Evaluatie Lokaal Preventieakkoord Middelburg 2021-2023
Tekst van het document
Eindrapportage Lokaal Preventieakkoord Gemeente Middelburg Evaluatie 2021-2023 MAREIKE MILLNER, ANNE MUILENBURG & SYBREN SLIMMEN
LECTORAAT HEALTHY REGION 08-12-2023
1
Voorwoord We zijn verheugd om deze eindrapportage te presenteren, waarin we de evaluatie van het lokale preventieakkoord voor de Gemeente Middelburg behandelen. Als lectoraat Healthy Region aan de HZ University of Applied Sciences, streven wij ernaar om impact en effecten van dit rapport te verhelderen. Kennisdeling en het toegankelijk maken van resultaten en inzichten vormen voor ons een belangrijke pijler om gezondheidsbevordering te stimuleren. Het evalueren van het Lokaal Preventieakkoord Middelburg was van belang om inzicht te krijgen in de impact ervan en om advies te geven op toekomstig beleid. Deze evaluatie is uitgevoerd op verzoek van Elvira Busé, Beleidsadviseur Sociaal Domein, en Ruud Mesu, Coördinator Gezondheid en Preventie. De samenwerking die hierbij in werking is gezet tussen de Gemeente Middelburg en Lectoraat Healthy Region was van belang en is vanuit ons als zeer prettig ervaren. Wij bedanken jullie graag voor het proces van de afgelopen drie jaar en kijken uit naar verdere samenwerkingen in de toekomst.
Namens het lectoraat Healthy Region,
Mareike Millner, Anne Muilenburg en Sybren Slimmen HZ University of Applied Sciences
2
Inhoudsopgave Inleiding en achtergrond ............................................................................................................ 4 1.
Aanpak ................................................................................................................................ 5 1.1 Beginsituatie ..................................................................................................................... 5 1.2 Evaluatie projecten .......................................................................................................... 6 1.3 Netwerkanalyse ................................................................................................................ 8
2. Gezondheid beginsituatie ...................................................................................................... 9 2.1 Algemene gezondheid ...................................................................................................... 9 2.2 Roken .............................................................................................................................. 10 2.3 Alcohol ............................................................................................................................ 10 2.4 Gezond gewicht .............................................................................................................. 11 2.5 Mentale gezondheid ...................................................................................................... 12 2.6 Gezonde (sociale) leefomgeving .................................................................................... 14 2.7 Aandachtspunten beginsituatie ..................................................................................... 15 3.Resultaten deelprojecten ..................................................................................................... 16 3.1 Aantal en achtergrond deelprojecten ............................................................................
16 3.2 Impactscore deelprojecten ............................................................................................ 20 3.3 Uitvoering en verloop deelprojecten ......................................................................... 25 3.4 Effecten en deelnemers ................................................................................................. 26 3.5 Zelfstandigheid en duurzaamheid .................................................................................. 27 3.6 Projecten 2023............................................................................................................ 28 4. Netwerkontwikkeling ........................................................................................................... 31 5. Discussie ............................................................................................................................... 36 6. Conclusie .............................................................................................................................. 42 7. Aanbevelingen ..................................................................................................................... 43 7.1 Aanbevelingen aan de hand van resultaten ..................................................................
43 7.2 Toekomstvisie................................................................................................................. 44 Bronnenlijst .............................................................................................................................. 46 Bijlage 1: Interviewopzet ......................................................................................................... 47 Bijlage 2: Scoreformulier impact score .................................................................................... 49
3
Inleiding en achtergrond Roken, overgewicht en alcoholgebruik zijn veruit de grootste veroorzaker van ziektelast in Nederland met 35.000 doden en 9 miljard euro aan zorguitgaven per jaar (CBS, 2022). Om dit probleem aan te pakken heeft de Rijksoverheid in 2018 het Nationaal Preventieakkoord opgezet. Met het Nationaal Preventieakkoord (NPA) streeft de Rijksoverheid samen met maatschappelijke organisaties om Nederlanders gezonder te maken (VWS, 2018). Binnen dit akkoord staan de thema’s roken, overgewicht en alcoholgebruik centraal. Intussen zijn deze thema’s
uitgebreid
met
mentale
gezondheid
en
het
terugdringen
van
gezondheidsachterstanden (Ooijen, 2022). Vanuit het NPA kunnen gemeentes met een lokaal preventieakkoord (LPA) voortborduren op het nationale programma (VWS, 2022). Lokale preventieakkoorden geven ruimte om de thema’s in het NPA te verbinden met specifieke problematiek waarmee inwoners binnen een gemeente kampen. Daarbij valt te denken aan schulden, armoede en eenzaamheid. De gemeente of regio bepaalt zelf welke problematiek centraal staat in een lokaal preventieakkoord: de lokale behoefte is leidend. In navolging van het NPA stelde de gemeente Middelburg haar eigen lokale preventieakkoord op in April 2021. Het doel van het lokale akkoord was het realiseren van collectieve impact op belangrijke leefstijlaspecten. Om deze collectieve impact te faciliteren zette de gemeente in op de creatie van projecten op de gebieden: 1. Roken, 2. Alcohol, 3. Gezond gewicht, 4. Mentale gezondheid en 5. Gezonde leefomgeving. Naast enkele grotere projecten die door de gemeente werden getrokken kregen inwoners van de gemeente de mogelijkheid om via een online platform kleinere subsidies aan te vragen voor een eigen project dat bij een van de preventieakkoord thema’s aansloot. Deze initiatieven werden vanuit de gemeente tevens getest aan de hand van drie kernwaarde: brede blik op gezondheid; toegankelijk voor alle inwoners en samenwerken.
De rol van het Lectoraat Healthy Region was het lokaal preventieakkoord te monitoren en te evalueren. Deze evaluatie heeft plaatsgevonden vanuit drie invalshoeken: (1) schetsen van een beginsituatie; (2) evalueren van de deelprojecten doormiddel van een procesevaluatie en impactscore en (3) tweemaal een netwerkanalyse om eventuele veranderingen in
4
samenwerkingen weer te geven. In dit rapport worden de uitkomsten, conclusies en aanbevelingen van deze evaluatie weergegeven.
1.
Aanpak
Het onderzoek had als doel een grondige evaluatie uit te voeren van het lokale preventieakkoord van Middelburg. Om deze evaluatie uit te voeren, koos de HZ voor zowel kwalitatieve als kwantitatieve onderzoeksmethoden en drie invalshoeken. In eerste instantie werd de beginsituatie van de gemeente geanalyseerd om inzicht te verkrijgen in de gezondheid van haar inwoners (1). Vervolgens werden de verschillende deelprojecten uitgebreid geëvalueerd (2). Ten slotte is ervoor gekozen een netwerkanalyse op te stellen om te onderzoeken of het lokale preventieakkoord invloed heeft gehad op de groei van samenwerkingsverbanden en netwerken binnen de gemeente. Dit hoofdstuk zal de methoden van de verschillende onderzoek stappen beschrijven.
1.1 Beginsituatie Voordat de deelprojecten van het Preventieakkoord van start gingen, werd door de HZ University of Applied Sciences een uitgebreide nulmeting over
de
algemene
gezondheidstoestand van inwoners binnen de gemeente Middelburg uitgevoerd. Voor het schetsen van de beginsituatie binnen het eindrapport maakten de HZ onderzoekers voornamelijk gebruik van de Gezondheidsmonitor Volwassen 2020-2021 (GGD), Gezondheidsmonitor Ouderen 2020-2021 (GGD) en Gezondheidsmonitor Jeugd 2019-2020 (GGD). De gezondheidsinformatie werd door twee onderzoekers uit databanken en rapporten geëxtraheerd, geanalyseerd en gevisualiseerd. De data voor de beginsituatie Middelburg werd verzameld op basis van positieve gezondheid. Het volledige rapport op basis van positieve gezond is te vinden in de opgeleverde Powerpoint Deelrapportage 2022. Dit rapport maakte gebruik van aanvullende databronnen zoals de deelrapportage waren Studentenwelzijn HZ University of Applied Sciences (HZ), Zeeuws Jongerenonderzoek 2019 (KCZS), Ouders van jonge kinderen 2020 (KCZS), Ouders van kinderen geboren in 2016 (TNO). Voor dit rapport werd de data onderverdeelt in Algemene gezondheid en de vijf speerpunten 5
van het preventieakkoord: Roken, Alcohol, Gezond gewicht, Mentale gezondheid, Gezonde leefomgeving.
1.2 Evaluatie projecten Binnen het preventieakkoord zijn drie opeenvolgende fasen geweest voor deelprojecten. De eerste fase (D1) begon in 2021, gevolgd door de tweede fase (D2) in maart 2022 en de laatste fase (D3) in april 2023. Voor de evaluatie van het preventieakkoord is besloten om een grondige beoordeling uit te voeren van de projecten gestart in 2021-2022. Deze keuze werd gemaakt omdat het mogelijk was om de initiatieven vanaf de start te volgen en vervolgens gedurende een ruime periode veranderingen te monitoren. Voor de projecten in 2023 is een aparte vragenlijst uitgezet een half jaar na de start van deze projecten. De resultaten hiervan zullen niet worden opgenomen in het rapport, maar er zal wel terugkoppeling plaatsvinden naar de gemeente. Voor de evaluatie van de deelprojecten is een tweeledige aanpak gekozen: ten eerste een procesevaluatie van de projectaanpak en ten tweede de ontwikkeling van een impactscore voor de deelprojecten. Deze gecombineerde benadering hielp om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen door zowel inzicht te geven in de effectiviteit van de uitgevoerde interventies alsmede inzicht in de huidige aanpak van het implementeren van de deelprojecten. Om inzicht te creëren in het proces zijn semigestructureerde interviews gehouden met de projectleiders van de deelprojecten.
De interviewvragen zijn opgesteld door de HZonderzoekers in samenwerking met de gemeente. De opzet van deze interviews is toegevoegd als Bijlage 1. De interviews werden afgenomen, samengevat en geanalyseerd door onderzoekers van de HZ. Vanwege de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) werd tijdens de interviews toestemming aan de respondenten gevraagd of hun verstrekte informatie opgenomen en geanalyseerd mocht worden. Alle data zijn geanonimiseerd en veilig opgeslagen op de dataservers van de HZ en worden na afronding van het project permanent verwijderd. De tweede invalshoek was gericht op het meten van de effectiviteit. Om ondanks de enorme verscheidenheid, de effectiviteit van verschillende deelprojecten te vergelijken en hieruit lessen te leren werd ervoor gekozen een ‘impactscore’ per deelproject met bijbehorende
6
database te ontwikkelen. Deze score werd gebaseerd op vier thema’s: effectiviteit (op basis van deelnemers en resultaten); behaalde doelstellingen; monitoring en samenwerking (Zie: Figuur 1). Om te duiden waar een project stond ontwikkelde een groep onderzoekers een score formulier voor elk thema (Zie: Bijlage 2). Hierbij hebben twee verschillende onderzoekers op basis van het score formulier met de input uit de interviews (Impactscore 1) individueel scores gegeven per project en dit met elkaar gekalibreerd. Een derde onderzoeker heeft hier vervolgens nog afhankelijk naar gekeken voor extra betrouwbaarheid en validatie.
Om te monitoren of er over tijd veranderingen zijn geweest binnen de deelprojecten is er naast de interviews enkele maanden na de start van de interventies ook nog een vragenlijst uitgezet. De informatie uit de vragenlijst werd gebruikt voor het updaten van de impactscore (Impactscore 2) op het gebied van resultaten en effecten, doelstelling behaald en deelnemers. In deze gesloten vragenlijst kon niet genoeg inhoudelijke, kwalitatieve data worden opgehaald om nieuwe uitspraken te doen over de scores van de projecten betreffend monitoring en samenwerkingen in lente 2023. Voor een overzicht van de dataverzameling zie Figuur 2.
Figuur 1: Impactscore deelprojecten
7
Meting 1 - 2022 •Interviews projecten gestart 20212022
Meting 2 - Begin 2023 •Vragenlijst projecten gestart 20212022
Meeting 3 2023 •Vragenlijst projecten gestart in Juni 2023
Figuur 2: Overzicht data verzameling
1.3 Netwerkanalyse Om inzicht te krijgen in de verbindingen tussen de projecten werd een netwerkanalyse uitgevoerd met het programma Social Network Visualizer door een van de onderzoekers. De netwerkanalyse 1 werd op basis van een gesprek met de gemeente Middelburg opgezet. De netwerkanalyse 1 werd opgesteld in Lente 2022. Voor de netwerkanalyse 2 werd de informatie rond samenwerkingen uit interviews en de vragenlijsten gebruikt. De netwerkanalyse 2 werd opgesteld in Herfst 2023. In het netwerk werd elke partner weergeven als een figuur ook wel een “node” genoemd. Binnen de netwerkanalyse werden het LPA en de gemeente Middelburg gerepresenteerd als een aparte node. Deze keuze werd gemaakt om onderscheid te maken tussen de partners die enkel door het ontvangen van de LPAsubsidie verbonden waren aan de gemeente en de projecten waar de gemeente een actieve partner was. In netwerkanalyse 1 werden op verzoek van de gemeente Middelburg ook enkele extra geldstromen als een node weergegeven. Verbindingen, dus samenwerkingen, worden aangegeven met een verbindende lijn tussen twee nodes. Op dit netwerk werden twee analyses toegepast: Degree of Centrality en Degree of Betweenness of Centrality. Degree of Centrality analyseert hoeveel verbindingen een node heeft. Degree of Betweenness onderzoekt welke nodes de meeste controle hebben over het netwerk.
Tijdens de gesprekken, interviews en vragenlijsten vonden sommige projectleiders het moeilijk alle partners te benoemen of de volledige informatie over partners met de onderzoekers te delen. Bijvoorbeeld in plaats van individuele scholen of personen te noemen gaven projectleiders aan met “huisartsen” of “scholen” contact te hebben gehad. Algemene begrippen over groepen zoals “huisartsen” en “scholen” werden als enkel één node in het netwerk gerepresenteerd om dubbele representatie te vermijden. 8
2. Gezondheid beginsituatie De beginsituatie van de gemeente Middelburg werd geschetst op basis van de gezondheidsgegevens beschikbaar binnen de gemeente. Zoals aangegeven in de methode werd voor de situatieschets het grootste deel van de data gehaald uit de GGD Gezondheidsmonitor Middelburg volwassenen (2020-2021), monitor voor ouderen (20202021) en monitor voor jongeren (2019-2020).
2.1 Algemene gezondheid Het merendeel van de inwoners in de
Ervaren gezondheid
gemeente Middelburg voelde zich gezond (Zie: Figuur 3). Echter is het percentage van mensen die zich gezond voelden lager onder ouderen. 42% van de ouderen had een of meer langdurige ziektes of aandoeningen. Als gevolg
72%
van langdurige ziektes of aandoeningen was
84%
82%
16% van de ouderen vanwege hun gezondheid niet in staat dingen te doen die zij zouden willen Figuur 1: Ervaren gezondheid van bewoners in de gemeente Middelburg
doen en ontving 22% hulp vanwege hun gezondheidstoestand. 25% van de ouderen werd op basis van de Tilburg Fragility Indicator
28%
als een kwetsbare oudere gezien, wat werd gebaseerd
op
psychische,
sociale
16%
18%
Jongeren
Volwassenen
en
lichamelijke aspecten. Hoewel de meeste
Gaat wel/matig tot zeer slecht
Ouderen (Zeer) goed
jongeren hun gezondheid als (zeer) goed ervaren,
was
slaapproblematiek
een
Figuur 3: Ervaren gezondheid bij de inwoners van Middelburg.
aandachtspunt. Bijna 80% voelde zich overdag tenminste een paar keer per maand tot dagelijks slaperig of moe. 33% van de jongeren gaf aan dat deze vermoeidheid een resultaat is van moeilijk in slaap komen, of te wel inslapen.
9
2.2 Roken Het grootste aantal rokers behoorde tot de leeftijdsgroep volwassenen, waarbij17% van de volwassenen aangaf te roken. 2% van de volwassenen maakte gebruik van een e-sigaret. Van de ouderen rookten 7% sigaretten en 1% e-sigaretten. Bij de metingen van jongeren werd onderscheid gemaakt tussen dagelijks en wekelijks gebruik. Van de jongeren rookte 3% dagelijks en 5% wekelijks sigaretten. Verder maakte 0,4% dagelijks en 2% wekelijks gebruik van een e-sigaret.
2.3 Alcohol Van de volwassen mannen en vrouwen waren
Alcohol consumptie boven de norm
6% zware drinkers (mannen minstens 1x per week 6 of meer glazen per dag, vrouwen minstens 1x per week 4 glazen of meer per dag), 13% overmatige drinkers (mannen >14 glazen/week, vrouwen >7 glazen/week) en 4% bingedrinkers (minstens 1x per week 6 glazen of meer per dag). Vergeleken met
56%
volwassenen waren ouderen minder zware drinkers (4%) en bingedrinkers (1%), maar bevatte wel een groter percentage aan
43% 23%
Volwassenen
30%
Ouderen
overmatige drinkers (20%). Op basis van de wekelijkse en dagelijkse norm waren er ook verschillen zichtbaar tussen de verschillende leeftijdsgroepen.
Wanneer
de
leeftijdsgroepen volwassenen en ouderen
Voldoet niet aan norm (2015) voor het aantal glazen per week (max. 7 glazen voor mannen en vrouwen) Voldoet niet aan norm (2015) voor het aantal glazen per dag (max. 1 glas per dag voor mannen en vrouwen)
vergeleken worden was te zien dat er meer ouderen boven de wekelijks aangeraden hoeveelheid
van
uitkomen,
maar
7
drankjes
alcohol
consumeerde
Figuur 4: Indicatie hoeveel volwassenen en ouderen in de gemeente Middelburg meer dan de aanbevolen wekelijkse en dagelijkse hoeveelheid alcohol consumeren.
de
volwassenen een groter dagelijks hoeveelheid (Zie: Figuur 4). De jeugd scoorde onmiskenbaar
10
hoog op bingedrinken. 19% van de jeugd had in de laatste 4 weken vijf of meer drankjes met alcohol bij één gelegenheid gedronken.
2.4 Gezond gewicht Afhankelijk van de leeftijdsgroep voldeed (bijna) de helft van de inwoners niet aan de beweegrichtlijnen of richtlijnen voor een gezond gewicht. Enkel 57% van de volwassenen en 42% van de ouderen sportte minstens 2,5 uur per week matig intensief en 2x per week spieren botversterkend. 44% van de volwassenen (Zie: Figuur 5) en 54% van de ouderen (Zie: Figuur 6) hadden overgewicht of ernstig overgewicht. 69% van de jongeren sportte wekelijks bij een sportvereniging. Toch voldeed maar 16% van de jongeren aan de beweegrichtlijn van minstens 1 uur per dag matig intensief bewegen. Het percentage van jongeren met overgewicht of ernstig overgewicht tussen 2019-2021 is onbekend. Volgens het Zeeuws Jongerenonderzoek (2019) gaf wel 73% van de jongeren aan tevreden te zijn met het eigen gewicht (6 of hoger op een schaal van 10, n=356).
Gewicht Volwassenen
Gewicht ouderen
2%
1%
11%
11%
45% 33%
55%
43%
Ondergewicht (BMI<18.5)
Ondergewicht (BMI<18.5)
Gezond gewicht (BMI 18.5-25)
Gezond gewicht (BMI 18.5-25)
Overgewicht (BMI 25-30)
Overgewicht (BMI 25-30)
Ernstig overgewicht / obesitas (BMI>30)
Ernstig overgewicht / obesitas (BMI>30)
Figuur 5: Indicatie hoe zwaar volwassenen zijn binnen de gemeente Middelburg.
Figuur 6: Indicatie hoe zwaar ouderen zijn binnen de gemeente Middelburg.
11
2.5 Mentale gezondheid Binnen de gemeente Middelburg gaven rond de 80% van de volwassenen, ouderen en de jongeren aan zeer/erg gelukkig te zijn. Ongeveer 1 op de 5 inwoners voelde zich niet gelukkig (Zie: Figuur 7). De indicaties rond ervaren geluk sloten aan bij de ervaring van de psychische gezondheid. Het merendeel van de volwassenen en ouderen ervaarde een normale en goede psychische gezondheid. 81% van de volwassenen voelde zich psychisch goed. Enkel 16 % voelde zich psychisch ongezond en 3% ernstig ongezond. Bij ouderen ziet men een vergelijkbaar beeld. 86% van de ouderen voelde zich psychisch gezond, 12% voelde zich psychisch ongezond en 2% voelde zich psychisch ernstig ongezond. Met jongeren ging het minder goed met de mentale gezondheid dan bij volwassenen en ouderen. 24% van de jongeren vertoonde een bovennormale score op psychosociale problematiek (Zie: Figuur 8). Stress zou een mogelijke verklaring van het percentage psychische ongezonde volwassenen en jongeren kunnen zijn. 25% van de jongeren en 21% van de volwassenen ervaarde (heel) veel stress de vier weken voor afname van de vragenlijst. Bij ouderen ervaarden enkel 5% (heel) veel stress de maand voor afname van de vragenlijst. De grootste stressoren in het leven van volwassenen zijn werk, relatie en financiën.
Jongeren ervaarde vooral stress door school of huiswerk, alles wat hij/zij moest doen en wat anderen van hem/haar vonden. Ervaren geluk
Indicatie psychosociale problematiek
80%
82%
81%
15%
18%
19%
5%
1% Volwassenen
1% Ouderen
Jongeren
75%
12% 12% Jongeren
(Zeer/erg) gelukkig
Score normaal (0-13)
Niet (zo) gelukkig / neutraal
Score grensgebied (14-16)
(Zeer) ongelukkig
Score verhoogd (17-40)
Figuur 7: Ervaren geluk bij de inwoners van de gemeente Middelburg
Figuur 8: Indicatie van psychosociale problematiek bij jongeren in de gemeente Middelburg
12
Suïcidegedachten
22% Laatste 12 maanden serieus gedacht om een eind aan het leven te maken
5% 4%
2,0% Laatste 12 maanden vaak serieus gedacht om een eind aan het leven te maken
0,6% 0,4%
Jongeren
Volwassenen
Ouderen
Figuur 9: Suïcidegedachten bij inwoners van de gemeente Middelburg
De data over prevalentie van suïcidegedachten gaf ook de indicatie dat het minder gesteld was met de psychische gezondheid van jongeren. 22% van de jongeren gaf aan in de laatste 12 maanden (voor afname van de vragenlijst) serieus erover na te hebben gedacht om een eind aan hun leven te maken. Vergeleken met de leeftijdsgroepen volwassenen (5%) en ouderen (4%) was dit een aanzienlijk verschil (Zie: Figuur 9). Het getal van de jongeren die in de laatste maanden (voor de afname van de vragenlijst) er vaker serieus erover na hadden gedacht om een eind aan hun leven te maken is onmiskenbaar lager, maar was in verhouding nog steeds hoger dan bij volwassenen en ouderen (Zie: Figuur 9). Volwassenen scoorde weliswaar relatief laag op suïcidale gedachten, maar 47% had wel een matig tot hoog risico op een angststoornis of depressie. Bij ouderen lag het risico voor een angststoornis of depressie op 39%.
13
Eenzaamheid
Eenzaamheid 9% 5%
86% 55% 41%
10%
Jongeren
11%
Regelmatig gevoelens van eenzaamheid Volwassenen Eenzaam
Ouderen
Af en toe gevoelens van eenzaamheid
(Zeer ernstig) eenzaam
Figuur 10: Eenzaamheid bij volwassenen en ouderen in de gemeente Middelburg
Geen/weinig gevoelens van eenzaamheid Figuur 11: Eenzaamheid bij jongeren in de gemeente Middelburg
2.6 Gezonde (sociale) leefomgeving Ruim de helft van de volwassenen en ouderen voelde zich eenzaam (Zie Figuur: 10). Ouderen en volwassenen waren eerder sociaal eenzaam (zoals bij niemand terecht kunnen en niet veel mensen volledig kunnen vertrouwen), dan emotioneel eenzaam (zoals het ervaren van een leegte en het missen van een goed vriend(in)). Jongeren voelde zich minder eenzaam dan volwassenen en ouderen. 86% van de jongeren ervaarde geen of weinig gevoelens van eenzaamheid. Enkel 9% van de jongeren had regelmatig gevoelens van eenzaamheid (Zie: Figuur 11). Onvoldoende sociale samenhang in de buurt kon een reden zijn voor het hoge percentage van eenzaamheid onder ouderen en volwassenen. 46% van de volwassenen en 41% van de ouderen ervaarde onvoldoende sociale samenhang in hun buurt. Ook als de sociale samenhang als onvoldoende werd ervaren beschouwden volwassenen en ouderen hun buurt als veilig. 83% van de volwassenen en 91% van de ouderen vonden hun buurt veilig. Naast sociale samenhang behoorde ook beschikbaarheid van voorzieningen tot een gezonde leefomgeving. Op het gebied van toegang tot WMO-voorzieningen bleek dat volwassenen en ouderen binnen Middelburg problemen tegen problemen aan lopen. Binnen de leeftijdsgroep ouderen hadden 43% van de volwassenen en 45% van de ouderen geen idee waar men het beste terecht kon voor vragen en informatie over WMO-voorzieningen. 14
2.7 Aandachtspunten beginsituatie Uit de nulmeting kwamen de volgende aandachtspunten op het gebied van gezondheid binnen de gemeente Middelburg naar voren (Zie: Tabel 1). In de resultaten van “Algemene gezondheid” was te zien dat “Slaapgebrek bij jongeren” een belangrijk thema is. Bij de vijf speerpunten van de Preventieakkoorden zijn voornamelijk de thema’s Gezond gewicht, Mentale gezondheid en Gezonde (sociale) leefomgeving aandachtsgebieden naar aanleiding van de analyse. Binnen het thema Gezond gewicht is er voornamelijk winst te behalen bij het bevorderen van gezonde beweging onder jongeren, volwassenen en ouderen zowel als het tegengaan van overgewicht en ernstig overgewicht bij volwassenen en ouderen. Op het gebied van mentale gezondheid zitten de knelpunten voornamelijk in het mentale welbevinden van jongeren en de stress bij jongeren en volwassenen te verminderen. Op het thema gezonde (sociale) leefomgeving ligt de aandacht op het verminderen van eenzaamheid (en de bevordering van sociale samenhang) bij volwassenen en ouderen. Tenslotte was er zichtbaar in de resultaten dat de WMO voorzingen niet voldoende zichtbaar waren om een gezonde sociale leefomgeving te creëren. Volwassenen
Ouderen
Jongeren
Slaap
x
Beweging
x
x
Gewicht
x
x
Mentaal welbevinden
x
x
Stress
x
x
Eenzaamheid
x
x
Kennis WMO
x
x
Voorzieningen Tabel 1: Aandachtspunten op het gebied van gezondheid binnen de Gemeente Middelburg
15
3.Resultaten deelprojecten 3.1 Aantal en achtergrond deelprojecten Het lokale preventieakkoord in Middelburg heeft gedraaid van 2021 tot en met 2023. In totaal zijn er 32 projecten van start gegaan die inspeelden op de gekozen thema’s. Hiervan zijn er 21 gestart in de periode van 2021 – 2022 en in de lente van 2023 zijn er nog eens 11 nieuwe deelprojecten van start gegaan. In Tabel 2 is een overzicht weergeven van alle projecten die gestart zijn tijdens het preventieakkoord. De resultaten die in dit hoofdstuk besproken zullen worden gaan over de 21 projecten die gestart zijn in 2021-2022, omdat deze over een langere periode begeleid konden worden. Aan het einde van het dit hoofdstuk zullen de resultaten van de projecten van 2023 los toegelicht worden.
2021-2022
Project
Onderwerp
Thema LPA
Doelgroep
Voetbalclub Zeelandia
Buiten watertapkraan
Watertapkraan geplaatst op voetbalvereniging
Gezond gewicht , Gezonde leefomgeving
Jeugdleden, fietsers, wandelaars , mountainbikers, scholen en supporters
Oriones - Werkleerbedrijf
Koffie-uurtje
Laagdrempelig inloop uur geldzorgen
Mentale gezondheid
Alle inwoners van de gemeente Middelburg die vragen hebben over hun geldzaken
Taalhuis Walcheren en Leefstijlcoach Tom
Voel je Goed!
Lessen in gezondheidsvaardigh eden met taalcoach
Gezond gewicht
Lager opgeleide volwassenen die laag-geletterd zijn en willen werken aan een gezonder gewicht
Rotary Club Walcheren
Kleurrijke dag: Gezonde toekomst Watertappunten CSW Toorop
Belang van gezonde voeding op scholen
Gezond gewicht
Kinderen basisschool en eenzame ouderen
Watertapkraan geplaatst op de middelbare school locatie
Gezond gewicht en Gezonde leefomgeving
Leerlingen Middelbare school CSW Toorop
Gemeente Middelburg
Rookvrij Middelburg JOGG
Preventie roken onder jongeren
Roken
Jongeren (11-19 jaar)
Stadsklooster Sympelhuys
IMPULS in mentale gezondheid
Activiteiten aanbieden voor minder daadkrachtige
Mentale gezondheid
Kwetsbare inwoners
Middelbaar onderwijs CSW
16
Moedige Dialoog Walcheren en Zeeuwse Stichting voor Beheer en Bewind voeringen
Jongeren en geld
Scholing hoe om te gaan met geld
Mentale gezondheid
Jongeren middelbare school
Burgerinitiatief
Rookvrij Cruyff Court
Initiatief voor een rookvrije Cruyff court in de wijk
Roken
Inwoners en kinderen
GGZ - Emergis
Ouder-baby interventie
Interventie voor ouders met en psychische/ psychiatrische diagnose en hun baby
Mentale gezondheid
Ouders met een psychische/ psychiatrische diagnose en hun baby
Leefstijlcoach Tom
Gecombineerde leefstijl interventie
Leefstijlinterventie bestaande uit beweging en voeding
Gezond gewicht, Roken, Alcohol en Mentale gezondheid
Kwetsbare volwassenen
Welzijn Middelburg
Welzijn op Recept
Welzijnscoach en welzijnsarrangemente n bij psychosociale klachten
Mentale gezondheid
Mensen met psychosociale klachten
Welzijn Middelburg
Kunst op recept
Welzijnscoach en kunstarrangementen bij psychosociale klachten
Mentale gezondheid
Mensen met psychosociale klachten
Welzijn Middelburg
Samen oplopen
Ondersteuning gezinnen met problemen door inzet vrijwilligers/maatjes
Mentale gezondheid
Gezinnen die veel stress en zorgen hebben door (complexe) problemen
Vereniging van Ondernemers Middelburg (VOM)
Binnenstad in beweging
Organisatie van twee themaweken waarin bewegen gestimuleerd wordt
Gezond gewicht en Mentale gezondheid
Ondernemers in de binnenstad
Zeeuws Vitaal
Vitaliteit op de werkvloer
Programma voor vitaliteit op de werkvloer
Gezond gewicht en Mentale gezondheid
Zeeuwse werkgevers & werknemers
Coaching praktijken Floww en Suzanne Wohrmann
FLOW- Burn-out preventie
Burn-out preventie op basis van multidisciplinaire aanpak zowel fysiek als mentaal
Mentale gezondheid
Inwoners van Middelburg (werkgevers/werkne mers; millennials (20 t/m 35 jaar; ondernemers)
Aandachtshuis
Aandachtshuis vitale jongeren
Eenzaamheid onder jonge ouders
Mentale gezondheid
Jonge ouders
Fysiotherapie praktijk
Fysio Dauw – Heldhaftig fit
Leefstijlprogramma voor kinderen met overgewicht
Gezond gewicht
Kinderen en adolescenten
Gemeente Middelburg
Kansrijke start
Ondersteuning van aanstaande ouders in
Mentale gezondheid en
(Aanstaande) ouders in een kwetsbare situatie
17
een kwetsbare situatie
Gezonde leefomgeving
Vitaliteitsproffesionals met eigen onderneming
Vita Hub
(Thuis) werkende mensen fysiek en mentaal in beweging brengen aan de hand van sessie met een coach
Mentale gezondheid, Gezond gewicht en Gezonde leefomgeving
(Thuis)werkende Middelburgers en/of werklozen
2023
Project
Onderwerp
Thema LPA
Doelgroep
Bewoner
De Groene Bocht van Sint Pieter
Vergroenen omgeving Hof van Sint Pieter
Gezonde omgeving
Bewoners en bezoekers
Samen in Actie
Plukhof
Pluktuin generen waar mensen gratis fruit kunnen plukken
Mentale gezondheid en gezonde omgeving
Kwetsbare bewoners
S.V. Jong Ambon
Rookvrije en gezonde club
Materialen om rookvrije boodschap uit te dragen
Roken
Clubleden
Stichting Zeeland
De ijsbaan, ontmoetingsplek voor iedereen
Activiteiten organiseren ijsbaan ouderen
Eenzaamheid
Eenzame ouderen
Apotheek Veersche Poort
Fit en veilig thuis
Valpreventie voor ouderen
Gezonde omgeving
Ouderen
Apotheken Middelburg
Positieve gezondheid in de apotheek
Training Positieve Gezondheid apotheken
Gezonde omgeving
Medewerkers apotheek Middelburg; bezoekers apotheek
Wijkbewoner en theatermaker
Verhalen achter de deuren
Verhalen uit de wijk zichtbaar maken
Mentale gezondheid
Wijkbewoners Dauwendale
Coaching praktijken Floww en Suzanne Wohrmann
Mindvolle stressreductie
Mindfulness programma
Mentale gezondheid
Inwoners van Middelburg (werkgevers/werkne mers; millennials (20 t/m 35 jaar; ondernemers)
Sportpark de Brigge Sint Laurens
Drinkwatertappu nt sportpark de Brigge te Sint Laurens
Wattertappunt sportpark
Gezond gewicht
Bezoekers omgeving en kinderen
Stichting Thuisgekookt
Stichting Thuisgekookt
Vrijwilligers die samen met iemand thuis koken voor een gezonde maaltijd en sociaal contact
Mentale gezondheid en Gezond gewicht
Iedereen in een kwetsbare positie en baat heeft bij een gezonde en maaltijd en fijn buurtcontact
Calvijn College
Watertappunt Calvijn College
Watertappunt op middelbare school
Gezond gewicht en Gezonde omgeving
Leerlingen Calvijn College
Tabel 2: Overzicht deelprojecten van het Preventieakkoord
18
Binnen de thema’s van het Preventieakkoord richtten de projecten zich voornamelijk op mentale gezondheid, gezonde leefomgeving en gezond gewicht (Zie: Figuur 11). Bij de projecten was sprake van overlap in verschillende thema’s, zoals bijvoorbeeld bij de gecombineerde leefstijlinterventie, waar zowel roken, alcohol als de gezonde leefomgeving belangrijke thema’s zijn binnen de interventie. Tevens waren er ook nog projecten die als voornaamste thema’s welzijn, eenzaamheid, geld(zorgen), vitaliteit op het werk, opgroeien of voeding hadden.
Thema’s projecten 11
7
6 5
2
Roken
Alcohol
2
Gezond gewicht
Mentale gezondheid
Gezonde leefomgeving
Onbekend
Figuur 12: Frequentie van de individuele preventieakkoord thema’s
Projectleiders Cultuur; 1
Burgers; 1
Sociaal domein; 4
Particulier en ondernemers; 7
Gemeente; 3
Scholen en verenigingen; 4 Figuur 13: Sectoren waar de projectleiders van de preventieakkoord projecten toebehoorden
19
De deelprojecten richtten zich voornamelijk op kwetsbare groepen waaronder: jonge kwetsbare ouders; (eenzame) ouderen; mensen met psychosociale problemen en mensen/jongeren met geldzorgen. Er waren ook vijf projecten die zich specifiek inzetten voor kinderen en jongeren. Binnen de projecten waren verschillende groepen projectleiders te onderscheiden uit verschillende sectoren: burgerinitiatieven, particulier, mensen uit het sociaal domein/ gemeente, scholen en verenigen in en cultuur (Zie: Figuur 13). Zoals te zien in Figuur 13 werd het grootste deel van de projecten gedragen door gemeente zelf in combinatie met het sociaal domein. Deze projecten kenmerken zich doordat zij voornamelijk voortkwamen uit een landelijk traject en geldstroom ten opzichte van de kleinere projecten. Deze projecten hadden dan vaak ook een grotere subsidie en een langere looptijd. Een ander groot aandeel van de projecten werd gedragen door scholen/verenigingen en particulieren uit de gemeente. Ten slotte was er ook nog één burgerinitiatief die in haar wijk zo veel mogelijk rookvrij wilden maken voor de bescherming van de kinderen.
3.2 Impactscore deelprojecten Om inzichtelijk te maken wat de effecten waren van de deelprojecten en deze onderling te vergelijken is per project een impact score berekend. In Tabel 3 is weergegeven hoe de diverse projecten hebben gescoord per onderdeel naar aanleiding van de meting eind 2022. In Tabel 4 is weergegeven hoe de diverse projecten hebben gescoord per onderdeel naar aanleiding van de tweede meting in de lente van 2023. In Figuur 14 is een overzicht te zien van de scores per project eind 2022. In Figuur 15 is een overzicht te zien van de scores per project lente 2023. In totaal scoorde iets meer dan de helft van de projecten voldoende met een gemiddelde impactscore van zes in 2022. De andere negen projecten scoorden onvoldoende. Dit betekent niet dat deze negen projecten geen impact hebben gehad of niet goed waren, maar wel dat deze minder effect hebben gehad dan de projecten die hoger scoorden. De projecten die in het grijze gebied hebben gescoord heeft voornamelijk te maken met dat deze niet goed konden startten. Zo was bij het project ‘Voel je goed!’ een van de projectleiders en uitvoerde van het project nog voor de start uitgevallen waardoor het project niet van start kon. Bij het project ‘Heldhaftig fit’ konden de projectleiders geen psycholoog of gedragsdeskundige
20
vinden terwijl dit een belangrijk element was van hun interventie. Als men naar de impactscore van lente 2023 kijkt is te zien dat enkele projecten vooruit zijn gegaan in hun impactscore. Nog steeds scoorden iets meer dan de helft van de projecten een voldoende, maar de gemiddelde impactscore was naar een zeven gegaan, voornamelijk omdat de meeste projecten hun doelstellingen compleet hadden behaald en meer deelnemers hadden bereikt. Tevens is zichtbaar dat er minder projecten in het ‘grijze’ gebied zitten en de laagste score uitkomt op een vier in plaats van een één. Tenslotte zijn bij allebei de metingen de projecten met hoogste impactscore voornamelijk de projecten van de gemeente zelf en projecten uit het sociaal domein. Dit zijn ook projecten die aan een landelijk netwerk verbonden zijn. Het gaat hierbij om de projecten ‘Samen oplopen’, ‘Welzijn op recept’, ‘GLI’ (niet vanuit de gemeente, maar wel een landelijke interventie) en ‘JOGG’.
Figuur 14: Impactscore 1 (Eind 2022) per preventieakkoord deelproject
21
Figuur 15: Impactscore 2 (Lente 2023) per preventieakkoord deelproject
22
Gemiddelde 1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
van alle projecten
Resultaten en
2
2
0
2
2
2
1
2
1
0
2
2
1
2
0
2
1
0
2
1
x
Monitoring
0
0
1
2
0
2
0
1
0
2
2
2
2
2
2
2
2
1
2
0
x
Samenwerkingen
1
2
0
2
1
2
1
1
1
1
2
2
2
2
1
2
2
1
2
1
x
2
1
0
2
2
2
1
1
2
0
2
2
0
2
0
2
0
0
1
0
x
1
1
0
2
1
2
1
2
1
1
2
2
1
2
0
1
0
0
1
1
x
6
6
1
10
6
10
4
7
5
4
10
10
6
10
3
9
5
2
8
3
6
effecten
Doelstellingen behaald
Deelnemers Gemiddelde score per project Legenda:
1 = Buiten watertapkraan VV Zeelandia
6 = Rookvrij Middelburg JOGG
11 = GLI
16 = Flow Burn-out preventie
2 = Koffie-uurtje
7 = Stadsklooster Sympelhuys
12 = Welzijn op Recept
17 = Aandachtshuis Vitale jonger ouders
3 = Voel je Goed!
8 = Jongeren en geld
13 = Kunst op Recept
18 = Heldhaftig Fit
4 = Kleurrijke dag
9 = Rookvrij Cruyfcourt
14 = Samen Oplopen
19 = Kansrijke start
5 = Watertappunten CSW Toorop
10 = Ouder-baby interventie
15 = Vitaliteit op de werkvloer
20 = Vitahub
Tabel 3: Impactscore 1 per onderdeel op basis van de interviews: 0= Onvoldoende, 1= Matig en 2=Voldoende
23
Gemiddelde 1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.*
9.
10.*
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
van alle projecten
Resultaten en
2
2
1
2
2
2
1
2
1
0
2
2
1
2
0
2
1
0
2
1
x
Monitoring
0
0
1
2
0
2
0
1
0
2
2
2
2
2
2
2
2
1
2
0
x
Samenwerkingen
1
2
0
2
1
2
1
1
1
1
2
2
2
2
1
2
2
1
2
1
x
2
1
1
2
2
2
1
1
2
0
2
2
1
2
1
2
2
1
2
1
x
2
1
2
2
2
2
1
2
1
1
2
2
1
2
1
1
2
0
2
1
x
7
6
5
10
7
10
4
7
5
4
10
10
7
10
5
9
9
3
10
4
7
effecten
Doelstellingen behaald
Deelnemers Gemiddelde score per project
Legenda: 1 = Buiten watertapkraan VV Zeelandia
6 = Rookvrij Middelburg JOGG
11 = GLI
16 = Flow Burn-out preventie
2 = Koffie-uurtje
7 = Stadsklooster Sympelhuys
12 = Welzijn op Recept
17 = Aandachtshuis Vitale jonger ouders
3 = Voel je Goed!
8 = Jongeren en geld
13 = Kunst op Recept
18 = Heldhaftig Fit
4 = Kleurrijke dag
9 = Rookvrij Cruyfcourt
14 = Samen Oplopen
19 = Kansrijke start
5 = Watertappunten CSW Toorop
10 = Ouder-baby interventie
15 = Vitaliteit op de werkvloer
20 = Vitahub
*Bij deze projecten kon geen nieuwe data worden opgehaald om de impactscore 2 te updaten. Tabel 4: Impactscore 2 per onderdeel op basis van de vragenlijsten: 0= Onvoldoende, 1= Matig en 2=Voldoende
24
3.3 Uitvoering en verloop deelprojecten De projectleiders ervaarden de aanvraag als gemakkelijk en gaven aan hier voldoende begeleiding in te hebben gekregen. De aanvraag verliep via het Doe Mee Middelburg platform die tevens als gebruiksvriendelijk werd ervaren, maar naast de aanvraag niet veel andere mogelijkheden bood. Projectleiders gaven aan dit als een gemiste kans te zien gezien het platform ook kan dienen om projecten met elkaar te verbinden en ervaringen te delen. De subsidies die werden toegekend naar aanleiding van de aanvraag waren voor de projecten voldoende om een goede start te maken. Echter voor de doorloop van de projecten en duurzaamheid te garanderen gaven enkele projecten aan dat de subsidie hier niet genoeg middelen voor bood. Na de goedkeuring van de aanvraag konden de projecten van start met de vertaling van het projectplan naar de praktijk. Bij deze opstart liepen projecten tegen diverse obstakels aan voornamelijk gericht op het werven van deelnemers/partners; samenwerkingen en praktische zaken. Uiteindelijk hebben twaalf van de 21 projecten hun doelstelling behaald. Bij de afname van de interviews in 2022 waren dit er negen in totaal, vier gedeeltelijk en zeven hadden de doelstelling nog niet behaald hadden (Zie: Figuur 16).
Bij de tweede meting, enkele maanden na de start van de projecten, is te zien dat de meeste projecten al verdere stappen hadden kunnen zetten in het halen van de projecten (Zie: Figuur 17). Bij de tweede meting in 2023 waren er twaalf projecten die hun doelstelling volledig behaald hadden, zes gedeeltelijk en slechts nog twee die door opstartproblemen nog niet hun doelstellingen behaald hadden. Een project heeft niet deelgenomen aan de interviews waardoor daar geen uitspraken over gedaan kunnen worden betreft het wel of niet behalen van zijn doelgroep. STATUS DOELSTELLINGEN: EIND 2022
STATUS DOELSTELLINGEN 2023
12
1 7 9
12
6
4
Niet behaald Behaald
Gedeeltelijk behaald Onbekend
Figuur 16: Behaalde doelstelling op basis van de interviews
Niet behaald Behaald
Gedeeltelijk behaald Onbekend
Figuur 17: Behaalde doelstelling op basis van de vragenlijsten
25
3.4 Effecten en deelnemers RESULTATEN EN EFFECTEN
1
11
Onvoldoende
Matig
4 5
Voldoende
Onbekend
Figuur 18: Resultaten en effecten van de projecten op basis van de interviews
Het bereik en effect was verschillend per project (Zie: Figuur 18). Zichtbaar is dat de grotere projecten meer bereik en effecten lieten zien dan de kleinere projecten, zoals bijvoorbeeld de burgerinitiatieven. De score voor het effect van de projecten is gegeven op een combinatie van het aantal deelnemers dat bereikt is met een project en in hoeverre het project doelstellingen heeft behaald. Bij de meting eind 2022 was te zien dat 11 projecten voldoende effecten lieten zien. Iets minder dan de helft van de projecten hadden in dit stadium nog weinig of geen effecten bereikt. Echter zaten veel projecten rond deze tijd nog in de opstartfase of eerste uitvoerfase waardoor het nog moeilijk te concluderen was wat de uiteindelijke effecten zouden beogen. Om die reden is er in 2023 via de vragenlijst nog uitvraag gedaan naar het aantal deelnemers dat per project is bereikt en het wel of niet behaald hebben van de doelstellingen. Hierin is te zien dat er na de opstartfase gemiddeld tussen de 10- 50 deelnemers bereikt zijn per project (Zie: Figuur 19).
26
AANTAL MENSEN BEREIKT TIJDENS HET PROJECT 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0
1 tot 5
5 tot 10
10 tot 20
20 tot 50
Meer dan 50
Onbekend
Figuur 19: Aantal mensen bereikt per project op basis van de vragenlijst
3.5 Zelfstandigheid en duurzaamheid MONITORING
1 9 11
Onvolledig
Volledig
Onbekend
Figuur 20: Monitoring van de projecten op basis van de vragenlijsten
Uit de interviews kwam naar voren dat binnen de projecten waarbij de monitoring was uitgevoerd, de monitoring voornamelijk berustte op het bijhouden van deelnemersaantallen. Naast deelnemersaantallen bestond monitoring ook uit evaluatie met deelnemers in de vorm van een evaluatieformulier of een evaluatiegesprek. Het doeleinde was in de meeste gevallen om te achterhalen hoe de betrokken doelgroep het project had ervaren. Ten slotte maakte een beperkt aantal projecten gebruik van een voor en na- meting om te evalueren wat de effecten waren geweest van het uitgevoerde traject/proces. Op basis van deze inzichten 27
scoorden bijna de helft van de projecten “onvolledig” op monitoring (Zie: Figuur 20). Uit de interviews in begin 2022 kwam naar voren dat veel projecten erg zoekende waren betreffende het thema duurzaamheid. De projectleiders gaven aan zich in eerste instantie gefocust te hebben op de opstart van de projecten en nog aan het zoeken waren naar mogelijkheden tot voortzetting. Dit zat hem voornamelijk in dat deze projecten op zoek moesten naar een ander financieel middel zodra de subsidie vanuit de gemeente zou stoppen. Er waren ook projecten die enkel kosten hadden bij de start van het project waardoor voortzetting geen probleem was gezien zij niet meer afhankelijk waren van financiële middelen. Uiteindelijk was te zien dat bij de eerste meting in 2022 dat bij negen projecten het vervolg en borging van het project nog niet voldoende waren vastgesteld en bij elf projecten deze waren gewaarborgd. Bij de tweede meting in 2023 was te zien dat het aantal geborgde projecten al flink gestegen was naar ruim vijftien projecten (Zie: Figuur 21)
DUURZAAMHEID (LENTE 2023)
2 4 15
Gewaarborgd
Niet gewaarborgd
Onbekend
Figuur 21: Duurzaamheid van de projecten op basis van de vragenlijsten
3.6 Projecten 2023 Naast de projecten die in 2021-2022 zijn gestart, zijn er ook 11 projecten in 2023 van start gegaan. Hiervan hebben 9 projecten de evaluatie ingevuld aan de hand van een vragenlijst. De projecten hadden voornamelijk als thema ‘Gezonde leefomgeving’ (n=7) of ‘Mentale gezondheid’ (n=4). De andere twee projecten zaten op ‘Roken’ en ‘Gezond gewicht’, het thema ‘Alcohol’ werd niet belicht in een van de projecten. De projecten zijn van start gegaan na de zomer van 2023 en de evaluatie is geweest in september 2023. Alle projecten gaven dan ook in de evaluatie aan nog in de opstartfase te 28
zitten. Dit is ook terug te zien in de resultaten van de doelstellingen, alle projecten geven aan de doelstellingen nog niet te hebben behaald die voorop zijn opgesteld (Zie: Figuur 22), wel gaven een deel van de projecten aan al een deel van de doelstellingen behaald te hebben. DOELSTELLINGEN Projecten 2023
4 5
Niet behaald
Gedeeltelijk behaald
Behaald
Onbekend
Figuur 22: Duurzaamheid van de projecten op basis van de vragenlijsten
Wanneer er gekeken wordt naar het aantal mensen die in de periode zijn bereikt met de projecten is er te zien dat vier projecten nog geen deelnemers hadden bereikt, maar de andere vijf projecten al een groep van 10-20; 20-50 of meer dan 50 hebben bereikt (Zie: Figuur 23). AANTAL MENSEN BEREIKT PROJECTEN 2023
4
2
2 1
0
0
0
1 tot 5
5 tot 10
0 10 tot 20
20 tot 50
Meer dan 50
Onbekend
Figuur 23: Duurzaamheid van de projecten op basis van de vragenlijsten
Wanneer gekeken wordt naar de borging gaven drie projecten aan zicht te hoe het project in de toekomst geborgd gaat worden (Zie: Figuur 24). Twee van deze projecten gaven aan dat 29
wanneer de subsidie van de gemeente stopt, zij een alternatieve inkomstenbron hebben. Het derde project gaf aan enkel kosten te hebben gemaakt bij de aanschaf/ opstart waardoor het project nu geborgd is. De andere zes projecten gaven aan hier nog niet voldoende zicht op te hebben. DUURZAAMHEID
3 6
Gewaarborgd
Niet gewaarborgd
Onbekend
Figuur 24: Duurzaamheid van de projecten op basis van de vragenlijsten
30
4. Netwerkontwikkeling De samenwerking met de gemeente werd door alle projecten als zeel positief ervaren. Het samenwerken met andere eigenaars van projecten verliep soepel, maar veel projecten liepen tegen moeilijkheden aan bij de samenwerking met externe partners. Projectleiders benoemden dat de communicatie met externe partners moeizaam verliep en soms niet tot stand kwam. Andere projectleiders binnen het Preventieakkoord boden materialen aan voor de implementatie binnen de externe contexten. Deze materialen werden door de partners niet in gebruik genomen. Naast het niet in gebruik nemen van materialen ondervonden enkele projecten problemen met het verkrijgen van doorverwijzingen naar hun projecten. In de interviews werd ook genoemd dat samenwerkingen moeizaam verliepen omdat de projectleider geen inzicht had in de expertise en het aanbod van de samenwerkingspartners en het moeilijk was de regels en wetten van alle partners te stroomlijnen tijdens het project. De projecten gerelateerd aan roken voelden een terughoudende ondersteuning van potentiële partners tegenover hun voorstellen. Meerdere externe partners wilden niet meedoen aan een rookvrij beleid bijvoorbeeld omdat zij bang waren klanten of leden te verliezen als zij hun organisatie rookvrij zouden maken.
Om verdiepend inzicht in de samenhang van de verschillende projecten en partners binnen het Preventieakkoord te krijgen werd een netwerkanalyse uitgevoerd in 2021 (Zie: Figuur 25). De Degree of Centrality en Degree of Betweenness of Centrality van December 2021 zijn respectievelijk weergegeven in Figuur 26 en Figuur 27. De analyse van Degree of Centrality liet zien dat het netwerk uit 56 nodes in December 2021. 49 van 56 nodes binnen dit netwerk hadden minder dan 4 verbindingen. 17 nodes waren direct met het LPA verbonden. De analyse Degree of Betweenness of Centrality maakte de invloed van het LPA binnen het netwerk kenbaar. De meeste nodes waren enkel aan elkaar gebonden door het LPA en hadden beperkt contact met elkaar buiten geworven, directe projectpartners. In de tweede netwerkanalyse zag je een soortgelijk beeld. In December 2022 waren enkele projecten uit December 2021 al afgerond en nieuwe projecten bij het Preventieakkoord aangeschoven (Zie: Figuur 28). Volgens de analyse van Degree of Centrality
waren 79 nodes in het
Preventieakkoord netwerk. Het LPA nam weer een centraal punt met 22 nodes in. 66 van 79 nodes hadden minder dan 4 verbindingen (Zie: Figuur 29). De Degree of Betweenness of Centrality liet zien dat het LPA weer de grootste invloed had in het netwerk (Zie: Figuur 30). 31
Vergelijkbaar met de netwerkanalyse van December 2021 waren de meeste nodes aan elkaar verbonden door het LPA en hadden de deelprojecten weinig contact met elkaar buiten geworven, directe project partners.
32
33
Figuur 25: Sociale Netwerkanalyse 1 (Begin 2022)
34
Figuur 28: Sociale Netwerkanalyse 2 (Eind 2023)
Figuur 26: Degree of Centrality Netwerkanalyse 1
Figuur 29: Degree of Centrality Netwerkanalyse 2
Figuur 27: Degree of Betweenness centrality Netwerkanalyse 1
Figuur 30: Degree of Betweenness centrality Netwerkanalyse 2
35
5. Discussie Van 2021 tot en met 2023 zijn er 30 deelprojecten uitgevoerd in de gemeente Middelburg met een oog op preventieve gezondheid. 21 van deze projecten werden door de HZ geëvalueerd. De thema’s van deze projecten waren roken, alcohol, mentale gezondheid, gezonde leefomgeving en gezond gewicht. Naast deze thema’s werd er ook aandacht geschonken aan thema’s zoals omgaan met financieren, eenzaamheid en opvoeding. De thema’s die het sterkst waren gerepresenteerd in het Preventieakkoord waren mentale gezondheid, gezonde leefomgeving en gezond gewicht. Binnen het Preventieakkoord werd onderzoek gedaan door de HZ. De doelstelling van dit onderzoek was het inzichtelijk maken van impact van deelprojecten binnen het lokale preventieakkoord van de gemeente Middelburg doormiddel van een beginsituatie, project en een netwerkanalyse. Voorafgaand aan het Preventieakkoord stelde de gemeente doelstellingen op waar de deelprojecten aan moesten voldoen:
Doelstellingen van de gemeente •
Bevordert de positieve gezondheid;
•
Draagt bij aan één van de vastgestelde thema’s;
•
Wordt uitgevoerd door minimaal 2 lokale samenwerkingspartners, bij voorkeur ook samen met een private partner;
•
Is gericht op inwoners van de gemeente Middelburg, bij voorkeur ook op de meer kwetsbare inwoners
•
Is vernieuwend en toekomstbestendig;
•
Beantwoordt aan behoeften van de beoogde doelgroep;
•
Heeft heldere en haalbare doelstellingen;
•
Beoogde effecten zijn meetbaar.
Deze doelstellingen stonden beschreven in het plan: Lokaal preventieakkoord - Samen voor een gezonder Middelburg (2021). De doelstellingen van de gemeente zullen dienen als rode draad voor de discussie.
36
De eerste doelstelling van de gemeente stelde vast dat het project positieve gezondheid moest
bevorderen.
Aangezien
positieve
gezondheid
geen
opzichzelfstaand
beoordelingscriterium in de projectevaluatie en de impactscore van de HZ was, kunnen enkel globale inzichten op basis van de verschillende interpretaties van de doelstellingen getrokken worden. Een deelproject benoemde in de interviews dat zij bewust aan de slag ging met het gedachtegoed van positieve gezondheid. De gekozen thema’s tijdens het Preventieakkoord stuurden duidelijk op het verbeteren van tenminste één van de zes gezondheidsdimensies. Daarnaast probeerden de meeste projecten tools en informatie aan te reiken aan hun participanten zodat deze zelfredzaam bewustere en gezondere keuzes konden maken. Vanuit dit perspectief is in indirecte mate positieve gezondheid binnen specifieke thema’s en het stimuleren van zelfredzaamheid in participanten meegenomen. Als in de toekomst weer projecten vanuit burgerinitiatief met positieve gezondheid worden opgezet, is het belangrijk een duidelijke beschrijving met eventuele actiepunten betreffend positieve gezondheid op te zetten zodat het uitbundig in de procesevaluatie en een nieuwe impactsore kan worden meegenomen. De tweede doelstelling beschreef dat de projecten binnen het preventieakkoord zich moesten richten op één van de vastgestelde thema’s. De thema’s die de meeste aandacht kregen binnen het preventieakkoord waren mentale gezondheid, gezond gewicht, gezonde leefomgeving en roken.
Het thema alcohol kwam in beperkte mate terug binnen het preventieakkoord. Echter naast de thema’s van het Preventieakkoord kwamen ook andere aandachtspunten terug in het Preventieakkoord zoals bijvoorbeeld met omgaan met financiën, eenzaamheid en opvoeding. Daarnaast moet een belangrijke kanttekening worden gemaakt bij de gekozen thema’s betreffend de gezondheidsnoden binnen de gemeente Middelburg. De overkoepelende thematische verdeling stemt grotendeels overheen met de aandachtspunten die in de beginsituatie naar voren kwamen. Met de vastgestelde thema’s sloot het lokale preventieakkoord goed aan bij het NPA en ook gedeeltelijk op de beginsituatie. Echter door de focus op landelijke thema’s, zoals alcohol, een thema dat in mindere mate naar voren kwamen in de beginsituatie bleven enkele belangrijke aandachtspunten liggen zoals, slaap en kennisoverdracht over WMO-voorzieningen. Op basis van de informatie uit de beginsituatie hadden deze thema’s wel een grote impact kunnen maken binnen de gemeente Middelburg.
37
De derde doelstelling richtte zich op de samenwerkingen van deelprojecten en beschreef dat de
deelprojecten
uitgevoerd
moesten
worden
door
minimaal
twee
samenwerkingspartners, bij voorkeur ook samen met een private partner.
lokale
Tussen de
projecten waren enorme verschillen in het aantal samenwerkingen. Volgens de tweede netwerkanalyse namen 21 partijen deel aan het Preventieakkoord. Dit waren 5 projecten meer dan in de eerste netwerkanalyse. Enkele van de geëvalueerde projecten werkten met een variatie van meer dan twintig organisaties en private partners samen tijdens de projectperiode. Andere deelprojecten in de lichting hadden weinig partners. Vijf projecten konden niet voldoen aan de doelstelling van de gemeente. Vier projecten hadden enkel met één partner samengewerkt en één project had met nul partners samengewerkt. Deze kleine projecten gaven aan dat zij voornamelijk met de gemeente Middelburg of Welzijn Middelburg samen te hebben gewerkt. Beide organisaties horen niet tot de private partners. Dit maakt inzichtelijk dat ~24% van de projecten onvoldoende scoorden op deze doelstelling. Om een accurate procesevaluatie over een lange periode te geven, werden ook kwaliteit van de samenwerking meegenomen in de impactscore. Door de tweeledige verdeling scoorden veel projecten met minder dan 2 partners alsnog matig omdat de kwaliteit van de samenwerkingen goed was. Vergelijkbaar scoorden projecten matig die veel samenwerkingen hadden maar een moeizaam of niet tot stand gekomen samenwerkingsverband hadden.
Op basis van de gemeentelijke doelstelling scoorden dus 24% van de projecten matig of onvoldoende op samenwerkingen. Op basis van de impactscore scoorden een 1 project onvoldoende en 9 matig. Dit gaf een genuanceerder beeld van de verlopen samenwerkingen van de deelprojecten. Naast de kwaliteit van de samenwerkingen werd ook gekeken naar het aantal samenwerkingen en de duurzaamheid van de samenwerkingen doormiddel van de netwerkanalyse. De netwerkanalyse gaf een goed overzicht van de dynamiek tussen de samenwerkingspartner. Echter konden niet alle organisaties nauwkeurige data over met welke samenwerkingspartners ze hadden samengewerkt aanleveren. Hierdoor moesten steekwoorden zoals “scholen” en “huisartsen” als benaming voor nodes worden gebruikt. Het resultaat daarvan is dat het aantal totale projectpartners in de realiteit waarschijnlijk hoger is dan aangegeven in de netwerkanalyse. De projecten waren voornamelijk aan elkaar verbonden door het LPA en werkten onderling weinig tot niet samen. Het resultaat daarvan was dat de meeste projecten met aparte eilandjes vormden die los stonden van de andere 38
deelprojecten. Zelfs tussen projecten die met hetzelfde thema aan de slag waren gegaan en elkaar waardevolle ondersteuning hadden kunnen bieden was weinig uitwisseling te bekennen. Deze observatie werd ook beschreven door de projectleiders tijdens de interviews. De netwerkanalyse gaf de indicatie dat het netwerk dat door het LPA was ontstaan niet duurzaam is. Dit betekent dat na afloop van het LPA de wegen tussen de verschillende partijen weer langer zullen worden en informatie verloren zal gaan. Om dit in de toekomst te voorkomen zal het belangrijk zijn binnen soortgelijke projectopzetten meer verbindingen te leggen binnen de projecten en communicatie te bevorderen bijvoorbeeld door regelmatige meetings. Dit kan worden uitgevoerd door het opzetten van een x aantal kennishubs gestuurd door de gemeente. Per kennishub (bijvoorbeeld op mentale gezondheid) kunnen dan vijf project ideeën worden ingeleverd. De gemeente zet het netwerk op en zorgt dat de deelprojecten elkaar vinden en versterken. Deze bevinding is in lijn met de wensen van de projectleiders die werden gesproken tijdens de interviews.
De vierde doelstelling betrof de doelgroep van de deelprojecten. Voor de gemeente was een belangrijke voorwaarde dat de projecten zich zouden richten op inwoners van de gemeente Middelburg, bij voorkeur ook op de meer kwetsbare inwoners. Alle projecten richtten zich in lijn met de doelstelling voornamelijk op inwoners van Middelburg. Enkele projecten zoals Kleurrijke dag en Jongeren en Geld hadden ook mensen buiten de gemeente bereikt. Door de ontbrekende invulling van het brede begrip “kwetsbaarheid” was het moeilijk vast te stellen hoeveel kwetsbare mensen tijdens de projecten bereikt werden. Opvallend is dat deze doelstelling geen aantallen beschrijft die moesten worden bereikt. In de impactscore werd deze doelstelling gecombineerd met de deelnemersaantallen om inzicht in het succes van de projecten te vergaren. Tussen de deelprojecten waren grote verschillen betreffend de grote van de impact op de (kwetsbare) inwoners. Eén project in het preventieakkoord kon geen participanten bereiken. Van de 21 projecten bereikten negen projecten minder dan twintig deelnemers. Bijna de helft van de projecten bereikten dus minder dan 180 deelnemers. Deze projecten behoorden allemaal tot de kleinere burgerparticipatie projecten. Uiteraard waren er kleinere burgerprojecten die veel impact maakten.
De projecten die over het algemeen veel impact maakten waren de (grotere) gemeenteprojecten of projecten die het budget benuttigden om al een reeds gevestigd initiatief binnen de gemeente voort te zetten of uit te bouwen. Deze projecten hadden het voordeel dat zij vaak een groter budget hadden of al 39
bekend waren organisaties en burgers van Middelburg. Deze bekende projecten hadden minder tijd nodig voor het opzetten van het project en het werven van zowel partners als participanten, waardoor zij zich meer op de activiteit zelf konden richten. Alle projecten richtten zich dus op de inwoners van Middelburg, maar kleine projecten waren over het algemeen minder succesvol in het bedienen van een groot aantal Middelburgers. Het is belangrijk in toekomstige initiatieven de potentiële impact te beoordelen. Zoals gesteld werd duidelijk dat de impact groter was bij projecten met een grotere omvang en budget of initiatieven die al reeds gevestigd zijn in de gemeente. Om optimaal bij te dragen aan de gezondheid van inwoners in de gemeente Middelburg is het daarom belangrijk te focussen op grotere of gecombineerde initiatieven tegenover de kleinere burgerprojecten.
De vijfde doelstelling was dat de projecten vernieuwend en toekomstbestendig moesten zijn. De woorden “vernieuwend” en “toekomstbestendig” binnen de doelstelling konden breed geïnterpreteerd worden. Voor vernieuwend werd voornamelijk gekeken naar projecten die een innovatief karakter hadden binnen de gemeente Middelburg. De meeste projectleiders zetten projecten op om gaten te vullen die zij binnen hun eigen vakgebied of leefomgeving hadden opgemerkt. In die zin waren de meeste projecten niet innovatief binnen Nederland, maar wel (ver)nieuw(end) binnen de gemeente Middelburg. Het viel op dat projecten deels verwante opzetten hadden met soortgelijke doelgroepen, waarbij ook doelstellingen overeenkomend waren. Zoals benoemend onder het thema samenwerkingen kan dit probleem opgepakt worden door verbinding te schapen tussen deze initiatieven. Op deze manier zouden deze projecten ook een grotere impact kunnen realiseren. Betreffend “toekomstbestendigheid” of met andere woorden, duurzaamheid, kon het grootste deel van de projecten (vijftien) hun project binnen de gemeente verduurzamen. De meeste projecten lukte het hun project te verduurzamen door het vinden van een alternatieve inkomstenbron of het inbedden van het project in hun dagelijkse praktijk. Vier projecten lukte het niet een duurzame manier te vinden het project voort te zetten.