten geheel vrijblijvend. Er zijn Rode Lijsten van vele diergroepen, onder andere vogels, dagvlinders, bijen et cetera, maar ook van paddenstoelen, mossen en kostmossen. In 2014 verscheen een nieuwe Rode Lijst van de wilde planten in Nederland (Sparrius et al. 2014). Volgens deze lijst zijn 530 soorten bedreigd, 37% van de in totaal 1.432 wilde plantensoorten die in Nederland voorkomen. Het ging wat ver om de vele Rode Lijst soorten die in de gemeente Middelburg voorkomen hier op te nemen in een tabel. Bij de samenstelling van de lijst van provinciale doelsoorten (zie hierna) is rekening gehouden met de diverse Rode Lijsten. 2.3 Provinciale doelsoorten In het ‘Actieplan behoud Zeeuwse soorten’ (Provincie Zeeland 2022) wordt een groot aantal dier- en plantensoorten genoemd die op grond van een aantal criteria zijn geselecteerd als doelsoort, ‘meeliftsoort’ en aandachtsoort. De criteria zijn onder andere landelijke en Europese bescherming, het (grote) aandeel van de landelijke populatie in Zeeland, vermelding op een Rode Lijst, typisch Zeeuws, et cetera. Op doelsoorten gerichte projecten kunnen in aanmerking komen voor provinciale subsidies in het kader van het soortenbeleid.

‘Meeliftsoorten’ kunnen eveneens profiteren van deze projecten. Voor ‘aandachtsoorten’ wordt aan terreinbeheerders en (andere) overheden gevraagd bij beleidvorming, beheer en onderhoud nadrukkelijk rekening te houden met de aanwezigheid van deze soorten. 2.4 Mogelijke doelsoorten gemeente Middelburg Hier wordt een aantal dieren en planten voorgesteld die beschouwd zouden kunnen worden als kenmerkend voor de biodiversiteit van de gemeente Middelburg. Niet zeldzaam, bewoners van diverse habitats en profiterend van gunstig beheer en inrichting. Bont zandoogje Algemene dagvlinder, die gebruik maakt van allerlei bosjes en struwelen, vooral van zonnige zomen. Dodaars Vis- en garnaleneter, karakteristiek voor brakke wateren, zowel broedend als overwinteraar, profiteert van gunstig voedselaanbod door goede waterkwaliteit, profiteert van rijk begroeide oevers als broedgebied. Egel Algemeen, maar in aantal afnemend zoogdier. Profiteert van ‘groen’ als foerageer-, voorplantings- en overwinteringsgebied, groene verbindingszones, groene tuinen zonder barrières zoals schuttingen. Gewone dwergvleermuis Meest algemene soort vleermuis, karakteristiek voor bebouwing, profiteert van natuurinclusief bouwen en renoveren. Huismus Zaadeter, karakteristiek voor bebouwing, knelpunt nestgelegenheid en voedsel (kruiden), profiteert van natuurinclusief bouwen en renoveren. Stinzenplanten (als groep).

Karakteristiek voor parken, buitenplaatsen, begraafplaatsen. Varens (als groep) of muurvaren. Karakteristiek voor begroeide muren en kaden. 6

2.5 Gedragscode De gemeente Middelburg wil gaan werken conform de ‘Gedragscode soortbescherming gemeenten’ (Stadswerk 2020), maar heeft deze nog niet geïmplementeerd. Deze gedragscode is bedoeld om bij beheer, onderhoud en kleinschalige ontwikkeling zorgvuldig te werken en schade aan beschermde flora en fauna te voorkomen. Een en ander is uitgewerkt in het rapport ‘Uitwerking werkwijze natuurbescherming & inventarisatie soortbescherming in gemeente Middelburg’ (Poppe 2019).

Buitenplaats Ter Hooge bij Middelburg.

7

3. Biodiversiteit: generieke aandachtspunten 3.1 Algemeen In de navolgende hoofdstukken wordt per habitat/ landschapstype een korte beschrijving van de huidige biodiversiteit gegeven, worden suggesties gedaan voor verbetering door inrichting en beheer en – indien van toepassing – worden leemten in kennis gesignaleerd. De indeling van de hoofdstukken is globaal gebaseerd op de indeling in de GIS-applicatie OBSURV van de gemeente Middelburg. Om veel herhalingen te voorkomen, wordt in dit hoofdstuk een aantal ‘generieke’ maatregelen besproken die kunnen bijdragen aan vergroting van de biodiversiteit. 3.2 Aan- en herplant van bomen en struiken: aanbevelingen Aanbevolen wordt bij aan- en herplant van bomen en struiken veel inheemse en/of streekeigen soorten te gebruiken. Voordeel is dat hiervan ook de ‘bijbehorende’ inheemse insecten profiteren. Inheems, autochtoon en/of streekeigen (conform Maes & Rövekamp 1995) Inheems Bomen en struiken die als soort in Zeeland inheems zijn, maar uit een andere klimaatzone of geografische regio ingevoerd zijn, kunnen wel als inheems worden beschouwd, maar niet als autochtoon. Autochtoon wordt gedefinieerd als plantmateriaal dat zich sinds de laatste ijstijd ter plekke altijd slechts natuurlijk heeft verjongd, of kunstmatig is verjongd met strikt lokaal oorspronkelijk materiaal.

Er is slechts een beperkt aantal soorten bomen en struiken dat als autochtoon kan worden aangemerkt. In de navolgende tabel zijn deze groen gemarkeerd. Streekeigen Alle hier van nature thuishorende soorten zijn streekeigen te noemen. Verder zijn er nog enkele soorten die niet inheems zijn, maar hier al zo lang, vaak vele eeuwen, worden aangeplant op erven, dat deze ook streekeigen genoemd mogen worden. Een uitvoerig overzicht van aanbevolen ‘Zeeuwse’ soorten bomen en struiken is samengesteld door de Stichting Landschapsbeheer Zeeland. Deze organisatie heeft veel ervaring met de aanplant van autochtoon en streekeigen plantgoed. (landschapsbeheerzeeland.nl/sites/default/files/201911/advies_assortiment_extern_gebruik_de_slz. pdf). Door de Stichting Landschapsbeheer Zeeland goedgekeurde en aanbevolen bedrijven voor de levering van streekeigen plantgoed zijn: A. van Liere Wemeldingse zandweg 4b 4421 ND Kapelle Tel. 0113-342944 Mob. 06-11395456 Email: info@defruittuin.com Website: www.defruittuin.com

Kwekerij Westhof P.M en J.D.J. van ’t Westeinde Westhofsezandweg 3 4444 SM ’s Heer-Abtskerke Tel: 0113-561219 Fax: 0113-563399 Email: westhof@walnoten.nl Website: www.walnoten.nl

8

Boomkwekerij Richard de Bie b.v. Bredaseweg 15 B 4881 DC Zundert Tel: 076-5974 051 Fax: 076-5976 800 Mobiel: 06-53285 471 Website: www.bieboom.nl

Over het algemeen zijn boom- en struiksoorten die veel nectar produceren of die voor vogels eetbare produceren welkom. De gemeente Middelburg hanteert een herplantplicht (raadsbesluit): bij beheer en onderhoud één op één, bij ontwikkeling twee nieuwe bomen voor iedere gekapte boom. In onderstaande tabel staat een aantal ‘aanbevolen’ soorten bomen en struiken. Nederlandse naam (alternatieve naam)

Wetenschappelijke naam

Inheems?

Autochtoon?

Streekeigen?

Beuk Boswilg

Fagus sylvatica Salix caprea

ja ja

nee nee?

nee Ja

Eenstijlige meidoorn

Crataegus monogyna

ja

ja

ja

Gewone es Gewone esdoorn

Fraxinus excelsior NADEEL: ESSENTAKSTERFTE Acer pseudoplatanus

ja ja

nee nee

ja ja

Gewone vogelkers

Prunus padus

ja

nee

ja

Gewone vlier Gladde iep

Sambucus nigra Ulmus minor

ja ja

ja nee?

ja ja

Grauwe abeel

Populus x canescens

nee

nee

ja

Grauwe wilg

Salix cinerea

ja

ja

ja

Haagbeuk Hazelaar

Carpinus betulus Corylus avellana

nee nee

nee nee

ja ja

Hollandse iep (=ruwe x gladde)

Ulmus x hollandica

nee

nee

ja

Hollandse linde Okkernoot / Hazelnoot

Tilia x vulgaris Juglans regia

nee nee

nee nee

ja ja

Schietwilg

Salix alba

ja

nee?

ja

Sleedoorn Veldesdoorn (Spaanse aak)

Prunus spinosa Acer campestre

ja nee

ja nee

ja ja

Wilde liguster

Ligustrum vulgare

ja

nee

ja

Zoete kers Zomereik

Prunus avium Quercus robur NADEEL: EIKENPROCESSIERUPS

ja ja

schaars ja

ja ja

Zwarte els

Alnus glutinosa

ja

ja

ja

3.3 Een bomen-uitdeelactie voor Middelburg Om het aantal bomen te laten toenemen, kan voor inwoners van de gemeente Middelburg een eigen bomen-uitdeelactie worden georganiseerd. Dit naar het voorbeeld van de ZMf-actie in 2021, die een groot succes was. Inwoners konden toen gratis tot zes inheemse bomen en struiken bestellen om in hun eigen tuin te planten. Hierbij kon men kiezen uit tien inheemse bomen en struiken die het allemaal goed doen in Zeeland: - zes soorten bomen: boswilg, linde, veldesdoorn, wilde appel, wilde mispel en kweepeer; - vier soorten struiken: eenstijlige meidoorn, hazelaar, gewone vlier en wilde liguster. De uitgedeelde boompjes waren tussen de 20-120 centimeter groot, zodat ze gemakkelijk vervoerd konden worden (zie zmf.nl/nieuws/zeeuwse-bomen-uitdeelactie-overrompelend-succesvol). Deze succesvolle actie wordt in 2022 voorgezet. De gemeente kan ook aansluiting zoeken bij deze actie en het initiatief financieel steunen. 3.4 Deelname NK Tegelwippen Het vervangen van tegels door gras, bloemperken, bomen en geveltuinen, zorgt ervoor dat Nederland zich beter aan kan passen aan klimaatverandering en dat biodiversiteit in de leefomgeving wordt 9

bevorderd. De gemeente Middelburg kan zich aansluiten bij het ‘NK Tegelwippen’. In 2022 doen zeker 100 Nederlandse gemeenten mee aan dit jaarlijkse kampioenschap, waarbij het er om gaat welke gemeente de meeste tegels wipt en plaats maakt voor groen (zie nk-tegelwippen.nl). Het kampioenschap draait niet alleen om rivaliteit, maar heeft een hoger doel. Tegelwippen sluit goed aan bij de klimaatadaptatie-doelstellingen van de gemeente, waarbij samen met inwoners aan de slag wordt gegaan om zoveel mogelijk stenen te vervangen door groene (gevel)tuinen. Zo wordt samen met bewoners hittestress en wateroverlast tegengegaan. De gemeente heeft hier zelf al werk van gemaakt door een deel van de verharding bij de Kanaalweg te vervangen door groenstroken. De biodiversiteit kan verder worden vergroot door deze groenstroken in te zaaien met een bloemenmengsel (zie 3.5). 3.5 Inzaai van bloemenmengsels: aanbevelingen FLORON raadt iedereen dan ook aan om, voordat wordt overgegaan tot inzaaien, eerst goed te kijken welke wilde planten er in hun omgeving staan en deze soorten meer ruimte te geven door goed ecologisch beheer. Dat is niet alleen goed voor wilde plantensoorten, maar ook voor bijen, vlinders en alle andere insecten die afhankelijk zijn van onze inheemse wilde flora.

Onderstaande informatie is grotendeels ontleend aan de website van de Stichting Landschapsbeheer Zeeland: landschapsbeheerzeeland.nl/werkzaamheden/advies-inheemse-zaden. Algemeen Er is altijd een reden waarom de ‘gewenste’ planten er nu al niet aanwezig zijn. Vaak komt dit door het ongunstige beheer dat ter plaatse wordt gevoerd. Het inbrengen van zaad zonder dat daarbij het beheer verbetert, heeft dan geen enkel effect. Meestal zijn de Zeeuwse bodems voedselrijk (klei) en daardoor domineren ruige groeiers. Het ingebrachte zaad kan dan misschien nog wel kiemen, maar wordt daarna onmiddellijk overgroeid door de ruigere planten. De verwachtingen mogen dan ook niet al te hoog gespannen zijn. Toch zijn er wel degelijk mogelijkheden om ook op de Zeeuwse klei bloemrijke graslanden te creëren. Inheemse soorten Zeker wanneer een doel is om een bijdrage te leveren aan het versterken van de biodiversiteit, kan het beste uitgegaan worden van natuurlijke omstandigheden. Gebruik alleen inheemse soorten en alleen soorten die in het betreffende biotoop thuis horen. Bijen benutten graag inheemse planten, vlinders hebben echt geen uitheemse soorten nodig. Exotische planten kunnen vaak nog wel benutbaar nectar hebben, maar in de meeste gevallen geen goed stuifmeel.

Uitheemse soorten kunnen zelfs een flink negatief effect hebben op de inheems biodiversiteit, doordat ze inheemse soorten kunnen verdringen. Als het beheer verbetert (= jaarlijks maaien en afvoeren), kunnen planten vanzelf weer terugkeren. Een deel kan zich hervestigen vanuit de zogenaamde ‘zaadbank’, die nog in de bodem aanwezig is, andere soorten kunnen uit de directe omgeving komen. Dat laatste kan doordat vogels of zoogdieren zaad kunnen transporteren, bijvoorbeeld aan hun vacht of via ontlasting. Wanneer uitgegaan wordt van spontane ontwikkeling van de vegetatie (dus als er geen zaad van externe bronnen ingebracht wordt) is er een grote kans dat de soortensamenstelling natuurlijk is en goed past bij de lokale omstandigheden, zoals bodemtype, grondwater en het beheer. Inbrengen van zaad uit externe bronnen verstoort de natuurlijke verhoudingen tussen de soorten en ook de onderlinge aantalsverhoudingen. Hoe meer er gesleept wordt met zaad, hoe minder natuurlijk en oorspronkelijk de vegetatie is. 10

Ongewenste verspreiding De gezaaide soorten kunnen zich vanuit de uitzaailocatie verder verspreiden over de omgeving. Sommige soorten kunnen zich daarbij erg dominant gaan gedragen. In het buitengebied zijn er al meerdere exoten die zich ontwikkeld hebben tot echte plaagsoorten (zie hoofdstuk 15). Ongewenste herkomst Veel zaaizaad dat wordt aangeboden is van buitenlandse herkomst, ook als het inheemse soorten betreft. Veelal komen deze vanuit Zuid- of Oost-Europa. Deze planten hebben echter andere genetische eigenschappen, en ze kunnen kruisen met de ‘autochtone’ exemplaren. Het autochtone zaad is veel beter aangepast aan de Nederlandse natuurlijke omstandigheden en daardoor ecologisch gezien veel waardevoller. Er zijn ook tal van inheemse soorten verkrijgbaar, die op zichzelf wel inheems zijn, maar worden aangeboden in een aparte kweekvorm (kleurvariëteiten of met ‘gevulde’ bloemen). Verdere verspreiding van deze aparte vormen en eventuele kruisingen met de oorspronkelijke populaties zijn uiteraard ook nadelig en dus ongewenst. Opnieuw zaaien Als het beheer langere tijd goed op orde is en blijkt dat veel gewenste soorten niet vanzelf terug keren, kan overwogen worden om inheems zaad van buitenaf in te brengen. Ook in nieuwe en relatief kleinschalige situaties waarbij snel(ler) resultaat gewenst is, kan inzaai overwogen worden. Daarbij zijn er verschillende methoden: 

Het opbrengen van maaisel uit een gelijksoortige biotoop uit de directe omgeving. Voordeel is dat waarschijnlijk de passende soorten mee uitgezaaid worden. Nadeel is dat er wat extra maaisel achter blijft, waardoor de bodem weer iets voedselrijker wordt. Daarom kan deze maatregel het beste slechts één of enkele keren toegepast worden, mogelijk ook op slechts een klein deel van de oppervlakte.



Het uitzaaien van inheems en autochtoon zaaizaad. Daarbij kan dit geoogst zijn uit lokale bronpopulaties, of aangekocht bij een bedrijf die de juiste criteria voor de teelt van het zaad toepast. De hieronder genoemde bedrijven produceren het zaad biologisch. Autochtoon zaad is duur. Vuistregel hierbij is: liever minder zaad van goede kwaliteit dan veel van slechte kwaliteit. Er zijn enkele bedrijven in Nederland die ecologisch verantwoord inheems zaaizaad verkopen, onder andere: Biodivers biodivers.nl/ Cruydthoeck cruydthoeck.nl/ MediGran medigran.nl/ De Bolderik debolderik.net/

Mengsels en ‘Zeeuwse’ soorten De hiervoor genoemde bedrijven bieden een grote hoeveelheid mengsels aan, bijvoorbeeld mengsels voor een voedselrijke kleigrond of speciale bijenmengsels. Let op: in diverse mengsels zitten toch ook nog uitheemse soorten. Daarnaast bieden ze ook soorten los te koop aan. Er blijkt veel vraag te zijn naar zaadmengsels die in Zeeland bruikbaar zijn. Hierna volgt een korte lijst van aanbevolen ‘Zeeuwse’ soorten. Uiteraard zijn veel meer soorten bruikbaar, in principe spelen alle inheemse plantensoorten wel een of andere rol voor insecten. 11

In deze tabel een selectie van ‘aanbevolen’ Zeeuwse plantensoorten (deels afwijkend van de SLZ-lijst). Nederlandse naam

Droog

Boerenwormkuid Duizendblad

+ +

Fluitenkruid

+

Gele morgenster

+

Gevlekte rupsklaver

+

Gewone berenklauw

+

Vochtig/nat

Gewone engelwortel

+

Gewone ereprijs Gewone rolklaver

+ +

Gewone smeerwortel

+

Grote kattenstaart

+

Grote ratelaar Grote wederik

+

Heelblaadjes

+

Knoopkruid

+

+

Moerasandoorn

+

Moerasrolklaver Paardenbloemstreepzaad Peen

+ +

+

Rode Klaver

+

Scherpe boterbloem Smalle rolklaver Veldlathyrus

+ + +

Vergeten wikke

+

Vogelwikke

+

Watermunt Witte klaver

+

+

Wolfspoot

+

Beheer Het spreekt haast voor zich dat het gebruik van kunstmest of chemische bestrijdingsmiddelen een negatief effect heeft op de biodiversiteit. Bovendien stimuleert bemesting vooral de groei van ruigere groeiers, de minder groeikrachtige bloeiende planten worden dan sneller weggedrukt. Blijvende bloemrijke elementen met een langjarig, natuurgericht beheer hebben de hoogste natuurwaarde, terwijl het beheer daarvan relatief efficiënt is. Bij gebruik van zaadmengsels die voornamelijk bestaan uit meerjarige soorten, kan het vervolg beheer bestaan uit het periodiek (bijvoorbeeld één of twee keer per jaar) maaien en afvoeren van de vegetatie. Ook mengsels die voornamelijk bestaan uit eenjarige en/of tweejarige soorten kunnen gebruikt worden. Dat betekent echter dat zulke bloemvelden/randen jaarlijks of om het jaar opnieuw bewerkt en ingezaaid moeten worden. Omdat dat laatste veel meer werk betekent is het handig om het grootste deel van het beschikbare terrein te beheren als een meerjarig bloemenveld, en een kleiner deel met één of tweejarige soorten. Als het goed is, kan na het inzaaien door een goed vervolgbeheer de bloemenrijkdom in stand gehouden worden. Wanneer na enkele jaren de grassen of ruigere soorten dominant gaan worden, kan het maaibeheer geïntensiveerd worden en de maaidata vervroegd. 12

Na enkele jaren zal blijken welke van de ingezaaide soorten het goed doen, en welke al snel weer verdwijnen. Het heeft geen zin om soorten die het niet goed doen te blijven uitzaaien.

Bloemrijke berm bij de Kreekraksluizen.

3.6 Stadsecoloog voor Middelburg In deze rapportage wordt op verschillende plaatsen gesignaleerd dat er leemten in kennis zijn. Gericht onderzoek naar de natuurwaarden van Middelburg levert veel informatie over wat er al is, maar ook wat er nog kan komen. Om dit onderzoek in gang te zetten, te begeleiden en uit te voeren is de aanstelling van een stadsecoloog geen overbodige luxe. Dit kan de gemeente zelf doen, maar er kan hiervoor, vergelijkbaar met de Walcherse Archeologische Dienst, ook samenwerking worden gezocht met de aangrenzende gemeenten Vlissingen en Veere. De gemeente Middelburg moet er in ieder geval voor zorgen dat zowel op ambtelijk als bestuurlijk niveau één persoon (eind)verantwoordelijk is voor beleid en uitvoering op het gebied van biodiversiteit. Dit voorkomt versnippering binnen de organisatie en komt zo de effectiviteit ten goede. 3.7 Aangepast maaibeheer Huidig maaibeheer De gemeente Middelburg heeft, als onderdeel van het ‘Groenbeleidsplan 20162026’ het uitvoeringsplan grasbeheer vastgesteld (middelburg.nl/uitvoeringsplan-grasbeheer). Hierin staat hoe de gemeente omgaat met het beheer van onder andere grasvelden en bermen. Uitgangspunt bij het beheer van grassen en kruidachtige begroeiing is dat er gestreefd wordt naar 13

een optimale biodiversiteit en groenbeleving. Verkeersveiligheid en functionaliteit zijn factoren die hierbij plaatselijk prevaleren. De verschillende vormen van beheer worden hierna besproken. Gazon (34% van het Middelburgse areaal gras) wordt vanwege functie en netheidsbeeld kort gemaaid. Per seizoen wordt er circa 26 maal gemaaid, globaal van april tot oktober bijna wekelijks. Voorbeelden zijn speelplekken, trapveldjes en situaties waar vanuit verkeersveiligheid het gras kort gehouden moet worden. Mulchmaaien (4% van het areaal gras) wordt circa 13 maal per jaar uitgevoerd. Een mulchmaaier versnippert het gras tot hele kleine stukjes en blaast de grassnippers weer tussen het gras waar ze goed fungeren als mest. Begrazing met schapen wordt uitgevoerd op 24% van het Middelburgse gras. Het begrazen houdt in dat drie maal per jaar, voor een periode van circa vijf dagen, de grasbermdelen wordt begraasd door groepen van circa 100 schapen. Het inzetten van schapen voor beheren van ruw gras is een beheervorm die biodiversiteit bevordert. Klepelen wegranden en ruwe bermen (23% van het areaal). Wegranden en zichthoeken worden vier tot zes maal per jaar geklepeld vanuit verkeersveiligheid. Bij klepelen wordt het gras stukgeslagen. Het gras blijft bij klepelmaaien liggen. Hierdoor wordt het gras compost en gaan voedingsstoffen weer de grond in.

Het gevolg is dat er eenzijdige begroeiing blijft van vooral grassen en weinig bloemen. Een aantal bermen worden één maal per jaar geklepeld waarbij het maaisel direct wordt opgezogen. Wél verschraalt de grond door het gras niet te laten liggen. Deze stroken zijn vaak te smal om door schapen te laten begrazen. In de bermen binnenstad wordt voor de netheid twee maal gemaaid. Bloemrijk grasland (als onderdeel van ruwe bermen). Het beheer bestaat uit één of twee keer per jaar maaien en afvoeren. Eind 2018 is besloten deel te nemen aan de Zeeuwse bijenstrategie. Eén van de verplichtingen is actief bij te dragen om de leefomstandigheden van bijen te verbeteren door te kiezen voor een natuurvriendelijk groenbeheer. Drachtplanten zijn voor bijen erg belangrijk voor de nectar- en stuifmeelvoorziening. Het is echter zeer moeilijk om op een zeer voedselrijke grond een duurzame soortenrijke begroeiing in het leven te roepen. Het slagen is afhankelijk van allerlei sterk verschuivende plaatselijke factoren; samenstelling, mate van variatie van voedingszouten in de bodem, zanderigheid van de grond, vochtigheidsgehalte en gemiddelde temperatuur ter plaatse kunnen een doorslaggevende invloed op het resultaat uitoefenen. Algemene richtlijnen of garanties zijn hierbij moeilijk te geven. Experimenteel worden bloemenmengsels voor voedselrijke- en kleigronden toegepast.

Extensiveren maaibeheer Maaien is een geschikte methode om de biodiversiteit in grasland te vergroten en in stand te houden. Dat geldt zowel voor (bloeiende) planten alsmede voor allerlei insecten die profiteren van planten. Het moge duidelijk zijn dat het veelvuldig toegepaste gazonbeheer (15 of 26 keer per groeiseizoen maaien) niet bijdraagt aan de biodiversiteit: het maaisel blijft liggen en bemest zo het grasland: een vicieuze cirkel… Waar mogelijk wordt aanbevolen cyclisch, gefaseerd maaibeheer toe te passen. Voor elke maaibeurt geldt dat 15 tot 30% van de vegetatie moet blijven staan. Dit hoeft geen aaneengesloten oppervlakte te zijn en mag in ‘snippers’ verdeeld zijn over het betreffende terrein. Ook in de winter dient een deel van de vegetatie te blijven ‘overstaan’ om allerlei overwinterende insecten(larven) een kans te geven. Op voedselrijke gronden is het in het begin vaak nodig om twee keer per jaar te maaien, alleen al om 14

te compenseren voor de stikstofdepositie. Bij gefaseerd maaien blijven er altijd bloemen beschikbaar voor insecten. In het najaar dient er zo laat mogelijk gemaaid te worden. Zo krijgen eenjarige planten een betere kans in het voorjaar en dan hebben de meeste bijen hun levenscyclus voltooid. Door het maaisel af te voeren (hooien) wordt er voorkomen dat de voedingsstoffen terug de bodem in spoelen. Zo krijgt de bodem meer kans om te verschralen wat de bloemenrijkdom ten goede komt. Het maaien dient niet gedaan te worden in de vorm van klepelen. Hierbij wordt de vegetatie als het ware kapotgeslagen en blijft het maaisel liggen, waardoor de vegetatie verruigt. Gebruik bij het maaien geen zware machines. Deze drukken de bodem samen, wat ongunstig is voor de vegetatie en voor grondnesten van bijen. Het maaien dient bij voorkeur te gebeuren met een maaibalk, omdat dit de minste sterfte onder het dierenleven veroorzaakt. Overigens is in de gemeente Middelburg meestal sprake van zware, voedselrijke kleibodems, waardoor echt schrale, bloemrijke graslanden niet haalbaar zijn. Maar er zijn zeker kansen voor verbetering. Het is wenselijk om de mogelijkheden voor extensief maaibeheer verder uit te werken, rekening houdend met recreatieve belangen (lig- en speelweiden, hondenuitlaatgebied) en verkeersveiligheid.

Hondenbezitters zullen niet staan te springen om het maaibeheer in de hondenlosloopgebieden te extensiveren: vanwege de teken in het hoge gras en vanwege de voor honden zeer gevaarlijke aren van kruipertje (een grassoort), die lelijke ontstekingen kunnen veroorzaken. Het afvoeren van maaisel is op dit moment nog vrij kostbaar. Er worden nu experimenten uitgevoerd om maaisel om te zetten in een meststof die in de landbouw gebruikt kan worden: ‘Bokashi’. Dit wordt al op kleine schaal toegepast in Zeeuws-Vlaanderen, Midden-Zeeland en op Schouwen. Sinusmaaien Bij grotere oppervlakten grasland zou het zogenaamde sinusmaaien kunnen worden toegepast. Per maaibeurt blijft circa 40% van de vegetatie staan en er wordt gewerkt met slingerende maaipaden, zogenaamde sinuspaden. Deze variëren in ruimte en tijd. Als resultaat ontstaat heel veel variatie, wat uitermate gunstig is voor de biodiversiteit. Bovendien wordt flora- en faunagericht beheer verweven in één methode (zie o.a. vlinderstichting.nl/sinusbeheer ).

Riet Bij rietvelden en rietkragen, zoals langs de vesten, wordt aanbevolen ieder jaar ongeveer een derde te maaien. Dit voorkomt verruiging, biedt allerlei kleine dieren overwinteringskansen (in de holle stengels) en overjarig riet biedt in het voorjaar broedgelegenheid voor vogels. 15

Aanbeveling: bepalen nectarindex Om te beoordelen welke gevolgen het graslandbeheer heeft voor flora en fauna, is monitoring wenselijk. Monitoring betekent meer dan controleren of er beschermde soorten in een berm aanwezig zijn. Het brengt in beeld welke soorten planten (en/of dieren) er zijn en in welke aantallen. Een nieuwe monitoringsmethode voor bermen is de nectarindex. Dit is een getal van 1-5 die de potenties van een locatie uitdrukt voor bloembezoekende insecten, gebaseerd op de kruidachtige planten in de berm. De nectarindex wordt opgenomen in een transect van 100 meter lengte. Om de 10 meter noteert een waarnemer alle soorten (kruidachtige) planten in een straal van 1 meter om zich heen. Deze gegevens worden online ingevoerd op het portaal floron.nl/bermen en daar direct berekend tot een nectarindex. Dit portaal bevat ook een module “statistieken en maaiadvies”. Het maaiadvies bestaat uit een inschatting van het aantal maaibeurten en het gewenste maaitijdstip. Komen er in het getelde traject beschermde of invasieve exoten voor dan worden deze apart uitgelijst, waardoor het beheer ter plekke kan worden afgestemd op het behoud (of bestrijding) van deze soorten. Meer informatie staat te lezen op floron.nl/bermen.

3.8 Creëren van verbindingszones Met name dieren maken vaak gebruik van verbindingszones tussen verschillende leefgebieden. Geïsoleerde bosjes en plasjes zijn veelal minder soortenrijk dan vergelijkbare gebieden die wel onderling verbonden zijn. Grote, open gebieden worden veelal gemeden door bijvoorbeeld marterachtigen, vleermuizen en veel vlindersoorten. Hagen die dekking en luwte bieden, functioneren vaak als ecologische verbinding.

De rij grauwe abelen langs het Kanaal door Walcheren is te beschouwen als een ecologische verbindingszone, onder andere als vliegroute voor vleermuizen.

16

Vleermuizen maken gebruik van bomenrijen als foerageergebied, maar ook als trekroute. Ook wateren fungeren vaak als ecologische verbindingszone, bijvoorbeeld tussen wintergebied en paaiplaats. In zijn algemeenheid zijn het wegnemen van barrières en het versterken van ecologische verbindingszones gunstig voor de biodiversiteit. Dit behoeft nadere uitwerking, waarbij per soort(groep) wordt gekeken naar de ecologische eisen die gesteld worden aan een verbinding. Ofwel, wat moet voor welke soort(groep) met wat verbonden worden en welke inrichting vraagt dat. 3.9 Nestkasten, bijenhotels en dergelijke Om geschikte verblijfplaatsen voor diverse dieren te creëren zijn er vele mogelijkheden, die in allerlei gebieden kunnen worden toegepast. Nestkasten voor vogels Deze zijn verkrijgbaar in allerlei soorten en maten: kleine nestkasten voor mezen, huismus, gierzwaluw, speciale vliegenvangerkasten, kasten voor kerkuil, steenuil en torenvalk, kunstnesten en ‘tillen’ voor huiszwaluwen et cetera. Nadeel is dat nestkasten vaak slechts tijdelijk meegaan en onderhoud vergen. Ze moeten jaarlijks worden schoongemaakt (in verband met parasieten). Nestkasten voor vleermuizen Deze worden vaak ‘te pas en te onpas’ gebruikt als compensatie bij de kap van bomen met holten of bij de verbouw/renovatie van gebouwen. Ook hier geldt dat de kasten na verloop van tijd vaak scheef gaan hangen of afvallen.

Er is zelden sprake van monitoring. Het toepassen van speciale ‘vleermuisstenen’ in gebouwen is een ander verhaal (zie hoofdstukken 9 en 11). Daarnaast worden er soms speciale (stenen) vleermuistorens gebouwd, veelal kostbare projecten (zie Vreugdenhil et al. 2014 en diverse websites, o.a. ecopedia.be/pagina/hoe-een-vleermuistorenbouwen, edepot.wur.nl/282668, rijkswaterstaat.nl/nieuws/archief/2021/04/vierseizoenenverblijfvoor-vleermuizen).

Vleermuiskasten en nestkasten voor gierzwaluwen in de Koestraat als compensatie voor renovatiewerkzaamheden aan tegenover gelegen wooncomplex voor studenten.

17

Bijenhotels zijn er in vele typen, van hele kleine tot zeer omvangrijke bouwwerken. Voor de duidelijkheid: het gaat hier niet om de bekende (gedomesticeerde) honingbij, maar om een groot aantal soorten wilde metselbijen. Bijenhotels vergen weinig onderhoud en kunnen op veel plaatsen worden geplaatst, zoals in particuliere tuinen en op begraafplaatsen, in parken en in groenstroken langs sportvelden. Die plaatsen moeten wel gevrijwaard zijn van vandalisme en in een omgeving worden geplaatst waar een gevarieerd en aanbod is van bloeiende planten.

Bijenhotel bij Speelhof Hoogerzael

Bijenburchten kunnen worden aangeboden aan bijensoorten die in de bodem nestelen (80% van de Nederlandse bijen). Met een mengsel van zand en leem zijn eenvoudig 'bijenburchten' te bouwen, zowel kleine (bijvoorbeeld in een bak in de tuin) als grote. Mooi voorbeeld is een onlangs in Utrecht gebouwde, halvemaanvormige bijenburcht, bestaand uit leemhoudend zand en boomstammen. De burcht staat met de opening gericht op het zuiden en heeft allerlei wanden in verschillende steilheden. Instructies voor het maken van diverse typen bijenburchten en -hotels zijn onder andere te vinden op utrechtnatuurlijk.nl/wildebij. Overigens kunnen bijen die in de bodem nestelen ook gebruik maken van plantsoenen en dergelijke. Het bedekken van bodems met houtsnippers (zoals plaatselijk in Middelburg wordt toegepast) draagt niet bij aan de biodiversiteit. 18

De Utrechtse bijenburcht

Egels zijn bekende, algemene, maar in aantal afnemende zoogdieren. Egels houden hun winterslaap (oktober-april) in een winternest, dat wordt gemaakt van droge bladeren. Meestal doen ze dit onder een heg, een stapel houtblokken of bijvoorbeeld onder een schuurtje. Soms worden ze wakker en veranderen zelfs van nest. In het voorjaar, als de nachttemperatuur stijgt en er weer voldoende voedsel is, ontwaken de egels. De soort maakt gebruik van allerlei groenelementen als foerageer-, voorplantings- en overwinteringsgebied. Egels komen ook geregeld voor in het stedelijke gebied. Veel dieren worden het slachtoffer van verkeer. Ze kunnen profiteren van groene, verkeersluwe verbindingszones. Barrières, zoals gesloten schuttingen tussen tuinen, dichte hekken, opstaande stenen randen en dergelijke zijn ongunstig voor egels. Door het aanbrengen van openingen aan de onderkant van schuttingen en hekken kunnen egels deze wel passeren. Het laten liggen van hopen bladeren en takkenbossen op rustige plekken is ook gunstig. Soms worden er speciale ‘egelverblijven’ aangeboden, al dan niet in combinatie met bijenhotels. Tips voor het helpen van egels in tuinen en openbaar groen zijn te vinden in een tweetal brochures, op te halen bij: zoogdiervereniging.nl/nieuws/2013/help-egels-de-winterdoor.

19

4. Stadscentrum 4.1 Algemeen Het centrum van Middelburg (het bebouwde gebied binnen de vesten en het Kanaal door Walcheren), kent een hoge bebouwingsgraad, met veel historistische gebouwen en bestrating. De historie is onder meer terug te vinden in de aanwezigheid van veel (eeuwen)oude bomen, die vanwege de hoogteligging van het centrum de inundatie van 1944 hebben overleefd. Daarnaast zijn er oude tuin-.en kademuren waar karakteristieke muurplanten op groeien. Op tal van plaatsen hebben bewoners hun gevel ‘vergroend’ door het plaatsen van bloembakken en het creëren van een geveltuin. Hier en daar verschijnt er een al dan niet door de Provincie Zeeland gesubsidieerd sedumdak. De gemeente onderhoudt het publieke groen: bomen langs straten, pleinen en binnengrachten, maar ook plantsoenen, speelplekken, grasvelden en perken met bloemen en (rozen)struiken. Naast de bolwerken vormt het Molenwaterpark een grote openbare groenvoorziening (zie hoofdstuk 8).

Het stadscentrum van Middelburg en omgeving. De vele binnentuinen zijn goed zichtbaar (foto Edwin Paree).

4.2 Huidige natuurwaarden Tuinen Veel van de Middelburgse natuur is verborgen achter muren en schuttingen. De tuinen achter de huizen herbergen soms hele parken met grote bomen, gazons en vergeten hoekjes. Zo liggen er achter de Herengracht enkele tuinen met oppervlakten tot wel 2.745 m2, terwijl her en der grote tuinen meer dan 1.000 m2 te vinden zijn (Molenwater, Singelstraat, Damplein). Deze eeuwenoude 20

tuinen, die soms bijna het karakter hebben van een bos, met een voedselrijke, humusrijke en vaak vochtige bodem, vormen, samen met het openbaar plantsoen, de groene longen van de stad. Naast grote inheemse bomen als beuk, gewone es, haagbeuk, Hollandse linde, iep, populier en zomereik, staan er in de grote tuinen ook monumentale uitheemse bomen als atlasceder, honingboom, Japanse notenboom (ginkgo), Kaukasische vleugelnoot, paardenkastanje, taxus en zwarte moerbei. In het gemeentelijk GIS-systeem (middelburg.obsurv.nl) zijn alle waardevolle bomen, zowel de door de gemeente beheerde als die in particuliere tuinen, opgenomen. De bescherming van monumentale en waardevolle bomen, particulier en gemeentelijk, heeft de gemeente beschreven in de Beleidsnotitie Bescherming bomen in Middelburg en is juridisch verankerd in de APV (Gemeente Middelburg 2020). In de groene particuliere tuinen worden naast bomen, struweel en gecultiveerde tuinplanten ook tal van wilde planten aangetroffen, waaronder plaatselijk ook stinzenplanten. Tuinen vormen ook het leefgebied van tal van egels, vleermuizen en broedvogels, zoals boomkruiper, groenling, merel en zanglijster. Helaas wint de onderhoudsarme tuin de afgelopen 10-15 jaar aan populariteit, ook in het centrum van Middelburg.

De plantengroei – en daarmee de biodiversiteit – in betegelde tuinen is, voor zover de planten niet weggeschoffeld of gebrand worden, minimaal. Fauna van gebouwen De bebouwde omgeving is ook het domein van enkele wettelijk beschermde faunasoorten zoals gierzwaluw, huismus, spreeuw en alle vleermuissoorten. Gebouwen vervullen voor deze soorten de functie als broed- en/of verblijfplaats. Deze functies nemen de afgelopen jaren echter af als gevolg van het treffen van duurzaamheidsmaatregelen in de vorm van dak- en spouwmuurisolatie. Illustratief hiervoor zijn de verspreidingskaartjes van de huismus in een deel van het centrum van Middelburg in 1996 en in 2020. Er is sprake van een dramatische afname van een voorheen algemene soort. Mogelijk speelt ook een afgenomen voedselaanbod voor deze zaadeter een rol: overhoekjes, braakliggende veldjes en tuinen met kruiden zijn sterk verminderd. Een nieuwkomer onder de gebouwenbroeders is de slechtvalk, waarvan sinds enkele jaren een paar broedt in een nestlast op de Lange Jan.

Territoria van de huismus in een deel van het centrum van Middelburg in 1996 (links) en in 2020 (rechts) (gegevens Jaco Walhout; in Meininger 2022a).

21

Wilde planten De twee meest soortenrijke Zeeuwse ‘kilometerhokken’ in de periode 1990-2017 bevatten het centrum van Middelburg (met respectievelijk 693 en 590 wilde plantensoorten; Meininger 2018). Deze soortenrijkdom is vooral te verklaren door een grote verscheidenheid aan habitats, maar ook door de aanvoer van allerlei planten van elders via autobanden, vogelzaad en als ‘tuinvlieders’. Het relatief milde klimaat van Zeeland is in stedelijk gebied al snel een paar graden warmer, wat ook allerlei zuidelijke soorten kansen biedt. Zolang planten niet worden geschoffeld, gebrand of bespoten, ontstaat er spontaan een soortenrijke ‘straatbegroeiing’, die echter lang niet altijd wordt gewaardeerd en niet overal wenselijk is. Er zijn echter veel plekken waar dit gratis wilde groen geen probleem vormt. Het is vaak ook een kwestie van het creëren van draagvlak bij bewoners. Deze zijn vaak geneigd soorten als stokroos en klokjes wel te laten staan, maar de rest te verwijderen. Veel gangetjes en ‘achterpaden’ die zie zich achter de huizen tussen de straten slingeren vormen wat beheer betreft een soort niemandsland. Juist in dit soort achterafstraatjes worden op oude muren vaak varens aangetroffen. De bijzondere Middelburgse kademuren worden apart besproken (zie hoofdstuk 5). Voor nadere informatie wordt verwezen naar het lezenswaardige hoofdstuk van Denters et al.

(2018) over planten van het stedelijk gebied in de Flora Zeelandica en het boek Stadsflora van de Lage Landen (Denters 2020).

Veel ‘achterafstraatjes’ in Middelburg hebben een rijke, spontane begroeiing van wilde planten (10 augustus 2020).

Boomspiegels Idealiter is de boomspiegel, die van boven toegankelijk is voor lucht en water, minstens zo groot als de kruin van de boom. In de boomspiegel wordt of plantgoed aangebracht of er is sprake van spontane ontwikkeling met diverse kruiden, die vaak plaatselijk door schoffelen worden verwijderd. Soms houden bewoners de boomspiegel bij. Vooral bij grotere bomen blijkt de boomspiegel nogal eens aan de krappe kant te zijn, waardoor de tegels opwippen. 22

Een krappe boomspiegel (Papenstraat) en een ruime (Nieuwe Haven)

Decoratief groen Op een aantal plaatsen in de binnenstad, zoals bij het Seisplein, is sprake van decoratief groen. Dit zijn intensief beheerde plekken waar gedurende het jaar de planten worden gewisseld. Deze bloemperken worden vanwege het fleurige karakter zeker gewaardeerd. De waarde voor biodiversiteit is echter zeer beperkt.

Decoratief groen met tulpen op het Seisplein

23

In het winkeldeel van de binnenstad staan op initiatief van de ondernemers op enkele plaatsen (fruit)bomen in bakken, zoals in de Korte Burg. De bomen fleuren het straatbeeld op en kunnen (tijdelijk) verplaatst worden wanneer dat nodig mocht zijn.

Verplaatsbare bloembakken met (fruit)bomen, links Langeviele, rechts Korte Geere\

Bewoners wordt de gelegenheid geboden om geveltuinen te realiseren en bloembakken te plaatsen. De gemeente heeft hier beleidsregels voor opgesteld (zie notitie ‘Beleidsregels inhoudende nadere regels voor het vergunningvrij aanleggen van geveltuinen, plantenbakken en plantenpotten in de gemeente Middelburg’, lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR643825/1). Deze voorzieningen dragen bij aan een aangename woonomgeving en aan het klimaatbestendig maken van de binnenstad. 4.3 Suggesties voor beheer en inrichting De aanbevelingen voor het centrum van Middelburg gelden in hoge mate ook voor het overige stedelijke gebied. Voor generieke maatregelen met betrekking tot aanplant van bomen en struiken, maaibeheer, verbindingszones, nestkasten en bijenhotels wordt verwezen naar hoofdstuk 3. In willekeurige volgorde zijn de volgende aanbevelingen geformuleerd: 

Maak de boomspiegels groter en geef wilde planten hier een kans.



Wees terughoudend met het verwijderen (schoffelen, branden) van spontaan groen, met name in achterpaden en gangen, maar ook aan de voet van muren.



Wees zuinig op vegetaties van oude muren. Probeer bij restauratie van oude muren voor planten geschikte, kalkrijke mortels te gebruiken. Zelfs bij de bouw van nieuwe muren zijn er kansen voor muurplanten. Veel bronnen met aanbevelingen voor het behoud en beheer van muurvegetaties zijn te vinden op floron.nl/onderzoek-advies/muurplanten .



Creëer draagvlak voor de aanwezigheid van wilde planten door voorlichting.



Plaats meer verplaatsbare bakken met (fruit)bomen.



Voer een periodieke inventarisatie uit van monumentale en waardevolle bomen en adviseer over onderhoud bij particulieren.

24



Stimuleer en subsidieer de aanleg van geveltuinen, plantenbakken en plantenpotten, maar vraag ook aandacht voor het tolereren van wilde planten.



Neem in de relevante regelgeving (bv. Middelburgse Bouwverordening) en/of bij de afgifte van een Omgevingsvergunning voor nieuwbouw, verbouw of renovatie bouwdwingende voorschriften op over natuurinclusief (ver)bouwen en renoveren.



Stimuleer de aanleg van sedumdaken (goed tegen hittestress, maar ook goed voor insecten en daarmee ook als foerageerplaats voor vogels).



Vorm decoratief groen om naar planten die bijdragen aan de biodiversiteit (bijvoorbeeld als nectarbron).



Vorm zoveel mogelijk overbodige verharding om naar biodivers groen, zoals dat onder meer door de gemeente is gedaan aan de Kanaalweg.



Pas op parkeerplaatsen en dergelijke doorgroeistenen toe.

4.4 Kennisleemten In 2007, 2008 en 2009 zijn broedvogelinventarisaties uitgevoerd van vrijwel geheel Middelburg (Walhout 2007, 2008, 2009). Het uitvoeren van een nieuwe, integrale inventarisatie is wenselijk. Er is geen compleet up-to-date beeld van de aanwezigheid van muurplanten in Middelburg. Het zou hoe dan ook geen kwaad kunnen een beter beeld te krijgen van de groeiplaatsen van de meest bijzondere planten in het bebouwde gebied. Onderzoek naar verblijfplaatsen en foerageergebieden van vleermuizen is eveneens wenselijk.

Voorlopig en nog onvolledig beeld van de verspreiding van vleermuizen en gierzwaluwen in Middelburg (gegevens Bas Wattel).

25

5. Kademuren 5.1 Algemeen De Middelburgse kademuren zijn al lang bekend bij natuurliefhebbers vanwege hun rijke flora. Zo werd in opdracht van de gemeente Middelburg in 2006 een uitvoerige inventarisatie uitgevoerd (Maes 2006). De laatste decennia zijn diverse kademuren gerenoveerd, waarbij er na de renovatie van de rijke muurvegetaties weinig tot niets over is. Een aantal kademuren staat nog op de nominatie binnen afzienbare tijd te worden gerenoveerd (zie onderstaande kaart).

Conditie, uitgevoerde en geplande renovaties van Middelburgse kademuren (Weerdenburg Huisvesting Consultants 2017).

5.2 Huidige natuurwaarden De resterende muurvegetaties op de nog niet gerenoveerde kademuren zijn nog steeds zeer rijk, met onder andere tien soorten varens, klein glaskruid en muurfijnstraal. De relatieve zeldzaamheid van de begroeide kademuren is groter geworden door het onlangs door renovaties geheel verdwijnen van vergelijkbare muurvegetaties in Brouwershaven, Goes en Veere. Eens te meer een reden om te proberen bij toekomstige (en onvermijdelijke) renovaties zoveel mogelijk rekening te houden met de begroeiing van de Middelburgse kademuren.

26

Muurvegetatie met steenbreekvaren, muurfijnstraal en tongvaren op de kade van de Kinderdijk.. Rechts klein glaskruid Rouaanse Kaai (23 april 2022).

5.3 Suggesties voor beheer en inrichting In veel steden is bij de renovatie van kademuren rekening gehouden met de rijke muurflora, vaak (maar niet altijd) met succes. In de Amsterdamse gedragscode flora & fauna (aanvullende voorwaarden op de Gedragscode soortbescherming voor gemeenten) wordt onder andere ingezet op blijvend behoud én ontwikkeling van de muurflora. Zo worden alle vernieuwingen van grachtmuren met muurplantvriendelijk mortels uitgevoerd en daarnaast worden er nieuwe groenmuren ontwikkeld (Springer 2022). Een inspirerend voorbeeld van een nieuw gerealiseerd groene kademuur in Amsterdam is te vinden op: amsterdam.nl/ingenieursbureau/nieuws/nieuwsberichten/nieuws/2020-jan-jun/kopie-tondenters-primeur-groene, met veel technische details in Denters et al. 2019. Veel bronnen met aanbevelingen voor het behoud van muurvegetaties bij de renovatie van kademuren zijn te vinden op floron.nl/onderzoek-advies/muurplanten.