Bijlage 1. Een museale impuls voor Middelburg
Tekst van het document
Een museale impuls voor Middelburg Een inventarisatie van varianten
15 SEPTEMBER 2025
Afbeelding: Een nieuw bord met de monumenten van Middelburg op het Zusterplein, oktober 2022. Bron: internetbode.nl. Foto door Edwin Mijnsbergen.
Inhoudsopgave 1.
Aanleiding en aanpak
3
2.
Context
6
3.
Publieke waardenmodel en afwegingskader
11
4.
De varianten
15
5.
Conclusies en aanbevelingen
36
Bijlagen
43
1.
Bronnen
44
2.
Gesprekspartners
46
3.
Contextanalyse
47
4.
Dependanceconstructies
57
5.
Benchmark
58
Afbeelding: Stichting Kunst- en Cultuurroute Middelburg Bron: indebuurt.nl
2
1. Aanleiding en aanpak
Afbeelding: ‘The Unveiling’ (2016) door Sjuul Joosen. Bron: allyourz.nl.
3
1. AANLEIDING EN AANPAK
Onderzoek naar de haalbaarheid van een nieuw museum of een vernieuwde museumfunctie De gemeente Middelburg heeft Berenschot gevraagd een
• De provincie Zeeland beschrijft in haar Uitvoeringsagenda cultuur en erfgoed
haalbaarheidsonderzoek uit te uitvoeren om in kaart te brengen
2025-2032 dat zij wil toewerken naar een collectiecentrum (zie verder op
of en op welke wijze een (extra) museum, dan wel
pag. 16).
museumfunctie, in Middelburg levensvatbaar is. Voor de gemeente
• Uit inspiratiesessies ten behoeve van het toerismebeleid is naar voren
is het van belang om inzicht te krijgen in onder meer het mogelijke
gekomen dat er een nadrukkelijke wens is om het museale aanbod te
museale profiel, de nut en de noodzaak, de doelgroepen, de collectie, de
versterken. Hierbij wordt gedacht aan een dependance van een
organisatie, de potentiële partners en de uiteindelijke
gerenommeerd museum.
toekomstbestendigheid van zo’n nieuwe museumfunctie.
• Er is een verkenning uitgevoerd naar een combinatie van een telescoop- en verrekijkermuseum. In het verleden zijn er pogingen gedaan een telescoop-
In Middelburg is de vraag ontstaan door verschillende
en verrekijkermuseum te realiseren in samenwerking met de Stichting
ontwikkelingen, namelijk:
Volkssterrenwacht.
• Het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen heeft haar unieke en omvangrijke collectie aan de gemeente Middelburg ter
beschikking gesteld. De stad Middelburg heeft (nog) geen historisch museum met lokale geschiedenis. De aangeboden collectie kan onderdeel worden van een (nieuwe) museumfunctie waar de geschiedenis van Middelburg zichtbaar en tastbaar wordt gepresenteerd.
• Het Zeeuws Museum kampt met ruimtegebrek voor zowel de collectie, als voor tentoonstellingen. Het museum overweegt hierom het provinciehuis te verlaten voor ruimere huisvesting, en kan eventueel Middelburg verlaten als het nieuwe collectiecentrum elders wordt gebouwd. Deze vijf ontwikkelingen maken dat de gemeente graag beter inzicht krijgt in de haalbaarheid van een nieuwe museumfunctie in Middelburg.
4
1. AANLEIDING EN AANPAK
Aanpak en opbouw van dit rapport Aanpak
Opbouw
Wij vatten de vraag van de gemeente Middelburg als volgt samen:
In deze rapportage laten wij de voor- en nadelen zien van verschillende
Onderzoek de haalbaarheid van een museumfunctie waarbij
varianten. Dit doen wij aan de hand van de volgende hoofdstukken:
historische verhalen van Middelburg centraal staan. Analyseer de
In het volgende hoofdstuk beschrijven wij de context van ons onderzoek:
mogelijke opzet van deze museumfunctie aan de hand van een aantal
het huidige museale aanbod, de actuele trends en ontwikkelingen, hoe het
varianten, waarvoor de bouwstenen door betrokkenen en
in andere steden gaat en de behoefte van o.a. inwoners, toeristen en
belanghebbenden worden aangereikt. Toets deze varianten aan een
ondernemers.
afwegingskader waarin in ieder geval de culturele waarde, de maatschappelijke waarde en de economische waarde (te verwachten directe en indirecte baten en kosten) een rol spelen. Geef een advies
over de te nemen vervolgstappen. Wij komen tot een antwoord op deze vraag aan de hand van een documentanalyse, een benchmark en gesprekken met sleutelpersonen. In de bijlage is terug te vinden welke documenten zijn gebruikt en met wie er is gesproken.
Om een goed inzicht te krijgen in de voor en- nadelen van de verschillende varianten en de uiteindelijke haalbaarheid van de varianten hebben wij – mede op basis van de gevoerde gesprekken – een zevental kernvragen geformuleerd. Deze zijn opgenomen in hoofdstuk 3.
In hoofdstuk 4 zetten wij bij wijze van verkenning globaal de varianten naast elkaar. Deze varianten zijn tot stand gekomen aan de hand van de vraag vanuit de gemeente Middelburg, de contextanalyse en de gesprekken die wij hebben gevoerd.
Het rapport dat nu voorligt is de afronding van fase 1. Hierin geven
In het laatste hoofdstuk geven wij per variant een eerste globaal
wij globaal antwoord op de bovenstaande vraag. Dit leest u ook terug
antwoord op de kernvragen en op de hoofdvraag van het onderzoek en
in het rapport, het is een eerste globale verkenning. Aan het einde
geven wij een eerste beeld van mogelijke vervolgstappen voor de
van het rapport leggen wij de mogelijke volgende fases uit.
gemeente Middelburg. 5
2. Context
Afbeelding: Gedicht op een muur aan de Lombardstraat, Middelburg. Bron: Zeeland.com. Gedicht: ‘Kabbelend’ (2009) door Ron de Jonge.
6
2. CONTEXT
Een breed cultureel aanbod is een kernwaarde in de Omgevingsvisie Middelburg 2030 De Omgevingsvisie Middelburg 2050 schets het toekomstbeeld voor de
In de Omgevingsvisie worden specifiek voor Middelburg kernwaarden
leefomgeving: het document geeft een richting aan waar Middelburg als
genoemd die rechtstreeks voortkomen uit de geschiedenis: een breed
stad naar toe wil werken. De Omgevingsvisie Middelburg 2050 is in
aanbod van onderwijs, diensten en cultuur en een monumentenstad met
februari 2024 vastgesteld door de gemeenteraad. Daarnaast is er een
gezelligheid en evenementen.
uitvoeringsagenda die onderscheid maakt tussen acties voor de huidige bestuursperiode (tot 2026), acties op de korte termijn (2026-2030) en acties op de lange termijn (2030-2050).
De prognoses van het CBS is dat de beroepsbevolking in Zeeland zal
Middelburg kiest bewust voor ‘brede welvaart’ en niet voor ‘welvaart’ als na te streven doel. Brede welvaart omvat alles wat mensen van waarde vinden. Naast materiële welvaart gaat het ook om zaken als gezondheid,
onderwijs, milieu, sociale cohesie en persoonlijke ontplooiing.
slinken. Een belangrijke oorzaak hiervan is de vergrijzing. In Middelburg is er een lichte groei van de groep 15 tot 30-jarigen (vergroening), maar
De gemeente stelt in de Omgevingsvisie dat zij nadrukkelijk de
veel sterker is de vergrijzing: de groep 60-plussers is in tien jaar tijd
maatschappelijke waarde van (culturele) initiatieven meeneemt in
met zo’n 18% gegroeid tot 14.200 in 2021. Naast vergrijzing zijn ook
afwegingen omtrent herontwikkelingen. Daarbij gaat het onder meer om
het wegtrekken van theoretisch opgeleiden naar andere regio’s en de druk op de woningmarkt verklaringen voor de dalende beroepsbevolking.
het in stand houden van het erfgoed, het aantrekkelijke
cultuurlandschap en het versterken van de bestaande sociale cohesie.
Voor het zoveel mogelijk behouden van een goede omvang van de beroepsbevolking zijn belangrijk: woningen, bereikbaarheid, voorzieningen (cultuur en onderwijs) en werkgelegenheid. 7
2. CONTEXT
Zeeland heeft relatief veel musea, maar voor toeristen is cultuur geen belangrijk bezoekmotief De culturele infrastructuur van Zeeland
Toerisme in Zeeland
Zeeland is de kleinste provincie van Nederland qua inwoneraantal.
In 2024 ontving Zeeland 3,15 miljoen toeristen, een stijging van
Zeeland is rijk aan erfgoed, met 3.700 rijksmonumenten, waaronder stads-
vier procent ten opzichte van 2023. De meeste toeristen komen uit
en dorpsgezichten, archeologische monumenten en maritiem erfgoed.
Nederland (45%), Duitsland (37%) en België (14%). Middelburg is de vijfde gemeente qua toeristische overnachtingen, met ongeveer een half miljoen
Volgens de Cultuurmonitor Zeeland (editie 2024) heeft Zeeland,
overnachtingen in 2023.
bezien naar inwonersaantal, twee keer zoveel musea als gemiddeld in Nederland. Zeeland heeft ook de meeste kunstgalerieën en
Toeristen in Zeeland zijn onder te verdelen in dagjesmensen en
expositieruimten per inwoner van alle provincies. Zeeland kent echter
verblijfsbezoekers. Belgische en Duitse dagjesmensen komen relatief
relatief weinig kunstmusea vergeleken met andere provincies (11% versus
weinig voor de lokale cultuur en unieke ervaringen (respectievelijk 6% en
23% landelijk).
4%). Van de Nederlandse verblijfbezoekers had 5% steden en cultuur als hoofdmotief, terwijl 14% van de buitenlandse verblijfbezoekers een
Jongeren zijn actiever in hun cultuurdeelname dan ouderen en doen
activiteit met betrekking tot cultuur en historie ondernam.
dit meer digitaal. Ouderen wonen vaker de traditionele culturele
activiteiten bij, zoals theater, opera en museum. Ook blijken Zeeuwen
Hieruit blijkt dat cultuur en historie nog niet significant op het
voornamelijk naar andere plekken in Nederland te reizen voor het bezoeken
netvlies staan van zowel binnenlandse als buitenlandse
van musea.
dagjesmensen en verblijfsbezoekers.
Naast erfgoed, musea en expositieruimten, biedt Zeeland een gevarieerd aanbod aan bioscopen en theaters, maar weinig
culturele evenementen. De meeste cultuurlocaties zijn ongesubsidieerd en bevinden zich vooral in Middelburg, Terneuzen en Sluis.
8
2. CONTEXT
Als middelgrote gemeente moet Middelburg scherpe keuzes maken qua culturele voorzieningen De culturele infrastructuur van Middelburg
Musea
Het 'Ringenmodel', ontwikkeld door Cor Wijn en VNG, verdeelt
Binnen de gemeentegrenzen treffen we aan:
gemeenten in drie grootteklassen: kleinere gemeenten (tot circa
• Zeeuws Museum: provinciaal museum in Middelburg met een
30.000 inwoners), middelgrote gemeenten (30.000-100.000 inwoners)
collectie van 39.000 objecten, waaronder wandtapijten,
en 100.000-plus gemeenten. Daarbij wordt er onderscheid gemaakt
archeologische objecten, streekdracht en kunst. Het museum heeft
tussen gemeenten met een culturele centrumfunctie (zoals Middelburg)
vaste en tijdelijke tentoonstellingen over Zeeuwse thema’s.
en gemeenten die zo’n functie niet hebben (landelijke en suburbane gemeenten).
• Sjakie’s Chocolademuseum: chocolademuseum in Middelburg dat de productieketen van chocolade toont. • Historische Scheepswerf C.A. Meerman: één van de oudste
Middelburg, met ongeveer 50.000 inwoners, valt in de middelste
scheepswerven in Arnemuiden, nog in gebruik voor reparatie en
ring van de gemeenten met een centrumfunctie. Dit type
onderhoud, met een museale functie die maritieme geschiedenis
gemeenten gemeenten heeft een (veel) groter voedingsgebied dan de
tentoonstelt.
eigen inwoners. Dit zien we ook bij Middelburg: de gemeente financiert
• Museum Arnemuiden: geschiedkundig en cultuurhistorisch
voorzieningen zoals Schouwburg Middelburg, de Zeeuwse Concertzaal,
museum in Arnemuiden. Het museum geeft informatie over de
poppodium De Spot, Muziekschool Zeeland en de Jeugdtheaterschool
historische haven en het 20e-eeuwse leven van Arnemuidenaren.
een cinema voor artistiek waardevolle films. Daarnaast draagt de
gemeente bij aan SKBM Vleeshal: een centrum voor hedendaagse kunst
De gemeente subsidieert al deze musea (zie voor de bedragen:
in Middelburg, met experimentele tentoonstellingen, educatieve
bijlage 3, pag. 51), behalve het chocolade-museum. Daarnaast
workshops en publicaties over kunst.
subsidieert de gemeente tevens de Vleeshal, al is dat weliswaar
Middelburg heeft géén cultuur- of natuurhistorisch museum, noch een
geen museum.
museum voor eigentijdse kunst.
9
2. CONTEXT
Driekwart van de Zeeuwse musea is cultuurhistorisch, maar ze trekken weinig publiek De meeste musea in Nederland beschouwen zichzelf als
De totale omzet van de musea in Nederland bestaat voor 49% uit
geschiedenismuseum (62%) of kunstmuseum (23%).
eigen inkomsten. Eigen inkomsten van musea zijn sinds 2019 met 19%
Kunstmusea genereren de meeste omzet (€ 586 miljoen, 47% van
gestegen. De totale museale kosten zijn gestegen met 17% sinds 2019,
de totale museale omzet).
vooral door hogere personeels- en huisvestingskosten.
Zeeland heeft een hoog percentage cultuurhistorische musea
In Zeeland zijn gemeenten voor 65% van de musea hoofdfinancier.
(75%) en weinig kunstmusea (10%). Zeeuwse musea trekken
De rol van het ministerie van OCW is relatief klein in Zeeland, met alleen de
relatief veel buitenlandse bezoekers (26%), na Noord-Holland het
Vleeshal (die als presentatie-instelling in de museumcijfers is opgenomen)
hoogste percentage.
die rijkscultuurgeld ontvangt.1) De provincie is voor 20% van de musea hoofdfinancier.
Het totale museumbezoek in Nederland in 2023 was 30,9 miljoen, bijna op het niveau van voor de coronacrisis. Kleine en
Historische musea in middelkleine gemeenten trekken gering
middelkleine musea hadden meer moeite met herstel na corona,
publiek. Zie bijlage 3. Het gemiddelde bezoekersaantal lag net boven de
maar over het algemeen stijgen de bezoekersaantallen.
20.000 in 2023. Historische musea in middelkleine gemeenten hebben jaarlijks bijna €500.000 exploitatiesubsidie nodig van de gemeente om te
In 2023 bestond 20% van de museumbezoekers in Nederland
kunnen programmeren.
uit jeugd en 80% uit volwassenen. 87% van de musea biedt een educatief programma aan, en 9% van het personeel vervult
Nota bene: in bijlage 3 geven we nog meer informatie over het culturele en
educatieve taken.
museumaanbod in Middelburg en Zeeland. 1) Het Watersnoodmuseum ontvangt subsidie van het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat.
10
3. Publieke waardenmodel en afwegingskader
Afbeelding: En Rachâchant (2015) door Ola Vasiljeva. Bron: vleeshal.nl. Foto door Leo van Kampen.
3. PUBLIEKE WAARDENMODEL EN AFWEGINGSKADER
Cultuur voegt waarde toe Ons vertrekpunt bij het formuleren van cultuurbeleid en het nadenken over (de waarde van) culturele voorzieningen, is het waardenperspectief, ontleend aan het Public Value-model van Harvardhoogleraar Mark Moore. Culturele organisaties en voorzieningen leveren waarde voor een lokale samenleving in vier opzichten. •
Culturele waarde gaat over kwaliteit, over creatieve ontwikkeling, reflectie op het bestaan, individuele ontplooiing en talentontwikkeling
•
Maatschappelijke waarde draait om het dankzij kunst & cultuur bevorderen van ontmoeting en sociale samenhang, het bevorderen van deelname aan de maatschappij en het tegengaan van eenzaamheid.
•
Economische waarde betreft het rendement van culturele activiteiten in termen van eigen inkomsten, werkgelegenheid en indirecte economische spin-off voor andere sectoren zoals toerisme en horeca.
•
Ruimtelijke waarde verwijst naar de betekenis die een gebied of omgeving heeft op basis van zijn fysieke, functionele en visuele kenmerken. Dit omvat onder meer de historische gelaagdheid van een stedelijke structuur, de zichtbare en onzichtbare sporen van het verleden en de manier waarop deze bijdragen aan de identiteit en beleving van een plek.
Deze vierslag biedt een waardevolle kapstok. In welke mate draagt een nieuwe culturele voorziening bij aan één of meerdere van de genoemde publieke waarden? En hoe erg is het als één van deze waarden minder tot zijn recht komt?
12
3. PUBLIEKE WAARDENMODEL EN AFWEGINGSKADER
Afwegingskader: zeven kernvragen Om een antwoord te kunnen geven op de hoofdvraag (de haalbaarheid
4. Biedt de variant een basis aan de provincie om mee te
van een museumfunctie waarbij historische verhalen van Middelburg
investeren?
centraal staan) achten wij de volgende zeven vragen voor de gemeente van belang. Deze kernvragen hebben wij gebaseerd op de gesprekken die wij hebben gevoerd met sleutelpersonen. Tezamen vormen zij het afwegingskader om de varianten mee te beoordelen. 1. Kan de variant op steun rekenen? Voor het slagen van een variant is het van belang dat de inwoners,
De provincie Zeeland heeft geld gereserveerd voor een collectiecentrum (zie pag. 16). Biedt de variant aanknopingspunten voor medefinanciering door de provincie?
5. Is de exploitatie van deze variant toekomstbestendig te maken?
bezoekers en het culturele veld erachter staan. Wij hebben hier voor
Om te kunnen bepalen of een variant levensvatbaar is, is het niet alleen de
enkele varianten in de verkennende gesprekken een indruk van
eenmalige investering noodzakelijk, maar is het ook van belang te kijken
gekregen.
naar de meerjarige exploitatiesubsidie. In deze rapportage geven wij waar
2. Zijn er organisaties die de variant kunnen dragen?
Elke variant heeft een andere organisatievorm en omvang. Ook is het van belang te weten of er al organisaties in Middelburg aanwezig zijn die deze variant kunnen dragen. 3. Hoe groot is de benodigde investering? Per variant geven wij een inschatting van de investeringskosten. Of dit
vervolgens haalbaar is, is enkel door de gemeente Middelburg zelf te beantwoorden.
mogelijk een inschatting van de exploitatiesubsidie. 6. Is de variant een aanvulling op of versterking van de bestaande culturele infrastructuur? Het is voor de gemeente belangrijk dat de mogelijk nieuwe museumfunctie een aanvulling is op het huidige aanbod in Middelburg. Het moet het huidige aanbod verbinden, versterken en zichtbaarder maken. 7. Zet de variant Middelburg op de kaart? Per variant maken wij ook een inschatting wat deze doet met het imago en de aantrekkelijkheid van Middelburg. 13
3. PUBLIEKE WAARDENMODEL EN AFWEGINGSKADER
De verduurzamingsopgave is een reden om na te denken over oude gebouwen en nieuwe functies De gemeente Middelburg staat, net als andere gemeenten, voor de
Veel gebouwen in Middelburg, ook culturele voorzieningen, dateren van
opgave om bij te dragen aan een duurzame toekomst. Dit vraagt erom
voor 1980 en zijn slecht geïsoleerd. Dat leidt tot onnodig hoge
dat nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen worden aangegrepen om
energiekosten en CO₂-uitstoot.
beleidsmatig en praktisch te handelen op het gebied van energie, klimaat, mobiliteit, circulaire economie en leefomgeving.
Van belang is verder dat lokale initiatieven op het gebied van verduurzaming kansen bieden voor lokale bedrijven en werkgelegenheid
Wettelijke en beleidsmatige kaders
in bijvoorbeeld de bouw, techniek en installatietechniek.
Klimaatwet: Nederland is wettelijk verplicht om in 2030 ten minste 55% minder CO₂ uit te stoten ten opzichte van 1990. Gemeenten hebben
Veel inwoners willen bijdragen aan een duurzamer Middelburg. Door het
hierin een essentiële uitvoeringsrol.
realiseren van nieuwe aansprekende initiatieven kan de gemeente haar
Regionale Energiestrategieën (RES): Middelburg maakt deel uit van RES
burgers ondersteunen en hun betrokkenheid bundelen.
Zeeland. Actieve deelname en uitvoering zijn vereist. Nationale en Europese afspraken: De Europese Green Deal en het
Gezien de wettelijke verplichtingen, de lokale urgentie en de
Klimaatakkoord stellen eisen aan lokale overheden, ook financieel en
maatschappelijke kansen is het waardevol als de gemeente Middelburg
beleidsmatig.
concreet werk kan maken van de verduurzamingsopgave. Het onderwerp van ons onderzoek (nieuwe museumfuncties) biedt bij uitstek
Lokale urgentie en kansen
hiervoor een gelegenheid.
Als laaggelegen gebied is Zeeland gevoelig voor zeespiegelstijging en extreme weersomstandigheden. Dit vereist aanpassing van de ruimtelijke inrichting en investeringen in klimaatadaptatie. 14
4. De varianten
Afbeelding: Wandtapijten met zeeslagen uit de 16e eeuw. Bron: zeeuwsmuseum.nl. Foto door Pim Top.
4. DE VARIANTEN
Inventarisatie Wij hebben gesproken met een groot aantal sleutelpersonen in het culturele leven van Middelburg. In bijlage 2 is een lijst opgenomen van de diverse gesprekspartners. Tijdens deze verkenning zijn er verschillende ideeën opgehaald (zie kader). Op basis van (1) de contextanalyse, (2) de gesprekken en (3) het relateren
van de diverse ideeën aan elkaar zijn wij gekomen tot een viertal varianten om een museale impuls te geven aan Middelburg. In dit hoofdstuk zetten wij de verschillende varianten uiteen. Eén van de ideeën, die ook een van de aanleidingen is van dit onderzoek is, is een dependance van een gerenommeerd museum. Wij hebben dit idee niet opgenomen als een van de varianten omdat wij deze variant niet realistisch vinden. De reden hiervoor is dat gerenommeerde musea in de regel geen belang hebben bij een dependance. Musea gaan alleen over tot een nevenvestiging als met het uitlenen van een deel van de collectie, of het in gebruik geven van de naam (als franchise), aanzienlijke financiële baten zijn te genereren. In de context van Middelburg
betekent dit dat zo’n dependance zowel een investering in een gebouw als een hele grote exploitatiesubsidie van de gemeente zou vergen én een zeer forse
Ideeën uit het veld • Historisch museum • Collectiecentrum • Dependance gerenommeerd museum • Wetenschapsmuseum • Telescoop en verrekijkermuseum • Sterrenwacht • Kenniscentrum slavernij • Multifunctioneel gebouw • Historische vleugel in de Zeeuwse Bibliotheek (ZB) of het Zeeuws Museum
• Ambachtshuis • Kunstmuseum • Festival of subsidieregeling • Johan Huizinga Museum • Historische Kunstroute
bezoekersstroom (> 100.000) zou moeten genereren. Geen van beide is voor Middelburg realistisch (zie ook bijlage 4). 16
4. DE VARIANTEN
De provincie onderzoekt de haalbaarheid van een nieuw collectiecentrum in combinatie met mogelijke herhuisvesting van het Zeeuws Museum De provincie Zeeland werkt op dit moment actief toe naar een
toegankelijk publieksprogramma. Bekeken wordt in hoeverre een
collectiecentrum in Zeeland: zie de provinciale Uitvoeringsagenda
presentatieruimte voor hedendaagse en moderne kunst hiervan onderdeel
cultuur en erfgoed 2025-2032. Naar verluidt heeft de provincie
kan uitmaken.
hiervoor middelen beschikbaar (en al gereserveerd) dankzij het
Het nadenken over de provincie over een nieuw te realiseren collectiecentrum
compensatie-pakket Marinierskazerne en de dividenduitkering van de Zeeuwse Energie Houdstermaatschappij (ZEH). Aanleiding om te streven naar een nieuw collectiecentrum is het feit
kan van invloed zijn op de huisvestingssituatie van het Zeeuws Museum. Een nieuw depot kan namelijk betekenen dat het Zeeuws Museum haar huidige onderkomen in de Adbij verlaat en meeverhuist. Het museum staat hiervoor in de startblokken.
dat de Zeeuwse musea kampen met ruimtegebrek in hun depotvoorziening. Daarnaast voldoen enkele bestaande depots,
Een belangrijk gegeven is dat de plek voor het nieuwe provinciale
bijvoorbeeld van het Zeeuws Museum, niet aan de huidige
collectiecentrum nog moet worden bepaald. De locatie kan
standaarden. Een onderzoek naar een nieuw gezamenlijk depot is
Middelburg worden, maar het centrum kan ook elders in de provincie
reeds ingezet. Dit wordt in een breder kader van collectievorming, -
worden gesitueerd als zich in Middelburg geen geschikte locatie
beheer en -ontsluiting verder opgepakt. De provincie wil op deze manier werk maken van haar basis-verantwoordelijkheid voor het
archeologisch en museaal depot (Collectiecentrum Zeeland). Daarnaast beoogt zij een kwaliteitsimpuls te geven aan cultuur en erfgoed in Zeeland door middel van een interessant en breed
aandient. Het Zeeuws Museum vormt een belangrijk onderdeel van het cultureel
aanbod in Middelburg. Uit onze inventarisatie komt naar voren dat alle betrokkenen het belangrijk vinden dat het collectiecentrum, al dan niet in combinatie met de presentatiefunctie van het Zeeuws Museum en andere publieksfuncties, blijft behouden voor Middelburg.
17
4. DE VARIANTEN
Varianten van klein naar groot Wij zijn gekomen tot 4 varianten van klein naar groot die deels naast elkaar kunnen bestaan. De varianten L en XL bieden een passend kader voor een provinciaal collectiecentrum.
18
4. DE VARIANTEN
Small: ‘de stad als museum’ In deze variant wordt er een investering gedaan in de rijke historie van de gemeente Middelburg die overal door de stad terug te zien is. Dit kan worden gedaan middels verlichting,
straatmeubilair, vergroening, aankleding en routes. Op deze manier is er niet een museum dat gaat over Middelburg en haar historie, maar is het verhaal van Middelburg door de gehele stad te beleven. Hierdoor zullen inwoners en bezoekers de geschiedenis in de openbare ruimte direct ervaren. Hierbij kan er ook worden gekeken
naar extra impuls voor stadsgidsen en QRes en/of duiding van de verschillende locaties. Ook kan er worden gedacht aan een ‘ambachten-straatje’ waar bezoekers de verschillende ambachten die Middelburg rijk is kunnen ervaren. Op dit moment doet de gemeente Middelburg al soortgelijke investeringen, ons advies is dit naar een hoger plan te tillen. Voorbeelden van deze variant in andere steden: Binnenstad van Utrecht (p. 18), Den Haag, Maastricht, Zwolle (p. 19), Den Bosch, Brugge (beeld rechts). Afbeelding: Stadscentrum Brugge. Bron: flickr.com Foto door Luu Em.
19
Afbeelding: bushalte in Utrecht. Bron: knack.be.
Afbeelding: De Papenstraat, Zwolle. Bron: visitzwolle.com. Foto door Harold Meerveld.
4. DE VARIANTEN
Vragen bij ‘de stad als museum’ Als verkenning van deze variant geven we hier al eerste antwoorden op de kernvragen 1. Kan de variant op steun rekenen?
5. Is de exploitatie van deze variant toekomstbestendig te
In de gesprekken is de waardering voor de historie van Middelburg sterk
maken?
naar voren gekomen. Of deze variant ook bij bezoekers en alle spelers in het veld draagvlak heeft, is onvoldoende helder. Waarschijnlijk is dit een variant die op steun kan rekenen, mits het niet in plaats van een van de andere varianten gaat.
Voor deze variant is er geen tot weinig exploitatiesubsidie vanuit de cultuurbegroting nodig. Onderhoudswerkzaamheden kunnen meegenomen in de reguliere werkzaamheden van stadsbeheer: wellicht
is wel een grotere inzet (mensen, middelen) nodig. 2. Zijn er organisaties die de variant kunnen dragen? In Middelburg verzorgt drukkerij en boekenwinkel De Drvkkery
6. Is de variant een aanvulling op of versterking van de
momenteel al activiteiten met stadsgidsen. Met extra financiering is het
bestaande culturele infrastructuur?
denkbaar dat hier extra activiteiten bij zouden komen. Daarnaast is het
Met name wanneer deze investering ervoor zorgt dat het bestaande
mogelijk dat de ZB hier een rol in gaat spelen mogelijk in samenwerking
culturele erfgoed van Middelburg (nog) meer in de schijnwerper komt te
met het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen .
staan werkt dit versterkend op de culturele infrastructuur. Deze variant is duidelijk niet de grootste versterking maar zorgt wel voor extra
3. Hoe groot is de benodigde investering?
aandacht en aantrekkingskracht van Middelburg en ook dat is goed voor
Deze variant vergt een investering, maar niet een jaarlijkse
de culturele infrastructuur.
exploitatiebijdrage(n). In dat opzicht is deze variant financieel goed haalbaar.
7. Zet de variant Middelburg op de kaart?
4. Biedt de variant een basis aan de provincie om mee te
Deze variant is aantrekkelijk voor inwoners en bezoekers. Het zet
investeren?
Middelburg zeker meer op de kaart en leidt tot waardevermeerdering.
Waarschijnlijk niet, de openbare ruimte wordt gezien als een domein
Deze variant heeft echter niet een enorme aanzuigende werking.
waarover exclusief de gemeente gaat. 22
4. DE VARIANTEN
Medium: ‘de ZB als cultuurhuis’ .
In deze variant wordt de ZB getransformeerd tot een multifunctionele culturele accommodatie (MFA). In het gebouw worden zoveel mogelijke culturele (en maatschappelijke) functies samen gebracht. Een investering in het interieur en een verschuiving in de functie
van hoofdzakelijk gericht op boek naar het creëren van een ‘public space’ zorgt ervoor dat jong en oud er graag verblijft. Hierbij is het goed mogelijk dat een deel van de bibliotheek een grotere expositieruimte wordt waar het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen haar collectie, aangepast op de actualiteit, kan tonen. Dit kan bijvoorbeeld een vleugel voor de Middelburgse geschiedenis zijn. Ook kan in de ZB het informatiecentrum Slavernijverleden een plek krijgen. Een groot voordeel van de ZB is dat het een bereikbare en toegankelijke locatie is in het centrum van Middelburg. Daarbij heeft de ZB reeds bewezen met verschillende samenwerkingspartners te kunnen werken.
Voorbeelden van deze variant in andere steden: Groninger Forum in Groningen (p. 22), Cultuurfabriek in Veenendaal, Turmac Cultuurfabriek in Zevenaar, DePetrus in Vught, de LocHal in Tilburg, CODA in Apeldoorn (p. 23).
Afbeelding: Turmac Cultuurfabriek Zevenaar. Bron: PI online. Foto door Mike Bink.
23
Afbeelding: Forum, Groningen. Bron: frameweb.com. Foto door Roos Aldershoff.
Afbeelding: Beauty Of The Battle door Patrick Koster (20162017) in CODA, Apeldoorn. Bron: patrickkoster.nl.
4. DE VARIANTEN
De vragen bij ‘de ZB als cultuurhuis’ Als verkenning van deze variant geven we hier al eerste antwoorden op de kernvragen 1. Kan de variant op steun rekenen?
5. Is de exploitatie van deze variant toekomstbestendig te
Berenschot heeft in eerder onderzoek naar de effecten van bibliotheek-
maken?
transformaties laten zien dat de 15 bibliotheken die na 2015 zijn getransformeerd 13% meer leden krijgen, 76% meer bezoeken en 15% meer activiteiten. Het is dus goed denkbaar dat deze variant steun krijgt van de inwoners van Middelburg.
In deze variant wordt van de nood (een ZB die van de provincie moet bezuinigen) een deugd gemaakt: aan het ZB-gebouw worden nieuwe functies toegevoegd waardoor het gebouw als geheel een impuls krijgt. Dankzij meervoudig ruimtegebruik is dit een efficiënte variant: er
2. Zijn er organisaties die de variant kunnen dragen?
ontstaat plek voor meer huurders. Een cultuurhuis is in vele gemeenten
De hoofdrol is in deze variant weggelegd voor de ZB. De ZB is bij uitstek een
in Nederland succesvol in termen van hoeveelheden activiteiten en
samenwerkingsorganisatie. Dit doet ze ín huis’al met diverse inwonende
bezoekers.
organisaties. Samenwerkingen zijn voorts mogelijk met Het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, de Drvkkery, het Zaans Museum, informatiecentrum Slavernijverleden en diverse andere spelers in de stad. 3. Hoe groot is de benodigde investering? Een eerste inschatting is dat een verbouwing van dit formaat rond de € 1 à 1,5 mln. gaat kosten. 4. Biedt de variant een basis aan de provincie om mee te investeren? Dit moet nader worden verkend. De provincie is subsidient van de ZB, dus het zou niet onlogisch zijn als zij eenmalige in een doorontwikkeling zou willen bijdragen.
6. Is de variant een aanvulling op of versterking van de bestaande culturele infrastructuur? Deze variant is zeker een investering in de huidige culturele infrastructuur van Middelburg, mits de ZB de opdracht krijgt samen met partners in de stad om deze variant vorm te geven.
7. Zet de variant Middelburg op de kaart? Voor met name de inwoners en het culturele veld is deze variant erg interessant. Ook kan deze variant extra bezoekers trekken, mits er op een aantrekkelijke en actuele wijze vorm wordt gegeven aan de programmering en de inrichting en misschien ook het uiterlijk van het gebouw
26
4. DE VARIANTEN
Large: ‘het Zeeuws verhaal centraal’ In deze variant wordt – inspelend op het streven van de provincie om een collectiecentrum te realiseren - een (museum)depot opgericht met ruimte voor de Zeeuwse verhalen. De provincie wil
zoals gezegd (pag. 16) toewerken naar een collectiecentrum. Dit is een mooie kans voor Middelburg om op aan te haken, maar vormt ook een risico. Het Zeeuws Museum zal waarschijnlijk meeverhuizen naar het nieuwe depot. Komt het collectiecentrum niet in Middelburg, dan riskeert de gemeente het museum te verliezen. Het is niet verstandig enkel te kijken naar het belang om de eigen geschiedenis van Middelburg te vertellen. Het is verstandiger om Middelburg te beschouwen als het centrum van Zeeland waar als vanzelfsprekend een depot met publieksfunctie hoort waar ook de verhalen van Middelburg worden verteld. Wanneer de gemeente dit niet doet, bestaat er ook een risico dat het depot niet in Middelburg komt. Alle betrokkenen geven aan dat dit erg onwenselijk zou zijn, aangezien het
depot samen met publieksfuncties (Zeeuws Museum e.a.) een belangrijke culturele trekpleister is in de stad. In deze variant is het mogelijk om een deel van het beoogde collectiecentrum over de Middelburgse geschiedenis te laten gaan. Voorbeelden van deze variant in andere steden:
Het Frans Hals Museum in Haarlem, de Lakenhal in Leiden en het Boijmans van Beuningen in Rotterdam (beeld rechts en pp. 26-27)
Afbeelding: Depot Boijmans van Beugingen Rotterdam. Bron: Architonic. Foto door Tim Fischer.
27
Afbeelding: Depot Boijmans van Beuningen. Bron: Rotterdam Centrum.
Afbeelding: Depot Boijmans van Beuningen. Bron: Rotterdam Centrum.
4. DE VARIANTEN
De vragen bij ‘het Zeeuws verhaal centraal’ Als verkenning van deze variant geven we hier al eerste antwoorden op de kernvragen 1. Kan de variant op steun rekenen?
5 .Is de exploitatie van deze variant toekomstbestendig te
Naar alle waarschijnlijkheid heeft deze variant draagvlak bij inwoners en het
maken?
veld. In de verschillende gesprekken is deze variant als positief ter sprake gekomen. Een collectiecentrum met een presentatiefunctie spreekt tot de verbeelding. 2. Zijn er organisaties die de variant kunnen dragen? In deze variant zijn er nu al organisaties (Zeeuws Museum, Erfgoed Zeeland) die meedenken in de planontwikkeling. Hoe de uiteindelijke rolverdeling en omvang van een mogelijk depot eruit kan gaan zien, is nog
Een eerste schatting is dat de exploitatiesubsidie minimaal ca. € 500
dzd. per jaar zal vergen. Een voordeel kan zijn dat in deze variant de provincie ook mede de exploitatie ondersteunt. 6. Is de variant een aanvulling op of versterking van de bestaande culturele infrastructuur? Dit hangt sterk af van de samenwerkingspartners, maar naar
niet duidelijk.
verwachting is deze variant een aanvulling op en een versterking van
3. Hoe groot is de benodigde investering?
gaat van subsidie aan andere culturele voorzieningen in Middelburg.
De investering in nieuwbouw schatten wij in rond de € 10 à 20 mln. Het is sterk afhankelijk van de vorm en omvang van de nieuwbouw hoe hoog de investering gaat zijn. In deze variant kunnen gemeente en provincie wel de
de huidige culturele infrastructuur, mits de subsidie niet ten kosten
7. Zet de variant Middelburg op de kaart? De architectuur en de wijze waarop er vorm wordt gegeven aan een
nodige verduurzamingsambities kwijt.
depot, bepaalt de aantrekkingskracht ervan (zie het intermezoo op de
4. Biedt de variant een basis aan de provincie om mee te investeren?
heeft op Middelburg, zowel economisch, maatschappelijk als cultureel.
Ja, deze variant biedt bij uitstek de kans aan de provincie om mee te investeren. Immers: zij heeft het budget voor de realisatie van een collectiecentrum waarschijnlijk al gereserveerd (zie pag. 16.).
volgende pagina). Het is zeer goed mogelijk dat het een positief effect Ook is het goed voor Middelburg als het Zeeuws Museum in Middelburg blijft, dit is immers een museum dat publiek trekt en onderdeel is van het culturele aanbod in Middelburg.
30
4. DE VARIANTEN
Intermezzo: de aantrekkingskracht van gebouwen Ons gezonde verstand zegt dat mooie en goed functionerende
Van het totale aantal respondenten in het HAN-onderzoek gaf 61% aan
gebouwen aantrekkelijker zijn dan lelijke en dysfunctionele gebouwen
het gebouw en de voorzieningen mee te wegen in de keuze voor de
(en hun interieurs). Echter: is daar bewijs voor?
hogeschool. Ligging/locatie, toegankelijkheid, hygiëne en de algehele
Kwantitatief onderzoek naar wat gebouwen doen met mensen is schaars, vooral omdat er veel verstorende factoren kunnen zijn. In 2012 voerden twee onderzoekers van de HAN (Van Enckevort en Beckers) een interessant onderzoek uit. Uit eerdere studies (van Price uit 2001 van en De Vries uit 2007) wisten zij al dat:
sfeer werden daarbij genoemd als de belangrijkste deelaspecten. Dit overzichtelijke onderzoek waarbij veel parameters constant konden
worden gehouden illustreert goed hoe belangrijk de kwaliteit van gebouwen is voor de keuzes die mensen maken. En welke factoren daarbij dan belangrijk zijn. Het laat zien hoe gevoelig wij zijn voor kwaliteit. Uit het onderzoek blijkt daarbij hoe belangrijk de ‘sfeer’ van
a. een gebouw van invloed is op de opleidingskeuze van scholieren en b. dat er ná een verbouwing van een hogeschool sprake is van een lichte stijging in de studentenaantallen (+ 0,5%), die overigens na verloop van tijd ook weer wegebt.
een gebouw is, hoe lastig dat ook concreet is te maken.
We kunnen gevoeglijk aannemen dat wat voor gebouwen geldt ook van toepassing is op publieke zones (straten, pleinen, parken) en op groepen van gebouwen, zoals een stadscentrum. Goede gebouwen hebben een magneetfunctie.
Van Enckevoort en Beckers voerden met behulp van een vragenlijst een appreciatie-onderzoek uit onder middelbare scholieren die open dagen bezochten van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. De vragen richtten zich specifiek op de gebruikers-perceptie van de functionele, bouwfysische en esthetische kwaliteit van de diverse gebouwen (gebaseerd op Van der Voordt en Van Wegen, 2000). 31
4. DE VARIANTEN
Extra Large: ‘Museumkwartier’ In deze variant wordt er een museumkwartier of museumplein ingericht, waar verschillende museumfuncties samenkomen. Deze variant wordt in vele andere steden ook toegepast. In Middelburg kan er gedacht worden aan een bundeling van: het collectiegebouw, het Zeeuws Museum, de Vleeshal, het Telescopenmuseum/wetenschapsmuseum én de Sterrenwacht in één gebied in of rond het centrum van Middelburg. Deze variant omvat een uitgebreid stedenbouwkundig en museaal programma, waarbij bestaande museale functies worden herbouwd, zoals het Zeeuws Museum, en nieuwe museale functies worden toegevoegd, bijvoorbeeld een telescopenmuseum. Dit vraagt om het bouwen/ verbouwen van panden, het realiseren van parkeergelegenheid en routes, en het opwaarderen van het omliggende openbare gebied. Op deze manier worden de verschillende ontwikkelingen in één keer beetgepakt en wordt er bijgedragen aan de stadsontwikkeling in het hart van Middelburg. Deze variant kan ook fungeren als een stip op de horizon in het kader van de beoogde ‘goede groei’, zoals geformuleerd in de Omgevingsvisie 2050 van de gemeente Middelburg. Voorbeelden van deze variant in andere steden: Museumkwartier in Leiden (p. 30) , Museumkwartier in Utrecht, Museumplein in Amsterdam en het Museumquartier in Wenen (p. 31) 32
Afbeelding: Museumkwartier Utrecht. Bron: cmutrecht.nl.
Afbeelding: Museum Volkenkunde, Leiden. Bron: leiden.wereldmuseum.nl.
Afbeelding: MuseumQuartier Wenen. Bron: mqw.at. Foto door Aleander Eugen Koller.
4. DE VARIANTEN
De vragen bij het ‘Museumkwartier’ Als verkenning van deze variant geven we hier al eerste antwoorden op de kernvragen 1. Kan de variant op steun rekenen?
5. Is de exploitatie van deze variant toekomstbestendig te maken?
Deze variant is nog niet besproken met inwoners of het veld. Aangezien er
In deze variant lopen er verschillende subsidieafspraken per organisatie
uit de inspiratiesessies ten behoeve van het toerismebeleid naar voren is
die onderdeel uitmaakt van het Museum Kwartier. Zo is er met sommige
gekomen dat er een nadrukkelijke wens is om het museale aanbod te
partners al een subsidierelatie en is er bij anderen, zoals een mogelijk
versterken, is het goed mogelijk dat deze variant draagvlak heeft onder de
Telescoop/wetenschapsmuseum en Stedelijk Historisch Museum, een
bevolking.
extra exploitatiesubsidie nodig.
2. Zijn er organisaties die de variant kunnen dragen?
6. Is de variant een aanvulling op of versterking van de bestaande
In deze variant kunnen verschillende organisaties ieder apart onderdeel
culturele infrastructuur?
uitmaken van het museum kwartier, namelijk: het collectiegebouw, het
Deze variant is zeker een flinke aanvulling op en een versterking van de
Zeeuws Museum, de Vleeshal, het Telescopenmuseum/ wetenschaps-
bestaande culturele infrastructuur, mits de subsidie niet ten kosten gaat
museum en de Sterrenwacht.
van subsidie aan andere culturele voorzieningen in Middelburg. Het kan zorgen voor extra publiek, bijvoorbeeld doordat cultuurliefhebbers tijdens
3. Hoe groot is de benodigde investering? Een eerste inschatting van nieuwbouw voor deze variant is € 15 à 25 mln. Dit
is een eerste grove schatting, het is mogelijk dat dit bedrag dus nog varieert. In deze variant kan de gemeente wel veel van zijn verduurzamingsambities kwijt. 4. Biedt de variant een basis aan de provincie om mee te investeren?
‘een dagje Middelburg’ meerdere instellingen bezoeken.
7. Zet de variant Middelburg op de kaart? Deze variant is een manier om enerzijds gebruik te maken van lopende ontwikkelingen en anderzijds een flinke boost te geven aan het centrum van Middelburg.
Ja, ook deze variant biedt de kans aan de provincie om mee te investeren.
Zeker als een collectiecentrum onderdeel uitmaakt van het plan.
35
5. Conclusies en aanbevelingen
Afbeelding: ‘De Ringrijder’ (2000) door Gerard Brouwer. Bron: allyourz.nl.
5. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
Impressie op basis van het afwegingskader In het voorgaande hoofdstuk hebben wij de verschillende kernvragen die onderdeel uitmaken van het afwegingskader per variant voorzichtig beantwoord. De onderstaande tabel geeft een impressie van het totaalbeeld van de verschillende kernvragen per variant.
Smal Stad als museum
Medium
Large
ZB Het Zeeuws als Cultuurhuis verhaal centraal
Extra Large Museumkwartier
Kernvragen
1. Is er steun (legitimiteit)?
n.t.b.
+
+
n.t.b.
2. Zijn er dragers?
n.t.b.
++
+
n.t.b.
3. Hoe groot is de benodigde investering?
+
+
+++
n.t.b.
4. Biedt de variant een basis aan de provincie om mee te investeren?
_
+/-
+++
++
5. Is de exploitatie toekomstbestendig te maken?
n.v.t.
++
n.t.b.
n.t.b.
6. Is het een aanvulling/versterking van de infrastructuur?
+-
+
++
+++
7. Zet het Middelburg op de kaart?
+
+-
++
+++
Intern vertrouwelijk
37
5. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
De varianten passen bij/in/naast elkaar 10/12 jaar -
7/10 jaar -
Nieuwbouw € 15 à 25 mln.
Nieuwbouw € 10 à 20 mln.
Extra Large: een Museumkwartier
Large: het Zeeuws verhaal centraal
Medium: de ZB als cultuurhuis 3/5 jaar -
Verbouw ZB € 1 à 1,5 mln.
Small: de stad als museum 1/3 jaar nu -
Exploitatiesubsidies
Exploitatiesubsidie
XL: de stad investeert in een opwaardering van haar stedelijke hart met verschillende elementen. De provincie doet mogelijk wel mee. L: de gemeente lift mee op de investering van de provincie in een collectiecentrum en voegt zelf een element daaraan toe. M: van de nood wordt een deugd gemaakt: de ZB krijgt een impuls, dankzij meervoudig ruimtegebruik is dit een efficiënte variant. S: met relatief kleine gerichte ingrepen wordt de publieke ruimte nog aantrekkelijker gemaakt.
Investering € 500k – 1000k
38
5. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
De varianten voegen verschillende vormen van publieke waarde toe De vier verschillende varianten voegen elk op hun eigen manier
De variant Large voegt culturele én economische waarde toe.
publieke waarde toe aan Middelburg. Zoals aangegeven, lenen de
Deze variant zorgt ervoor dat het Zeeuws Museum in Middelburg blijft en
varianten zich elk afzonderlijk voor realisatie, maar kan er ook voor
dat er een culturele trekpleister aan wordt toegevoegd: een opengesteld
worden gekozen om er twee of meer te realiseren.
collectiecentrum. De aantrekkingskracht van Middelburg op de cultureel geïnteresseerde, vaak wat ouder en meer welgestelde bezoeker, wordt
De variant Small levert vooral ruimtelijke waarde op, maar ook
hiermee behouden en versterkt.
maatschappelijke waarde. In deze variant wordt de openbare ruimte verder versterkt en aantrekkelijk gemaakt. Als daar gelegenheid voor is
De variant Extra Large voegt vooral ruimtelijke en economische
wordt de historische gelaagdheid van Middelburg getoond. De identiteit
waarde toe. Deze variant houdt een stedenbouwkundige ontwikkeling
en beleving van Middelburg krijgen hierdoor een impuls: dit is
in, die het centrum van Middelburg een impuls geeft. Dit kan
interessant voor toeristen en het versterkt de trots van de inwoners, die
bestedingen van bezoekers en werkgelegenheid en indirecte
zich meer verbonden voelen met ‘hun’ Middelburg.
economische spin-off voor andere sectoren (zoals toerisme en horeca) opleveren. Ook kan de vastgoedontwikkeling de onroerend goed
De variant Medium levert zowel maatschappelijke als culturele
waarden doen stijgen, zoals is gedemonstreerd in het proefschrift De
waarde. De ZB wordt een cultuurhuis waar altijd iets te doen is.
aantrekkelijke stad (2009) van Gerard Marlet (ook bekend van de Atlas
Inwoners kunnen in deze ‘huiskamer’ van Middelburg terecht voor
voor gemeenten). Marlet stelt dat de aantrekkelijkheid van een stad (en
informatie, maar ook voor ontmoeting, bijeenkomsten en evenementen.
bijgevolg de waarde van het vastgoed) minder afhangt van lage
Dankzij toevoegingen als een tentoonstellingsruimte en/of een
belastingen of goedkope grond, maar van zachtere factoren zoals
slavernijcentrum, wordt er een podium geboden aan kunst en
cultuur, voorzieningen en de kwaliteit van de woonomgeving (zie ook
cultuur(historie).
variant Small). 39
5. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
Visualisatie van de verschillende vormen van publieke waarde die door de varianten worden toegevoegd Ruimtelijke / historische waarde
S
XL
Maatschappelijke waarde
Economische waarde
M
L Culturele waarde 40
5. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
Conclusies
Wanneer wij kijken naar de contextanalyse, de gesprekken en de
• Bij variant medium wordt van de nood (ZB die van de provincie moet
beantwoording van de kernvragen per variant dan kunnen wij de volgende
bezuinigen) een deugd gemaakt: aan het ZB-gebouw worden nieuwe
conclusies trekken:
functies toegevoegd, waardoor het gebouw als geheel een impuls krijgt. Dankzij meervoudig ruimtegebruik is dit een efficiënte variant.
Algemeen
Een cultuurhuis is in vele gemeenten in Nederland succesvol in termen
• Een historisch museum trekt niet veel bezoekers, tegelijk is er bij
van hoeveelheden activiteiten en bezoekers.
toeristen en inwoners vaak wel interesse voor de geschiedenis van Middelburg. • Het is verstandig om aan te haken op wat er al is in Middelburg, en dit te versterken.
• Bij variant large kan de gemeente meeliften op de investering van de provincie en daar zelf een museaal element aan toevoegen. Uiteraard vergt dit ook van Middelburg een investering en een exploitatiesubsidie. • De variant extra large is een investering in een opwaardering van het
Specifiek
stedelijk hart met verschillende museale elementen (organisaties en/of
• De huidige ontwikkelingen rondom een mogelijk nieuw depot (op
initiatieven). Deze variant heeft een sterke stedenbouwkundige
initiatief van de provincie) vragen om een proactieve houding van de
component en moet daarom in breder perspectief worden gezien. Ook
gemeente Middelburg om te voorkomen dat het collectiecentrum met
deze variant kan een basis vormen voor de provincie om mee te
het Zeeuws Museum in een andere gemeente een landingsplek vindt.
investeren.
Middelburg mag niet ‘de boot missen’. • De varianten small en medium zijn zowel financieel als organisatorisch relatief haalbaar.
• De varianten large en extra large zullen een grotere aanzuigende werking hebben op toeristen dan de varianten small en medium, maar zijn ook beduidend kostbaarder.
• Bij variant small wordt met relatief kleine gerichte ingrepen de publieke
• De verduurzamingsopgave is een goede reden om juist nu goed na te
ruimte nog aantrekkelijker gemaakt. Ook voor de eigen inwoners is dit
denken over het functioneren van (oude) gebouwen en het realiseren
aantrekkelijk.
van nieuwe culturele (museale) functies.
41
5. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
Aanbevelingen Dit rapport vormt de afronding van fase 1. Hierin hebben wij de
In overleg met u (de opdrachtgever) identificeren we aan het einde van
gemeente een globaal inzicht gegeven in de verschillende mogelijke
fase 2 één of twee voorkeursvarianten. Desgewenst kan hierover een
vervolgstappen. Wij bevelen het volgende aan:
collegebesluit worden genomen en kan de raad hierover actief worden geïnformeerd.
• Een eerste voorkeur uit te spreken over de verschillende varianten. • Input te geven voor fase 2 (zie hieronder). • Deze varianten voor te leggen aan raadsleden, belanghebbenden en
belangstellenden, om zo te toetsen welke varianten als het meest interessant en/of kansrijk kunnen worden beschouwd.
Fase 3
We gaan de diepte in en werken de voorkeursvariant(en) waar mogelijk verder uit op de volgende onderdelen: (1) museaal concept, (2) huisvesting, (3) organisatie, (4) publiek, (5) effect op de lokale culturele
Fase 2 In fase 2 organiseren wij actieve feedback op de varianten door het
beleggen van één of twee bijeenkomsten met raadsleden, belanghebbenden en belangstellenden. Dit is een goede manier om raadsleden bij het proces te betrekken en het culturele veld actief input
infrastructuur en (6) financiën (benodigde investering en exploitatiebudget). Aan deze uitwerking koppelen we een concreet
advies over het meest geschikte vervolgtraject. De uitwerking en ons advies zullen zich ervoor lenen om ter besluitvorming voorgelegd te worden aan college en raad.
te laten leveren. We gaan ervan uit dat uit de gedachtewisseling zal blijken dat sommige varianten als kansrijker worden gezien dan andere varianten. Ook is het goed mogelijk dat uit de bijeenkomsten nog nieuwe of aanvullende suggesties komen.an andere.
42
Bijlagen
Afbeelding: Abdijplein, Middelburg. Bron: allyourz.nl
BIJLAGE 1: BRONNEN
Bronnen Bibliotheek van Zeeland, Provincie Zeeland kondigt bezuiniging aan op subsidie ZB, 2024
Boekmanstichting, Cultuurmonitor Zeeland 2024, 2024 Cor Wijn, De Culturele Stad, 2013 Cultuurbedrijf Noordoostpolder, jaarverslag 2023 Erfgoed Zeeland, Bezoekcijfers Zeeuwse Musea 2020-2024, 2025 Gemeente Kampen, 'De kracht van cultuur'. Visiedocument van de gemeente Kampen, 2024 Gemeente Middelburg, Beleidsplan Toerisme Middelburg 2030, 2024
Gemeente Middelburg, Cultuurvisie Middelburg 2028, 2017 Gemeente Middelburg, Evenementenbeleid Middelburg 2025-2028, 2025 Gemeente Middelburg, Nadere regels subsidie kunst en cultuur gemeente Middelburg 2023 – 2026, 2022 Gemeente Middelburg, Verkenning Ringenmodel Infrastructuur Middelburg, 2024 Initiatiefgroep ‘Het Zeeuwse Licht’, Notitie Initiatiefgroep Het Zeeuwse Licht, 2024 Kenniscentrum Kusttoerisme, Dagbezoek in Zeeland, 2024
Kenniscentrum Kusttoerisme, Meer toeristen in Zeeland in 2024, 2025 Kenniscentrum Kusttoerisme, Middelburg Kerncijfers vrijetijdssector, 2024 Kenniscentrum Kusttoerisme, Verblijfsbezoek in Zeeland, 2024 Koninklijk Zeeuws Genootschap der Wetenschappen, website Koninklijk Zeeuws Genootschap der Wetenschappen, (Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen) Kunstwerk!, jaarverslag 2023 Marlet, G. De aantrekkelijke stad. Nijmegen 2009. Museum ‘t Oude Slot, Rapport inzake de jaarrekening 2023 Museum Arnemuiden, Website Museum Arnemuiden (Ons museum | Museum Arnemuiden) Museum Heerenveen, jaarverslag 2023 Museum Martena, jaarverslag en jaarrekening 2023
44
BIJLAGE 1: BRONNEN
Bronnen Museum Sloten, jaarverslag 2023 Museum W, jaarverslag 2023 Museumvereniging, Museumcijfers 2023, 2024 Muzeeum, jaarverslag 2023 Muzeeum, standaardforumlier publicatieplicht ANBI 2023 Provincie Zeeland, ‘Zeeland, Museumland’ Visienota Museumbeleid Provincie Zeeland, 2022 Provincie Zeeland, Koersdocument cultuurbeleid Provincie Zeeland 2025-2032, geen datum Provincie Zeeland, Uitvoeringsagenda cultuur en erfgoed 2025-2032, Conceptversie 11-11-2024 Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, Scheepswerf C.A. Meerman, Arnemuiden, (Scheepswerf C.A. Meerman, Arnemuiden | Interieurs | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed), geen datum Sjakie’s Chocolademuseum, website Sjakie’s Chocolademuseum (Sjakie's Chocolademuseum)
Stadsmuseum Woerden, jaarverslag 2023 Vleeshal, website Vleeshal (Vleeshal - Centrum voor hedendaagse kunst – Middelburg) Vleeshal, jaarverslag 2023 Zeeuws Archief, Bezoekcijfers Zeeuwse Musea 2020-2024 Zeeuws Museum, Collectiewaardering Zeeuws Museum, 2022 Zeeuws Museum, website Zeeuws Museum (Zeeuws Museum - in Middelburg - Ontdek Zeeland)
Zutphense Musea, jaarverslag 2023
45
BIJLAGE 2: GESPREKSPARTNERS
Gesprekspartners Overheden
Steuninstellingen Erfgoed Zeeland
Wilco Blaak
Het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen
Peter van Druenen
Tourist Info/Drvkkery Middelburg
Els Bruggink
Gemeente Middelburg
Cynthia Haers Renske Brandhoff Provincie Zeeland
Kenners
Musea Het Zeeuws Museum
Marjan Ruiter
Vleeshal
Julia Mullié
Andere culturele organisaties
Zeeuws Archief
Didi Mouwen – van Hoof Carolien Fokke
Fred de Bruijne
Zeeuwse Bibliotheken
Jennifer Haers
Initiatiefgroep telescoop- en verrekijkermuseum
Ton Brandenbarg Eric Loontjens
Algemeen
Roos Herman
Oprichter Drvkkery
Dick Anbeek
Anne Buteijn
Delta Climate Center
Anja de Groene
Peter Blom Anya Luscombe Corinne Lampen 46
BIJLAGE 3: CONTEXTANALYSE
Zeeland: een museale provincie Zeeland is wat betreft inwoneraantal de kleinste provincie van Nederland en
Uit de cultuurmonitor Zeeland (editie 2024) opgesteld door de
heeft naar verhouding een klein oppervlakte. Zeeland is innig verbonden
Boekmanstichting in samenwerking met Het PON | Telos en Pyrrhula
met de Noordzee, en kent mede hierom een bloeiende toeristische sector in
Research Consultants blijkt dat Zeeland naar inwonersaantal twee keer
de zomermaanden. Ook is Zeeland relatief rijk aan erfgoed – nergens zijn zo
zo veel musea heeft als gemiddeld in Nederland. Zeeuwse musea
veel rijksmonumenten per inwoner als hier. Er zijn in totaal 3.700 rijksmonumenten. Karakteristiek voor het Zeeuwse erfgoed zijn de
pittoreske stads- en dorpsgezichten, de archeologische monumenten en het maritieme erfgoed. Onderdeel van de rijke erfgoedtraditie in Zeeland is de collectie van Het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen. Het Genootschap
trekken relatief veel buitenlandse bezoekers ten opzichte van andere provincies. Daarnaast ervaart Zeeland een toename in kunstgalerieën en expositieruimten, zodanig dat zij per inwoneraantal de meeste galerieën en expositieruimten van alle provincies heeft. Het museale profiel van Zeeland is sterk gericht op cultuur- en natuurhistorie, daarentegen kent Zeeland weinig kunstmusea. De voorliefde voor musea in deze provincie is duidelijk: als Zeeuwen een culturele locatie bezoeken, dan gaan zij het vaakst naar musea.
heeft de gemeente Middelburg haar unieke en omvangrijke collectie ter beschikking gesteld. De collectie bestaat uit meer dan 200.000 zeer
Naast dat Zeeland relatief gezien rijk is aan erfgoed, musea en
uiteenlopende voorwerpen, waaronder kunstwerken, fossielen en
expositieruimten, kent zij ook een gevarieerd aanbod aan onder andere
volkenkundige artefacten. Een deel van de collectie is digitaal te
bioscopen en theaters. De provincie kent daarentegen weinig culturele
aanschouwen.
evenementen, zoals kunstmanifestaties, literaire festivals en muziekevenementen. De meerderheid van de cultuurlocaties in de
provincie zijn ongesubsidieerd. De meeste ongesubsidieerde locaties zijn beeldende kunstinstellingen (galerieën en expositieruimten). Het aanbod centreert zich vooral in de gemeenten Middelburg, Terneuzen en Sluis. 47
BIJLAGE 3: CONTEXTANALYSE
Zeeuwse toeristen vinden nog niet goed de weg naar cultuur en historie Zeeland is bij uitstek een toeristische provincie. In 2024 mocht de provincie
3,15 miljoen toeristen ontvangen. Dit is een stijging van vier procent ten opzichte van 2023. Het grootste gedeelte van de toeristen komt uit Nederland (45%), Duitsland (37%) en België (14%). Het hoogseizoen strekt zich ongeveer van juni tot eind augustus. Middelburg is de vijfde gemeente van de provincie als het toeristische overnachtingen betreft. In 2023 overnachtten in de gemeente ongeveer een half miljoen toeristen. Toeristen in Zeeland zijn onder te verdelen in dagjesmensen (dagbezoek) en verblijfsbezoekers. Belgische en Duitse dagjesmensen komen betrekkelijk weinig met het motief om de ‘lokale cultuur en unieke ervaringen’ te beleven (respectievelijk 6% en 4%). Wanneer Zeeuwen zelf aan vrijetijdsbesteding doen, dan doen ze dit vaak slechts 1 of 2 keer per
jaar in de context van ‘cultuur en/of wellness’. Het vaakst gaan Zeeuwen bijvoorbeeld uit eten of wandelen. Verder had 5% van de Nederlandse verblijfbezoekers ‘steden en cultuur vakantie’ als hoofdmotief voor hun bezoek. Van de buitenlandse verblijfbezoekers ondernam 14% een activiteit met betrekking tot cultuur en historie tijdens hun bezoek.
Figuur: Ondernomen activiteiten tijdens bezoek van buitenlandse verblijfsbezoekers. Bron: Verblijfsbezoek in Zeeland, Kenniscentrum Kusttoerisme (2024)
We kunnen hieruit opmaken dat cultuur en historie (nog) niet significant op het netvlies van zowel binnenlandse als buitenlandse dagjesmensen en verblijfsbezoekers staan.
48
BIJLAGE 3: CONTEXTANALYSE
De culturele infrastructuur van Middelburg Voor het in kaart brengen van de culturele voorzieningen van gemeenten wordt vaak het door Cor Wijn en VNG ontwikkelde ‘ringenmodel’ gebruikt. Dit model maakt onderscheid tussen
gemeenten met een culturele centrumfunctie en gemeente zonder zo’n centrumfunctie. Daarbij deelt het de gemeenten op in drie grootteklassen of ‘ringen’: kleinere gemeenten (tot circa 30.000 inwoners), middelgrote gemeenten (30.000-100.000 inwoners) en 100.000-plus gemeenten. Middelburg, met ongeveer 50.000 inwoners en met een sterke culturele centrumfunctie valt in de middelste ring van het patroon van gemeenten met een culturele centrumfunctie (zie hiernaast). Gemeenten in deze categorie moeten goed nadenken over hun ambitieniveau omdat het aan de middelen ontbreekt om ‘alles’ op
cultureel gebied te doen. Middelburg subsidieert enkele voorzieningen die passen bij grote centrumgemeenten: een schouwburg, een concertzaal en een poppodium (ideaaltypisch beschikt een middelgrote gemeente meestal alleen over een multifunctioneel cultureel centrum). Daarnaast draagt Middelburg bij aan SKBM Vleeshal: een centrum voor hedendaagse kunst met experimentele tentoonstellingen, educatieve workshops en publicaties over kunst. Middelburg heeft voorts een klein cultuurhistorisch museum in Arnemuiden. 49
BIJLAGE 3: CONTEXTANALYSE
Gemeente Middelburg kent vijf museumachtige functies De gemeente Middelburg kent vijf organisaties die zich bezighouden met kunst- en cultuurhistorische bepaalde
Historisch Museum Arnemuiden (4269 bezoekers) Zeeuws Museum (45.452 bezoekers)
thema’s, waarvan drie in de stad Middelburg en twee in
Arnemuiden. Het museale profiel van de gemeente is hiermee gevarieerd. Liefhebbers van geschiedenis kunnen terecht bij beide musea in Arnemuiden, en in Middelburg bij het Zeeuws Museum. Kunst is te vinden in zowel het Zeeuws Museum als de Vleeshal. Voor scholen is er een
educatief programma bij alle instellingen, behalve bij de
Sjakie’s Chocolademuseum (24.641 bezoekers)
Historische Scheepswerf C.A. Meerman. De stad Middelburg heeft (nog) geen historisch museum over de lokale geschiedenis.
Kaart: Musea gemeente Middelburg inclusief bezoekersaantallen. Bron Kaart: openstreetmap.org. Bron bezoekersaantallen: Erfgoed Zeeland, Bezoekcijfers Zeeuwse Musea 2020-2024.
SKBM Vleeshal (18.389 bezoekers)
Historische Scheepswerf C.A. Meerman (1634 bezoekers)
50
BIJLAGE 3: CONTEXTANALYSE
Gemeente Middelburg heeft geen museum over de eigen geschiedenis Zeeuws Museum
Sjakie’s Chocolademuseum
Het Zeeuws Museum is een kunst- en geschiedenismuseum gevestigd in de stad
Sjakie’s Chocolademuseum is een chocolademuseum in Middelburg. Het
Middelburg en vervult de functie van provinciaal museum. De collectie van het
museum vertelt het verhaal van de productieketen van chocolade. Bij het
museum is ontstaan door het samenbrengen van de collectie van het Zeeuwsch
museumbezoek zit een full tasting bestaande uit 30 soorten chocola.
Genootschap en de kunstcollectie van het voormalige Kunstmuseum. In 2022 had het museum pakweg 39.000 objecten in de eigen collectie en in bruikleen, variërend van wandtapijten, archeologische objecten, streekdracht, tot oude en hedendaagse kunst. Het museum heeft vaste en tijdelijke tentoonstellingen die betrekking hebben tot Zeeuwse thema’s. Het Zeeuws Museum krijgt ca. € 2,7 mln. aan subsidie van de provincie en € 225k van de gemeente Middelburg.
Historische Scheepswerf C.A. Meerman In Arnemuiden ligt een van de oudste scheepswerven van het land. De werf is nog steeds in gebruik voor reparatie en onderhoud, en heeft
aansluitend daarop een museale functie. Hier wordt maritieme geschiedenis tentoongesteld die betrekking heeft tot de reparatie en het onderhoud van schepen, zoals verscheidene soorten gereedschap. Het museum ontvangt jaarlijks ca. € 20k aan subsidie van de gemeente.
SKBM Vleeshal Vleeshal is een presentatie-instelling en fungeert als centrum voor hedendaagse