26-032 Bijlage 2. Ingekomen stukken - RM

Opmerking: Het advies van de ARK is geheel afwijkend van de eerdere adviezen. Dit advies lijkt gebaseerd op het advies van de RCE. Vanuit het advies van de RCE lijken argumenten te zijn gezocht, om dit advies in detail te ondersteunen. Daarbij is men uit gegaan van foute aannames en gezochte elementen. Daarmee is het advies onbetrouwbaar en onrealistisch geworden.

8

Het advies van de RCE.8 In het advies van de RCE wijst zij de voorgenomen restauratie van de molen af. Eigenlijk is deze afwijzing gebaseerd op twee hoofdmotieven. 1) De unieke maalinrichting. De RCE: De romp van molen De Hoop vertegenwoordigt een bijzonder belang, vooral omdat het nog steeds de oorspronkelijke maalderij-inrichting uit 1944 bevat. De aanwezigheid van deze intacte en werkende maalinrichting maakt de molen een uitzonderlijk voorbeeld van industrieel erfgoed, omdat het de enige molen is die de volledige maalinrichting, die een belangrijk technologisch proces vertegenwoordigt, nog in situ heeft. 2) De verschijningsvorm molenromp en pakhuis. De RCE: Gezien het unieke karakter van de molen als een volledig intact maalderijbedrijf, waar ook het pakhuis deel van uitmaakt, is het van essentieel belang dat deze waarde behouden blijft. Het voorstel om het rijksmonument te transformeren door het slopen van het pakhuis, het toevoegen van een extra zolder, en het plaatsen van een nieuwe stelling, wieken en kap zou de authentieke maalinrichting verstoren en daarmee het uitzonderlijke karakter van het gebouw aantasten. Een "cosmetische" ingreep, waar alleen de uiterlijke kenmerken worden verbeterd, zal de essentiële functie van de maalderij verloren laten gaan. Dit zou de historische waarde van het monument ernstig aantasten.

Opmerking: Zoals al meerdere keren aangegeven wordt de unieke maalinrichting, die de molenromp bevat, op geen enkele manier aangetast en blijft zij behouden in de molen. Het toevoegen van een zolder maakt daarin ook geen enkel verschil. Het argument dat de waarde van deze maalinrichting wordt aangetast kan geen stand houden. Dat de uiterlijke vorm van de maalinrichting zal wijzigen door sloop van het pakhuis, plaatsen van wieken, kap en een stelling is onmiskenbaar. Ook al eerder gesteld is dat het pakhuis slechts als garage diende en geen onderdeel van de maalderij was maakt dat het argument van aantasting van de maalinrichting niet juist. Rest eigenlijk alleen de uiterlijke verschijningsvorm van de molen en pakhuis. Dat is de essentie waar het eigenlijk om lijkt te draaien. Over de verschijningsvorm kan men eindeloos discussiëren. Feit is dat een groot deel van de bevolking van Sint Laurens de huidige verschijningsvorm als uiterst lelijk ervaart en de toegevoegde waarde van het complex als geheel niet ervaart. Ook vele van buiten de gemeente onderschrijven deze stelling. Daarentegen is de mening van een handvol bouwhistorici hardnekkig, zij ervaren de verschijningsvorm van het complex op een heel andere manier. Blijkbaar bepalen zij tot nu toe het proces.

8

https://kennis.cultureelerfgoed.nl/images/rce/6/6c/RCE_advies_1747817_Noordweg_482%2C_4333KM_ Middelburg_522578.pdf

9

Toekomstperspectief van de molen Hoe kijkt de Dorpsvereniging naar de toekomst van de molen? De wens is een volwaardige molen met wieken, maar voor de vorm zullen wij ook een perspectief schetsen van een gerestaureerde molenromp en pakhuis (de huidige situatie) 1) Restaureren van het huidige complex. Restaureren van de huidige molenromp met inwendig maalwerk is ten eerste noodzakelijk om het monument te behouden. Het kan ook niet langer uitgesteld worden. Het zal hoe dan ook een stevig kostenplaatje met zich meebrengen. Een zeer globaal overzicht is als bijlage toegevoegd aan deze zienswijze. Zowel de ARK als de RCE geeft in haar advies aan te zoeken naar mogelijkheden om het complex weer te laten functioneren. Zij geeft ook duidelijk aan dat langdurige leegstand niet bevorderlijk is voor het behoud van het rijksmonument. Herbestemming is dus noodzakelijk. Als dorpsvereniging zien wij een herbestemming niet zomaar gebeuren. Het complex als zodanig is niet aantrekkelijk, dat blijft een ‘doods’ verhaal. Een ondernemer zal een dergelijk complex niet snel willen betrekken. De maalinstallatie als museaal object laten draaien door een vrijwilliger is mogelijk. Maar je kunt vraagtekens zetten bij het feit of dat nu wel aantrekkelijk is voor toeristen. En het vinden van een vrijwilliger zal heel moeilijk zijn.

En wat moet je met het pakhuis, kantoor, museum van maken? Voor een kantoor functie moeten er aanpassingen gedaan worden en dat gaat dan ook ten koste van de monumentale functie. Voor een museum moeten er ook aanpassingen gedaan worden en wat voor collectie moet je daar presenteren en vind je daar vrijwilligers voor. Voor lichte horeca is het door de uitstraling niet aantrekkelijk. Kortom wij denken dat een dergelijke herbestemming niet gaat werken. 2) Restauratie van de romp en complementering van de romp met wieken en stelling. In die situatie verschijnen er veel meer mogelijkheden tot exploitatie. Ten eerste zal een herstelde en weer malende molen een grote verbetering zijn van de lokale ruimtelijke kwaliteit. Voorbeelden elders in het land laten zien dat een weer “tot leven gewekt” monument, juist specifiek een molen, nieuwe maatschappelijke betrokkenheid genereert met belangrijke sociale effecten. Daarbij zal het ook veel makkelijker worden vrijwilligers te vinden voor het bedienen van de molen. En maakt het ook veel aantrekkelijker voor een ondernemer om hier te starten. Te denken valt aan de verkoop van maalproducten, eventueel brood en daarbij overdag een lichte horecazaak te openen. Van de bestaande molens in Middelburg is er geen met een dergelijke functie. De ligging is ook vaak wat achteraf.

De molen van Sint Laurens ligt direct aan een toeristische route, waar ook veel fietsers naar de achterliggende dorpen gebruik van maken. Sint Laurens wordt in de komende jaren sterk uitgebreid. Voorzieningen kent het dorp, behoudens twee kerkgebouwen en de Van Cittershoff (dorpshuis) niet. Voor een supermarktvestiging is geen plaats in de uitbreidingen en ook geen belangstelling van ondernemers. Bewoners hebben vaker aangegeven dat de komst van een bakkerszaak welkom zou zijn. De molen zou daarvoor een uitgelezen kans bieden. Door tevens toe te staan om daar

10

een lichte horecafunctie aan te koppelen, is dat een uitgelezen kans om de molen van een herbestemming te voorzien zonder de status van de molen daarbij aan te tasten. Het zou juist een versterking van deze status zijn en de molen weer een toekomst geven. De dorpsvereniging beschikt over een uitgewerkte exploitatieopzet9 van een voorbeeld ondernemersplan.

Behoud monumentenstatus. Een dreiging tot het verlies van de monumentenstatus bij het plaatsen van wieken op de molen wordt door de RCE vaak aangevoerd als argument om de molen niet te complementeren. Het is begrijpelijk dat er binnen de gemeente waarde gehecht wordt aan de monumentale status. Zou een molen zijn status van rijksmonument worden ontnomen, dan verliest de eigenaar daarmee de toegang tot subsidieregelingen (bijvoorbeeld voor onderhoud). En naar verwachting daarmee ook bijdragen van sponsors. Mogelijk veranderen er daardoor ook nog fiscale aspecten. Een eigenaar die hiermee te maken krijgt zal om met name het financiële gevolg, reden hebben zich hier ongetwijfeld tot het uiterste tegen te verzetten, namelijk door na bezwaar uiteindelijk bij de rechter in beroep te gaan tegen het overheidsbesluit tot afvoering. Voor het afvoeren van de monumentenlijst is een wettelijke procedure noodzakelijk. Het is maar de vraag of de RCE hiertoe bereid is. Ze heeft eerder mondeling naar de Dorpsvereniging en naar de pers aangegeven dit niet te overwegen. En de RCE heeft ook niet de juiste argumenten in deze zaak om dit hard te maken, laat staan de bevoegdheden. Deze laatste liggen bij het ministerie. Voor een uitgebreide toelichting zie het advies aan de Dorpsvereniging10.

Het financiële plaatje. De dorpsvereniging stelt dat het verlenen van een omgevingsvergunning voor een volledig herstel van de molen een feit op zichzelf is. Zo is ook het plan tot het komen van een financiering van de beoogde restauratie een plan op zich. Onduidelijkheid over de financiering kan en mag daarom geen rol spelen in het wel of niet verlenen van een vergunning. Een plan om te komen tot een degelijke en onderbouwde financiering kan ook uitsluitend tot stand komen als er een omgevingsvergunning verleend is. De dorpsvereniging is in het bezit van een begroting van de restauratiekosten van de molen gedateerd uit 2022. Naar aanleiding van de prijsverhogingen van bouwmateriaal en aanpassing van het uurtarief is deze begroting aangepast met 50% naar het te verwachten prijsniveau van 2026. De Dorpsvereniging maakt daarbij de stellige opmerking dat deze kostenberekening slechts een indicatie is en er geen voorwaarden aan verbonden kunnen worden. Daarbij valt te verwachten dat de kosten van restauratie van het huidige complex, dus molenromp en pakhuis neerkomen op ongeveer € 700.000.

Korenmolen : Exploitatiekosten en/ inkomsten op jaarbasis. Alle bedragen Excl. BTW Molen St. Laurens 21-2-2022 10 Molen De Hoop te Sint Laurens (1721). Een uniek beschermd rijksmonument. 9

11

Voor de aanvullende complementering van de molen met sloop van het pakhuis moet rekening gehouden worden met een extra bedrag van € 650.000. Het plaatsen van een generator (optioneel) zal ongeveer € 45.000 bedragen (ruwe schatting). De raad heeft min of meer aangegeven niet zonder meer het hele bedrag te willen reserveren, maar zou wellicht een fasering een beter idee vinden. De dorpsvereniging is bereid daar in mee te denken, mits het tot een complementering van de molen komt. Daarnaast heeft de Dorpsvereniging de toezegging van een substantiële bijdrage van een ondernemer (kort geleden bevestigd). Wel onder de voorwaarde dat er een compleet werkende molen gereconstrueerd wordt. Daarnaast is de Dorpsvereniging bereid mee te denken onder voorwaarden over de vorming van een stichting, waarin een vorm van exploitatie van de molen een onderdeel zou kunnen zijn. Slechts ook onder de eerst gestelde voorwaarde van een complete molen. Dat de Dorpsvereniging geen nader uitgewerkte plannen heeft gemaakt, heeft ook een reden. Voor het goed voorbereiden van plannen is als eerste voorwaarde een omgevingsvergunning nodig. Als er geen vergunning komt in de vorm die wij voorstaan, zouden alle die plannen voor niets zijn gemaakt. Wij hebben dat in de afgelopen jaren al eerder gezien. Dat heeft tot teleurstellingen geleid en mensen beschadigd. Dat hebben we nu willen voorkomen.

Conclusie: Met dit naar ons inziens vrij complete overzicht van voor en tegens met betrekking tot de restauratie en complementering van de molen van Sint Laurens hebben wij de lezer een realistisch beeld proberen te geven. In deze zo lang voortslepende zaak zijn veel onduidelijkheden en onjuiste aannames een eigen leven gaan leiden. We hebben geprobeerd het hele verhaal weer in de juiste kaders te plaatsen. Want alleen dan kan er een juiste beslissing over de toekomst van de molen worden genomen. Dat in deze zienswijze veel meer de nadruk is gelegd op een werkende molen met wieken dan op een gerestaureerd complex naar de huidige verschijningsvorm is een feit. Dat kun je wensdenken noemen. Maar wij denken daar anders over. De feiten zijn nu éénmaal zo dat een molen met wieken een toekomstperspectief biedt, voor het behoud van haarzelf, maar ook voor Sint Laurens!

Bestuur Dorpsvereniging Sint Laurens.

De adviezen van de ARK en de RCE zijn als bijlagen toegevoegd. De overige literatuur is digitaal opvraagbaar bij de secretaris van de Dorpsvereniging via wimdavidse@xs4all.nl.

12

Noordweg 482 Sint Laurens Voor: Reconstructie Molen de Hoop • Advies: Niet akkoord De Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit beoordeelt aanvragen op basis van de “Nota Ruimtelijke Kwaliteit gemeente Middelburg 2016”. Daarbij dient bij de beoordeling op dit bouwperceel met de volgende criteria rekening te worden gehouden: de vaste criteria en gebied 3 “De uitbreidingswijken”. •

Inleiding Het plan betreft de reconstructie van de molenromp van molen “De Hoop”, gelegen aan de Noordweg 482 te Sint Laurens. Sinds 2012 zet het Comité tot Herstel en Instandhouding van Molen De Hoop (Stichting i.o.) zich actief in voor het herstel van de molen in haar oorspronkelijke vorm als wind aangedreven korenmolen. Dit initiatief heeft geleid tot meerdere planindieningen en overlegmomenten met de gemeente. In 2018 en 2020 zijn verschillende versies van een reconstructieplan ingediend. Op 7 juni 2018 bracht het toenmalige WARK een voorwaardelijk positief advies uit, waarin onder meer werd gewezen op het belang van het behoud van het hybride binnenwerk, de positionering van de nieuwe bebouwing en het zichtbaar houden van restanten van het pakhuis. Op 7 mei 2020 sprak het WARK opnieuw waardering uit voor het initiatief en stemde in met het plan, onder voorwaarden ten aanzien van architectuur, gevelopeningen, detaillering en archeologie. Op verzoek van de gemeente heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) op 9 maart 2023 advies uitgebracht. De RCE waardeert het enthousiasme van het initiatief, maar stelt dat het plan, met name het aanbrengen van een stelling en wieken, een ernstige inbreuk vormt op de cultuurhistorische waarden van het monument.

De molenromp is van bijzondere waarde vanwege de gaaf bewaarde moderne maalinrichting uit circa 1944, die een zeldzaam voorbeeld vormt van de overgang van windkracht naar mechanische aandrijving. Ook het pakhuis uit de jaren zestig draagt bij aan deze historische gelaagdheid. De RCE heeft aangegeven dat zij bij een formele vergunningaanvraag op basis van dit plan zal adviseren de vergunning niet te verlenen. Er zijn in de afgelopen jaren meerdere bouwhistorische onderzoeken uitgevoerd. In 2014 werd een quickscan opgesteld. De gemeente heeft in

2024 aan J.A. van der Hoeve opdracht verstrekt een bouwhistorische verkenning met waardenstelling op te stellen Aangezien het plan voorziet in een reconstructie van een rijksmonument, is er sprake van een advies plichtige aanvraag waarvoor ook de RCE om advies gevraagd wordt en de uitgebreide procedure wordt gevolgd. Geschiedenis molen Molen De Hoop te Sint Laurens staat op een verhoogde molenbelt die al sinds de middeleeuwen in gebruik is. In 1426 wordt gesproken over een “molenwerf achter Sint Laurens”, waar een standerdmolen stond die als dwangmolen functioneerde. In 1721 werd deze vervangen door een ronde stenen stellingmolen, één van de oudste die in Zeeland bewaard is gebleven. De molen bleef tot in de 20e eeuw grotendeels in oorspronkelijke vorm behouden, met enkele technische aanpassingen. Rond 1922 werd een hulpkrachtmotor geplaatst, vermoedelijk een armgasmotor, die later werd vervangen door een dieselmotor. Deze stond naar verluidt buiten de molen, mogelijk in een bijgebouw. In januari 1943 werd een vergunning verleend voor het plaatsen van een elektromotor van 15 PK, waarmee de dieselmotor werd vervangen. Op 30 december van dat jaar brak brand uit in de kap doordat de vang heet liep. De molen brandde volledig uit. Herbouw bleek in oorlogstijd lastig vanwege de bouwstop die in 1942 was ingesteld door de bezetter.

De overgebleven romp werd daarom op eenvoudige wijze ingericht als mechanische maalderij, met een elektrisch aangedreven maalwerk afkomstig uit Geertruidenberg. In 1961 werd aan de molen een pakhuis toegevoegd, bestaande uit een tweelaags hoofdvolume met zadeldak dat één geheel vormt met de eenlaags aanbouw onder een lessenaardak. Delen van de oorspronkelijke bijgebouwen, zoals de paardenstal, zijn geïntegreerd in deze nieuwbouw. Het maalbedrijf bleef tot circa 1990 in gebruik. Waardestelling molenromp De molenromp, gebouwd in 1721 als stenen stellingmolen, verving een oudere standerdmolen en vormt een zeldzaam en goed afleesbaar voorbeeld van de ontwikkeling van het maalbedrijf in Zeeland. De romp toont duidelijke bouwsporen van aanpassingen vanaf de 18e eeuw, waaronder dichtgezette vensters, ankers die verwijzen naar zolderindelingen, en sporen van de verdwenen stelling. Deze sporen maken het mogelijk om de oorspronkelijke opbouw en latere transformaties van de molen goed te reconstrueren.

De molenbelt en de situering aan de afslag naar Sint Laurens versterken de cultuurhistorische waarde als herkenningspunt in het landschap. De gevels van de molenromp hebben hoge waarden vanwege de originele opbouw, het metselwerk en de afleesbare bouwsporen. De draagconstructie, bestaande uit gemetselde muren en houten vloeren met stalen onderslagbalken, is functioneel en historisch waardevol. De stervormige balklaag van de kap verwijst naar de oorspronkelijke achtzijdige kap, waarvan de huidige platte afdekking als indifferent wordt beschouwd. Bijgebouwen De paardenstal, vermoedelijk uit de late 19e eeuw, is nog goed afleesbaar en vormt een essentieel onderdeel van het historische maalbedrijf. Paarden speelden een belangrijke rol in transport en landbouw. De gevels en bouwmassa van de stal hebben hoge waarden. Delen van het muurwerk zijn opgenomen in het pakhuis, wat de samenhang binnen het complex versterkt. De varkensstal is grotendeels verloren gegaan en wordt als ruïne beschouwd. De latere betonnen garage (na 1966) verving deze functie, maar heeft indifferente waarden door de gestandaardiseerde bouw en het ontbreken van historische samenhang. De garage is inmiddels gesloopt. Pakhuis Het pakhuis uit 1961 is een functionele uitbreiding van de maalderij en weerspiegelt de schaalvergroting en modernisering van het maalbedrijf in de wederopbouwperiode.

Het gebouw is ontworpen door de Stichting Bouwbureau voor de Landbouw in Zeeland en heeft hoge waarden vanwege de herkenbare bouwstijl, de functionele relatie met de maalderij en het emaillen reclamebord dat herinnert aan de oorspronkelijke functie. De gevels en draagconstructie van het pakhuis zijn grotendeels origineel en hebben hoge tot positieve waarden. De indeling is afgestemd op de productieprocessen, met kenmerkende elementen zoals schuifdeuren en betonnen vensters. De tussenwand die hoofd- en bijgebouw scheidt en de balklagen zijn eenvoudiger uitgevoerd, maar dragen bij aan de afleesbaarheid van de oorspronkelijke opzet. Interieur Het interieur van de molen is functioneel en industrieel van karakter, met eenvoudige afwerkingen zoals pleisterwerk en kalkwitsel. Deze afwerking heeft hoge waarden vanwege de authenticiteit en de zichtbare gebruikssporen die getuigen van langdurig en intensief gebruik. De

balklagen zijn onbeschilderd, met restanten van verfwerk die wijzen op hergebruik van materialen. De maalinstallatie vormt de kern van het interieur en is verdeeld over drie bouwlagen: Begane grond: elektromotor met ster-driehoekschakelaar, balans, drijfassen, drijfwielen en drijfriemen (zelfsmerend), mengketel en hamermolen met stortkoker en zuigbuis. • Eerste verdieping (maalzolder): dubbele maalstoel met twee maalkoppels in steenkuipen, dubbele karen, meel-uitstort, steenkraan en buil met elektromotor. • Tweede verdieping (luizolder): hijsinstallatie met luiken, elektromotor en vang, en een wanmolen met stortkokers. Deze onderdelen zijn grotendeels intact en hebben hoge cultuurhistorische waarde als goed bewaard en steeds zeldzamer wordende representant van een gemechaniseerde maalderij uit de wederopbouwperiode. De indeling van de molen is volledig afgestemd op deze installatie, wat de samenhang tussen gebouw en functie versterkt. •

Voorgestelde werkzaamheden bij reconstructie: Hieronder zijn kort samengevat de werkzaamheden aangegeven die tijdens de reconstructie zullen plaatsvinden. Tijdens de werkzaamheden dienen er, volgens het bestek, meerdere historische interne onderdelen, verplaatst of opgeslagen te worden op een nader aangegeven locatie: •

• •

•

• • •

De sloop van het huidige dak, pakhuis, luizoldervloer en verlagen (afzagen) van enkele van de onderdelen die behoren bij de 20eeeuwse maalderij; Het aanbrengen van een nieuwe betonnen ringbalk rond de molenvoet; Het herstel van de romp, waaronder scheuren, voegwerk, herstel/vervangen kozijnen, open maken van de dichtgezette noord poort, herstellen zuidpoort; Herstellen betonvloer begane grond met een sleuf met beloopbaar glas aanbrengen t.b.v. vroegere mechanische aandrijving; Ontpleisteren/reinigingen (niet ademend) pleisterwerk en nieuw (ademend) pleisterwerk aanbrengen; De reconstructie van de kap, staart, stelling en wieken; Het aanbrengen van een wiekenkruis;

Het aanbrengen van een compleet gaande werk inclusief een magneet generator; • Herstellen van de stallen en de machinekamer, hierbij komt de huidige mestkuil te vervangen (voor machinekamer zie oude tekening op pagina 73 bestek); • Herstellen onderdelen elektrische gedreven maalderij De molen zal, volgens het bestek, na reconstructie de vorm en functie terugkrijgen waar deze in 1721 voor is gebouwd namelijk een maalvaardige door wind aangedreven korenmolen. De in de molen aanwezige maalderijonderdelen zullen daarbij volgens het bestek worden gerespecteerd en bedrijfsvaardig gerestaureerd. •

Overwegingen ARK Het is positief dat er een initiatief ligt voor de restauratie van de molenromp. De aandacht voor hergebruik van de ruimtes en het behoud van het historische maalsysteem sluit aan bij het belang van het levend houden van het industrieel erfgoed op deze locatie. Tegelijkertijd bevat het voorliggende ontwerp verschillende ingrepen, waardoor hooggewaardeerde monumentwaarden verloren gaan. Zo leidt de voorgenomen sloop van het pakhuis niet alleen tot het verlies van een waardevol gebouw uit de wederopbouwperiode, maar ook tot het verdwijnen van de hijsvoorzieningen die daarin zijn opgenomen en onlosmakelijk bij de maalderij behoren. De reconstructie van de machineruimte roept bovendien vragen op, omdat niet met zekerheid vaststaat dat deze ruimte ooit is uitgevoerd als getekend op de vergunningsaanvraag van de Hinderwet uit 1942. Er is wel een foto beschikbaar (jaartal onbekend, zie figuur 4) waarop een bijgebouw aan de achterzijde en een garage aan de zijkant zichtbaar zijn, maar deze garage steekt verder uit dan op de plattegrond getekend en de gevel van de machineloods lijkt meer haaks op de molen te staan. Daarnaast betekent de reconstructie van de machineruimte dat de oorspronkelijke mestkuil, met positieve waardenstelling, verdwijnt. In de molen zelf zijn er zorgen over de omgang met enkele bestaande onderdelen.

Zo wil men de steenkraan verplaatsten en vervangen door een nieuw exemplaar. Een vergelijkbare situatie doet zich voor bij de oude stellingsdeuren, die niet worden teruggeplaatst terwijl nieuw gemaakte exemplaren wél onderdeel worden van het ontwerp. Beide keuzes hebben tot gevolg dat waardevolle, nog aanwezige onderdelen zonder duidelijke noodzaak worden ingeruild voor reconstructies, wat afbreuk doet aan de authenticiteit van het geheel.

Ook het herstel van de noordpoort is niet wenselijk, omdat de bestaande dichtzetting juist in de waardestelling als positief is beoordeeld (groen aangegeven op de waarderingskaarten). Het wegbreken van die dichtzetting betekent het verlies van een belangrijke getuige van een latere bouwfase en van de afleesbaarheid van tijdslagen. Daarnaast is er zorg over de voorgenomen verwijdering van de pleisterlagen. In het bestek staat beschreven dat de bestaande cementpleisterlagen worden verwijderd en vervangen door een nieuwe ademende pleisterlaag. Hoewel het uitgangspunt van een meer passende afwerking begrijpelijk is, bestaat het risico dat bij verwijdering van de huidige lagen veel bouwsporen verloren gaan en de bakstenen beschadigen. Het voorliggende ontwerp voorziet in een reconstructie van de molenromp naar zijn 18e-eeuwse verschijningsvorm, waardoor de waardevolle naoorlogse laag volledig wordt opgeofferd. Juist de combinatie van de oorspronkelijke molenromp met de latere maalderij-inrichting en het pakhuis vormt een uniek geheel binnen het Zeeuwse industrieel erfgoed en is ook op landelijke schaal zeldzaam te noemen. Op basis van de huidige plannen gaan belangrijke historische lagen verloren en verdwijnen de afleesbare tijdslagen van het monument.

Advies ARK De commissie concludeert, mede naar aanleiding van de recent opgestelde waardering/waardenstelling dat de molenromp, in zijn huidige vorm en inclusief aanbouwen, een hoge historische waarde heeft en ook landelijk gezien een zeldzaam voorbeeld is van een mechanisch/elektrisch aangedreven maalinrichting. De molenromp met aanbouwen en inwendig elektrisch aangedreven maalinrichting is ook als zodanig aangewezen als rijksmonument. Het voornemen tot reconstrueren van de molenromp, met elektrisch aangedreven maalinrichting en aangebouwd pakhuis, naar een volledig door de wind aangedreven molen grijpt terug naar een tijdsbeeld van (ver) voor de aanwijzing als rijksmonument en gaat ten koste van de hiervoor genoemde hoge historische waarden. Om van de huidige molenromp een werkbare, door wind aangedreven, molen te kunnen maken moeten er onder andere aanpassingen aan het mechanische maalwerk worden aangebracht en moet het aangebouwde pakhuis worden gesloopt. Beide ingrijpende voorstellen vormen een ontoelaatbare aantasting van de huidige, en in zijn huidige vorm als rijksmonument aangewezen, molenromp. De commissie adviseert negatief

op het nu voorliggende voorstel. Het voorstel/plan tot reconstructie van de molenromp is niet akkoord. Tot slot verzoekt de commissie aan de eigenaar om stappen te zetten om tot een duurzame conservering van de huidige molenromp, inclusief maalinrichting en aanbouwen, te komen en te zoeken naar mogelijkheden om het complex weer te laten functioneren. Langdurige leegstand is niet bevorderlijk voor het behoud van het rijksmonument.

> Retouradres Postbus 1600 3800 BP Amersfoort

College van B&W van Gemeente Middelburg T.a.v. Vergunningen Postbus 6000 4330 LA

Smallepad 5 3811 MG Amersfoort Postbus 1600 3800 BP Amersfoort www.cultureelerfgoed.nl Contactpersoon Danielle Takens T +31615879399 d.takens@cultureelerfgoed.nl DSO-verzoeknummer 2025082501187

Datum Betreft

Naam Adres Postcode/plaats Gemeente/provincie Monumentnummer

24 oktober 2025 Advies omgevingsvergunning rijksmonumentactiviteit

Onze referentie 1747817 Uw referentie

De Hoop Noordweg 482 4333KM Middelburg Middelburg; Zeeland; 522578

Geacht college, Op 3 september 2025 vroeg u mij u te adviseren over de voorgenomen wijziging(en) van bovengenoemd monument op grond van artikel 4.32 lid 1 onder b, van het Omgevingsbesluit (Ob). U heeft mij daartoe de aanvraag om een omgevingsvergunning toegezonden. Advies Ik adviseer u de gevraagde omgevingsvergunning niet te verlenen. Hieronder licht ik toe hoe ik tot dit advies ben gekomen. Bij de beoordeling heb ik de stukken betrokken zoals deze zijn ingediend bij de aanvraag. Het plan Het voorgelegde plan betreft het maalderijcomplex De Hoop in Sint Laurens. Voorgesteld wordt in de molenromp een extra zolder toe te voegen, een nieuwe stelling, wieken en kap te plaatsen en het pakhuis dat deel uitmaakt van het rijksmonument te slopen. Hiermee wordt beoogd de voormalige stellingmolen te reconstrueren naar een toestand uit het verleden. Motivering Het voorstel om het oude pakhuis te slopen, een extra zolder in de molen toe te voegen, en een nieuwe stelling, wieken en kap te plaatsen, kan ik niet ondersteunen. Molen De Hoop in Sint Laurens is een belangrijk en uniek stuk industrieel erfgoed. De voorgestelde aanpassingen zouden de waarde van de molenromp met

Pagina 1 van 4

Onze referentie

bijgebouwen als maalderij en industrieel monument aantasten, en daarom wordt het behoud van het monument in zijn huidige staat als de beste optie beschouwd.

1747817

Op 9 maart 2023 (zaaknummer 395200) heb ik u in een vroeg stadium al geïnformeerd over mijn advies over de beoogde wijziging van het monument. Hieronder licht ik mijn advies toe. Wat maakt het rijksmonument De Hoop exceptioneel? De romp van molen De Hoop vertegenwoordigt een bijzonder belang, vooral omdat het nog steeds de oorspronkelijke maalderij-inrichting uit 1944 bevat. De molen was oorspronkelijk een stellingmolen, maar bij een brand in 1943 zijn de stelling, de wieken, molenwerk en de kap verloren gegaan. Wat overbleef is de molenromp waarin een maalinstallatie met elektromotoren werd geplaatst. De molenromp huisvest nog altijd een volledig intact maalderijbedrijf, inclusief de motoraandrijvingen, hamermolen, maalstenen en andere mechanische installaties die de molen een belangrijke industriële functie gaven. De aanwezigheid van deze intacte en werkende maalinrichting maakt de molen een uitzonderlijk voorbeeld van industrieel erfgoed, omdat het de enige molen is die de volledige maalinrichting, die een belangrijk technologisch proces vertegenwoordigt, nog in situ heeft. In tegenstelling tot andere voorbeelden, waarvan de maalinrichtingen vaak verdwenen zijn of niet meer compleet zijn, is deze maalderij volledig en operationeel bewaard gebleven.

Dit maakt De Hoop een uniek monument in de Nederlandse molenwereld, waarvan de historische en technische waarde onmiskenbaar groot is. Het rijksmonument is dus niet alleen belangrijk vanwege de uiterlijke vorm, maar vooral vanwege de manier waarop de maalinrichting de industriële ontwikkeling van de regio weerspiegelt. Wat deze molen bijzonder maakt, wordt ook duidelijk aangegeven in het bouwhistorisch onderzoek dat voor deze aanvraag werd uitgevoerd en als bijlage bij de vergunningsaanvraag is opgenomen. Dit onderzoek onderstreept de uitzonderlijke waarde van het complex, vooral door de intacte maalinrichting die het als industrieel erfgoed uniek maakt. Het belang van behoud Gezien het unieke karakter van de molen als een volledig intact maalderijbedrijf, waar ook het pakhuis deel van uitmaakt, is het van essentieel belang dat deze waarde behouden blijft. Het voorstel om het rijksmonument te transformeren door het slopen van het pakhuis, het toevoegen van een extra zolder, en het plaatsen van een nieuwe stelling, wieken en kap zou de authentieke maalinrichting verstoren en daarmee het uitzonderlijke karakter van het gebouw aantasten. Een "cosmetische" ingreep, waar alleen de uiterlijke kenmerken worden verbeterd, zal de essentiële functie van de maalderij verloren laten gaan. Dit zou de historische waarde van het monument ernstig aantasten.

Redenen voor de afwijzing van het voorstel

Pagina 2 van 4

Onze referentie

De voorgestelde ingrepen zouden de molen als en maalderijcomplex onherstelbaar veranderen. De molen heeft een belangrijke rol in de industriële geschiedenis van de regio als zeldzaam voorbeeld van de mechanisering van het molenbedrijf, en het is daarom cruciaal om de technische en functionele integriteit van het gebouw te behouden.

1747817

Het complex zou niet alleen als een belangrijk industrieel element moeten worden beschermd, maar de RCE ziet het ook als belangrijke opgave dat deze toegankelijk blijft voor het publiek en goed gedocumenteerd wordt. Daarom wordt het plan om de molen te veranderen zoals voorgesteld, niet ondersteund. In plaats van de molen om te bouwen naar een molen met stelling en wieken, zouden de mogelijkheden voor restauratie en behoud van de huidige maalinrichting en historische integriteit moeten worden onderzocht. Het doel zou moeten zijn om het rijksmonument in zijn huidige vorm te behouden en te restaureren, waarbij de historische waarde en zeldzaamheidswaarde van het maalderijcomplex gewaarborgd blijft. Uitnodiging voor overleg Ik begrijp dat er een wens is om het bijzondere monument te herstellen en in ere te herstellen voor toekomstige generaties. De RCE is graag bereid om in gesprek te gaan over de mogelijkheden voor een haalbare restauratie, waarbij het behoud van de unieke maalderij-inrichting en het behoud van de molenromp als industrieel monument centraal staan. Dit zou kunnen leiden tot een oplossing die zowel de historische waarde als de toekomstige functie van de molen respecteert, zonder de ingrijpende wijzigingen die in het huidige voorstel worden voorgesteld.

Uitgangspunten Voor meer informatie over aanpassing, restauratie en verduurzaming van rijksmonumenten kunt u onder andere terecht bij ‘Uitgangspunten en overwegingen advisering gebouwde en groene rijksmonumenten’ op www.cultureelerfgoed.nl en op www.stichtingerm.nl Afschrift verleende omgevingsvergunning Graag wijs ik u op de verplichting in artikel 10.22a van het Omgevingsbesluit om de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap binnen een week na verlening van een omgevingsvergunning voor een rijksmonumentenactiviteit een afschrift van de vergunning toe te zenden. Dit kan door toezending aan de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, via de Samenwerkingsfunctionaliteit van het Digitaal Stelsel Omgevingswet. Vragen Mocht u nog vragen hebben over de inhoud van dit advies, dan kunt u contact opnemen met de contactpersoon die in het briefhoofd vermeld staat. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, namens deze, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed,

Pagina 3 van 4

Onze referentie 1747817

Danielle Takens Adviseur Architectuurhistorie

Pagina 4 van 4

Aan de Raad van de gemeente Middelburg, Kanaalweg 3,

4330 LA Middelburg. Onderwerp: molen Sint Laurens, onzuivere argumenten Geacht Raad,

Utrecht, 23-Ot-2O26

Schrijver dezes, betrokken bij dit onderwerp, maakt zich zorgen dat uw College en de Raad op het verkeerde been dreigen te worden gezet. Om die reden is door mij een document opgesteld met daarin de visie op een heel aantal aspecten

welk document naar het College is gestuurd. Voor de goede orde doe ik u dit alles ter informatie toekomen. Mochten er nog vragen rijzen dan ben ik daarvoor telefonisch bereikbaar.

Met vriendelijke groet, lng. G.H. Keunen, Teugelhof L, 3511 VR Utrecht.

06-r12L4366

Aan Burgemeester en Wethouders van Middelburg, Kanaalweg 3, 4330 LA Middelburg.

Onderwerp: molen Sint Laurens, onzuivere argumenten Geacht College,

Utrecht, 23-01.-2026

Schrijver dezes, betrokken bij dit onderwerp, maakt zich zorgen dat uw College en de Raad op het verkeerde been dreigen te worden gezet. Het dorp Sint Laurens heeft m.b.t. de molen al in L992 (PZC) zich uitgesproken voor algeheel herstel. Te lezen viel o.a. "de molen moet na de verbouwing bedrijfsklaar ziin". De intentie was dus een

windkorenmolen die zoals in de jaren 172L-1943 op windkracht meel kon produceren, geen "decorbouw" dus. Het verloop van de ontwikkelingen nadien is bekend, maar nu komt een restauratie dan toch in beeld Sinds 2017 ben ik bij dit streven betrokken en het door mij opgestelde restauratiebestek is deel van de thans lopende vergunningsprocedure.

Dat is door uw college ook bevestigd in de door u aan mijgerichte brief van 13 augustus 2025 (zie bijlage). Die brief was mede een ontvangstbevestiging voor mijn aan u gerichte brief met bijlagen dd.2L-07-2025. Daarin heb ik helaas uit de doeken moeten doen welke tegenwerking het molenproject aljaren heeft moeten ervaren. Dezelfde informatie is toen ter kennisneming naar de Raad gestuurd.

Die tegenwerking is helaas nog steeds te bespeuren en dat is mede aanleiding voor dit schrijven. De lopende vergunningsprocedure heeft zo (weer) geleid tot een negatief advies van de RCE en nu

ook van de ARK. Dat laatste is verbazingwekkend want de WARK berichtte het "molencomit6" bij brief van 27-07-2020 dat het met veel waardering kennis had genomen van het initiatief en "Het plan is akkoord" !

Welke onzichtbare hand is er aanwezig in zo'n niet gemotiveerde draai? Op het advies van RCE en ARK is door mij een zienswijze gegeven. Die is verspreid onder de raadsleden die op zaterdag 11. januari 2026 op uitnodiging van de Dorpsvereniging Sint Laurens de molen hebben bezocht. Bij dat "pakketje" waren ook relevante eerdere brieven aan het comit6 waarin B en W zich positief uitte over plan en streven. Al deze informatie is ook doorgestuurd naar de griffie om alle raadsleden

te informeren. Thans bereiken mij geluiden dat er in het proces (weer) verwarring wordt gezaaid wat zou kunnen

resulteren in een gemankeerd molenherstel. Het aspect molenbiotoop wordt nu van stal gehaald om de molen alleen maar als "decor" in het dorp te herstellen, d.w.z. de uiterlijke vorm, maar zonder inwendig maalmechanisme, het hart van de molen. Om te voorkomen dat bestuurders, in deze het College en de Raad met onjuiste informatie op het verkeerde been worden gezet het navolgende ter overdenking' 1. Uitgangspu nt restauratieplan Sinds 1992 is uitgangspunt altijd geweest een bedrijfsvaardige korenmolen zoals tot de brand in

1943, met behoud van de toen aangebrachte mechanische maalderij 2. Bestek Dat uitgangspunt is leidend geweest en terug te zien in het door mij opgestelde nu actuele resta uratiebestek

3. Achtergrond, kennis en expertise Als opsteller heb ik in de periode 1970-2005 voor zeker 300 molens zulke bestekken gemaakt, ook voor "rompen en incomplete molens" zoals in Sint Laurens.

Dit alles in functie bij de Rijksdienst voor de Monumentenzorg (RDMZ), nu RCE' 4. Rijksbeleid Rond 2OO0 ben ik zelf tamelijk betrokken geweest bij beleid en aanwijzing tot beschermd monument van72 molenrestanten, waaronder Sint Laurens. Zie de Nieuwsbrief RDMZ juli 2003. Dat toenmalige beleid is nog steeds staand en de RCE handelt in strijd daarmee en ook in strijd

met MoMo 2009. 5. Decentralisatie ln de aanwijzing als genoemd onder 4) is van rijkswege aangegeven dat verantwoordelijkheden zijn

gedelegeerd naar gemeenten 6. Positie, Rijk, RCE Alleen in extreme gevallen kan het rijk, de RCE, zich verzetten tegen een gemeentelijk besluit middels een beroepsprocedure. En dan nog heeft de rechter het laatste woord. Afvoeren van de monumentenlijst is eveneens ondenkbaar en daarvoor geldt hetzelfde. 7. Positie gemeente, B en W De gemeente heeft de bevoegdheid om een vergunning te verlenen en mag zich bestuurlijk niet laten intimideren door een onterechte opstelling van de RCE. Het is ook ondenkbaar dat de RCE in deze zaak in beroep zal gaan als er een haar onwelgevallige vergunning komt. Verstandige juristen aldaar zullen dat wel voorkomen. 8. Molenbiotoop, windvang De molenbiotoop als onjuist en onzuiver argument om de molen te herstellen met een beperking,

namelijk geen maalstenen etc. Allereerst is er momenteel geen sprake van een planologisch vastgelegde beschermde windvang. Dit punt is dus helemaal niet aan de orde. ln de Omgevingsverordening Zeeland 2018 is de molenbiotoop opgenomen onder artikel 2.29. Het gaat daar om in een bestemmingsplan op te nemen regels tot behoud van de windvang bij traditionele molens. Daarin is voldoende ruimte om bouwprojecten te realiseren die ook rekening houden met molens. Op bestaande situaties heeft e.e.a. al helemaalgeen invloed. De huidige omgeving van de molen is uiteraard al veranderd sinds 1943, maar nog steeds heel goed

voor het functioneren van een herstelde windmolen. Bovendien is de huidige windvang al verdisconteerd in het ontworpen wiekenkruis. Dit is vergelijkbaar met de bijna altijd functioneel malende molen te Biggekerke, compenserend en regulerend. Eventuele vervangende nieuwbouw in de molenomgeving zal ook om andere redenen nooit het karakter van hoogbouw hebben. Passend bij het dorpskarakter zal dit qua windvang voor de molen niet van betekenis zijn. Het idee om de molen eventueel geen maalstenen te geven is niet alleen niet uit te leggen maar ook zo krom als wat. Een molen zonder stenen heeft immers ook wind nodig om te draaien. 9. Financi6le aspecten Kijkend naar de verbouwingskosten van het Binnenhof in Den Haag en projecten elders is aandacht voor de financi6n een terechte zaak. Budgetbeheersing wordt in belangrijke mate bepaald door de planvorming. Een niet goed "dichtgetimmerd" technisch plan kan tot extra en onvoorziene kosten leiden. De volmaaktheid wordt op aarde niet bereikt maar er is wel een verantwoordelijkheid om er naarte streven. Vanuit die visie is door mij ook het bestek opgesteld. Hier is in zekere zin sprake van een goed te beoordelen "leeg gebrande" romp, zodat onvoorziene zaken beperkt zullen zijn. Na een verstandige aanbesteding en daarop volgende bouwbegeleiding moet het financidle eindresultaat toch min of meer vastliggen.

10. Kosten'!aandewerk/molenstenen etc. Molens zijn nooit gebouwd om het dorpsbeeld te verfraaien en te verlevendigen. De molen te Sint Laurens heeft vele generaties het dagelijks brood verschaft en het vee veevoer. Alles draait dus om de maalinrichting in de molen, het hart, het zgn. "gaandewerk"' De kosten hiervan zijn maar een gering deel van het totale kostenplaatje. Voor deze molen is dat

in mijn begroting van 2020 uitgerekend op ca. l8Tovan het totaal. Conclusie: het lijkt toch niet voor de hand liggend om een groot bedrag te besteden aan een molen die niets kan produceren en alleen maar mooi kan zijn. En dat ook nog op basis van onzuivere argumenten. De electrische maalderij is bij een lege molen geen vervanging omdat men daarmee niet

"hobbymatig" kan draaien. Die is althans niet bedoeld voor het malen van een klein partijtje meel. Bovendien is elektriciteit niet gratis en de wind wel. Een molen zonder "gaandewerk" is ook voor de toerist niet interessant en genereert zeker geen "vrienden van de molen" en heeft geen perspectief. Dat is dus een doodlopende weg en verspilling van gemeenschapsgeld. ADVIES Er is geen enkele goede reden om geen allesomvattende vergunning te verlenen voor het als

windkorenmolen bedrijfsvaardig restaureren van molen De Hoop te Sint Laurens. Voor zo'n werk is in de Nederlandse molenmakerij alle kennis en ervaring aanwezig. Voor het aanbesteden en uitvoeringsgereedmaken van zo'n werk is kennis en ervaring, die er overigens is, van belang. Het verdient aanbeveling om na vergunningsverlening de molen in eigendom over te dragen aan een speciaal daartoe op te richten stichting. Die kan dan het daadwerkelijke werk tot stand doen komen.

Voorbeelden elders in den lande zijn aanwezig. Uw college heeft in de aan mijgerichte brief van 13 augustus 2025 aangegeven bij de verdere uitwerking een beroep op mijn kennis te willen blijven doen. Die inzet en betrokkenheid wil ik met alle liefde voor dit project hierbij graag toezeggen.

Met vriendelijke groet, lng. G.H. Keunen, Teugelhof 1, 3511 VR Utrecht.

06-11214366 Bijlagen: - Brief van B en W dd. 13 augustus 2025 - Zienswijze advies ARK - Zienswijze advies RCE CC: - Raad gemeente Middelburg

- Dorpsvereniging Sint Laurens

Gemeente Middelburg Facilitaire Zaken Kanaalweg 3 Postbus 6000 4330 LA Middelburg

Tel 14 0118 Fax (0118)623717 info@middelburg.nl www.middelburg.nl

lng. G.H. Keunen

Teugelhof 1 3511 VR Utrecht

bijlage(n)

uw brief van

ons kenmerk

geen

21ju\i2025

620721

geen

contactpersoon

doorkiesnummer

datum

datum verzending

+31118675235

4 augustus 2025

I 3 eus nrs

uw kenmerk

Ronald de Bruijn

onderwerp

lnitiatief molenromp Sint Laurens

Geachte heer Keunen, Uw brief met bijlagen heeft het college in goede orde ontvangen' betrokkenheid bij het Allereerst hartelijk dank hiervoor. Het college is blij met uw geschetste verhaal en uw proces van de restauratie van de molen in st Laurens' julij'l' geven wij u graag de laatste Aansluitend op uw verhaal en uw aanwezigheid bij het overleg van 10 stand van zaken en een kijkje in het lopende proces.

Aanleidinq op 23 mei 2024 heeftde raad in haar vergadering het volgende besloten: 11. Burgerinitiatief Molen de Hoop (24-056 RM) Hoop en het college te vragen de 1. Zich positief uit te spreken over het burgerinitiatief voor de Molen de bevoegdheid van het uitvoering ter hand te nemen, omdat het gevraagde in het burgerinitiatief een college is; 2. Het college te adviseren:

a. met de initiatiefnemers in overteg te gaan om uitvoering te geven aan het burgerinitiatief

2024 Molen de

Hoop Sint Laurens, met als doel de molen te herstetten naar een volwaardige molen (inctusief kap, wieken en omlooP); beschikbare expertise en met het voormalig molencomitl in contact te treden om gebruik te maken van de

b.

reeds uitgewerkte Plannen; met de punten uit het c. gezamenlijk een plan op te stelten om tot het gewenste eindresultaat te komen, b u rge ri n iti atief al s u itg a n g s p u nt; Ve rvvachting

.A FSC

mole ncomit6 :

Mlx vorantuoord€ horkomst FSC@ C0',17135

(IBAN) / BNGHNL2G Bankretatie: N.V. Bank voor Ned. Gemeenten (BNG) te Den Haag, banknr. NL148NGH0285005502 vermelden' te kenmerk ons Wij vezoeken u bij beantwoording het onderwerp en

(BIC/SWIFT)'

pagina

2van2 onderwerp

lnitiatief molenromp Sint Laurens

1. Kap, wieken, omlooP.

2. Restauratie van elel<trische motor en aandriiving' 3. Maalwerk niet wind aangedreven. 4. Maalwerk elektrisch aangedreven conform bestaande situatie. preadvies, en te vragen of dit d. in contact te treden met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed over het van heroverwogen kan worden als om een definitief advies wordt gevraagd. Mocht de uitkomst negatief dit overteg opleveren dat de RCE haar eerder ingenomen standpunt handhaaft en een definitief in de te aclvies gaat uitbrengen, dan is het verzoek aan het cotlege het negatieve advies volgen procedures naast zich neer te teggen en gebruik te maken van haar bevoegdheden' financi1n e. een fasegewijze ptanning te hanteren zodat met de uitvoering gestart kan worden, ook als de voor de latere fasen nog niet rond ziin; f. aan de raad te vragen de 300.000 euro die al in de begroting is gereserueerd beschikbaar te stellen voor andere financiering een start van het proces en voor de rest van de kosten een voorstel te doen indien onvoldoende dekking voor de realisatie biedt. Het voorstel is unaniem aangenomen

Voortqang gegeven om met de Naar aanleiding van dit besluit heeft het college de ambtelijke organisatie opdracht gaan om de restauratie van gesprek te in dorpsvereniging, als vertegenwoordiging van de initiatiefnemers, onderzoeken in st Laurens op te pakken. lnmiddels zijn de eerste stappen gezet zoals benodigde de molen

voor flora, fauna en bodemgesteldheid voor de aanvraag van de benodigde omgevingsvergunning' verwachting is dat deze aanvraag in het derde kwartaal van2O25 ingediend kan worden'

De

garagebox' De garagebox is Ook is de sloopvergunning aangevraagd en verleend voor de betonnen de plaatselijke sanering inmiddels gesloopt en de verwachting is dat nog dit jaar begonnen kan worden met en een tijdelijk van de bodem. Hiermee krijgen we de benodigde ruimte op de locatie om de bouwplaats infocentrum te realiseren. Planninq Als alles volgens plan verloopt hopen we eind 2025 in het bezit te zijn van de omgevingsvergunning' gebeuren op basis van uw Vervolgens kunnen we de voorbereiding van de uitvoering oppakken. E.e.a' zal verdere uitwerking van de bestek waarnaar u verwijst in uw brief. Het college stelt het op prijs als wij bij de plannen een beroep op u en uw kennis kan blijven doen'

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Middelburg'

r) Ronald de Bruijn Coordinator vastgoed

ZIENSWIJZE Restauratie molen De Hoop te Sint Laurens' Een visie op het Advies ARK dd. 9-LO-2O25' dit advies als het Advies RCE dd' 24-10-2025 Schrijver dezes, maker van het restauratieplan, is zowel ter hand gesteld. was ingeroepen door het locale Mijn betrokkenheid bijdit molenproject dateert van2017 en molencomit6 dat dreigde vast te lopen door ambtelijke weerstand' eerder al eens geprobeerd' de wiekloze Deze groep enthousiaste burgers probeerde, als veel molenromp te transformeren tot een parel in de dorpsgemeenschap' verzet wat resulteerde in aankoop door de ln 1999 dreigde sloop van het complex. Hiertegen kwam op de Rijksmonumentenlijst' gemeente in 2000 en in een gemeentelijk verzoek tot plaatsing Heemschut die zoals uit haar brief te lezen valt Een van de ondersteunende partijen was de Bond duidelijk dacht aan uiteindelijke restauratie als molen' gemeengoed geweest in "molenland"' bij betrokken Die visie is decennialang en op goede gronden (RDMZ)' overheden en ook het Rijk, de Rijksdienst voor de Monumentenzorg jaar deel van heb uitgemaakt' Die dienst had een eigen molenafdeling waar ikzelf 35 comitd te gaan bijstaan' Deze achtergrond was aanleiding om in 2017 het het bestek dat thans deel Dat heeft o.a.

geresulteerd in het opstellen van het restauratieplan, uitmaakt van een vergunningsprocedure' Dit object maakte toen deel Molen De Hoop heeft in 2002 de status verkregen van rijksmonument' (RDMZ) van molenrestanten' uit van een inventarisatie en selectie van rijkswege (RDMZ) Nota "Molens, incomplete molens, molenrompen De molen komt dan ook voor in de interne RDMZ mei 1998/maart 2000' en molenrestanten. lnventarisatie en selectie voor bescherming"' directe betrokkenheid heel wel bekend' lnhoud en achterliggend beleid zijn mij vanuit toenmalige vragen naar mij wordt verwezen' Zie ook de Nieuwsbrief RDMZ juli 2003 waarin voor rijksmonument van72 molenobjecten' waaronder Een en ander resulteerde toen in de aanwijzing tot "molenromp" wat gebleken is te zijn een de molen te Sint Laurens. Deze kreeg toen de status vergissing. de status "incomplete molen" moeten krijgen' Volgens de toen vastgelegde definities had "De Hoop" gepubliceerde rijksbeleid in aanmerking voor Deze categorie kwam in het toen vastgestelde en

completering middels o'a. rijkssubsidie zoals gepubliceerd' ,,de minister,,, van rijkswege. Bescherming en waardestelling is een zaak Van zie nota en Nieuwsbrief' gedefinieerd en hadden Die waarden zijn voor die gehele procedure toen, enkel te maken met het thema "molen"' redenen kan worden beoordeeld als Dat betekent dat nu de molen niet om thans moverende ,,industrieel erfgoed"! De bepalende waardestelling is bij de plaatsingsprocedure van rijkswege gewenst de indruk dat toegeschreven is naar een eenmalig gedaan. Lezende het Advies ARK ontstaat doel, tevens de visie van de RCE' Bedenkelijke zaak' "molenromp" zoals de officidle Het rijksmonument is geen bijzonder gebouw maar een rijl<sbesch rijving aangeeft '

Nieuwsbrief laat zien dat zelfs een "molenromp Het is in feite dus een "incomplete molen" maar de en gepubliceerd (ministerieel) gecompleteerd zou kunnen worden. Dit alles is officieelvastgelegd gemaakt' Rijksbeleid dat niet nu ongedaan kan worden bij de aanwijzing van rijkswege gecommuniceerd' Dat is ook aan de desbetreffende moleneigenaren

nu zo'n 2O iaar Het is om die reden bestuurlijk ondenkbaar dat die "rechten" van moleneigenaren nu de RCE' zich later ineens niet meer van betekenis zouden zijn. ln ieder geval heeft de rijksoverheid, te houden aan wat destijds door "de minister" als haar hoogste gezag isvastgelegd' strijd met het eigen Over de molen te Sint Laurens door de RCE gegeven adviezen zijn m'i' in MoMo 2009' MoMo staat ministeridle beleid en zelfs met later ministerieel beleid zoals vastgelegd in

voor Moderne Monumentenzorg. kijk vereist dan MoMo 2009 geeft aan dat in deze tijd de instandhouding van erfgoed een andere niet terug te zien bij de voorheen, mede vanwege de herbestemmingsopgaaf. Die beoordeling is ook beoordeling door de ARK waarin ook onjuistheden voorkomen' in de vorm van terugkeer Het restauratieplan voor molen De Hoop beoogt de ideale herbestemming van de oorspronkelijke functie: windkorenmolen zijn (1721-1943). Dit alles met bedrijfsvaardig behoud van de latere maalderijinstallatie' het comit6 was dus op de De gemeente heeft zich in het verleden hierover positief uitgelaten en goede weg. Dat is ook de enige herbestemming met toekomst' lokaal leven en Vergelijkbare projecten elders hebben laten zien dat zo'n molenherstel nieuw draagvlak genereert. ARK'

wordt nu overgegaan naar een meer inhoudelijke beoordeling van het Rapport ook Wat om te beginnen opvalt is dat de officiEle van rijkswege opgestelde monumentenbeschrijving, gekregen' wel genoemd de Redengevende omschrijving (RO), geen aandacht heeft waarin een objectomschrijving Dat is toch een officieel document met een zekere juridische status, voorbij. en een kleine paragraaf waardering. ARK gaat hier gewoonweg aan rijksmonument en nu bepalend tot Het is enkel deze tekst die uiteindelijk de basis is van de selectie

zou moeten zijn. komen in de Ro helemaal niet De in het Rapport ARK genoemde paardenstal/varkensstal en mestkuil voor en zijn dus toen niet van betekenis geweest' wordt gevonden niet Onder het kopje "Waardering" wordt het pakhuis dat nu ineens zo belangrijk eens genoemd.

gezien' Bijvergelijkbare gevallen Vanuit de rijksvisie/beoordeling werd dat toen als van geen waarde waren' zo ziin bij de met werd soms nadrukkelijk vermeld dat bijgebouwen buiten de bescherming afgebroken' Daar ligt molen De Hoop vergelijkbare molen Victoria te oosteind (N-B) alle aanbouwen tot maalvaardige zelfs al sinds ca. 2004 een positief RCE-advies om de "incomplete molen" korenmolen te herstellen. mag dus nu niet gebruikt Het pakhuis bij molen De Hoop is dus van geen historische waarde en pakhuis is dat de grote hoogte worden om herstel van de molen tegen te houden. Probleem met het gemeenteraad in 2000' de molenfunctie in de weg zit. Dat besef was in feite al aanwezig bij de monumentenstatus waarbii ln haar vergadering van 18-12-2000 gaf zij steun aan de aanvraag tot een aanbouw". tevens verzocht werd om "ontkoppeling van de niet-monumentale Nog enkele punten nader beschouwd. worden afgezaagd - niet duidelijk is welke onderdelen, die bij de maalderij behoren, zouden niet goed begrepen kennelijk ARK - de dichtgezette noordpoort wordt niet opengemaakt, door de toekomst' Een enkele molen is - een generator is als mogelijkheid opgenomen, misschien voor in de er inmiddels van voorzien.

monumentwaarden verloren

- de ARK schrijft dat door verschillende ingrepen hooggewaardeerde gaan. Dat is een visie die niet wordt gedeeld' is en bijde - het complex wordt door de ARK een uniciteit toegeschreven die maar betrekkelijk aanwijzing tot rijksmonument niet doorslaggevend is geweest' zolder en die blijft Molentechnisch is van grote betekenis de dubbele maalstoel op de eerste

zijn er nu nog maar weinig maar nog wel operationeel en geheel ongeschonden. Zulke maalstoelen Vlaardingen, Amsterdam' santpoort en aanwezig in de molens te oost-souburg, overzande, Ootmarsum. Conclusie:

"heilig verklaard" waardoor met voorbijgaan aan Door de ARK wordt zo ongeveer het hele complex samenleving dreigt te worden onthouden' de voorgeschiedenis, een prachtig plan met toekomst de tijd' Dat is in strijd met MoMo 2009 en niet meer van deze "in leven" gehouden t'b'v' de samenleving en niet voor een Monumenten worden met belastinggeld geldt al helemaal voor het molenbehoud' klein aantal vakspecialisten in de erfgoedsector en dat maar deze heeft geen enkel DE ARK adviseert de bestaande toestand te handhaven toekomstPersPectief.

Utrecht, 7-I-2026 lng. G.H. Keunen, Teugelhof 1, 3511VR Utrecht. o6-1.12L4366

ZIENSWIJZE Restauratie molen De Hoop te Sint Laurens, vergunningsprocedure' Erfgoed Een visie op het Advies van de RCE, de Rijksdienst voor het cultureel

dd.24-to-202s. een advies afgegeven

De RCE heeft t.b.v. de omgevingsvergunning molen De Hoop te Sint Laurens dd.24 oktober 2025 vergunnlng van B en W van de gemeente Middelburg wordt geadviseerd de gevraagde

Het college

niet te verlenen De RCE zegt dat het plan het maalderijcomplex De Hoop betreft'

Dit is onjuist woordgebruik want in de offici€le door "de minister" vastgestelde monumentenomschrijving wordt gesproken over "de romp van molen De Hoop"' rijkswege selectie van De aanwijzing tot monument vond ook plaats in het kader van een van

incomplete molens, molenrompen en molenrestanten, 72 objecten. komende al Met terugwerkende kracht zijn toen ook nog een aantal daarvoor in aanmerking complete molens en/of molenrompen mede beschermd geworden' maalderijcomplex' De molen te Sint Laurens is dus geenszins beschermd geworden als

dd' 24-LO-2025 ter hand Schrijver dezes, maker van het restauratieplan, is het advies van de RCE gesteld. het lokale Mijn betrokkenheid bij dit molenproject dateert van 2017 en was ingeroepen door van de RCE' beginnen te molencomit6 dat dreigde vast te lopen door ambtelijke weerstand, om dorpsbewoners probeerde, al veel eerder, al vanaf 1992 Die poging liep toen Een groep enthousiaste

ook al vast, de wiekloze molenromp te transformeren tot een parel in de dorpsgemeenschap' in aankoop door de ln 1999 dreigde sloop van het complex. Hiertegen kwam verzet wat resulteerde gemeente in 2000 en in een gemeentelijk verzoek tot plaatsing op de Rijksmonumentenlijst' uit haar brief te lezen valt Een van de ondersteunende partijen was de Bond Heemschut die zoals duidelijk dacht aan uiteindelijke restauratie als molen' geweest in "molenland"' bij betrokken Die visie is decennialang en op goede gronden gemeengoed (RDMZ)' Dit toenmalige overheden en ook het Rijk, de Rijksdienst voor de Monumentenzorg .,rijksmolenbeleid" is de basis geweest voor het succesvol en relatief ongeschonden in stand houden van het Nederlandse molenerfgoed. moesten na Behoud en praktisering van de molenfunctie was daarbij uitgangspunt' Molens

gebouwd' restauratie weer kunnen malen want daarvoor waren ze immers ooit jaar deel van heb uitgemaakt' Die dienst had een eigen molenafdeling waar ikzelf 35 Deze achtergrond was aanleiding om in 201"7 het comit6 te gaan bijstaan' dat thans deel Dat heeft o.a. geresulteerd in het opstellen van het restauratieplan, het bestek uitmaakt van een vergunningsprocedure. maakte toen deel Molen De Hoop heeft in 2002 de status verkregen van rijksmonument. Dit object uit van een inventarisatie en selectie van rijkswege (RDMZ)van molenrestanten' molens, molenrompen De molen komt dan ook voor in de interne (RDMZ) Nota "Molens, incomplete 1998/maart 2000' en molenrestanten. lnventarisatie en selectie voor bescherming"' RDMZ mei heel wel bekend' tnhoud en achterliggend beleid zijn mij vanuit toenmalige directe betrokkenheid genoemd' Zie ook de Nieuwsbrief RDMZ juli 2OO3 waarin voor vragen mijn naam wordt

molenobjecten, waaronder te Sint Laurens. Deze kreeg toen de status "molenromp" wat gebleken is te zijn een

Een en ander resulteerde toen in de aanwijzing tot rijksmonument van72

de molen vergissing. molen" moeten krijgen, Volgens de toen vastgelegde definities had "De Hoop" de status "incomplete want de romp is compleet bewaard gebleven. aanmerking voor Deze categorie kwam in het toen vastgestelde en gepubliceerde rijksbeleid in completering middels o.a. rijkssubsidie zoals te lezen viel' Bescherming en waardestelling is een zaak van "de minister", van rijkswege. gedefinieerd en hadden Die waarden zijn voor die gehele procedure toen, zie nota en Nieuwsbriel enkel te maken met het thema "molen"' als Dat betekent dat nu de molen niet om thans moverende redenen kan worden beoordeeld (RCE) maar een maalderijcomplex en "industrieel erfgoed"! De molen had ook geen industridle agrarische functie, graan malen. gedaan' Lezende De bepalende waardestelling is bij de plaatsingsprocedure van rijkswege eenmalig visie van de het advies ontstaat de indruk dat toegeschreven is naar een gewenst doel, de verkeerde RCE, een bedenkelijke zaak. offici€le Het rijksmonument is geen bijzonder gebouw maar een "molenromp" zoals de rijksbeschrijvi ng aa ngeeft . een "molenromp Het is in feite dus een "incomplete molen" maar de Nieuwsbrief laat zien dat zelfs (ministerieel) gecompleteerd zou kunnen worden.

Dit alles is officieel vastgelegd en gepubliceerd te houden' Rijksbeleid dat niet nu ongedaan kan worden gemaakt en waaraan de RCE zich dient rijkswege van Dat beleid is toen ook aan de desbetreffende moleneigenaren bij de aanwijzing

gecommuniceerd. nu zo'n 20iaar Het is om die reden bestuurlijk ondenkbaar dat die "rechten" van moleneigenaren toen de RDMZ later ineens niet meer van betekenis zouden zijn. ln ieder geval heeft de rijksoverheid, gezag is vastgelegd. en nu de RCE, zich te houden aan wat destijds door "de minister" als hoogste met het eigen Over de molen te Sint Laurens door de RCE gegeven adviezen zijn m.i. in strijd MoMo staat ministeriele beleid en zelfs met later ministerieel beleid zoals vastgelegd in MoMo 2009. voor Moderne Monumentenzorg. vereist dan MoMo 2009 geeft aan dat in deze tijd de instandhouding van erfgoed een andere kijk te zien in het voorheen, mede vanwege de herbestemmingsopgaaf. Die beoordeling is ook niet terug advies van de RCE. vorm van terugkeer Het restauratieplan voor molen De Hoop beoogt de ideale herbestemming in de van de oorspronkelijke functie: windkorenmolen zijn (1721,-t943). Dit alles met bedrijfsvaardig behoud van de latere maalderijinstallafie' positief uitgelaten en het comit6 De gemeente heeft zich al in het verleden hierover middels brieven was dus al die tijd op de goede weg. Dat is ook de enige herbestemming met toekomst' projecten elders hebben laten zien dat zo'n molenherstel nieuwe lokale activiteit en