Bijlage 1. A&A joodse-onteigeningen Middelburg

Daarnaast ging Van Walré de Bordes met een aantal burgemeesters op studiereis naar de Duitse stad Osnabrück. Tegelijkertijd weigerde Van Walré de Bordes (volgens andere getuigenissen) om borden met de tekst ‘Verboden voor Joden’ op te laten hangen in de gemeente, en deed hij veel om gijzelaars vrij te krijgen. Van Walré de Bordes adviseerde de Joodse wethouder Marc Herman Boasson kort na de Neder­ landse overgave in 1940 om het land te verlaten. Boasson en zijn familie volg­ den dit advies op en vluchtten naar Frankrijk, maar ze keerden na een aantal maanden terug. Volgens het naoorlogse onderzoek werkten er drie NSB’ers onder Van Walré de Bordes, maar twee van hen vertrokken tijdens zijn burge­ meester­schap. Waarschijnlijk had hij hier de hand in.

53

De Beauftragte trad op als de Duitse vertegen­ woordiger in de provincies. Hij onder­hield vaak nauwe contacten met de Commissaris der Provincie.

Vanuit de gemeente getuigden een aantal werknemers na de oorlog dat zij niet tevreden waren met het beleid dat Van Walré de Bordes had gevoerd. ‘Verscheidene zaken werden door hem aangesneden, zonder overleg met zijn ambtenaren te hebben gehad. Hij ging dikwijls zijn eigen gang.’3 Ze vonden de burgemeester ‘onevenwichtig’, waardoor ze hem ongeschikt achtten voor het ambt. Van Walré de Bordes keerde na de oorlog niet terug als burgemeester. Wel kreeg hij op advies van de onderzoekscommissie in 1946 (ongevraagd) eervol ontslag. Na de bevrijding werd Adriaan Jacobus van der Weel waarnemend burgemeester – een jurist, net als zijn beide voorgangers.

De NSB-burgemeester Tijdens de oorlog werd Van Walré de Bordes opgevolgd door een NSB’er – zoals in veel Nederlandse gemeenten gebeurde. Deze nieuwe burgemeester was Adriaan Meerkamp van Embden, tot dat moment rijksarchivaris in Zeeland. We noemden hem al kort in het vorige hoofdstuk. Van Embden, pas kort NSB-lid, nam deze functie naar eigen zeggen met tegenzin op zich. Toen hij in oktober 1944 vluchtte naar het nog bezette deel van Nederland, werd hij wel burgemeester van Zwolle. Op de vraag waarom hij lid werd van de NSB, in het proces-verbaal vooraf­ gaand aan zijn tribunaalzitting, antwoordde Meerkamp van Embden dat hij het als vooruitgang had gezien, maar dat hij altijd de Nederlandse belangen in het oog had gehouden: ‘Verder heb ik betoogd dat men een eigen ontwikkelingsgang van 6 eeuwen niet kan wegdenken. Ik heb het toen precies zoo gezien als ik het schreef namelijk de Nederlander is conservatief en daarom kan men het slechts toejuichen dat Duitsch­land een sterk, vereenigd zelfstandig Nederlandsch volk naast zich wenscht te zien en ernaar streeft om dit mogelijk te maken.’ 4 Maar uit getuigenissen van het gemeentepersoneel bleek dat zij Meerkamp van Embden geen sterke en daadkrachtige persoon vonden. Hij liet veel over aan zijn ambtenaren. Meerkamp van Embden was geen lid van nevenorganisaties van de NSB, en droeg de de NSB-signatuur ook niet actief uit.

Hij probeerde verschillende gegijzelde inwoners van Middelburg vrij te krijgen en dat lukte hem meerdere keren. Een van hen werd gevangengehouden in concentratiekamp Buchenwald. Meerkamp van Embden speelde ook een rol bij de vrijlating van Mr. H.F. Lants en de wethouders Jeronimus, Lau en Kögeler uit Kamp Vught. Het naoorlogse vonnis over Meerkamp van Embden luidde dat hij geen openbare ambten meer mocht vervullen. Ook verloor hij zijn kiesrecht en het recht om zich verkiesbaar te stellen.5 In 1943 vroeg het ministerie van Binnenlandse Zaken alle Nederlandse gemeenten om kosten die ze gemaakt hadden voor de Jodenvervolging te

54

declareren. Die kosten werden uiteindelijk vergoed uit de tegoeden van roof­ bank Liro. Uit de archieven blijkt dat ook Middelburg kosten in rekening bracht, net als ruim 200 andere gemeenten – met of zonder NSB-burgemeester. In Middelburg ging het in totaal om 6,50 gulden voor – in de woorden van burgemeester Meerkamp van Embden – ‘zuivere transportkosten van afgevoerde Joden’.6

Sint Laurens Voor de toenmalige kleine gemeente Sint Laurens hebben we de notulen van het college van B en W uit de jaren veertig, en die van de gemeenteraad na de bevrijding, niet bestudeerd. Uit onderzoeken voor andere kleine plattelandsgemeenten met maar een paar Joodse inwoners weten we dat de deportaties vooral een zaak van de bezetter en Rijkspolitie waren. Het zwijgen van gemeenteraadsnotulen, ook na de bevrijding, over eventuele weinige Joodse terugkeerders is op zich veelzeggend. Maar het vertelt te weinig om uitspraken te doen over bejegening.

De Commissaris der Provincie Ook de Commissaris der Provincie werd in de meeste provincies vervangen door een NSB’er. Meestal gebeurde dat pas in 1942 of 1943, behalve in de grote steden en bij een enkele weigerachtige commissaris. In Zeeland verplaatste Commissaris Johan Willem Quarles van Ufford in mei 1940 zijn provinciebestuur naar het laatste stukje vrij Nederland: ZeeuwsVlaanderen. In Middelburg verving het nieuwe bezettingsregime hem daarom meteen door ARP’er Petrus Dieleman. Hoewel die geen lid van de NSB was, sympathiseerde Dieleman met het nationaalsocialisme en het antisemitische gedachtengoed. Alleen vanwege zijn hoge leeftijd (74 jaar) kreeg hij na de oorlog een milde straf.7 Quarles van Ufford keerde na de bevrijding terug, nadat hij zijn omstreden handelswijze in mei 1940 met de regering in Londen had uitgepraat. Het werd hem namelijk kwalijk genomen dat hij in mei dat jaar Middelburg had verlaten en de bestuurszetel naar Oostburg had verplaatst. Van hieruit bestuurde hij nog twee weken na de capitulatie van de rest van Nederland, totdat de bezetter ook Oostburg binnenviel.

55

Noten 1

Jac Bosmans, ‚Bordes, Jan de (1894-1947)‘, in Biografisch Woordenboek van Nederland. resources. huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/ lemmata/bwn1/bordes; Peter Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd: besturen tijdens de Duitse bezetting (Amsterdam: Balans, 2006), 108.

2 3 4 5 6

7

56

NA, CABR, Van Walré de Bordes. NA, CABR, Meerkamp van Embden. NA, CABR, Meerkamp van Embden. NA, CABR, Meerkamp van Embden. NA, 2.04.57, Ministerie van Binnenlandse Zaken: Afdeling Binnenlands Bestuur, inv.nr. 2380. Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd, 573.

7. Bijlagen Tabel 1: Grootboek voor de Wederopbouw Toelichting: deze selectie kwam tot stand door panden die na de stadsbrand van mei 1940 werden onteigend na te zoeken in het Grootboek voor de Wederopbouw in het Nationaal Archief in Den Haag en in toegang 1254 in het Zeeuws Archief. Adres

Joodse eigenaar

Aangetroffen in G v/d W

Balans 4

Isidore Philip Joël de Groot

Ja

Gravenstraat 24

Henri Alberg

Ja

Gravenstraat 78

Sara Polak-Braasem

Ja

Grote Markt

Marc Herman Boasson

Ja

Grote Markt 7

Izaak Marcus Boasson

Ja

Grote Markt 8

Izaak Marcus Boasson

Ja

Grote Markt 9

Emma Boasson-Cohen

Nee

Kerspel

Sara Polak-Braasem

Ja

Kerspel 12

Sara Polak-Braasem

Ja

Kerspel 14

Sara Polak-Braasem

Ja

Kerspel 2

Sara Polak-Braasem

Ja

Kerspel 4

Sara Polak-Braasem

Ja

Kerspel 6/8

Sara Polak-Braasem

Ja

Korte Gortstraat 3

fam. M.H. Boasson

Ja

Lange Delft 29-31

Izaak Abraham Frank

Ja

Lange Delft 103

Izaak Abraham Frank

Ja

Lange Gortstraat 37

Joseph Cohen, Samuel Cohen

Nee

Lange Noordstraat 21

Izaak Marcus Boasson

Ja

Markt 24

fam. M.H. Boasson

Ja

Markt 25

fam. M.H. Boasson

Ja

Markt 26

fam. M.H. Boasson

Ja

Markt 27

fam. M.H. Boasson

Ja

57

Adres

Joodse eigenaar

Aangetroffen in G v/d W

Markt 28

fam. M.H. Boasson

Ja

Markt 6

Louis Leijdesdorff

Nee

Mosterdgang 3

M.H. Boasson

Ja

Noordbolwerk 15

I.P.J de Groot

Ja

Rotterdamsekaai 15

Heintje Brokmeier-Duveen

Ja

St. Pieterstraat 9

Alice Leven (geh. I.P.J. de Groot)

Nee

Tabel 2: Onteigening en rechts­herstel Middelburg Toelichting: in huidige gemeente Middelburg werden 51 panden en bijbehorende percelen in beheer genomen. Hiervan werden er 22 verkocht. VB (Verkaufsbücher), Overig (Stolpersteine, Joods Monument, registratielijsten) Adres

Bron

Kadastraal nr. leggerartikel

Eigenaar

Oorlogskoper(s)

Rechts­herstel (jaar)

Beenhouwersingel

Overig

D 2958 / 1674

NV Lompen en Metaalhandel M.L Polak en Zn

n.v.t.

n.v.t.

Beenhouwerssingel

Overig

D 2640 / 1674

NV Lompen en Metaalhandel M.L Polak en Zn

n.v.t.

n.v.t.

Beenhouwerssingel

Overig

C 2458 / 1674

NV Lompen en Metaalhandel M.L Polak en Zn

Pieter Stephanus van den Berg (1942)

n.v.t.

Boorgaardstraat

Overig

A 1099 / 1366

Maurits Polak

n.v.t.

n.v.t.

Dam 41

Overig

B 444 / 2502

Isedore Philip Joël de Groot

n.v.t.

n.v.t.

Dam 43

Overig

B 1134 / 527

Louis Weijl

n.v.t.

n.v.t.

Erf

Overig

F 3355 / 1674

NV Lompen en Metaalhandel M.L Polak en Zn

n.v.t.

n.v.t.

Gorststraat 22 / Korte Geere 1

Overig

D 2230 / 2811

Sara Polak-Braasem

n.v.t.

n.v.t.

Gortstraat

Overig

C 2395 / 1015

Mozes Polak

n.v.t.

n.v.t.

Gortstraat

Overig

C 2396 / 1015

Mozes Polak

n.v.t.

n.v.t.

Gortstraat

Overig

C 2553 / 1015

Mozes Polak

n.v.t.

n.v.t.

Gortstraat 28

Overig

D 1800 / 2811

Sara Polak-Braasem

n.v.t.

n.v.t.

58

Adres

Bron

Kadastraal nr. leggerartikel

Eigenaar

Oorlogskoper(s)

Rechts­herstel (jaar)

Gortstraat 44

Overig

D 1963 / 779

Eva Jesajes-Braasem

n.v.t.

n.v.t.

Gortstraat 65

Overig

C 2504 / 2811

Sara Polak-Braasem

n.v.t.

n.v.t.

Herenstraat

Overig

C 2369 /1674

NV Lompen en Metaalhandel M.L Polak en Zn

n.v.t.

n.v.t.

Herenstraat (synagoge en bijgebouwen)

Overig

C 2370 / 11

Israëlitische Gemeente Middelburg

n.v.t.

n.v.t.

Herenstraat 10

Overig

C 137 / 1674

NV Lompen en Metaalhandel M.L Polak en Zn

n.v.t.

n.v.t.

Herenstraat 25

VB

C 1383 / 2811

Sara Polak-Braasem

NV Zeeuwse Dameshandwerkenfabriek (1943)

1954

Jodenplein [Jodengang] (begraafplaats)

Overig

E 1090 / 11

Israëlitische Gemeente Middelburg

n.v.t.

n.v.t.

Kerspel

Overig

C 452 / 2811

Sara Polak-Braasem

n.v.t.

n.v.t.

Koepoortstraat 13

VB

A 1711 / 1136

Isedore Philip Joël de Groot, Gemeente Middelburg (erfpacht)

Jacobus Cornelis Dekker, Gemeente Middelburg (erfpacht) (1943)

1948

Koorkerkhof 16 (Korte Giststraat 6)

VB

L 32 / 2502

Isedore Philip Joël de Groot

Nicolaas Thomas de Jong (1944)

1947

Korte Delft 23

VB

B 2057 / 2066

Samuel Marcus Barkelau, Marcus Meijer, Levi Marcus Samuel Barkelau, Elisabeth Barkelau

Hendrika Anthonia van Weede (1943)

1947

Korte Geere 11

Overig

D 1795 / 2811

Sara Polak-Braasem

n.v.t.

n.v.t.

Korte Geere 28

VB

D 387 / 779

Eva Jesajes-Braasem

Rijk Johan Zimmerman (1944)

1948

Korte Giststraat 10

VB

L 29 / 2502

Isedore Philip Joël de Groot

Leonardus Fransiscus Groosman (1943)

1948

Korte Giststraat 8

VB

L 28 / 2502

Isedore Philip Joël de Groot

Leonardus Fransiscus Groosman (1943)

1948

Lange Geere

Overig

D 1960 / 1674

NV Lompen en Metaalhandel M.L Polak en Zn

n.v.t.

n.v.t.

Lange Geere 30

Overig

D 2639 / 1674

NV Lompen en Metaalhandel M.L Polak en Zn

n.v.t.

n.v.t.

Lange Noordstraat 27

VB

D 2150 / 3781

Marc Herman Boasson, Izaak Marcus Boasson

F.H. Klinkhamer (1943)

1948

59

Adres

Bron

Kadastraal nr. leggerartikel

Eigenaar

Oorlogskoper(s)

Rechts­herstel (jaar)

Langevielesingel 66

VB

D 1807/ 4055

Sara Polak-Braasem

Jacoba Adriana de Lange (1943)

1947

Loskade 43

Overig

C 1927 / 2027

Seliena Boasson

n.v.t.

n.v.t.

Molenwater 39

Overig

A 1937 / 2309

Maurits van Wittene

n.v.t.

n.v.t.

Molenwater 43

Overig

A 1691 / 2502

Isedore Philip Joël de Groot

n.v.t.

n.v.t.

Molenwater 83

Overig

B 1547 / 2502

Isedore Philip Joël de Groot

n.v.t.

n.v.t.

Nieuwe Vlissingseweg (Koudekerke)

Overig

K 1006 / 2371

Emma Boasson-Cohen

n.v.t.

n.v.t.

Nieuwe Vlissingseweg 302-308

VB

E 1010 / 3652

Emma Boasson-Cohen

Jacobus Cornelis Dekker (1943)

1948

Noordbolwerk 15

VB

A 1965 / 2502

Isedore Philip Joël de Groot

Jan Adriaan Dekker (1943)

1948

Noordsingel 174

VB

E 1635 / 734

Marc Herman Boasson, Izaak Marcus Boasson

F.H. Klinkhamer (1943)

1948

Noordweg

Overig

D 530 / 1818

Philip Izaak van Dam

n.v.t.

n.v.t.

Noordweg 53 b, 53 c (Sint Laurens)

VB

D 605 / 1817

Emma Boasson-Cohen

Jacoba Adriana de Lange (1943)

1948

Noordweg 108

VB

E 2170 / 2371

Emma Boasson-Cohen

Paulus Jan Abrahamse (1943)

1948

Park de Griffioen 10

Overig

C 2216 / 2821

Philip Izaak van Dam

Theodoor Frans Jozeph Driessen (1943), Hubertus Johannes Driessen (1944)

1947

Park de Griffioen 2

VB

E 2199 / 734

Marc Herman Boasson, Izaak Marcus Boasson

F.H. Klinkhamer (1943)

1948

Rouaansekade 27

Overig

B 2587 / 1630

Maurits Polak

n.v.t.

n.v.t.

Seisplein

Overig

D 2458 / 11

Israëlitische Gemeente Middelburg

n.v.t.

n.v.t.

St Janstraat L 76

Overig

C 1339 / 151

Izaak Abraham Frank

n.v.t.

n.v.t.

Varkensmarkt 8 / hoek Koestraat

Overig

D 2489 / 1851

Mouritz Polak, Mozes Polak

n.v.t.

n.v.t.

Vlissingsestraat 4

Overig

D 248 / 2811

Sara Polak-Braasem

n.v.t.

n.v.t.

Wagenaarstraat 26

Overig

A 1207 / 2502

Isedore Philip Joël de Groot

Abraham de Jager (1943)

1948

Walensingel (begraafplaats)

Overig

D 1134 / 11

Israëlitische Gemeente Middelburg

n.v.t.

n.v.t.

60

Literatuur Onderzoeksrapporten Blauw, Maili. ‘Verschil maken? Gemeente, belastingen en rechts­herstel in naoorlogs Utrecht’. Utrecht, 2020. Boelema, Hilde, Martijn Dijkstra, Herman de Koning en Ferry Sieders. ‘Joods vastgoed in de oorlog en hoe de gemeente Assen daar­ mee omging’. Assen: Drents Archief, 2023. Duijvendak, Maarten, en Stefan van der Poel. ‘Lege plekken: Ontvreemding van Joods vastgoed en rechts­herstel in de gemeente Groningen 1940‑1955’. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 2021. Kamp, Geke van de, Rob Lengers, Jan van der Male en Frans Hoving. “Nader onderzoek naar de aankoop van onteigend (Joods) vastgoed in de Tweede Wereldoorlog door de voormalige Zaangemeenten”. Zaanstad: Gemeente Zaanstad, 2020. Kemperman, Jeroen. ‘Rapport Erfpacht en straat­belasting geïnterneerden Neder­­ lands‑Indië’. Amsterdam: NIOD, 2017. Piersma, Hinke, en Marleen van den Berg. ‘Ontrechting en rechts­herstel. Het Rotterdamse gemeentebeleid inzake ontrechting en rechts­herstel van Joodse oorlogsslachtoffers 1940‑1955’. Amsterdam: NIOD, 2020. Piersma, Hinke, en Jeroen Kemperman. ‘De erfpachtkwestie in Amsterdam (1945‑1960)’. Amsterdam: NIOD, 2014.

Piersma, Hinke. Openstaande rekeningen: de gemeente Amsterdam en de gevolgen van roof en rechts­herstel, 1940‑1950. Amsterdam: Boom, 2015. Poel, Stefan van der, Ron van Hasselt, Albert Beuse, en Maarten Duijvendak. ‘Gemeente Groningen en de Joodse eigendommen tijdens en kort na de Tweede Wereldoorlog (1940‑1955). Verkenning relevante archieven/literatuur’. Groningen, 2020. Slaa, Robin te. ‘Daar dit een immorele aanslag is’: de houding van de gemeente Den Haag tegen­over Joodse eigenaren van onroerend goed 1940‑1955. [Voorburg]: De Nieuwe Haagsche, 2017. Spanjaard, Paul. ‘Het handelen van het gemeente­ bestuur van Oss bij de onteigening en vervreemding van panden van joodse inwoners tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Onderzoek in opdracht van de gemeente Oss’. Oss, 2021. Schütz, Raymund en Egbert Ottens. ‘Blindheid voor eigen tekortkomingen: Verslag van het historisch onderzoek naar de roof van Joods onroerend goed tijdens de Tweede Wereldoorlog in Hoorn, naar de rol van de gemeente en naar het rechts­herstel na de oorlog’. Hoorn, 2021.

Regionaal en lokaal Bollen, Hen, en Jantien Kuiper-Abee. Worsteling om Walcheren 1939-1945. Zutphen: Terra, 1985. Bree, L.W. de. Zeeland, 1940‑1945. Vol. 1. Middelburg: Den Boer, 1979. Cats, Jacques. De dag dat de generaal huilde en andere verhalen over de oorlog in Middelburg. [Middelburg], 2014.

61

Damme, Jan van. Stemmen uit de sjoel van Middelburg. Vlissingen: Uitgeverij den Boer / de Ruiter, 2006. Gent, Tobias van, en Hans Sakkers, In Zeeland werd doorgevochten: de slag om de Schelde 1940. Goes: Uitgeverij Het Paard van Troje, 2025. Goossens, A.B.J., en J.N. Houterman. WestZeeuws-Vlaanderen 1939-1946. Apeldoorn: Goossens, 1993.

Ham, Gijs van der. Zeeland, 1940‑1945. Vol. 2. Zwolle: Waanders, 1990. Ham, Gijs van der. Zeeland door de oorlog getekend. Middelburg: Zeeuws kunstenaarscentrum, 1990. Roth, Dirk Leendert. Broze burchten: Middelburg en de Holocaust. Leeuwarden: Elikser Uitgeverij, 2018. Sijnke, P.W. (red.), De sjoel van Zeeland. Een bundel studies, uitgegeven ter gelegenheid van de herinwijding van de Middelburgse synagoge. Middelburg, 1994. Sijnke, Peter (red.), Middelburg 17 mei 1940. Het Vergeten Bombardement. Vlissingen, 2010. Smelik, Klaas, en Arjan van Dixhoorn. Middelburg en de Mediene: Joods leven in Zeeland door de eeuwen heen. Antwerpen: Garant, 2017.

Swiers, Robbert Jan. Zeeland in bezettingstijd: het gewone leven, jodenvervolging, Atlantikwall, verzet, geallieerde luchtaanvallen, 1940‑1944. Soesterberg: Aspekt, 2021. Tevel, J.J. ‘Zeeuwse burgemeesters in en na de oorlog’. Zeeuws Tijdschrift 38, nr. 3 (1988): 88-92. Veur, Marius Willem Gerard van der. Middelburg in oorlogs- en bezettingsjaren (1939-1944). Middelburg: Den Boer, 1945. Zwemer, Jan, ‘Zijn open eenvoud was zijn grootste charme’. Jan van Walré de Bordes, inspirator en oorlogsburgemeester te Middelburg. Middelburg, 2014.

Nationaal en internationaal Aalders, Gerard. Berooid: de beroofde joden en het Nederlandse restitutiebeleid sinds 1945. Amsterdam: Boom, 2001. Aalders, Gerard. Bij verordening: de roof van het joodse vermogen in Nederland en het naoorlogse rechts­herstel: rapport ten behoeve van de Contactgroep Tegoeden WO‑II. Amsterdam: Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, 1998. Aalders, Gerard. Roof: de ontvreemding van joods bezit tijdens de Tweede Wereldoorlog. Den Haag: SDU Uitgevers, 1999. Barendregt, Jaap. Oorlogseffecten: roof en rechts­ herstel van joods effectenbezit. Amsterdam: Aksant, 2004. Beyens, Nele. Overgangspolitiek. De strijd om de macht in Nederland en Frankrijk na de Tweede Wereldoorlog. Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2009. Blom, Hans, David Wertheim, Hetty Berg, en Bart Wallet. Geschiedenis van de joden in Neder­ land. 2de dr. Amsterdam: Balans, 2017. Bockxmeer, J.M.L. van, P.C.A. Lamboo, en H.A.J. van Schie. Archieven Joodse oorlogs­ getroffenen: overzicht van archieven met gegevens over roof, recuperatie, rechts­herstel en schadevergoeding van vermogens van

62

Joden in Nederland in de periode 1940‑1987. Onderzoeksgids, Algemeen Rijksarchief. Den Haag: Algemeen Rijksarchief, 1998. Bossenbroek, Martin. De meelstreep. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Amsterdam: Bakker, 2001. Boterman, Frits. Duitse daders: de Joden­vervolging en de nazificatie van Nederland (1940‑1945). Amsterdam: Uitgeverij De Arbeiderspers, 2015. Broese van Groenou, Jacqueline. Erfpacht. Nijmegen: Ars Aequi Libri, 2020. Citroen, Michal. U wordt door niemand verwacht. Nederlandse joden na kampen en onderduik (Utrecht: Alfabet Uitgevers, 2021). Croes, Marnix, en Peter Tammes. ‘Gif laten wij niet voortbestaan’: een onderzoek naar de overlevingskansen van joden in de Neder­ landse gemeenten, 1940‑1945. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2006. Essers, P.H.J. Belast verleden: het Nederlandse belastingrecht onder nationaalsocialistisch regime. Deventer: Kluwer, 2012. Gallin, Isabel. Rechtsetzung ist Machtsetzung: die deutsche Rechtsetzung in den Niederlanden 1940‑1945. Frankfurt am Main; New York: Peter Lang, 1999.

Griffioen, Jan Willem, en Ronald Zeller. Joden­ vervolging in Nederland, Frankrijk en België, 1940‑1945: overeenkomsten, verschillen, oorzaken. Amsterdam: Boom, 2011. Happe, Katja. Viele falsche Hoffnungen: Juden­ verfolgung in den Niederlanden 1940‑1945. Paderborn: Ferdinand Schöningh, 2017. Hondius, Dienke, en Marga Minco. Terugkeer: antisemitisme in Nederland rond de bevrijding. Den Haag: SDU Uitgevers, 1998. Kompagnie, Jan H. De oorlogsgids: met antwoorden op de 25 meest gestelde vragen over de oorlogsarchieven van het Nationaal Archief. Den Haag: Nationaal Archief, 2005. Lipschits, I. De kleine sjoa: joden in naoorlogs Neder­ land. Amsterdam: Mets & Schilt, 2001. Meershoek, Guus. Dienaren van het gezag: de Amsterdamse politie tijdens de bezetting. Amsterdam: Van Gennep, 1999. Meihuizen, J.P. Noodzakelijk kwaad: de bestraffing van economische collaboratie in Nederland na de Tweede Wereldoorlog. Amsterdam: Boom, 2003. Meijer, Kor. E 100 en de naoorlogse rechtspraak met betrekking tot onroerend goed. Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam, 2008. Oprel, Marieke. The Burden of Nationality. Dutch Citizenship Policies towards German Nationals in the Aftermath of the Second World War (1944‑1967). Amsterdam: VU University Press, 2020. Piersma, Hinke. Bevochten recht: politieke besluit­ vorming rond de wetten voor oorlogs­ slachtoffers. Amsterdam: Boom, 2010.

Piersma, Hinke, red. Mensenheugenis. Amsterdam: B. Bakker, 2001.

63

Presser, Jacques. Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse jodendom 1940‑1945. ’s‑Gravenhage: Staatsdrukkerij, Martinus Nijhoff, 1965. Romijn, Peter. Burgemeesters in oorlogstijd: besturen tijdens de Duitse bezetting. Amsterdam: Balans, 2006. Romijn, Peter. De lange Tweede Wereldoorlog. Neder­ land 1940‑1949. Amsterdam: Balans, 2020. Romijn, Peter. Snel, streng en rechtvaardig: politiek beleid inzake de bestraffing en reclassering van ‘foute’ Nederlanders, 1945‑1955. Houten: De Haan, 1989. Ruppert, Christiaan J. Eindelijk restitutie: De totstandkoming van Nederlandse akkoorden over joodse oorlogstegoeden (1997‑2000). Amsterdam: VU University Press, 2017. Schütz, Raymund. Kille mist: het notariaat en de erfe­nis van de oorlog. Amsterdam: Boom, 2016. Veraart, Wouter Jan. Ontrechting en rechts­herstel in Nederland en Frankrijk in de jaren van bezetting en wederopbouw. Deventer: Kluwer, 2005. Vos, Maarten‑Jan, en Serge ter Braake. Rechts­herstel na de Tweede Wereldoorlog van ge­roofd Joods onroerend goed: inzicht in een administratief proces. Amsterdam: Boom, 2013. Werf, W.J.E. van der. ‘De oorlogsjaren en de wederopbouwperiode’, in Behoeden en vergoeden. Een geschiedenis van 175 jaar Onteigeningswet 109-131, onder redactie van J.A.M.A. Sluysmans en J.S. Procee. Den Haag: VvOR, 2016.

Archieven Nationaal Archief (NA) 2.09.09 Inventaris van het archief van het Ministerie van Justitie: Centraal Archief van de Bijzondere Rechtspleging (CABR), 1945‑1952 (1983) 2.09.16.XX Inventaris van het archief van het Nederlands Beheersinstituut, beheersdossiers beginnend met de letter … 2.09.48 Inventaris van het archief van de Raad voor het Rechts­herstel, Dagelijks bestuur en secretariaat, Afdeling Beheer, Voorzieningen voor afwezigen en Voorzieningen voor rechtspersonen en Afdeling Onroerende goederen, 1945‑1967 NA, 2.08.65, Inventaris van het archief van het Grootboek Wederopbouw en het Grootboek Rijn- en Binnenvloot van het Ministerie van Financiën, 1940‑1960 (1983)

Zeeuws Archief, Middelburg 6.4 Commissaris van de Koningin in Zeeland 1940‑1969 307, Stukken betreffende (politie)maatregelen tegen Joden, 1940‑1942. 697-698, Stukken betreffende de vordering van gebouwen, terreinen en goederen door de Duitse Wehrmacht, 1940‑1945. 764, Stukken betreffende de maatregelen tegen burgemeesters op grond van het Zuiveringsbesluit of het Besluit rechtsherstel, 1940‑1953, Middelburg, 1941-1946. 818-819, Koninklijke besluiten ter uitvoering van de wet rechtsherstel overheidspersoneel 1946, betreffende het rechtsherstel van burgemeesters, 1947-1951. 2 omslagen 1003, Gemeente Middelburg, Handelingen Gemeenteraad, 1875-1980 94-112, beraadslagingen en beslissingen; ingekomen stukken etc. 1940‑1950. 1254, Stichting Herbouw Middelburg / Stichting Herbouw Walcheren (1940‑1948).

64

Websites en kranten Advies & Actualiteit, Radboud Universiteit www.ru.nl/rich/rich-society/advies-actualiteit-onderzoek-opdracht www.ru.nl/rich/onteigening-van-joods-vastgoed-woii-en/vm/onteigening-van-joods-vastgoed-in-wo2-en/ virtual-folder/rapporten-onteigeningenonderzoek De Provinciale Kleine Zeeuw (1945) www.delpher.nl De vrije Zeeuw (1944-1945) www.delpher.nl Delpher www.delpher.nl Etty Hillesum Huis ettyhillesumhuis.nl Gemeente Middelburg www.middelburg.nl Joods Cultureel Kwartier www.jck.nl Joods Monument www.joodsmonument.nl Joodse Gemeente Zeeland joodszeeland.nl Kadaster, Verkaufsbücher labs.kadaster.nl/stories/verkaufsbucher Nationaal Comité 4 en 5 mei www.4en5mei.nl Oorlogsbronnen www.oorlogsbronnen.nl Provinciale Zeeuwsche Courant (1945) www.delpher.nl Zeeuwse Ankers www.zeeuwseankers.nl Zeeuwsch Dagblad (1945) www.delpher.nl Zeeuwsch Dagblad (1945-) www.krantenbankzeeland.nl

65

66