Bijlage 1. Joods vastgoed in de gemeente Middelburg tijdens de Tweede Wereldoorlog ...

Middelburg

[Trek de aandacht van uw lezer met een veelzeggend citaat uit het document of gebruik deze ruimte om een belangrijk punt te benadrukken. Sleep dit tekstvak als u het ergens anders op de pagina wilt plaatsen.]

Het Joods vastgoed in de gemeente Middelburg tijdens de Tweede Wereldoorlog

Je weet dat ze mijn zaak in puin hebben gegooid. Ze hebben me uit de gemeenteraad, waar ik hoopte als wethouder veel voor mijn woonplaats te kunnen bereiken, gezet en ons uit onze woning verjaagd. Daarna hebben ze mijn zaak, die ik weer aan het opbouwen was genaast. Tenslotte hebben ze mij uit mijn geboortestad die mij zo lief was, verdreven. Als ze nu ook nog mijn leven moeten hebben, dan hoop ik dat ik het zover zal kunnen brengen als uw Christus en kan zeggen: “Vader vergeef het hun want ze weten niet wat ze doen”

Marc Herman Boasson

toen ex-wethouder van Middelburg in gesprek met P.J. Koets Amsterdam 1942

Het Joods vastgoed in de gemeente Middelburg tijdens de Tweede Wereldoorlog In opdracht van :

Het college van Burgemeester en wethouders van de gemeente Middelburg

Auteur

:

H.J.(Henk) de Kunder Beleidsmedewerker erfgoed

Vormgeving en Layout

:

H.J.(Henk) de Kunder

Datum

:

31 maart 2023

INHOUDSOPGAVE 1.

Inleiding

2

2.

De Duitse inval en anti Joodse maatregelen

5

3.

Verordeningen m.b.t. Joods vastgoed

9

4.

17 mei 1940

11

5.

Inventarisatie van het Joods vastgoed in Middelburg

14

6.

Het Joods vastgoed tijdens de oorlogsjaren

19

- Onteigend na en i.v.m. 17-5-1940 - Verkoop en rechtsherstel - Niet verkocht vastgoed - Verkocht pre-registratieplicht - Beheer van niet verkocht vastgoed

19 20 21 21 25

7.

Na de bevrijding

28

8.

Rol van de gemeente Middelburg

31

9.

Samenvatting en conclusie

36

10. Geraadpleegde literatuur en bronnen

37

1

Inleiding Op 21 januari 2021 stelde de fractie van de PvdA schriftelijke vragen aan het college van B&W van de gemeente Middelburg over onteigend en verhandeld vastgoed van Joodse eigenaren in de Tweede Wereldoorlog. Aanleiding was het twee dagen eerder genomen besluit door het college van B&W van de gemeente Vlissingen om onderzoek in te stellen naar de verkoop van het pand Singel 178. Hierover was een schriftelijke vraag ontvangen naar aanleiding van de televisie-uitzendingen van de journalistieke onderzoek platforms Pointer en Follow the Money over handel in geroofd Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de beantwoording van de schriftelijk gestelde vragen heeft het college aangegeven dat onderzoek naar Joods vastgoed in de tweede wereldoorlog niet eerder is uitgevoerd en dat het college een intern vooronderzoek zal laten uitvoeren naar de transacties die in de (huidige) gemeente Middelburg hebben plaatsgevonden en in hoeverre de gemeente Middelburg bij deze transacties een rol heeft gehad en hoe de gemeente Middelburg is omgegaan met teruggekeerde Joodse inwoners van de gemeente. In het Nationaal Archief worden de zogeheten Verkaufsbücher (‘verkoopboeken’ of ‘vastgoedboeken’) bewaard. Dit is een register waarin het grootste deel van het vastgoed dat tijdens de Tweede Wereldoorlog is onteigend en verkocht is geregistreerd.

Het bestaat uit 18 boeken, waarvan het eerste boek ontbreekt.

Afb. 1 Een van de verkaufsbücher die in het Nationaal Archief bewaard worden. Op de rechterfoto betreft de laatste notering een transacties in Middelburg (Heerenstraat 25) | Bron: Nationaal Archief

In september 2018 werd het idee geopperd om door middel van een experiment Linked Open Data van het Kadaster te koppelen met data van het Nationaal Archief. Het Nationaal Archief wilde graag de Verkaufsbücher, vanwege het historisch belang, koppelen aan data van het Kadaster.

2

Het project Verkaufsbücher/PDOK 1 betreft een overzicht van ruim 7000 gedwongen transacties van onroerend goed in de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de bezetting verkoopt de Duitse bezetter onteigende panden van vaak Joodse eigenaren. Deze werden gekoppeld aan data uit de basisregistratie adressen en gebouwen (BAG) van het Kadaster. Hierdoor werden deze onrechtmatige verhandelingen letterlijk in kaart worden gebracht. De resultaten zijn te zien in de online labomgeving PDOK (Publieke Dienstverlening op de Kaart) van het Kadaster. Het Nationaal Archief gebruikt dit platform om de linked data te koppelen aan (de geaggregeerde) BAG-gegevens die bij het Kadaster aanwezig zijn. Het initiatief Verkaufsbücher kreeg in november 2019 tijdens de uitreiking van de Stuiveling Open Data Award (SODA) een bijzondere vermelding. Het onderzoek platform Pointer won deze award met hun onderzoek naar zogenaamde “zorgcowboys”, maar door de eervolle vermelding voor het project Verkaufsbücher was Pointers interesse gewekt en bracht vervolgens het onderwerp onder de aandacht van het grote publiek met als gevolg dat in veel gemeenten onderzoek is, of wordt, gedaan. Voor het Verkaufsbücher/PDOK project waren echter slechts 4 dagen beschikbaar 2 waarin wellicht de oorzaak gevonden kan worden dat wanneer de query voor Middelburg wordt uitgevoerd er ‘slechts’ 7 adressen zichtbaar zijn.

Het onderzoekplatform Pointer heeft naderhand een gepubliceerd waarop 11 adressen in Middelburg voorkomen.

doorzoekbare

kaart

Afb. 2. Links de kaart van Middelburg uit het kadasterproject en rechts de iets uitgebreidere kaart van Pointer. Bron: website kadaster en website pointer

De aanname dat het in Middelburg derhalve om 11 woningen zou gaan was het uitgangspunt van het, door het college van Middelburg toegezegde, vooronderzoek.

https://labs.kadaster.nl/stories/verkaufsbücher/ https://www.nationaalarchief.nl/archiveren/nieuws/soda-award-2019-bijzondere-vermelding-voor-verkaufsbüchernationaal-archief-en 1 2

3

Een nadere analyse van het databestand van de verkaufsbücher leerde echter dat in de verkaufsbücher 21 adressen (20 in Middelburg en 1 in Sint Laurens)voorkomen van in totaal 11 verschillende Joodse eigenaren. De verkaufsbücher geven overigens alleen informatie over welke panden er in de oorlogsjaren zijn verkocht en welke partijen daar bij betrokken waren. Een complicerende factor voor de situatie in Middelburg zijn de gevolgen van de verwoesting op 17 mei 1940. Dat aspect wordt in het rapport nader toegelicht. In het onderzoek is gepoogd een zo compleet mogelijk overzicht samen te stellen van het vastgoed in Middelburg wat in 1940/1941 in joods eigendom was. Het onderzoek heeft zich daarnaast gericht op de vraag:    

welke onroerend goed transacties er in de oorlogsjaren hebben plaatsgevonden. of de gemeente Middelburg bij deze transacties betrokken was of er t.a.v. die transacties sprake is geweest van rechtsherstel of er aan Joodse eigenaren naheffingen van gemeentelijke belastingen opgelegd zijn

4

De Duitse inval en anti Joodse maatregelen Op 10 mei 1940 valt Duitsland Nederland binnen en na het bombardement op Rotterdam capituleert het Nederlandse leger op 15 mei, met uitzondering van Zeeland. Toen op 30 mei 1940 Oostburg door de Duitsers werd ingenomen was geheel Nederland bezet. Door de gebeurtenissen in Duitsland vrezen de joodse inwoners de Duitse bezetters het meest. Zo vlucht de Middelburgse wethouder Marc Heman Boasson na de Duitse inval met zijn gezin op 14 mei 1940 naar Zeeuws-Vlaanderen, drie dagen voor de catastrofale beschieting van Middelburg, die een enorme vuurzee veroorzaakte en een groot deel van de historische binnenstad verwoeste. In Zeeuws-Vlaanderen was hij als rapporteur actief voor de Nederlandse militaire autoriteiten. Niet in staat om de Duitsers voor te blijven, keerden de Boassons in juni weer terug naar Middelburg. Vanaf juli 1940 worden er diverse anti-Joodse maatregelen uitgevaardigd middels zogeheten verordeningen. Die waren er vanaf november dat jaar op gericht om Joden ook uit het maatschappelijke leven te weren. Zo werden alle Joodse ambtenaren ontslagen en hadden Joden geen toegang meer tot openbare gelegenheden.

Afb. 3 Bord gevonden na de oorlog in een Middelburgse woning Bron: Zeeuwse Beeldbank FO143370 ZB

Marc Boasson trad af als wethouder, officieel wegens de wederopbouw van zijn door de verwoesting getroffen zaak. Op 20 november 1940 was ook zijn laatste raadsvergadering; Joden mochten in het bezette Nederland geen raadslid meer zijn. Bij de volgende vergadering werd Boassons afwezigheid niet eens vermeld.3 Middels een brief dd. 17 Februari 1942 verzoekt ‘Der befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD, Aussenstelle Middelburg’ aan de waarnemend commissaris van de provincie, P. Dieleman, om een opgave van alle in Zeeland wonende joden 4. Per gemeente diende voor 25 februari 1942 een lijst aangeleverd te worden met de naam, voornamen, beroep, geboortedatum en plaats, woonplaats met straat en huisnummer en de nationaliteit. Deze opgave werd ook gevraagd van personen die na 10 mei 1940 vanuit de gemeente naar het buitenland waren vertrokken. 3 4

https://www.zeeuwseankers.nl/verhaal/marc-herman-boasson ZA. Archtief van het kabinet van de CdK (307/460) 5

Afb. 4 Linksboven de brief van de Commissaris der Provincie Zeeland met het verzoek tot een opgave van de Joodse inwoners. Daarnaast de ‘gemeindelijst’ met de opgave van Middelburg. De onderste afbeelding is de opgave van de gemeente Sint Laurens. Bron: Zeeuws Archief

De opgestelde lijst met de gevraagde gegevens van de Joodse inwoners was de basis voor de evacuatie en wordt aangeduid als Gemeinde-lijst. De beantwoording van de uitvraag volgt op 27 februari 1942. In de opgave voor Middelburg wordt een aantal van 74 Joodse inwoners opgegeven en 37 emigranten. Voor St. Laurens betreft het 7 Joodse inwoners en 2 emigranten. Kort daarna, op dinsdag 24 maart 1942, moesten vervolgens alle Joden uit Zeeland verhuizen om zich in Amsterdam te vestigen. Slechts enkele dagen daarvoor ontvingen zij van de Joodse Raad (in opdracht van de Duitse bezetter) hierover een brief (gedateerd 19 maart 1942). 5

5

ZA. Documentatie Geschiedschrijving Zeeland 1940-1945, toegangsnr. 396, inv.nr 562 6

De uitvoering van de evacuatie van de Joodse inwoners was opgedragen aan de gemeentepolitie. In voorbereiding op de evacuatie had de Sicherheitspolizei, een formulier ontwikkeld: ‘Voor iedere familie een formulier met schrijfmachine in te vullen door de politie (in duplo)’. Het fungeerde als Rapport: voor den Befehlshaber der Sicherheitspolizei u.d.SD fur die besetzten niederlandischen Gebiete Afdeeling: Zentralstelle fur Judische Auswanderung en was opgesteld als een gepersonaliseerde verklaring van de politiebeambte ten aanzien van de ‘controle gehouden in verband met de van hier te evacueeren nader te noemen personen. Plaats Straat “ 1. Namen van de te evacueeren personen 2. Namen van de te evacueeren personen, welke daartoe de woning hebben verlaten 3. Namen van de evacueeren personen, welke door ziekte niet kunnen worden vervoerd (alleen volgens opgave v.d. Befehlshaber der Sicherheidspolizei,Amsterdam) 4. Namen van de te evacueeren personen, weke niet in de woning werden aangetroffen (onder vermelding van redeken, na te vragen bij overige huisgenooten of andere in aanmerking komende peroonen): 5. Namen van de evacueeren personen, welke een eigen bedrijf hebben of leider van of in een bedrijf zijn: Aard van het bedrijf Gelegen: Aantal te werk gestelde personen x Ariers : x Joden: 6. Wie is de eigenaar van het perceel : (naam) Arier / Jood Adres: 7.

Welke onroerende goederen bezitten bovengenoemde te evacueeren personen bovendien : 8. De volgens aangehechte lijst(en) medegenomen goederen heb ik gecontroleerd. Deze zijn door mij in orde / niet in orde bevonden. (gedeelte onleesbaar ivm doorhaling) 9. Waardevoorwerpen en/of geldswaardige papieren werden op de volgende personen aangetroffen (omschrijving van persoon en voorwerpen): 10. De woning is in de volgende toestand achtergelaten: (geheele of gedeeltelijke inboedel aan- of afwezig – nader omschrjven) 11. De woning / kamer, is afgesloten en verzegeld /niet afgesloten en/of verzegeld. Reden aangeven waarom niet afgesloten en/of verzegeld. 12. De sleutels zijn na afsluiting afgegeven op het politiebureau aan: ----------------- (naam en kamer v.beamte die de sleutels onder zijn berusting heeft) waar zij voorloopig ter beschikking staan van de inentarisators en taxateur. 13. Opmerkingen Aldus naar waarheid opgemaakt:

, den

(ondertekening v.d. politiebeamte)

7

Op de dag van de evacuatie werd ieder adres door een politiebeambte bezocht en werd het bovenstaand formulier gecompleteerd waarna de te evacueren personen het bevel opvolgden om naar het station te gaan en daar de trein van 9:30uur naar Amsterdam te nemen. Op enkelen na, die nog tijdelijk mochten blijven, verlieten de Joodse inwoners op 24 maart 1942 hun stad met gedwongen achterlating van vrijwel al hun bezittingen.

Afb. 5 Foto uit ca. 1942 kijkend vanaf het station richting de stad. Als de Joodse evacués voor het vertrek achterom hebben gekeken was het voor velen het laatste beeld van Middelburg wat ze meenamen. Bron: Zeeuwse beeldbank FO066325 De inzet toont de plaquette in de stationshal ter herdenking van de evacuatie van de Zeeuwse Joden. Foto: auteur

De lotgevallen van de Middelburgse Joden is beschreven in het boek ‘Broze Burchten – Middelburg en de Holocaust’ uit 2018 van Dirk Leendert Roth.

8

Verordeningen m.b.t. Joods vastgoed Van de geëvacueerde joodse inwoners waren er meerderen in bezit van onroerend goed in Middelburg. D.m.v. de eerder genoemde verordeningen had de Duitse bezetter zich daar in 1941 al de zeggenschap over toegeëigend. Op 11 augustus 1941 trad namelijk Verordening 154/1941 ‘betreffende het joodsche grondbezit’ in werking.. Deze verordening verplichtte de joodse bevolking in Nederland haar grondbezit, inclusief alle aan de grond gerelateerde rechten uiterlijk op 15 september 1941 aan te melden bij de Nederlandse Administratie van Onroerende Goederen. (Niederländische Grundstückverwaltung (NGV)) gevestigd aan de Juliana van Stolberglaan in ’s Gravenhage. Deze rechten bestonden niet alleen uit het recht van erfpacht en het recht van opstal, maar ook uit het onroerend goed op de grond en de daarop gevestigde rechten zoals verhuur en hypotheek. Aangifteformulieren voor registratie van joods grondbezit waren verkrijgbaar bij de Kamers van Koophandel

Afb. 6 In dit bewaard gebleven ingebonden exemplaar van het ‘Verordnungsblatt fur die besetzen niederlandische Gebiete’ van het jaar 1941 is verordnung 154 door een toenmalige gebruiker met een rood kruis gemarkeerd. Foto: auteur

9

De NGV nam na aanmelding het beheer van de onroerende goederen en de hypotheken over. Voor de uitvoering van het feitelijke beheer stelde de NGV particuliere beheerders aan, die de huren inden, hypotheken en verzekeringen verzorgden en de uiteindelijke verkoop regelden. De twee belangrijkste waren het door NSB’ers geleide Algemeen Nederlandse Beheer van Onroerende Goederen (ANBO) en het administratiekantoor Nobiscum. Deze organisaties stelden op hun beurt weer onderbeheerders aan. 6 Deze verordening was overigens niet van toepassing op landbouwgronden en onroerende goederen van ondernemingen. Op landbouwgronden was verordening 102/1941 van toepassing. Voor ondernemingen gold dat die al aangemeld waren bij de Wirtschaftprufstelle op grond van Verordening 189/1940 ‘betreffende het aangeven van joodse ondernemingen’ dd. 22 oktober 1940.

6

https://www.oorlogsgetroffenen.nl/thema/rechtsherstel/03_06_Onroerende_goederen_en_hypotheken 10

17 mei 1940 Een complicerende factor ten aanzien van het gebouwd onroerend goed in Middelburg waren de gevolgen van de oorlogshandelingen op 17 mei 1940. Hierdoor ontstond een enorme brand die een groot deel van de stad verwoestte. Zo werd die dag ook het kadaster zwaar getroffen. Dit was gehuisvest in het Oost Indische Huis van het voormalig VOC complex aan de Rotterdamse Kaai. Kort na 13:30uur viel er een bom midden in de afdeling Kadaster waardoor binnen 10 minuten alles brandde als een fakkel. Een citaat uit de brief van de Directeur der Registratie en Domeinen aan het Departement van Financien van 21 mei 1940: “Ik heb de eer U te berichten dat een groot deel der stad Middelburg Vrijdag 17 dezer vernietigd is. (….) Het geheele entrepot-gebouw (O.I. huis) aan de Rotterdamsche kade is echter geheel met den grond gelijk gemaakt. Het is één puinhoop. Het kantoor der registratie no. 2 en domeinen, tevens bewaring van de hypotheken enz., alsmede het landmeetkundig bureau en het kantoor van den Ontvanger der Directe Belastingen zijn volkomen vernietigd. (….)”

Het Oostindische huis voor en na 17 mei 1940

11

Van de kadastrale registratie bestonden echter twee afschriften: één bij de gemeentebesturen en één bij de Rijksbelastingdienst ten behoeve van de uitvoering van de Registratiewet, Successiewet e.d. Helaas was op 17 mei 1940 ook het exemplaar van de Rijksbelastingdienst in het Oost Indischhuis aanwezig en ging dus ook verloren. het exemplaar van de gemeentebesturen (de zogeheten gemeenteleggers) was er wél, behalve dat van Middelburg. Dat was die dag toevallig bij het Kadaster voor het bijwerken van de mutatie over 1939 Op basis van de registers van de Polder Walcheren konden de kadastrale leggers van de gemeente Middelburg echter gereconstrueerd worden en binnen 10 maanden na de catastrofale brand waren leggers gereed. 7 De Kadastrale registratie was van groot belang voor de wederopbouw-opgave waar Middelburg zich voor gesteld zag na de enorme verwoesting die op 17 mei 1940 had plaatsgevonden. Op landelijk niveau werd al direct na de eerste meidagen een aanvang gemaakt met de vergoeding van schaden en het herstel daarvan. Eerst was er het initiatief van Generaal Winkelman die namens de Nederlandse regering het bestuur uitoefende. Hij gelaste een onderzoek door een door hem ingestelde commissie. Dit onderzoek leidde tot de besluiten van den Opperbevelhebber van Land- en Zeemacht van 21 en 24 mei 1940 betreffende den Wederopbouw I en II.

Met name het Besluit Wederopbouw II bood de mogelijkheid over te gaan tot onteigening van goederen. In wijzigingsbesluit 168/1940 werd vastgesteld dat de uitbetaling van vergoedingen vanwege onteigening niet direct zouden worden uitbetaald. Bij Besluit van 14-12-1940, VB 234, werd vastgesteld dat bij uitgestelde betaling van vergoedingen vanwege onteigening de bedragen ingeschreven worden in het Grootboek voor de Wederopbouw. Gezien de enorme verwoesting werd er voor Middelburg een herbouwplan ontworpen waarin het stratenpatroon werd aangepast en er minder panden zouden worden herbouwd dan het aantal die volledig verloren waren gegaan of dermate beschadigd dat ze gesloopt moesten worden. Om dit plan uit te kunnen voeren werden op grond van genoemd Besluit Wederopbouw II puin en panden in december 1940 onteigend. De kaart die op de volgende pagina is weergegeven illustreert de grote hoeveelheid van de te onteigenen percelen. De inzet naast de kaart zijn de kaft en een aantal pagina’s van het register waartoe de kaart behoort.

7

Het Kadaster in de Tweede Wereldoorlog, Zachariias Klaasse 12

13

Inventarisatie van het Joods vastgoed in Middelburg De zogeheten ‘Gemeinde’ lijst uit 1942 met Joodse inwoners bevat 35 adressen. In het Zeeuws Archief zijn van 31 verschillende adressen het eerder beschreven inventarisatieformulier, wat op 24-3’42 is ingevuld, aanwezig. Van de volgende vier adressen die op de Gemeinde lijst vermeld staan zijn er geen inventarisatieformulieren aanwezig: -

Brakstraat 8 Gortstraat 28 Langevielesingel 66 Park de Griffioen 18

Toelichting/verklaring: Brakstraat 8 Dit was het woonadres van Izak de Winter. Hij is echter niet op 24-3-’42 verhuisd naar Amsterdam maar op een later moment (wel voor 26-04’42) 8 Gortstraat 28 Hier woonde Simon Polak volgens de Gemeinde lijst. Op 24-3-’42, bevond hij zich volgens het inventarisatieformulier, op het adres Park de Griffoen 10 vanwaar hij naar Amsterdam is vertrokken. Lange Vielesingel 66 Dit was het woonadres van Sara Braasem (weduwe van Lion Polak). Zij vluchtte in mei 1940 naar Frankrijk maar keerde in oktober van dat jaar weer terug naar Middelburg 9. Op 24-3-’42 woonde ze op het adres Park de Griffioen 10. Park de Grfifioen 18 Hier woonde Emil Cohen maar na een mislukte ontsnappingspoging naar het buitenland verhuisde hij vòòr 24-3-’42 naar Groningen. 10 Ook Wilhelmina Blok woonde volgens de Gemeinde lijst op dit adres maar op de dag van de evacuatie woonde ze aan de Latijnse Schoolstraat 13A. Van de volgende adressen zijn wel inventarisatieformulieren aanwezig maar ze komen op de gemeinde lijst niet voor. Schuitvlotstraat 23 Van dit adres zijn twee inventarisatieformulieren aanwezig. Op beiden worden Lodewijk Frank en Amalia Sofia Soesman vermeld. Jacob Catsstraat 64 Van dit adres is een inventarisatieformulier aangetroffen van Carel Blazer, Emilie Blazer Koning en Charles Blazer.

Broze Burchten P284 Broze Buchten P 278 10 Broze Burchten P 267 8 9

14

Uit het voorgaande volgt dat, met uitzondering van de genoemde vier adressen waarvan de reden is toegelicht, elk op de gemeinde lijst voorkomend adres op 24 maart 1942 is bezocht en het ter plaatse ingevulde inventarisatie-formulier bewaard is gebleven. In totaal zijn er 45 inventarisatieformulieren in het archief van de gemeentepolitie aanwezig terwijl er 33 adressen zijn bezocht. Het verschil laat zich verklaren doordat er op acht adressen verschillende personen woonachtig waren, er op één adres voor dezelfde personen twee formulieren zijn en voor één persoon i.v.m. verhuizing één formulier verwijst naar een ander woonadres, Doordat op de inventarisatieformulieren alle bezittingen van de te evacueren personen zijn vermeld kon hieruit een overzicht worden samengesteld van het onroerend goed wat in Joods eigendom was. Dit overzicht bevat 39 adressen/locaties 11 die in particulier eigendom waren en 2 adressen in eigendom van de Joodse onderneming N.V. Lompen en Metaalhandel M.L. Polak & Zn. Uit de analyse van de verkaufsbücher blijkt dat hierin 8 adressen zijn opgenomen die niet op de inventarisatieformulieren voorkomen.

Nieuwe Vlissingseweg 302-308 (4 adressen) Noordweg 108 Noordsingel 74 (=Seissingel 74) Lange Noordstraat 27 Park de Griffioen 2 Toelichting/verklaring: Nieuwe Vlissingseweg 302-308 en Noordweg 108 Deze adressen waren in eigendom van Emma Cohen woonachtig in Leiden. Zij was de weduwe van Jacques Boasson, geboren in Middelburg, die op 28 juni 1940 te Leiden was overleden. Noordsingel 74 / Lange Noordstraat 27 / Park de Griffioen 2 Deze drie adressen stonden op naam van M.H. Boasson, woonadres Park de Griffioen 22. Hij was samen met I.M. Boasson vennoot van de in 1927 opgerichte vennootschap M.H. Boasson & Zonen, Groot en Kleinhandel in Manufacturen en aanverwante artikelen. De adressen waren oorspronkelijk privé-eigendom van de heer M.H. Boasson maar de tenaamstelling is in 1942 overgegaan naar zijn vennootschap. Daarover had hij zelf echter geen zeggenschap meer. Bij beschikking van 5 december 1941 was F.H. Klinkhamer uit Amsterdam tot Treuhänder (zaakwaarnemer) benoemd en gerechtigd tot alle handelingen.

11

Het betreft niet uitsluitend woon- of pakhuizen maar ook een drietal percelen grond. 15

Afb. 7 Het pand Markt 24 van de fa. Boasson en Zonen. Links de Mosterdgang met spoorrails. Foto: Zeeuws Archief

Na analyse van de inventarisatieformulier en de verkaufsbücher is het register van de in 1940 onteigende percelen (a.g.v. de verwoesting op 17 mei 1940) vergeleken met de namenlijst van Joodse inwoners. Dit leverde adressen op die ook op de inventarisatieformulieren worden vermeld maar ook verschillende aanvullende adressen/kadastrale nummers. Ook de Israëlitische gemeente te Middelburg had onroerend in eigendom: de begraafplaatsen aan de Walensingel en de Jodengang, de woning aan het Seisplein, grenzend aan de begraafplaats, en de synagoge aan de Heerenstraat. Op grond van het beschikbare bronmateriaal is een zo compleet mogelijk overzicht samengesteld van het vastgoed in Middelburg in Joods eigendom. Het betreft in totaal 79 adressen/locaties van 22 verschillende eigenaren. In het overzicht op de volgende pagina’s is per eigenaar, alfabetisch gesorteerd, weergegeven welke kadastrale percelen in eigendom waren en de status/mutatie tijdens de bezettingsjaren. Voor de leesbaarheid is daarbij de volgende kleurcodering toegepast: Onteigend na en i.v.m. 17-5-1940 Verkoop + rechtsherstel Niet verkocht Verkocht pre-registratieplicht

16

eigenaar

leggerartikel

Adres

kadastraal

Opmerkingen

sectie nummer

Onteigend na stadsbrand 17-5-1940

1 Alberg, Henri

1151

Gravenstraat 24

C

1592

1

1

1 Barkelau, Samuel Macus - Elisabeth Barkelau

2066

Korte Delft 23

B

2057

1

1

1 Boasson, Izaak Marcus

4504 336

Lange Noordstraat 27 Lange Noordstraat 21 Gr. Markt 7 Gr. Markt 8

D D D D

2150 657 807 1213

1 1 1 1

Seissingel (=Noordsingel) 174 Groote Markt ook 4503 Park de Griffioen 2

E C E

1635 2546 2199

1 1 1

Markt 24 Korte Gortstraat 3 Markt 26 Markt 27

D D D D

2018 729 2313 1879

1 1 1 1

D D

2074 2545

1 1

6

C

1927

1

1

C C C

2054 2055 2056

1 1 1

J J J

afwikkeling Grootboek Wederopbouw ? afwikkeling Grootboek Wederopbouw ? afwikkeling Grootboek Wederopbouw ?

1 1 1

C C D C

2057 2059 2230 1326

1 1 1 1

J J

afwikkeling Grootboek Wederopbouw ? afwikkeling Grootboek Wederopbouw ? tijdens WO2 niet verkocht afwikkeling Grootboek Wederopbouw

1 1

C D C D D C I C

452 1800 938 248 1795 2504 1807 1383

1 1 1 1 1 1 1 1

15

tijdens WO2 niet verkocht tijdens WO2 niet verkocht afwikkeling Grootboek Wederopbouw ? tijdens WO2 niet verkocht tijdens WO2 niet verkocht tijdens WO2 niet verkocht verkoop 1943 nietigverklaring 1947 verkoop 1943 nietigverklaring 1954

Gorstraat 44 Korte Geere 28

D D

1963 387

1 1

2

tijdens WO2 niet verkocht verkoop 1944 nietig verklaring 1948

Noordweg 108 Gr. Markt 9 Nwe Vlissingseweg 302-308 Nwe Vlissingseweg

E D K K

2170 2382 1010 1006

1 1 1 1

4

verkoop 1944 nietig verklaring 1948 afwikkeling Grootboek Wederopbouw ? verkoop 1943 nietigverklaring 1948 tijdens WO2 niet verkocht

C

2337

1

1

1 Boasson. Marc Herman

734

1 Boasson, fa. M.H.

Markt Markt 28 1 Boasson, Seliena

2027

Loskade 43

1 Braasem, Sara (wed. Lion Polak)

2811

Kerspel 12 Kerspel 6/8 Kerspel

Kerspel 2 Kerspel 4 Gorststraat 22 / hoekpand K.Geere 1 Gravenstraat 78 Kerspel L. Gortstraat 28 Kerspel 14 Vliss. Straat 4 K. Geere 11 Gortstraat 65 Langevielesingel 66 Heerenstraat 25 1 Braasem, Eva (wed. Salomon Jesajes)

1 Cohen, Emma (wed. van Jacques Boasson)

1 Cohen, Joseph / Cohen, Samuel

voortgezet gebruik geheel v/t 24-12-'40

779

2371

1342

Lange Gortstraat 37

bergplaats en tuin voortgezet gebruik geheel v/t 24-12-'40 met opm 'twijfelachtig'

voortgezet gebruik geheel v/t 24-12-'40 met opm 'twijfelachtig'

voortgezet gebruik geheel v/t 24-12-'40 werd op 1 mei 1943 geeindigd

dj 1950 verkoop > LA 1338-22

Koudekerke

4

J

onteigend na en ivm 17-5-1940

afwikkeling Grootboek Wederopbouw

verkoop 1943 rechtsherstel 1948 afwikkeling Grootboek Wederopbouw afwikkeling Grootboek Wederopbouw afwikkeling Grootboek Wederopbouw

1 1 1 1 1

verkoop 1943 rechtsherstel 1948 afwikkeling Grootboek Wederopbouw verkoop 1943 rechtsherstel 1948

1

J J J J

afwikkeling Grootboek Wederopbouw afwikkeling Grootboek Wederopbouw afwikkeling Grootboek Wederopbouw afwikkeling Grootboek Wederopbouw

1 1 1 1

J J

afwikkeling Grootboek Wederopbouw afwikkeling Grootboek Wederopbouw

1 1

J

3

1 1

tijdens WO2 niet verkocht

J

J

J

afwikkeling Grootboek Wederopbouw ?

verkocht preregistratieplicht

niet verkocht

1

verkoop 1943 nietig verklaring 1947

J J J

verkoop + rechtsherstel

1

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

1 1 1

1

17

1 Dam, Ph. I. van

1818 2821

Noordweg Park de Griffioen 10

D E

530 2231

1 1

1 1

1 Duveen Heintje

839

Rotterdamse Kaai

B

1467

1

1

J

afwikkeling Grootboek Wederopbouw ?

1

1 Frank Izaak Abraham

151

Lange Delft 103 St. Janstraat Lange Delft

B C B

828 1339 1381

1 1 1

J 3

J

afwikkeling Grootboek Wederopbouw ? tijdens WO2 niet verkocht afwikkeling Grootboek Wederopbouw ?

1

B B A B A D D L L L A A B

647 1547 1207 444 1691 1615 1650 32 28 29 1965 1711 516

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

1 Groot, I.P.J. de

2502

Balans 4 Molenwater 43 (=nr 123) Wagenaarstaat 26 Dam 41 Molenwater 83

Koorkerkhof 16 (= Korte Giststraat 6) Korte Giststraat 8 Korte Giststraat Noordbolwerk 15 Koepoortstraat 13 St. Pieterstraat 9

vernummerd L76 > L 415 (dj 1960)

dj 1941 verkoop > LA 3180 dj 1941 verkoop > LA 492-10 dj 1941 verkoop > LA 492-11 B 2357 vernummerd naar B 1892 vernummerd naar B 2417 vernummerd naar

tijdens WO2 niet verkocht verkoop 1943 nietigverklaring 1947

J

afwikkeling Grootboek Wederopbouw ? in WO2 vrijwel zeker niet verkocht: zie LA 2502-2 verkoop 1943 nietigverklaring 1948 tijdens WO2 niet verkocht verkoop 1940 = voor verplichte registratie verkoop 1940 = voor verplichte registratie verkoop 1940 = voor verplichte registratie verkoop 1943 nietig verklaring 1947 verkoop 1943 nietig verklaring 1948 verkoop 1943 nietig verklaring 1948 verkoop 1943 nietig verklaring 1948 verkoop 1943 nietig verklaring 1948 afwikkeling Grootboek Wederopbouw ?

1 1

1 1

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

Leven Alice geh. met I.P.J. de Groot

3987 1790

1 Israelitische gemeente te Middelburg

11

Seisplein Heerenstraat Jodengang Walensingel

woning grenzend aan D 1124 Kerk bijgebouwen en erf Kerkhof begraafplaats

D C E D

2458 2370 1090 1124

1 1 1 1

4

1 Leijdesdorff, Louis

548

Markt 6

geen vermelding NGV

D

2852

1

1

1 Polak, Maurits

1366 1630

Boorgaardstraat Rouaansekade

A B

1099 2587

1 1

2

tijdens WO2 niet verkocht tijdens WO2 niet verkocht

1 1

1015

Gortstraat Lange Gortstraat L. Gorststraat

C C C

2395 2396 2553

1 1 1

3

tijdens WO2 niet verkocht tijdens WO2 niet verkocht tijdens WO2 niet verkocht

1 1 1

D

2489

1

1

tijdens WO2 niet verkocht

1

1960 2639 2640 2458 2369 3355 137 2958

1 1 1 1 1 1 1 1

8

in WO2 vrijwel zeker niet verkocht in WO2 niet verkocht in WO2 vrijwel zeker niet verkocht in 1947 weer aangekocht door NV in WO2 vrijwel zeker niet verkocht in WO2 vrijwel zeker niet verkocht in WO2 vrijwel zeker niet verkocht tijdens WO2 niet verkocht in 1956 nog eigendom Polak

1 1 1

Heerenstraat 10 Beenhouwerssingel

D D D C C F C D

1 Polak, Mozes

1 Polak, Mourtiz 1/2 en Polak, Mozes 1/2

1851

Varkensmarkt 8 / hoek Koestraat

1 NV Lompen en Metaalhandel M.L. Polak en Zn.

1674

Lange Geere Lange Geere 30 Beenhouwerssingel Beenhouwerssingel Heerenstraat

dj 1945 slooping dj 1943 verkoop dj1950 ged.vernieuwing dj 1948 slooping

13

J

1

tijdens WO2 niet verkocht tijdens WO2 niet verkocht tijdens WO2 niet verkocht tijdens WO2 niet verkocht J

afwikkeling Grootboek Wederopbouw ?

1 1 1 1 1

1 1 1 1 1

1 Weijl, Louis

527

Dam 43

B

1134

1

1

tijdens WO2 niet verkocht

1

1 Wittene, Maurits van (VG: Betje Braasem -wed. Levi van Wittene

2309

Molenwater 39

A

1937

1

1

tijdens WO2 niet verkocht

1

78

78

22

Totaal

26

17

32

3

18

Het Joods vastgoed tijdens de oorlogsjaren Onteigend na en i.v.m. 17-5-1940 Uit het voorgaande overzicht blijkt dat er tijdens de bezettingsjaren 26 kadastrale percelen zijn onteigend op grond van het besluit wederopbouw. Die onteigening vond plaats in december 1940 en had geen relatie met een door de Duitse bezetter ingestelde anti-Joodse verordening. Alle onteigende kavels kwamen op naam van de gemeente Middelburg. Artikel 3 van Besluit 168/1940 regelde de vaststelling van de aan onteigenden door het Rijk beschikbaar te stellen onteigeningsvergoedingen. Evenals bij de vaststelling van de schadebijdragen, werd daar bij uitgegaan van de waarde op 9 mei 1940. De hoogte van het bedrag werd uiteindelijk vastgesteld door de zgn. Algemeen Gemachtigde voor de Wederopbouw. Dit gebeurde op basis van schaderapporten, opgesteld door daartoe ingestelde Schade-Enquête-Commissies (SEC's) die ter plaatse de schade opnamen. Door de met de wederopbouwplannen gepaard gaande veelal ingewikkelde ruilverkavelingen, vervielen oude eigendoms- en daarbij behorende zakenrechtelijke verhoudingen soms geheel. Ten einde alles op korte termijn te kunnen verwezenlijken werden de volgende maatregelen ingevoerd: • Een versnelde onteigeningsprocedure.

• Toewijzing van nieuwe gronden, met daarop vestiging van oude rechten door de Algemeen Gemachtigde voor de Wederopbouw • Bijzondere financieringsmaatregelen voor herbouw. • De invoering van het Grootboek Wederopbouw (WO). In artikel 11 van het Besluit 221/1940 werd de noodzaak van het Grootboek als volgt aangegeven, "Bijdragen wegens schade aan gebouwde onroerende goederen worden niet aanstonds in geld uitbetaald, doch ingeschreven in een tot dit doel naar de voorschriften en vanwege de Secretaris-Generaal van het Departement van Financiën te voeren Grootboek voor de Wederopbouw, zolang niet voldoende zekerheid bestaat dat zij overeenkomstig de hierna volgende bepalingen besteed zijn of zullen worden." Uit het archief van de Dienst gemeentewerken blijkt dat ook van de onteigende joodse percelen in 1940 schadebedragen zijn vastgesteld 12. Uit de dossiers van twee Joodse eigenaren in het archief van het Nationaal Beheers Instituut (wat verderop in dit rapport zal worden toegelicht) blijkt dat de schadebedragen destijds zijn ingeschreven in het Grootboek voor de Wederopbouw. Het is daarmee aannemelijk dat dit ook voor de andere eigenaren heeft plaatsgevonden.

12

ZA 1041 Dienst gemeentewerken 1940-1991 19

Pas in bericht No. 279 dd. 28 oktober 1941 van het departement van financiën werd namelijk gemeld dat: “bijdragen en vergoedingen terzake van schaden aan onroerende goederen, toekomende aan Joden, ongeacht tot welk bedrag, mogen voorhands niet worden uitbetaald; deze blijven derhalve geblokkeerd en over de betaalbaarstelling daarvan zullen naderen regelen volgen. Zoals deze regeling niet zijn vastgesteld kunnen zij dus ook nog niet in een Grootboek worden ingeschreven.” In het archief van de Stichting Herbouw Middelburg zijn diverse opgaven aan de burgemeester aanwezig over de voortgang van de wederopbouw. De vroegste dateert van 9 juli 1942. Dit betreft een opgave van herstelverklaringen van verschillende getroffen percelen. Een opgave van 18 augustus 1942 een opgave aan de burgemeester en een aantal (8) herbouwverklaringen. In een opgave dd. 25 juni 1943 worden panden vermeld waarvan de herbouw voor 1 juni 1943 is aangevangen doch nog niet voltooid was. In geen van deze opgaven zijn getroffen percelen van Joodse eigenaren opgenomen. Raadpleging van de kadastrale leggers van de betreffende eigenaren wijst uit dat er geen sprake is geweest van het stichten van onroerend goed op een nieuw uitgegeven kavel. Bij de wederopbouw van de verwoeste panden waren de Joodse eigenaren van onteigende kavels met verwoeste opstallen derhalve niet betrokken.

In de Middelburgse situatie waren de waardes van de kavels en de verwoeste opstallen echter wel in het Grootboek Wederopbouw opgenomen. De wijze waarop na de oorlog de afhandeling van de inschrijvingen in het grootboek hebben plaatsgevonden is in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten Tijdens de bezettingsjaren zijn 17 kadastrale objecten van Joodse eigenaren verkocht. Met de eerder genoemde Verordening 154/1941 had de Duitse bezetter zich de zeggenschap over het Joodse vastgoed toegeëigend maar het vastgoed, althans in Middelburg, werd niet onteigend in juridische zin. De eigendomsregistratie in het kadaster bleef op naam van de joodse eigenaren. Het beheer van de meerderheid van het vastgoed wat prive-eigendom was van Joodse eigenaren werd door de Niederlandische Grundstuckverwaltung ondergebracht bij het Algemeen Nederlandsch Beheer van Onroerende Goederen (ANBO). Ook verkoop van onroerend goed werd door het ANBO voor en namens de NGV uitgevoerd.

Verkoop + rechtsherstel In de kadastrale archieven is onderzoek gedaan naar het eigenaarsverloop van de 13 verkochte panden/objecten. Op alle transacties heeft na de oorlog rechtsherstel plaatsgevonden en zijn de panden weer in eigendom aan de oorspronkelijke eigenaren danwel hun nabestaanden overgedragen. Bij Joodse ondernemingen werd een zaakwaarnemer aangesteld (Treuhänder) die gerechtigd werd alle handelingen te morgen verrichten.

20

Zoals eerder genoemd werd bij de firma M.H. Boasson & Zonen op 5 december 1941 F.H. Klinkhamer uit Amsterdam tot Treuhänder benoemd. Op zijn initiatief werd het privé onroerend goed van I.M. en M.H. Boasson op naam van de firma gezet waarna het in 1943 door Klinkhamer in privé van de firma werd aangekocht. Het betrof een drietal panden waarop 1948 rechtsherstel heeft plaatsgevonden. Bij de N.V. Lompen en metaalhandel M.L. Polak & Zn was J. Lekkerkerker uit Rotterdam Treuhänder (tot 9/9/1943). Op 18 maart 1942 verkocht de firma een pakhuis aan de Beenhouwerssingel. Dit werd in 1947 weer door de firma aangekocht. In die aankoopakte wordt door Polak verklaart dat de verkoop in 1942 was ingegeven door de angst dat de Duitse bezetter het in beslag zou nemen. De in 1942 overeengekomen koopsom was schuldig gebleven waardoor de transactie in 1947 tegen kwijtschelding daarvan kon plaatsvinden. Een overzicht van de transacties is na deze pagina ingevoegd.

Niet verkocht In totaal zijn er 32 panden gedurende de bezettingsjaren niet verkocht. Dit is vastgesteld door raadpleging van de eigendomssituatie in de kadastrale archieven.

Verkocht pre-registratieplicht Tot slot zijn drie kadastrale kavels door een Joods eigenaar middels een reguliere verkooptransactie verkocht voor dat er sprake was een registratieplicht.

Afb. 9 Het pand Dam 43 van Dr. L. Weijl. Foto: Joods Historisch Museum

Afb. 8 De slagerij op de Markt van Louis Leijdesdorff

21

adres

1 Heerenstraat 25

kadastraal Eigenaar nummer

C 1383

verkaufsbucher

Leggerartikel

soort eigendom

register van bijzonderheden overschrijving (hypotheken) deel + nummer

Sara Braasem (wed. Lion Polak)

2811-6

woon en winkelhuis

NV Zeeuwse Dameshandwerken-fabriek NV

3944-1

huis erf

NV Zeeuwse Dameshandwerken-fabriek NV

3944-3

werkpl erf

Sara Braasem (wed. Lion Polak) Mozes Polak (23-3-1898)

2811-26

1227-12

1015-12

1276-60

A 1711

Isedore Philip Joel de Groot

1136 -1

Verkaufsbucher

voor 71c.a. oud 766 de Gemeente Middelburg

Jacobus Cornelis Dekker fabrikant Goes voor 2,05 A volle eigendom: 1/2 IPJ de Groot (doorgehaald) Mr. Leopold de Groot 1/2 Mr Michel de Groot

dj=dienstjaar Werkelijke mutatie=dj-1

woonplaats vermelding (doorgehaald): beheerder dj 1944 verkoop 73/50 ingevolge verordening 1941 /154 bij den Niederlandische Grundstuckverwaltung. Den Haag

1123-35

Partner=Rosa Ziff 18-09-1897 Mozes Polak is de zoon van Sara Braasem

1 Koepoortstraat 13

Beknopte omschrijving der plaats gehad hebbende veranderingen

huis, vergaderingslokaals, erf

Leggerartikel Waaruit getrokken

Leggerartikel Waar overgebracht

2811-6

3944-1

dj 1944 verbouw St 75/53 bis

2811-6

3944-3

dj 1955 Vonnis 73/84

3944-1

2811-26

1955 overdracht aan Mozes Polak

3944-3

1015-12

woonplaats vermelding (doorgehaald): In beheer bij den Niederlandische Grundstuckverwaltung

zie perceelkaart (verwijst wss naar 8: 9/963 dj 1960 overdracht St 75/74)

2811-26

tot 31 Dec 1964 voor 71 c.a. oud 766 Erfpachter de Groot Isedore Philip Joël

dj 1944 Verkoop St 73/140

3989-1

3989-1

Dj 1949 nietig = verklaring 73/81

3989-1

huis, vergaderingslokaals, erf

1125-30 1149-12

voor 2,05 A volle eigendom: J.C. de Cock Eig. belast met erfp. Voor 71 ca oud 766: gemeente Middelburg

7996-1

huis, vergaderingslokaals, erf

1473-92

23/32 Barkelau Samuel Marcus

2066

huis erf

3977-1

huis erf

4351

huis erf

dj 1965 verkoop St 73/396

1944

1136-1

7996-1

Eig. belast met erfp. Voor 71 ca oud 766: gemeente Middelburg tot 31 Dec 1964 voor 71 c.a. oud 766 Erfpachter 1/2 Mr. Leopold de Groot 1/2 Mr Michel de Groot

1 Korte Delft 23

B 2057

Verkaufsbucher

rot 31 Dec 1964 voor 71 c.a. oud 766 Erfpachter: JC de Cock dj 1966 verval R.v.Erfp. St 73/119

Elisabeth Barkelau woonde op Korte Delft 23 en had er modemagazijn De Vlinder'

woonplaats: Vlissingen/Middelburg/Dordrecht elk 3/32 Meijer Marcus woonplaats: Dordrecht Barkelau Levi Marcus Samuel woonplaats: Dordrecht Barkelau Elisabeth

8989-1

dj 1944 verkoop St. 73/120

3977-1

woonplaats Middelburg

van Weede Hendrika Anthonia woonplaats: Goes Barkelau Samuel Marcus

dj 1948 Nietig-verklaring 73/167

2066-1

4351-1

1143-35

dj 1948 verkoop 73/173

3977-1

4279-2

1128-104

dj 1949 Nietig=verklaring 73/60 1945 dj 1958 verkoop St. 73/350

woonplaats: Dordrecht Barkelau Levi Marcus Samuel woonplaats: Dordrecht Barkelau Elisabeth woonplaats ? Meijer Marcus woonplaats: Dordrecht

1 Korte Geere 28

D 387

Verkaufsbucher

1 Korte Giststraat (6) Verkaufsbucher

L 32 was: B 2337

zelfde pand als Koorkerkhof 16

L 32

779-2

huis erf

4073-1

huis erf

1/2 Maurits Jesayes 1/2 Jesayes Jesayes

779-3

huis erf

3/4 Hendrikus Johannes van Doorn 1/4 Albertus Franciscus van Doorn

6325-1

huis erf

Isidore Philip Joël de Groot

2501-10

huis, bergpl en tuin

1/2 Maurits Jesayes 1/2 Jesayes Jesayes Rijk Johan Timmerman

dj 1945 verkoop ST 73/33

Eigendom was: 2/3 Eva Braassem + 1/6 Maurits Jesayes + 1/6 Jesayes Jesayes : zie leggerartikel 7791 naam Eva Braassem doorgehaald / naast adres: Verwalter: 18-11-1942 Niederl. Grundstuckverwaltung + plaats en adres (doorgehaald) 1293-5

dj 1963 verkoop St. 73/351 1958

ook Isaac Philip Joël de Groot

Als straat wordt op het leggerartiel Koorkerkhof vermeld

1/2 Mr. Leopold de Groot - Advocaat en proc 1/2 Mr. Michel de Groot - directeur generaal vh Departement van Soc. Zaken

Op de inventarislijst staat als eigendom: Perceel nr. 6,8, en 10 Korte Giststraat nr 6 was A 125

4073-1 779-2

779-3

4073-1

6325-1

779-3

7566-1

dj 1943 Hermeting inz. St 75/11

Nicolaas Thomas de Jong

2501-13 3971-1

huis, tuin huis Tuin

1124-48

van beroep graveur

Isidore Philip Joël de Groot

2502-16

huis, tuin

1144-124

Als adres wordt Koorkerkhof 16 vermeld

dj 1944 Verkoop 73/112 dj 1948 nietig=verklaring 73/215 1944 dj 1955 Verkoop St 73/297

2502-3

huis, koetshuis, stal en erf

geen vermelding huisnummer

dj 1943 Hermeting inz St 75/44

2502-13

2502-10 2502-13

3971-1 2502-16

3971-1

2507-52

ook Isaac Philip Joël de Groot 1/2 Mr. Leopold de Groot - Advocaat en proc 1/2 Mr. Michel de Groot - directeur generaal vh Departement van Soc. Zaken

1 Korte Giststraat (8) Verkaufsbucher

L 28 was: B 1892

Isidore Philip Joël de Groot ook Isaac Philip Joël de Groot

2502-14

nr 8 was Wijk A 126 1/2 Mr. Leopold de Groot - Advocaat en proc 1/2 Mr. Michel de Groot - directeur generaal vh Departement van Soc. Zaken

Leonardus Franciscus Groosman Isidore Philip Joël de Groot

2502-14 820-39 2502-17

huis, pakhuis, erf huis, pakhuis, erf huis, pakhuis, erf

1125-63 1144-124

dj 1944 verkoop St. 73/150 dj. 1949 Nietig=verklaring 73/23 dj. 1955 Verkoop St 73/297

2502-3 2502-14 820-59

820-39 2502-17 6444-1

ook Isaac Philip Joël de Groot

1/2 Mr. Leopold de Groot - Advocaat en proc 1/2 Mr. Michel de Groot - directeur generaal vh Departement van Soc. Zaken

22

1 Korte Giststraat (10) Verkaufsbucher

L 29 was: B 2417

Isidore Philip Joël de Groot

2502-7

huis en erf

geen vermelding huisnummer

dj 1943 hermeting iz. ST 75/44

2502-15

ook Isaac Philip Joël de Groot 1/2 Mr. Leopold de Groot - Advocaat en proc 1/2 Mr. Michel de Groot - directeur generaal vh Departement van Soc. Zaken

nr 10 was Wijk A 127 waar in 1936 A. Gehrmann woonde 2502-15 820-40 2502-18

huis en erf huis, erf huis, erf

Izaak Marcus Boasson

336-4

huis en erf

dj 1943 Wijziging tenaamstelling 73/36

Vennootschap onder de Firma M.H. Boasson en Zonen

3781-1

huis,erf

dj 1944 verkoop ST 73/133

336-4

3987-1

F.H. Klinkhamer Adriana Koopmans wed. Izaak Marcus Boasson

3987-1 4504-1

huis, erf huis, erf

dj. 1949 Rechtsherstel St 73/303 dj 1966 Verkoop 73/363

3781-1 3987-1

4504-1 8256-1

D 1807

Sara Braasem (wed. Lion Polak)

dj 1942 grenswijziging St 75/41

Sara Braasem (wed. Lion Polak)

KDK 4055-1 2811-22

huis, tuin, schuurtje

I 1807

huis, tuin, schuurtje

dj 1944 verkoop 73/113

Jacoba Adriana de Lange vr.v. Willem Alexander de groote Sara Braasem (wed. Lion Polak)

3972-1

huis, tuin, schuurtje

2811-25

huis, tuin, schuurtje

Mozes Polak (23-3-1898)

1015-11

huis, sch, erf

1276-60

Emma Cohen wed. v. Jacques Boasson

KdK 3652-1

4 huizen en erf

1104-137

Jacobus Cornelis Dekker

2371-4 3975-1

4 huizen erf 4 huizen en erf

1104-137 1124-67

3975-2 3975-3

huis erf ruine erf

Emma Cohen wed. Jacques Boasson

4458-1

4 huizen erf

Isidore Philip Joël de Groot

2502-11

huis, tuin

3866-3 2502-20

huis, tuin

Marc Herman Boasson

734-1

huis ten tuin

Vennootschap onder de Firma M.H. Boasson en Zonen

3781-2

huis, tuin

dj. 1944 Verkoop 73/133

734-1

3987-2

F.H. Klinkhamer Marc Herman Boasson

3987-2 4503-2

huis, tuin huis tuin

dj 1949 rechtsherstel St. 73/303 dj. 1953 verkoop St. 73/257

3781-2 3987-2

4503-2 5179-1

Izaak Marcus Boasson

336-4

huis en erf

dj 1943 wijziging tenaamstelling 76/36

Vennootschap onder de Firma M.H. Boasson en Zonen

3781-1

huis en erf

dj 1944 verkoop 73/133

336-4

3987-1

3987-1 4504-1

huis, tuin huis erf

dj 1949 rechtsherstel St. 73/303 dj 1966 verkoop 73/363

3781-1 3987-1

4504-1 8256-1

Leonardus Franciscus Groosman Isidore Philip Joël de Groot

dj 1944 verkoop St 75/150 dj. 1949 Nietig=verklaring 73/23 dj. 1959 Verkoop St. 93/147

1125-63 1146-58

2502-07 2502-15 820-40

820-40 2502-18 6444-2

ook Isaac Philip Joël de Groot 1/2 Mr. Leopold de Groot - Advocaat en proc 1/2 Mr. Michel de Groot - directeur generaal vh Departement van Soc. Zaken

1 Lange Noorstraat 27

D 2150

3781-1

Verkaufsbucher

fimanten : Marc Herman Boasson en Izaak Marcus Boasson (woonplaats St. Laurens)

1 Langevielesingel 66 Verkaufsbucher

1124-112 1155-54 1218-143

1124-49

M'burg 2811-22 3972-1

dj 1948 nietig verklaring 73/135

Koudek. 4055-1 2811-11

2811-25

dj 1958 Scheiding 73/1

3972-1

1015-11

ZIE PERCEELKAART

2811-25

Partner=Rosa Ziff 18-09-1897

1 Nieuwe Vlissingseweg 302-308

E 1010

Woonachtig te Leiden - geen inwoners van Middelburg

dj 1942 Grenswijziging St 75/39

M'burg 2371-4

Verkaufsbucher

K 1010

1 Noordbolwerk 15

A 1965

fabrikant Goes

dj 1944 verkoop 73/118 dj 1947 ged. Slooping 75/543 bis 1944 dj 1947 slooping 75/1183 bis dj 1949 nietig=verklaring73/234 1947 dj. 1958 Herv dj. 1949

3652-1 2371-4

3975-1 3972-2

3975-1 3975-2

3975-3 4458-1

4458-1

dj 1944 Verkoop St 73/119

3866-3

ook Isaac Philip Joël de Groot 1/2 Mr. Leopold de Groot - Advocaat en proc 1/2 Mr. Michel de Groot - directeur generaal vh Departement van Soc. Zaken

Jan Adriaan Dekker Isidore Philip Joël de Groot

1124-68 1148-67

koopman- fabrikant Goes

dj1949 Nietig verklaring 76/63 dj 1955 verkoop 83/259

is volgens de verkaurfsbucher van M.H. en J.M. Boasson overgegaan zijn naar F.H. Klinkhamer, gelijktijdig met Lange Noordstraat 27 en Park de Griffioen 2. Er zijn geen leggerartikelen in het kadaster aangetroffen In de transactie was wel Seissingel E 1635 betrokken. Pand ligt eigenlijk op de overgang van Seissingel en Noordsingel.

dj 1943 wijziging tenaamstelling 73/36

2502-11 3866-3

2502-20 5573-1

ook Isaac Philip Joël de Groot 1/2 Mr. Leopold de Groot - Advocaat en proc 1/2 Mr. Michel de Groot - directeur generaal vh Departement van Soc. Zaken

1 Noordsingel 174 moet zijn 174

E 1635

Verkaufsbucher

3781-2

fimanten : Marc Herman Boasson en Izaak Marcus Boasson (woonplaats St. Laurens)

1 Noordstraat 27

D 2150

3781-1

Verkaufsbucher

fimanten : Marc Herman Boasson en Izaak Marcus Boasson (woonplaats St. Laurens) F.H. Klinkhamer Adriana koopmans wed v. I.Z. Boasson 1/2 Izaak Marcus Boasson 1/2 Herman Boasson

23

1 Noordweg 108

E 2170

2371-1

huis en erf

1104-137

4057-1

huis en erf

1127-104

rechercheur van politie 's Gravenhage

Emma Cohen wed. v. Jacques Boasson

4458-2

huis en erf

1157-76

Noordstraatweg 108

Marc Herman Boasson

734-3

huis, tuin

dj 1943 wijziging tenaamstelling 73/36

Vennootschap onder de Firma M.H. Boasson en Zonen

3781-3

huis, tuin

dj 1944 verkoop St. 73/133

734-3

3987-1

F.H. Klinkhamer Marc Herman Boasson

3987-1 4503-1

huis, tuin

dj 1949 Rechtsherstel St. 73/303 9/356.389 dj 1953 Splitsing St 75/125 bis

3781-1 3987-3

4504-1 5052-1 3058-2608 4503-5

C 2216

Gemeente Middelburg

3805-407

bouwterrein

9/12.13 dj 1941 Verkoop enz St. 75/20

C 2216

Philip Izaak van Dam

2821-1

dj 1941 opmeting ST 75/20

Theodoor Frans Joseph Driessen

2821-2 4035-1

gedeeltelijk huis, tuin, 50 10/9388 garage huis, garage,tuin 50 10/9388 huis, garage,tuin 1127-5

Hubertus Johannes Driessen Philip Izaak van Dam Mozes Polak

3879-2 4340-1 1015-19

huis, garage,tuin huis, garage,tuin huis, garage,tuin

Isidore Philip Joël de Groot

2502-4

huis en erf

Abraham de Jager

3974-1

pakhuis, erf

1124-66

Isidore Philip Joël de Groot

2502-19

pakhuis, erf

1147-8

Verkaufsbucher

1 Park de Griffioen 2

E 2199

Emma Cohen wed. v. Jacques Boasson Paulus Jan Abrahamse

dj 1945 verkoop St 73/4 dj 1949 Nietigverklaring 1945 Hersteld rechtsverkeer St 73/357 dj 1958 Herv

4057-1 2371-1

4458-2

4057-1

3781-3

Verkaufsbucher

fimanten : Marc Herman Boasson en Izaak Marcus Boasson (woonplaats St. Laurens)

1 Park de Griffioen 10

C 2231

1 Wagenaarstraat 26

A 1207

1124-112 1155-54

dj 1944 verkoop St 73/200 dj 1945 Verkoop St 73/2 1944 dj 1948 Nietigverklaring 73/147 dj 1964 Scheiding St. 73/358 ZIE PERCEELKAART

1127-101 1141-116 1437-10

2821-2 1330-4 2821-2 3058-407 2821-2

4035-1 3879-2

4035-1 3879-2 4340-1

4340-1 1015-19

dj. 1944 verkoop 73/177

3974-1

ook Isaac Philip Joël de Groot 1/2 Mr. Leopold de Groot - Advocaat en proc 1/2 Mr. Michel de Groot - directeur generaal vh Departement van Soc. Zaken

koopman, Stationstr. 12 Goes

dj. 1949 Nietigverklaring 73/36 1944 dj 1959 Verkoop 73/147

2502-4

2502-19

3974-1

6444-3

ook Isaac Philip Joël de Groot 1/2 Mr. Leopold de Groot - Advocaat en proc 1/2 Mr. Michel de Groot - directeur generaal vh Departement van Soc. Zaken

17

24

Beheer van niet verkocht Joods vastgoed Van verschillende adressen in Middelburg zijn in dossiers van het Nederlands Beheersinstituut (NBI) documenten aangetroffen waaruit blijkt dat het beheer van deze panden door de A.N.B.O. werd uitgevoerd. Hieruit blijkt ook dat Joods vastgoed door de ANBO werd verhuurd voor zover dat niet gevorderd was door de Duitse bezettingstroepen. Onderstaand document met betrekking tot Gortstraat 53 / 55 toont dit aan.

Afb. 10 Een van de afrekeningen van Gortstraat 53 tijdens de bezetting. Bron: Nationaal Archief

Het beheer, zoals: het innen van huurpenningen, betaling van rekeningen van onderhoudswerkzaamheden en kosten waterleiding werden per eigenaar nauwgezet geadministreerd, zie onderstaande opgave van meerdere panden van mevr. S. Polak-Braassem.

Afb. 11 Afrekening van meerdere panden van Sara Braasem. Bron: Nationaal Archief

25

Doordat niet van alle panden documentatie t.a.v. het beheer is aangetroffen kan niet met zekerheid vastgesteld worden of de ANBO de enige beheersfirma van het Joods vastgoed was. Dat gold in ieder geval niet voor het vastgoed van ondernemingen. De onderneming werd immers gedreven door de aangewezen treuhänder. Een afwijkende situatie deed zich voor t.a.v. Dam 43 van de heer L. Weijl. Dit pand is aangemeld bij de NGV maar het beheer werd uitgeoefend door H.A. Dreesen uit Rottterdam op grond van verordening 26/1940. Deze op 24 juni 1940 uitgevaardigde verordening bepaalde dat de in Nederland aanwezige vijandelijke vermogens onder Duits beheer gesteld werden. Als vijanden in de zin van deze verordening werden aangemerkt alle personen, bedrijven en instellingen die zich bevonden of gevestigd waren in geallieerde landen. In het Nationaal Archief bevindt zich van deze H.A. Dreesen een dossier van het Nederlands Beheersinstituut met daarin een lijst van de door hem beheerde onroerende goederen. De lijst bevat maar liefst 561 eigenaren. Bij de namen staan de woonplaatsen vermeld, de kolommen ernaast vermelden waar de onroerende goederen gelegen zijn, wat de geschatte waarde en de geschatte opbrengst is per jaar en tot slot een kolom voor eventuele bemerkingen. Het onoerend goed was verspreid over heel Nederland.

Opmerkelijk is dat bij het overgrote deel van de eigenaren een woonplaats in het buitenland wordt vermeld, vooral buiten Europa waarbij de Amerika veelvuldig voorkomt. Ook de vermelding ‘onbekend’ als woonplaats komt vaak voor. Slechts een beperkt aantal eigenaren heeft een Nederlandse woonplaats die overeenkomt met de plaats waar het onroerend goed gelegen is. Dhr. L. Weijl behoort tot deze laatste categorie. Naast de heer Weijl staan er op deze lijst nog 9 eigenaren met onroerend goed in Middelburg en 1 eigenaar met onroerend goed in Arnemuiden. Alleen bij N. Vriesman wordt eveneens als woonplaats Middelburg vermeld. De overigen verblijven in het buitenland en van één iemand is de woonplaats niet bekend. Dat is Dr. C.F. Koch waarvan bekend is dat toen in mei 1940 de Duitse troepen Middelburg naderden hij met zijn gezin naar Engeland is gevlucht en voor honderden terugtrekkende Hollandse militairen de overtocht naar Engeland organiseerde. Hiervoor werd o hij nderscheiden als Officier in de Orde van Oranje Nassau met de Zwaarden 13. De heer Koch was Joods maar welk onroerend goed hij in Middelburg in bezit had is, omdat het kadaster niet op naam doorzocht kan worden, niet achterhaald. Aannemelijk is derhalve dat H.A. Dreesen vooral vastgoed in beheer had van personen die Nederland zijn ontvlucht na de inval van Duitsland.

Of de personen op de lijst behoorden tot de Joodse gemeenschap behoorden is met uitzondering van de heren Weijl en Koch niet bekend. De naam Vriesman komt in de Middelburg wel voor binnen de Joodse gemeenschap maar niemand met de voorletter N.

13

https://www.ntvg.nl/system/files/publications/1972102420002a.pdf 26

Beheerlijst H.A. Dreesen | personen met vastgoed in Middelburg/Arnemuiden/St.Laurens Naam Woon/verblijfplaats P. de Bruyne Londen H.P.M. Hendrikse Engeland N. Vriesman Middelburg Dr. C.F. Koch onbekend L. Weijl Middelburg D. Meulenbelt Onbekend H. Polderman Boston C.G.J. van Grootheest London P.J. Kousemaker Amerika J.P. Denevere Lourdes Chr. Jongelings Ver. Middelburg

Afb. 12 De pagina van de beheerlijst van H.A. Dreesen waarop L. Weijl in Middelburg staat vermeld (nr. 325) Bron: Nationaal Archief

27

Na de bevrijding Met de bevrijding deed ook het Militair Gezag zijn intrede. Het Militair Gezag (MG) nam tussen september 1944 en maart 1946 in Londen namens de Nederlandse regering het bestuur waar in de bevrijde delen van Nederland. Het MG zorgde voor onderdak voor evacués, opvang van repatrianten aan de landsgrens en maakte een begin met de zuivering van ambtenaren en de wederopbouw van waterwegen, spoorverbindingen en kolenvoorziening. 14

14

https://www.oorlogsbronnen.nl/thema/Militair%20Gezag 28

Dat het militair gezag ook een taak had met betrekking tot het beheer van gevorderd vastgoed blijkt uit bovenstaand document van de Gemeente Ontvanger Middelburg.

Overigens bleef de ANBO ook na de bevrijding (gedenazificeerd uiteraard) het beheer van het vastgoed uitoefenen.

Een belangrijke rol was na de bevrijding weggelegd voor het Nederlandse Beheersinstituut (NBI). Deze instelling, opgericht in augustus 1945, was in de periode 1945-1967 belast met het beheer van vorderingen, vijandelijke vermogens en ontbonden (gelijkgeschakelde en nationaalsocialistische) instellingen. Daarnaast trof het NBI voorzieningen in verband met bewindvoering voor rechtspersonen en afwezigen (veelal niet-teruggekeerde Joden). Ook was het belast met de uitvoering van verbeurdverklaringen.

29

Het beheer van veel panden ging na de bevrijding van de A.N.B.O. over naar het Militair Gezag en vandaar naar het Nederlandse Beheersinstituut. Onderstaande brief van de heer E.H. Boasson, bewindvoerder van zijn afwezige ouders de heer en mevrouw J.L. Boasson-Boasson, t.a.v. het pand aan de Loskade 43 te Middelburg is illustratief voor het moeizame proces wat nabestaanden veelal doormaakten.

30

Rol van de gemeente Middelburg Nederland komt na de capitulatie niet onder een militair, maar een burgerlijk Duits bestuur te staan. De Oostenrijker Arthur Seyss-Inquart wordt aangesteld als Rijkscommissaris. Als Rijkscommissaris van Nederland neemt hij alle bevoegdheden van staatshoofd, ministerraad en parlement over. Onder hem staan vier commissarissengeneraal. Zij hebben contact met de Nederlandse ministeries. De Nederlandse ambtenaren blijven op hun plaats, maar kunnen nergens meer invloed op uitoefenen. Dat is voorbehouden aan de bezetter. 15 Per 1 september 1941 werden bij verordening 152/1941 van de Rijkscommissaris aan de gemeenteraden en Provinciale Staten de bevoegdheden ontnomen. Dit deed men omdat men uitging van het zogeheten leidersprincipe van de "Nieuwe Orde": in elke gemeenschap de gehele macht in handen van één man. Dit betekende dat de burgemeester de macht kreeg die vroeger aan de gemeente en het college van burgemeester en wethouders was toegewezen De toenmalige burgemeester van Middelburg, Jan Walré de Bordes, nam ruim een jaar later op 15 oktober 1942 vrijwillig ontslag en nog diezelfde dag wordt de NSB’er Adriaan Meerkamp van Embden benoemd tot waarnemend burgemeester van Middelburg. Ten aanzien van de verkooptransacties van Joods vastgoed in de gemeente Middelburg is vastgesteld dat de gemeente bij geen enkele transactie betrokken was.

(zie het overzicht elders in deze rapportage) Of, en in hoeverre, de gemeente Joods vastgoed heeft gehuurd van de A.N.B.O. is niet vastgesteld. Huurovereenkomsten die door de gemeente destijds zijn gesloten bevinden zich niet meer in het archief en uit de beschrijvingen in de geraadpleegde grootboekrekeningen, waarin de inkomsten en uitgaven van de gemeente zijn vastgelegd, valt daarover niets af te leiden. Uit meerdere archiefstukken blijkt dat de aan het onroerend verbonden kosten: - Grondbelasting - Verzekeringspremie - Dijkgeschot - Waterleiding - Straatbelasting door de beheerder werden betaald en verrekend met de ontvangen huur. De kosten voor de straatbelasting en de waterleiding werden door de gemeente in rekening gebracht. De bewaartermijn voor de aangiften van door de gemeente geheven belastingen was in de, door de ministers van binnenlandse zaken en van onderwijs, vastgestelde lijst, houdende opgaaf van voor vernietiging in aanmerking komende stukken in de gemeentearchieven dagtekenende van ná 1850 gesteld op een periode van 5 jaar en daardoor dus niet meer aanwezig. 15

https://www.tweedewereldoorlog.nl/kennis/themas/ondermijning-rechtstaat-en-bezetting/burgerlijk-bestuur/ 31

Er is één archief stuk aangetroffen van de Gemeente Ontvanger Middelburg t.a.v. verschuldigde straatbelasting.

Afb. 13 Document Gemeente Ontvanger Middelburg over verschuldigde straatbelasting. Bron: Nationaal Archief

Ook van de Gemeente Waterleiding Middelburg zijn een aantal kwitanties aangetroffen

Afb. 14 Document Gemeente Waterleiding Middelburg. Bron: Nationaal Archief

Uit ondermeer deze archiefstukken blijkt dat tijdens de bezettingsjaren de straatbelasting en kosten waterleiding door de gemeente zijn opgelegd. De aanslagen zullen ingediend zijn bij de organisaties die het beheer uitoefenden zoals het A.N.B.O. of bij de firma zelf wanneer het zakelijk onroerend goed betrof.

32

Van twee personen die tijdens de oorlog Joodse panden hebben aangekocht is bekend dat zij na de bevrijding gedetineerd werden en dat hun vermogen werd beheerd door de NBI. Zo waren de panden Koepoortstraat 13 en Noordbolwerk 15 in 1943 gekocht door J.A. Dekker welke transacties in 1948 nietig zijn verklaard. Uit onderstaand archiefstuk kan afgeleid worden dat kort na de bevrijding de huuropbrengsten ten goede kwamen aan de oorspronkelijke eigenaar, in dit geval de heer I.P.J. de Groot, maar ook direct de lasten. Aannemelijk is dat dit ook voor de waterleiding en straat \belasting zal hebben gegolden.

Afb. 15 . Document van 22 november 1946. Zie tekst er boven. Bron: Nationaal Archief

In het archief van de Joodse Coordinatie Commissie is een brief aangetroffen waarin melding wordt gemaakt dat verschillende gemeenteleden een aanslag grondbelasting hebben ontvangen over de jaren 1943 en 1944. was geen gemeentelijke Grondbelasting belasting maar een onderdeel van het landelijke belastingstelsel en viel onder de directe belastingen, waartoe ook de personele belasting en de patentbelasting behoorden. Welk antwoord de Juridische afdeling van de J.C.C. heeft gegeven is onbekend. Dat was niet in het archief aanwezig.

Afb. 16 Bron: Zeeuws Archief

In het verslag van de gemeenteraadsvergadering van 8 mei 1946 staat onder punt XVI BEZWAARSCHRIFTEN STRAATBELASTING vermeld: Overeenkomstig het voorstel beslist. Noch de bezwaarschriften noch het genoemde voorstel zijn aangetroffen. Onbekend is derhalve of deze bewaren te maken hadden met Joods vastgoed.

33

Het verslag van Burgemeesters en Wethouders van Middelburg daterend uit september 1947 is het eerste verslag nadat in september 1941 de gemeenteraad ‘te ruste’ kwam. In dit verslag worden de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren uitgebreid beschreven. Aan het lot van de Joodse inwoners van Middelburg worden slechts enkele regels gewijd:

Afb. 17 Uitsnedes uit het gemeenteverslag van september 1947 . Bron: Zeeuws Archief

Afb. 18 De Synagoge aan de Heerenstraat eind 1944. Foto : Zeeuwse Beeldbank

34

Afb. 19. Deze foto is genomen op 31 augustus 1945 in de Korte Delft te Middelburg. Het was die dag een nationale feestdag, nationale offerdag. Op huisnummer 23 (gemarkeerd op de foto)had Elisabeth Barkelau haar modemagazijn ‘De Vlinder’. Zij werd op 26 maart 1943 in Sobibor vermoord. 35