25-093 Bijlage 2.1 bijlagen bij toelichting Sir Winston Churchilllaan Middelburg

Only on some occasions, the soil became cleaner near the upper boundary of the peat layer. Due to the location being in a ‘poel’ area, the expectancy for Medieval archaeology was low at the start of the research. Comparable sites have shown similar disruption and rubble in the soil profile. Therefore, this research had a limited focus on this layer. 14 The findings during the field

work confirmed the initial expectations, which is why the Laagpakket receives little attention in the current rapport. For most spots, the soil stratigraphy in between the topsoil & the Laagpakket van Walcheren characterized as heavy, sandy clay, or sand with a low silt component. Some contained indicators of vegetation, indicating disruptions of the soil. In some cases, the soil right above the peat was cleaner. The area indicated by Bennema & Van der Meer shows two small creek branches in the landscape. These are also part of the Laagpakket van Walcheren. Although these do not precisely cross the target area, these could be extrapolated to the current location. This indicates the possibility of underneath these branches, the peat layer is undisturbed, as these would not be excavated during the Middle Ages.

- Topsoil Coring 1 contained a Topsoil stratum with strongly humus and sandy clay, with small rests of vegetation and some iron spots. Corings 2, 3 and 4, were very similar to coring one. Coring 2, however, contained clay with moderate humus levels. Coring 3 differed in the soil type, indicating clay with low salt levels and moderately humus soil. Coring 8 revealed a clay with a strong silt component and was emphatically humus, with small amounts of vegetation

4.3 Features and structures No archaeological material was found during the coring research.

fig. 6 (right) coring with visible stratigraphical transition from peat to wormer clay. Photo: H. van Veen (8 June 2021)

fig. 7 Executed coring, numbered and altered from the original coring plan. 15

5.

Conclusions, value assessment and advice

5.1 General information

Thus, we may expect to find similar results in the current exploratory coring. However, because all other indicators suggest a low expectancy, the results will only become clear after conducting the coring.

As mentioned in the introduction and the already established methodology plan, this research has been conducted in line with the development plans for the target area Churchill-laan 8 in Middelburg. The location of the target area is illustrated in figures on page 1.

The projection of the coring was to assess the above stated model of expectation to establish a suitable advice for possible subsequent research. This will be further elaborated upon in paragraph 5.3 & 5.4.

According to the Walcherse Archaeological Policy and National legislation, the development of the allocation plan of this kind needs to be preceded by an exploratory archaeological study. This rapport is the result of such exploratory desk research and coring (IVO-O coring).

During the execution of the exploratory coring, the approach was altered slightly based on the findings in the fi eld. Th e original plan o f r the coring was to conduct 8 corings spread out over the target area. The locations of these corings have been altered due to obstructions and limitations at the site, for instance, unremovable concrete tiling (figures 1 & 7).

Based on the desk study, the following model of expectation has been drawn up as stated in paragraph 3.5: Based on a study of soil and geological maps, the soil underneath the Churchill-laan is most likely a peat layer. The top of this peat layer was the surface area during the Iron Age and the Roman era, and thus may contain archaeological evidence from that time. Based on Bennema & Van der Meer's map, the area has been given a middle-high expectation rate for archaeology. However, because of the damage done to the peat in Medieval times to produce salt, the expectation that the peat is largely intact is minimal. Additionally, since the Medieval settlements were located on the higher ridges, there is little indication that archaeology from this period can be found. Therefore, we have a low expectation of finding archaeology from the above-mentioned periods.

5.2 Discussion To meet the purpose of the research and to answer the research question, the following research questions have been drawn up in the MP and will be answered below: - Is it possible to make up a stratigraphy based on the coring research? Yes, it was possible to make out a proper stratigraphy of the soil. There were some differences between the corings, that indicated disruptions. Overall, the stratigraphy aligns with the projection made by Bennema & Van der Meer, as some corings confirm moernering, while other corings show peat with an amorphic top. However, corings 1 & 8 differ from Bennema’s projection by presenting an intact peat layer.

Based on a study of historical maps and records from Archis, we can infer that the area was largely used for agricultural purposes from the Middle Ages onward. Maps from 1650 till the 1800’s show no evidence of construction at the target location. Only on aerial photography from 1959, there is evidence from construction. Therefore, the expectation to find archaeology from closer in time (Nieuwe Tijd) is small.

- How deep is the (intact) peat stratum? The peat layer is approximately 50-80 cm thick, reaching a depth of about 2,10-2,28 m below ground level. In corings 2-4 & 7, the top layer of the peat has been washed away by natural causes or extracted for salt production. The amorphic top layer can be found respectively at a depth of 1,35 m (coring 1) & circa 1,67 m (coring 8) below ground level.

Earlier research from an adjacent parcel to the Churchill-laan 8 found intact peat. At the time, no subsequent research was conducted.

16

answer is yes, what are these subsequent steps and what is the argumentation for taking these steps?

- Are there any disruptions visible in the stratigraphy? The heavy clay below the Topsoil & above the peat shows much rubble soil and possible disruptions, that may be attributed to recent construction at the site or older practices. In corings 2-4 & 7, as stated above, the top layer of the peat had been washed away, or possibly due to peat extraction for salt production during the Middle Ages. Coring numbers 5 & 6 showed signs of heavy disruptions, obstructing the ability to go any further into the ground. It is likely that electricity, gas, or water pipes have been laid deeper into the ground at those specific spots. T herefore, the ground below can be considered disrupted as well.

A subsequent research, namely a trial trench project, is advised and considered necessary. During this investigation, no archaeological hot spot has been located. But, as this is common, it should not be taken as a definitive indicator that there is no archaeology present at the site. The condition of the soil profile discovered during the coring at the target area was very promising: it revealed an amorphic top peat layer in two of the trial cores, followed by a substantial peat layer in 5 of the 8 spots (50-70 cm). The Wormer Laagpakket was encountered in 6 of the 8 coring spots. Bennema & Van der Meer already allowed us to give the location a middle-high expectation for archaeology.

- What can be said and concluded about the expectancy for archaeology? What is the argumentation for this?

A trial trench research is necessary to:

Based on the coring research and desk study, the expectation for archaeology at the Churchill-laan 8 is divided. On the one hand, the overview of the available historical and geographical information indicated a likely scenario of archaeology having been damaged over time, either by natural or anthropomorphic causes in the past or more recent. Contrary, the earlier research by Becker & Van der Graaf signaled intact peat right next to the current target location. The coring research confirmed both the damage and the intact peat, as illustrated by the coring descriptions (§ 4.2; Appendix 1.2). However, the intact peat with an amorphic top that was found during the coring is enough indication that there is a possibility for archaeology of Iron Age and Roman time. The damage found in the soil above the peat confirms the low expectation for archaeology from the Middle Ages. To conclude, there is an expectation for Iron Age or Roman archaeology based on the condition of the peat found during the field work, specifically in the southwest corner of the research area.

- assess whether there is an archaeological assemblage at the top layer of the peat at the location of coring 1 & 8. - evaluate possible archaeological findings and come to a selection advice. However, the research team has requested the projected construction plans that are part of the development at the Churchill-laan 8. In case they indicate that there will be no exhaustive construction at the location of the target area where the intact peat was found, the advice may be altered accordingly. This is to avoid unnecessary excavation in line with the perspective of keeping archaeology in its place unless extenuating circumstances demand it differently. After having reviewed the received plans, it became clear that they are still in development. One model would cross the south-west target corner where intact peat was found, another shows no construction at that specific corner. For this reason, the research team finds it necessary to postpone a concluding advice. Once specific construction plans are in place, these need to be reviewed in order to formulate a proper advice whether or not these pose a threat to the possible archaeology. At present, the advice goes as follows: a trial trench research is found necessary if the specified plans for construction could disrupt the soil of the research area in the south-west corner at the location of corings 1 & 8.

- Has the coring or inspection of the target area led to archaeological findings If the answer is yes, can one make inferences about the nature, date and conservation of the material? The coring at the target area has not produced any archaeological findings yet. - Can inferences be made about the conservation of paleo-ecological remains? In those corings where the peat has remained intact (1 & 8), the conservation of paleo-ecological remains is promising.

5.3 Evaluation and selection advice The value assessment meets the quality norms as specified in the KNA.

- Is subsequent research necessary, based on the findings from the desk study and coring? If the

What is the value assessment of the findings at the research location? 17

The current state of the research allows for a formulation of a value assessment, as no specific archaeological assemblage has been found. Therefore, the rapport will not contain a value assessment.

whether there is archaeology at these specific locations;

By lack of a value assessment, it is not possible to include a selection advice in the current rapport, which requires further exploratory and evaluation research.

In case the specific construction plans show no significant disruptions to the soil in the southwest corner of the project area, the advice will be not to conduct a trial trench, as to not disturb possible archaeology.

-

Formulate a advice in case archaeological traces are found about the progression of the research .

What subsequent research is advised?

The advice is as follows: A trial trench research (IVO-P) is found necessary if the specified plans for construction could disrupt the soil of the research area in the south-west corner at the location of corings 1 & 8. The trial trench functions to further test and assess the model of expectation drawn up for the coring.

5.4 Conclusions and advice The desk study and coring has indicated intact stratigraphy at the research location Churchilllaan 8. The specific expectation goes as follows: At a depth of about 1,35 – 1, 70 m below ground level in the top of the peat, there is a middle-high expectation for archaeology of the Iron Age as well as the Roman era. This is where intact peat with an amorphic top was found during coring in the south-west corner of the research area, signaling the soil has not been disrupted at that level. Above the peat stratum, the soil showed significant signs of disruption. Therefore, the expectation for archaeology from the Middle Ages has been confirmed and remains low. The coring has provided a valuable insight into the stratigraphy at the location Churchill-laan 8. However, it is insufficient to negate or confirm the possibility of an archaeological assemblage that could be valuable to society. Therefore, the advice is to conduct a trial trench research with the projection to: Assess the model of expectation drawn up for the coring; Locate possible archaeology at the level specified above; Investigate whether the soil level at the location of corings 1 & 8 is indeed intact and 18

List figures and tables Figures fig. 1: The location of the research area on topographical maps. The target area is outlined in red or blue. The planned spots for coring are indicated with orange dots. fig 2: The natural formation of a tidal ridge. fig. 3: Soil map by Bennema & Van der Meer 1952. Source: Zeeuws Archief fig. 4: Aerial photography from 1959 fig. 5: The research area as shown in Archis3, with an overview of the surrounding archaeological activity. fig. 6: picture taken during the fieldwork illustrating the stratigraphy. fig. 7: overview of the executed corings, that are different from the coring plan. Maps Map 1: Visscher-Roman (1680), indicative of pasture. Tables Table 1: Overview of the historical data of the target area.

19

Literature Bennema J. & Van der Meer K., 1952, De Bodemkartering van Nederland. Deel 12, Walcheren. Wageningen, Stichting voor Bodemkartering. S. Moerman & A. Wilbers, 2006, Inventariserend veldonderzoek, verkennende fase, Olmenlaan, Churchilllaan en Gerbrandylaan in Middelburg, gemeente Middelburg, Nijmegen. Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 4.1, 19 februari 2018, Stichting infrastructuur en Kwaliteitsborging Bodembeheer, Gouda. Provinciaal Blad van Zeeland, nr. 8080, 2019. Besluit van gedeputeerde staten van Zeeland van 10 december 2019, kenmerk 19434306, houdende vaststelling regelenling aanvullende richtlijnen voor archeologisch onderzoek in de provinvie Zeeland 2019.

20

Appendices

21

Appendix 1 CORING RESULTS

Bijlage 1: Coring results

22

Rapportage Archeologisch Booronderzoek

Project: Churchillaan MIDD_021_003 Plaats: Middelburg Gemeente: Middelburg

OM-nummer: 5078517100 Bepaling Locatie: ingemeten aan de hand van de lokale topografie Bepaling Maaiveldhoogte: AHN4

Verklaring boorschema Zand Klei Veen Bijmengsel 2 Bijmengsel 1 Grondsoort

Silt Humus Grind

Boring: 1

Project:

Datum: 8-6-2021 Maaiveld: Struikgewas

Beschrijver: B. Silkens Opmerking: Op speelplaats in border Lithologie:

Churchillaan X: 31984.40

Y: 392407.70

Z: -0.18

Bodem: Ondergrens:

Klei, sterk zandig Sterk humeus Donker Bruin-Grijs Weinig plantenresten Bouwvoor Weinig roestvlekken 15 -mv NAP: 0.03 Aard ondergr.: Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Bodem: Ondergrens:

Klei, zwak siltig Bruin-Grijs Verstoord Weinig roestvlekken 45 -mv NAP: -0.27 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Bodem: Opmerking: Ondergrens:

Klei, matig zandig Bruin-Grijs Kalkrijk Verstoord Weinig roestvlekken Heterogeen, beetje rommelig 60 -mv NAP: -0.42 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Opmerking: Ondergrens:

Klei, matig zandig Donker Groen-Grijs Rommelig pakket met zandige en kleiige stukken 135 -mv NAP: -1.17 Aard ondergr.: Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Veen, zwak kleiig Bruin-Bruin Lithostratigrafie: Laagpakket van Walcheren Lithogenese: Ondergrens: 155 -mv NAP: -1.37 Aard ondergr.: Veen, zwak kleiig Bruin-Sterk amorf Aan de top amorf Lithostratigrafie: Hollandveen Ondergrens: 210 -mv NAP: -1.92 Aard ondergr.:

Kreekrugafzettingen Scherp Boortype: Steekguts 3

Lithologie:

Klei, zwak siltig Blauw-Grijs Matig amorf Weinig plantenresten Opmerking: Flink veraarde top veen Lithostratigrafie: Laagpakket van Wormer Ondergrens: 250 -mv NAP: -2.32 Aard ondergr.:

Geleidelijk

Boortype: Steekguts 3

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie:

Walcherse Archeologische Dienst

Boring: 2

Project:

Datum: 8-6-2021 Maaiveld: Struikgewas

Beschrijver: B. Silkens Opmerking: Op speelplaats in border Lithologie:

Churchillaan X: 32017.68

Y: 392441.56

Z: -0.29

Bodem: Ondergrens:

Klei, sterk zandig Matig humeus Donker Grijs-Bruin Weinig plantenresten Bouwvoor 15 -mv NAP: 0.14 Aard ondergr.: Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Bodem: Opmerking: Ondergrens:

Klei, matig zandig Grijs-Bruin Verstoord Weinig roestvlekken Rommelig 60 -mv NAP: -0.31 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Opmerking: Ondergrens:

Klei, matig zandig Grijs-Bruin Heterogeen, beetje vuil 115 -mv NAP: -0.86 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Klei, matig siltig Grijs-Grijs Opmerking: Heterogeen Lithostratigrafie: Laagpakket van Walcheren Ondergrens: 150 -mv NAP: -1.21

Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Veen, zwak zandig BruinOpmerking: Top van veen weg Lithostratigrafie: Hollandveen Ondergrens: 218 -mv NAP: -1.89

Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie:

Klei, zwak siltig Blauw-Grijs Weinig plantenresten Lithostratigrafie: Laagpakket van Wormer Ondergrens: 286 -mv NAP: -2.57

Walcherse Archeologische Dienst

Boring: 3

Project:

Datum: 8-6-2021 Maaiveld: Struikgewas

Beschrijver: B. Silkens Opmerking: Op speelplaats in border Lithologie:

Churchillaan X: 32000.16

Y: 392477.88

Z: -0.24

Bodem: Opmerking: Ondergrens:

Klei, zwak siltig Matig humeus Donker Grijs-Bruin Weinig plantenresten Bouwvoor Boring iets verplaatst 35 -mv NAP: -0.11 Aard ondergr.: Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Bodem: Archeologie: Opmerking: Ondergrens:

Klei, zwak zandig Donker GrijsVerstoord Weinig roestvlekken Baksteen spikkels Vuil 115 -mv NAP: -0.91 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie:

Klei, zwak zandig Blauw-Groen Weinig plantenresten Weinig roestvlekken Wordt ijzerrijker naar onder 168 -mv NAP: -1.44 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Veen, zwak zandig Donker BruinLithostratigrafie: Hollandveen Ondergrens: 173 -mv NAP: -1.49 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Veen, zwak zandig BruinOpmerking: Veraarde top veen grotendeels weg Lithostratigrafie: Hollandveen Ondergrens: 224 -mv NAP: -2.00 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Klei, zwak siltig Blauw-Grijs Lithostratigrafie: Laagpakket van Wormer Ondergrens: 275 -mv NAP: -2.51

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Bodem: Opmerking: Ondergrens:

Walcherse Archeologische Dienst

Aard ondergr.:

Boring: 4

Project:

Datum: 8-6-2021 Maaiveld: Struikgewas

Beschrijver: B. Silkens X: 31946.61 Opmerking: Strook langs straat, veel kabels en leidingen Lithologie:

Churchillaan Y: 392410.79

Z: -0.20

Bodem: Ondergrens:

Klei, matig zandig Donker Bruin-Bruin Weinig plantenresten Bouwvoor 35 -mv NAP: -0.15 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Ondergrens:

Klei, matig zandig Donker Grijs-Bruin 70 -mv NAP: -0.50 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Bodem: Opmerking: Ondergrens:

Klei, zwak zandig Donker Grijs-Bruin Weinig roestvlekken Touwklei 90 -mv NAP: -0.70 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Klei, matig zandig Donker BruinLithostratigrafie: Hollandveen Ondergrens: 224 -mv NAP: -2.04 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Veen, zwak zandig BruinLithostratigrafie: Hollandveen Ondergrens: 227 -mv NAP: -2.07

Aard ondergr.:

Geleidelijk

Boortype: Steekguts 3

Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Klei, zwak siltig Bodem: Weinig roestvlekken Opmerking: Wordt lichter naar onder Lithostratigrafie: Gemoerd Ondergrens: 168 -mv NAP: -1.48

Lithologie:

Klei, matig siltig Blauw-Grijs Weinig plantenresten Opmerking: Restje veen Lithostratigrafie: Laagpakket van Wormer Ondergrens: 275 -mv NAP: -2.55

Boring: 5

Project:

Datum: 8-6-2021 Maaiveld: Struikgewas

Beschrijver: B. Silkens Opmerking: In plantsoentje Lithologie:

Churchillaan X: 31920.58

Y: 392468.54

Z: -0.31

Bodem: Ondergrens:

Klei, matig siltig Sterk humeus Matig stevig Donker Bruin Weinig plantenresten Bouwvoor 30 -mv NAP: 0.01 Aard ondergr.: Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Bodem: Archeologie: Opmerking: Ondergrens:

Zand, zwak siltig Grijs-Bruin Verstoord Bst, puin aanvulzand 100 -mv NAP: -0.69

Boortype: Edelman 7

Walcherse Archeologische Dienst

Boring: 6

Project:

Datum: 8-6-2021 Maaiveld: Grasland

Beschrijver: B. Silkens X: 31973.21 Opmerking: Strook langs straat, veel kabels en leidingen Lithologie:

Churchillaan Y: 392511.84

Z: -0.24

Bodem: Ondergrens:

Klei, matig zandig Sterk humeus Donker Bruin Weinig plantenresten Bouwvoor 15 -mv NAP: 0.09 Aard ondergr.: Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Bodem: Opmerking: Ondergrens:

Zand, zwak siltig Grijs-Bruin Verstoord Gestuit op vast puin of anders 40 -mv NAP: -0.16

Boortype: Edelman 7

Boring: 7

Project:

Churchillaan

Datum: 8-6-2021 Maaiveld: Grasland

Beschrijver: B. Silkens X: 31994.98 Opmerking: Strook langs straat, veel kabels en leidingen Lithologie: Bodem: Ondergrens: Lithologie: Bodem: Opmerking: Ondergrens:

Y: 392523.88

Z: -0.32

Klei, matig zandig Sterk humeus Donker Grijs-Bruin Weinig plantenresten Bouwvoor 25 -mv NAP: 0.07 Aard ondergr.: Scherp

Boortype: Edelman 7

Klei, zwak zandig Stevig Grijs-Bruin Gruis van schelpen Weinig roestvlekken Fe 75 -mv NAP: -0.43 Aard ondergr.:

Boortype: Edelman 7

Scherp

Lithologie:

Klei, matig siltig Matig stevig Donker Grijs Gruis van schelpen Aan de basis zandig Lithostratigrafie: Laagpakket van Walcheren Lithogenese: Ondergrens: 143 -mv NAP: -1.11 Aard ondergr.:

Kreekrugafzettingen Scherp Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Veen, zwak zandig Bruin Opmerking: Top weggeslagen door kreekwerking Lithostratigrafie: Hollandveen Laagpakket Ondergrens: 217 -mv NAP: -1.85 Aard ondergr.:

Geleidelijk

Lithologie: Klei, zwak siltig Blauw-Grijs Lithostratigrafie: Laagpakket van Wormer Ondergrens: 277 -mv NAP: -2.45

Walcherse Archeologische Dienst

Boortype: Steekguts 3

Boortype: Steekguts 3

Boring: 8

Project:

Datum: 8-6-2021 Maaiveld: Struikgewas

Beschrijver: B. Silkens Opmerking: Op speelplaats in border Lithologie:

Churchillaan X: 31987.65

Y: 392410.11

Z: -0.13

Bodem: Ondergrens:

Klei, sterk siltig Sterk humeus Donker Grijs-Bruin Weinig plantenresten Bouwvoor 15 -mv NAP: -0.02 Aard ondergr.: Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Bodem: Ondergrens:

Klei, matig zandig Stevig Bruin-Grijs Gevlekt-gevlekt Verstoord 55 -mv NAP: -0.42 Aard ondergr.: Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Bodem: Ondergrens:

Klei, matig zandig Grijs Verstoord Weinig roestvlekken 65 -mv NAP: -0.52 Aard ondergr.:

Scherp

Boortype: Edelman 7

Lithologie: Bodem: Archeologie: Ondergrens:

Klei, sterk zandig Donker Bruin Verstoord Weinig roestvlekken Bst spikkels 110 -mv NAP: -0.97 Aard ondergr.:

Geleidelijk

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Klei, matig siltig Licht Bruin-Grijs Bodem: Weinig roestvlekken Opmerking: Vanaf 130 gereduceerd Lithostratigrafie: Laagpakket van Walcheren Lithogenese: Ondergrens: 167 -mv NAP: -1.54

Kreekrugafzettingen Boortype: Steekguts 3

Lithologie:

Veen, zwak zandig Donker Bruin Aan de top amorf Opmerking: Veraarde veentop, nog maar enkele cm bewaard Lithostratigrafie: Hollandveen Laagpakket Ondergrens: 228 -mv NAP: -2.15

Boortype: Steekguts 3

Lithologie: Klei, zwak siltig Blauw-Grijs Lithostratigrafie: Laagpakket van Wormer Ondergrens: 270 -mv NAP: -2.57

Boortype: Steekguts 3

Walcherse Archeologische Dienst

23

Bijlage 3 Proefsleuvenonderzoek

61/102

62/102

Proefsleufonderzoek aan de Sir Winston Churchilllaan 8 te Middelburg, gemeente Middelburg.

Walcherse Archeologische Dienst

Walcherse Archeologische Rapporten 56

Colofon Proefsleufonderzoek aan de Sir Winston Churchilllaan 8 Middelburg, gemeente Middelburg. Walcherse Archeologische Rapporten 56 WAD-projectcode MIDD_022_001

Auteur B.H.F.M. Meijlink & B. Silkens Afbeeldingen WAD tenzij anders vermeld Status autorisatie bevoegd gezag: ja Uitvoering conform KNA 4.1 en onder certificaat K107015/01 Uitgegeven door Walcherse Archeologische Dienst Postbus 70 4330 AB Middelburg Tel: 0118-67 88 03 / 06-52552925 Fax: 0118-62 80 94 e-mail: b.meijlink@middelburg.nl ISBN: 978-90-78877-81-3 Middelburg, 2022 Omslag Deel van het zuidprofiel van de proefsleuf met links de vulling van moerneringskuil (foto WAD)

© Walcherse Archeologische Dienst, juni 2022. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De WAD aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

Inhoud Administratieve gegevens Samenvatting

4

1 Inleiding 1.1 Beschrijving van de onderzoeksopdracht 1.2 Ligging van het onderzoeksgebied 1.3 Huidig gebruik en toekomstig gebruik 1.4 Wettelijk en beleidskader 1.5 Doel van het onderzoek 1.6 Onderzoeksvragen 1.7 Vragen t.b.v. waardering en vervolgstappen 1.8 Werkwijze

5

2 Geologie en bodem

11

3 Overzicht bekende gegevens (bureauonderzoek)

13

3.1 Onderzoeksgeschiedenis 3.2 Bekende archeologische waarden 3.3 Bekende historische waarden 3.4 Verstoringen 3.5 Specifieke verwachting voor het IVO-P 4 Resultaten archeologisch veldonderzoek 4.1 Inleiding en methode 4.2 Stratigrafie 4.3 Sporen en structuren 4.4 Vondsten

15

5 Conclusies, waardestelling en selectieadvies 5.1 Algemeen 5.2 Onderzoeksvragen 5.3 Waardestelling & selectieadvies

19

Lijst afbeeldingen en tabellen

21 22

Literatuur Bijlage 1 Sporenlijst Bijlage 2. Afkortingenlijst

2

Administratieve gegevens Soort onderzoek: Inventariserend VeldOnderzoek met Proefsleuven (IVO-P) Provincie: Zeeland Gemeente: Middelburg Plaats: Middelburg Toponiem: Sir Winston Churchilllaan 8 Centrumcoörd. onderzoeksgebied: X: 31990 / Y: 391460 Uitvoeringsperiode veldonderzoek PvE & PvA nummer

28 april 2022 MIDD_022_001 PvE en MIDD_022_001 PvA

Oppervlakte plangebied: Oppervlakte onderzoeksgebied:

13.320 m2 ca. 500 m2 (rond proefsleuf ter plaatse van boring met intact veen)

Kadastrale gegevens: 606N2162 Kaartblad: 65D Archis vooronderzoek: 5078517100 Archis zaaknr: 5247150100 Opdrachtgever: Gemeente Middelburg Contactpersoon: A. Schiettekatte / R. Lancel Afdeling Leefomgeving Postbus 6000 4330 LA Middelburg Tel.: 0118-675000 Uitvoerder Walcherse Archeologische Dienst Bevoegd gezag: Gemeente Namens deze: B.H.F.M. Meijlink Walcherse Archeologische Dienst (WAD) Postbus 6000 4330 LA Middelburg tel. 06-52552925 e-mail: b.meijlink@middelburg.nl Beheer en plaats van documentatie & Zeeuws Archeologisch Depot (ZAD) Beheer en plaats van vondsten: Erfgoed Zeeland Looiserssingel 2, 4331 NK Middelburg Postbus 49, 4330 AA Middelburg Beheerder: dhr. J.J.H. van den Berg Tel.: 0118-670618; fax: 0118-670880 e-mail: depot@erfgoedzeeland.nl Complextype :

onbekend / deels moernering

Autorisatie: Drs. B.H.F.M. Meijlink Senior KNA-archeoloog WAD Datum verschijnen rapport

juni 2022

ISBN-nummer 978-90-78877-81-3 3

Samenvatting De gemeente Middelburg wil het plangebied aan de Sir Winston Churchilllaan 8 in ontwikkeling brengen. De bestaande school moet plaats maken voor appartementen. De gemeente heeft in dit kader de WAD opdracht gegeven om een verkennend archeologisch onderzoek uit te voeren. Het bureau- en booronderzoek dat in 2021 is uitgevoerd maakte duidelijk dat in het overgrote deel van het plangebied de archeologische verwachting heel laag is. (Van Veen en Meijlink 2021) Het onderliggende veenpakket is grotendeels weg gegraven in de middeleeuwen, zodat er een lage verwachting is op archeologische resten uit de ijzertijd en de Romeinse tijd. Verder maken de geraadpleegde oude kaarten duidelijk dat ter plaatse in de nieuwe tijd geen bebouwing heeft gestaan. Alleen in de zuidwesthoek van het plangebied is in twee boringen een intact veenpakket aangeboord. Op grond daarvan is volgend verwachtingsmodel opgesteld: - in de zuidwesthoek van het plangebied, ter hoogte van boringen 1 en 8 van het vooronderzoek is de verwachting dat het onderliggend veen intact is. - in de intacte top van het veen kunnen archeologische resten uit de ijzertijd en/of de Romeinse tijd aanwezig zijn. Deze kunnen terug te voeren zijn op bewoning of andersoortig gebruik van de locatie, bijvoorbeeld nederzettingsresten of opgevulde greppels behorend bij agrarisch gebruik van het gebied.

- gezien de diepere ligging van de top van het veen (1,35 m onder maaiveld, 1,53 m -NAP), afgedekt door een pakket klei, is de verwachting dat niet alleen anorganische maar ook organische resten goed geconserveerd zullen zijn

De gemeente Middelburg heeft vervolgens de WAD opdracht gegeven voor een opvolgend proefsleuvenonderzoek met als doel het verwachtingsmodel te toetsen. De vraagstelling hierbij was: Zijn ter plaatse archeologische resten in de top van het veen aanwezig en hoe kan een eventuele vindplaats gewaardeerd worden ten behoeve van een selectiebesluit? Voor de beantwoording van de vraagstelling is als onderzoeksmethode gekozen voor een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een proefsleuf. De proefsleuf is in directe nabijheid van de boringen 1 en 8 aangelegd. Het resultaat van het veldwerk is dat inderdaad in de westelijke helft van de proefsleuf een intact veenpakket is aangesneden. In de top van dit veenpakket zijn geen aanwijzingen gevonden dat ter plaatse in de ijzertijd of de Romeinse tijd (woon)activiteiten hebben plaats gevonden. In de oostelijke helft is een veenwinningskuil (zogenaamde moerneringskuil) aangesneden. Hier zijn het veen en dus eventuele resten uit de ijzertijd of Romeinse tijd weg. In de nieuwe tijd lijkt ter plaatse een drenkpoel aangelegd te zijn die mogelijk pas in de twintigste eeuw is gedempt. Daarnaast zijn een (sub)recente afvalkuil en sloot aangesneden. De conclusie van het onderzoek is, dat er tijdens het proefsleuvenonderzoek geen archeologische vindplaats van enige waarde is gevonden.

Het advies is om in het nieuwe bestemmingsplan van het gehele plangebied de dubbelbestemming Waarde Archeologie te laten vervallen. Er hoeft in het plangebied geen archeologisch onderzoek meer uitgevoerd te worden. Dit advies is besproken met de deskundig adviseur van het bevoegd gezag.

4

1.

Inleiding

1.1 Beschrijving van de onderzoeksopdracht

intact veen bevindt. Indien dit onderzoek geen archeologische vindplaatsen aan het licht brengt zal de dubbelbestemming Waarde Archeologie in het gehele plangebied opgeheven worden.

Dit onderzoek heeft plaats gevonden in het kader van plannen van de gemeente Middelburg om aan de Sir Winston Churchilllaan 8 Middelburg appartementen te bouwen. De locatie betreft een verlaten school- en gymcomplex met schoolplein. De ontwikkeling vormt een mogelijke bedreiging voor archeologische resten, waarvoor een verkennend onderzoek noodzakelijk was. De WAD heeft dit verkennende onderzoek uitgevoerd in de vorm van een bureauonderzoek en een booronderzoek. (Van Veen & Meijlink 2021)

De Walcherse Archeologische Dienst (WAD) heeft dit Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van proefsleuven (IVO-P) zelf uitgevoerd en heeft hiervoor een programma van eisen (PvE) en een plan van aanpak (PvA) opgesteld. De WAD heeft één proefsleuf aangelegd ter hoogte van locaties waar een (vrijwel) intact Hollandveenpakket is aangeboord. Een uitbreidende sleuf was optioneel in geval van aanwezige archeologie.

Het onderzoek heeft aangetoond dat het verwachtingsmodel ietwat afwijkt van de bodembeschrijving die Bennema & Van der Meer hebben opgesteld. (Bennema en Van der Meer 1952) Zij gaven op de kaart aan dat overal in het plangebied sprake van middeleeuwse moernering zou zijn en het veen daarmee weg gegraven.

Aangepast specifiek verwachtingsmodel voor het proefsleuvenonderzoek: - in de zuidwesthoek van het plangebied, ter hoogte van boringen 1 en 8 van het vooronderzoek is de verwachting dat het onderliggend veen intact is.

De meeste boringen toonden inderdaad indicatoren van moernering, waarbij de bodem duidelijk verstoord is door menselijke toedoen.

- in de intacte top van het veen kunnen archeologische resten uit de ijzertijd en/of de Romeinse tijd aanwezig zijn. Deze kunnen terug te voeren zijn op bewoning of andersoortig gebruik van de locatie, bijvoorbeeld nederzettingsresten of opgevulde greppels behorend bij agrarisch gebruik van het gebied.

Twee boringen in de zuidwesthoek van het plangebied echter toonden nog intact veen met een veraarde top, wat er toe leidt dat de verwachting voor archeologie uit de IJzertijd en Romeinse tijd hier middelhoog is.

- gezien de diepere ligging van de top van het veen (1,35 m onder maaiveld, 1,53 m -NAP), afgedekt door een pakket klei, is de verwachting dat niet alleen anorganische maar ook organische resten goed geconserveerd zullen zijn

Het Laagpakket van Walcheren was in de boringen flink verstoord. Daarom is er een lage verwachting voor archeologie uit de middeleeuwen. Ook bevindt de onderzoekslocatie zich in een poelgebied, waar de nederzettingen tijdens de middeleeuwen zich doorgaans bovenop de kreekruggen bevonden.

De gemeente Middelburg heeft opdracht gegeven voor het onderzoek met als doel eventuele archeologische resten in kaart te krijgen en een eventuele vindplaats gewaardeerd te krijgen ten behoeve van een selectiebesluit.

Door het vinden van intact veen in het plangebied, luidde het advies als volgt: wanneer de bouwplannen de bodem dusdanig verstoren op de plekken waar intact veen is gevonden, en dus een dreiging vormen voor eventuele archeologie, wordt een proefsleuvenonderzoek geadviseerd voorafgaand aan het begin van de bouwplannen. Dit zal worden uitgevoerd om de bevindingen uit het booronderzoek te testen, zowel als mogelijke archeologie te vinden en te waarderen. Dit zal specifiek gelden voor de bodem ter hoogte van boringen 1 en 8.

1.2 Ligging van het onderzoeksgebied Het onderzoeksgebied ligt in de zuidwesthoek van het plangebied aan de Sir Winston Churchilllaan 8 te Middelburg. (Zie fig. 1)

1.3 Huidig gebruik en toekomstig gebruik

Op basis van deze conclusies heeft de Walcherse Archeologische Dienst, hiertoe gemandateerd door de gemeente Middelburg, besloten een Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven uit te laten voeren in die zone waar zich (vrijwel)

Ten tijde van het onderzoek was het plangebied een schoolterrein met scholgebouwen op een schoolplein. Het ontwikkelingsplan behelst de bouw van

5

appartementen.

booronderzoek opgestelde verwachtingsmodel nader te toetsen. - ter hoogte van de boringen 1 en 8 te onderzoeken of op het verwachtingsniveau in de top van het veen archeologische resten aanwezig zijn,

1.4 Wettelijk en beleidskader Het archeologisch onderzoek wordt uitgevoerd in het kader van de Erfgoedwet en de Monumentenwet 1988, die binnenkort overgaat in de Omgevingswet. In de wet is bepaald dat de gemeente de archeologie regelt in de gemeentelijke bestemmingsplannen. De Walcherse gemeenten hebben daartoe een archeologiebeleid vastgesteld in de Nota archeologische monumentenzorg Walcheren 20162022. Hierin is een inventarisatie gemaakt van de archeologische waarden en verwachtingen op Walcheren, vertaald in de Archeologische Waardenen Verwachtingskaart Walcheren 2016. Ook zijn zes hoofdthema’s geformuleerd die richtingevend kunnen zijn bij het nemen van selectiebesluiten. Onderzoek naar de bewoning in de ijzertijd en de Romeinse tijd vormt één van de hoofdthema’s van het Walchers archeologiebeleid. Onderzoek naar (vroeg) middeleeuwse nederzettingen op Walcheren vormt een ander hoofdthema.

- als archeologische resten worden gevonden, deze te waarderen om tot een selectieadvies te komen. Doel van de opdrachtgever, de gemeente Middelburg: Het resultaat van het proefsleuvenonderzoek ligt aan de basis van het advies richting de gemeente Middelburg over het vervolg. Dit kan zijn: Bij geen archeologische resten of indicatoren: vrijgave van verder archeologisch onderzoek en opheffing van de dubbelbestemming Waarde Archeologie. Bij aantreffen van archeologische resten of duidelijke indicatoren van een hoge kans op aantreffen van archeologische resten in de nabijheid van de proefsleuven: advies tot planaanpassing ten behoeve van behoud in situ of anders, als in belangenafweging door college van B&W zo besloten, besluit tot opgraving.

Naar de hoogte van de archeologische waarde en verwachting en met de hoofdthema’s in ogenschouw is een Beleidsadvieskaart opgesteld met een vrijstellingsregeling. Dit is vertaald in alle gemeentelijke bestemmingsplannen, waarin regels verbonden zijn aan de dubbelbestemmingen Waarde Archeologie.

1.6 Onderzoeksvragen Specifiek gelden de volgende onderzoeksvragen:

Ter hoogte van onderhavig plangebied geldt Waarde Archeologie 3 met een vrijstellingsregeling voor bouwwerken en graafwerkzaamheden niet dieper dan 40 cm en voor dezelfde soort werkzaamheden kleiner dan 500 m2. Het ontwikkelingsplan zal deze oppervlaktematen overschrijden.

- Zijn in de ondergrond ter hoogte van het onderscheiden verwachtingsniveau archeologische sporen en vondsten aanwezig? Zo ja, welke sporen, structuren en vondsten zijn dit? - Hoe kunnen de sporen, structuren en vondsten worden geïnterpreteerd en gedateerd? - Is er daarnaast verder nog sprake van stratigrafisch te onderscheiden fenomenen? - Is een fasering tussen verschillende sporen, structuren en vondsten aan te brengen en hoe luidt deze? - Wat is de mate van conservering van de sporen, structuren en vondsten?

Indien de provincie als bevoegde overheid optreedt dan geldt het provinciale archeologiebeleid vastgesteld in de Cultuurnota 2017-2020. Dit is hier niet van toepassing.

1.5 Doel van het onderzoek

1.7 Vragen tbv waardering en vervolgstappen

Doel van de proefsleuven (IVO met proefsleuven) is het vaststellen van de aard, ouderdom, omvang, gaafheid en conservering van eventuele vindplaatsen om tot een waardestelling te komen. Het betreft een controle en eventuele bevestiging van de resultaten van het bureau- en booronderzoek.

Ten behoeve van het selectieadvies:

- Wat is de waardering (volgens de waarderingstabel KNA versie 4.1 VS06) van de eventuele vindplaatsen? - Welke vervolgstappen worden geadviseerd?

Specifiek voor Sir Winston Churchilllaan 8 heeft het proefsleuvenonderzoek als doel: - het aan de hand van het bureauonderzoek en 6

Ten behoeve van het archeologisch onderzoek zijn door de Walcherse Archeologische Dienst de volgende bronnen geraadpleegd:

1.8 Werkwijze Volgend op de opdracht van de gemeente Middelburg heeft de WAD een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd (zie hoofdstuk 4). De resultaten van het booronderzoek waren leidend in het bepalen van de locatie van de proefsleuf. Dit wordt in hoofdstuk 4 toegelicht.

Adressen (al dan niet digitaal) - ARCHIS - Geoweb gemeente Middelburg (topografie, kadastergegevens en luchtfoto’s) - Geoweb/Kaart cultuurhistorie Provincie Zeeland (historische kaarten, luchtfoto’s) - Google Earth - Luchtfotografische documentatie 1974 (Erfgoed Zeeland) - Zeeuws Archief (historische kaarten, foto’s, bouwtekeningen, kadastrale minuut) - Zeeuws Archeologisch Archief - Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)

Voor het onderzoek heeft de WAD een Programma van Eisen (MIDD_022_001 PvE) en een Plan van Aanpak (MIDD_022_001 PvA) opgesteld, waarin de probleemstelling, het doel, de vraagstelling en de beoogde methode van het onderzoek is uitgeschreven. Op 28 april 2022 heeft de WAD het veldwerk aan de hand van het PvE en het PvA uitgevoerd. Dit is het rapport van het proefsleuvenonderzoek. In hoofdstuk 2 en 3 worden kort de resultaten van het bureauonderzoek samengevat over respectievelijk de geologie en de bodem en de bekende historische gegevens.

Oude kaarten - Jacob van Deventer (1550) - Visscher-Romankaart (1650) - Topografische Kaart van de Hattinga’s (1750) - Kadastrale kaart van Walcheren (Kuijper 1852) - Kadastrale kaart van Walcheren (1875) - Bonnebladen (1926)

De bevindingen van het onderzoek zijn beschreven in hoofdstuk 4 en een overzicht van de sporen is opgenomen in bijlage 1. Er zijn enkel vondsten van subrecente datum gespot. Deze zijn om hun geringe (informatie)waarde niet verzameld. Hoofdstuk 5 is daarom heel kort.

Aardwetenschappelijke kaarten - Rijks Geologische Dienst (RGD). Geologische kaart van Nederland 1:50.000, Blad Walcheren, Haarlem: 1972, Tweede druk 1997. - RGD. Toelichtingen bij de Geologische kaart van Nederland 1:50.000, Blad Walcheren, Haarlem: 1972, Tweede druk 1997. - Geomorfologische kaart Van nationaal Georegister versie 2008 geraadpleegd in Archis 3 - Bodemkaart (1984/1994) 2014 uit Archis 3 - Bennema, Ir. J. en Dr. Ir. K. van der Meer. De Bodemkartering van Nederland, deel XII, De Bodemkartering van Walcheren. Verslagen van landbouwkundige onderzoekingen no. 58.4, Stichting voor Bodemkartering, ‘s-Gravenhage: 1952.

Vervolgens zijn de resultaten, de conclusies, de beantwoording van de onderzoeksvragen en de aanbevelingen beschreven in hoofdstuk 6.

Voornaamste literatuur: zie literatuurlijst achteraan.

7

Fig. 1 Het plangebied op de topografische kaart. Het onderzoeksgebied is rood omkaderd weergegeven; op de luchtfoto blauw. (Bron: geoweb provincie en Middelburg)

Fig. 2 Het plangebied op de topografische kaart en op een luchtfoto (blauw omkaderd). In groen het onderzoeksgebied voor het proefsleuvenonderzoek, in rood de geplande proefsleuven en in oranje de boringen.

9

2.

Geologie en bodem

De bodemopbouw van Walcheren kent minimaal vier horizonten die samenvallen met een stilstandfase in de vorming van een sedimentatie. Het gaat om de top van het Pleistoceen dekzand, soms nog afgedekt door basisveen, om de top van de mariene afzettingen van het Laagpakket van Wormer, om de top van een dik pakket veen behorend tot het Hollandveen Laagpakket en tenslotte om de top van de mariene afzettingen behorend bij het Laagpakket van Walcheren. In dit laatste pakket kunnen nog meer horizonten behorende bij korte stilstandfasen in de sedimentatie voorkomen.

onherbergzaam zal zijn geweest en de basis vormde van een drassig veenmoeras. Het is duidelijk dat in of in de top van beide bodemhorizonten nauwelijks tot geen archeologische resten verwacht kunnen worden. Zij worden bij dit onderzoek verder buiten beschouwing gelaten. Ongeveer 2000 v. Chr. was de kust gesloten en vormde zich daarachter een veenmoeras. In de volgende 1500 jaar vormde zich een dik veenpakket dat behoort tot het Hollandveenpakket. Vanaf ca. 500 v. Chr. kon dit moeras door nieuwe openingen in de duinenrij langs de kust zich geleidelijk gaan ontwateren. Vanaf die tijd kennen we vindplaatsen met archeologische resten van bewoning. Het gaat om sporen en vondsten behorende tot de ijzertijd en ook de Romeinse tijd die terug te vinden zijn in de top van het Hollandveen en in een afdekkende, zogenaamde Slufterlaag: een dunne kleilaag als sediment van lokale overstromingen die vooral in het noorden van Walcheren voorkwamen.

De top van het Pleistoceen dekzand is vanaf ca. 5500 v. Chr. op heel veel plaatsen op Walcheren diepgaand geërodeerd door kreekgeulen en overstromingen. De top van het Pleistoceen zand is hierdoor ter plaatse van de onderzoeksgebieden komen te liggen tussen 25 en 20 meter (noord) en 20 en 15 meter (zuid) onder huidig maaiveld. De afzettingen die met de kreekgeulen en de overstromingen gepaard gaan, behoren tot het Laagpakket van Wormer en komen ongeveer 2000 v. Chr. tot een eind. De top van deze sedimentatie, op ca. 1,60 m onder maaiveld, lijkt samen te vallen met een nat en zompig landschapstype dat overwegend

Vanaf de derde eeuw na Chr. wordt het Walcherse veenlandschap geteisterd door steeds hevigere overstromingen. Het is het gevolg van een samenloop van omstandigheden: aan de ene kant was het maaiveld door intensieve ontwatering in de Romeinse tijd lager komen te liggen en aan de andere kant trad in deze periode een zeespiegelstijging op. Opnieuw wordt het gebied een getijdenlandschap en wordt het lange tijd onbewoonbaar. Diepe getijdengeulen doorsnijden het landschap en spoelen het veen weg. In de geulen vindt overwegend sedimentatie van zavel en zand plaats. Tussen de kreekgeulen vindt door tijdelijke overstromingen een meer kleiige sedimentatie plaats. Dit zijn de zogenaamde kom- of poelgebieden. Het is een dynamisch proces dat perioden van rust en perioden van hevige overstromingen kende. Het Walcherse landschap is dan ook doorsneden geweest door een dicht netwerk van kreekgeulen uit verschillende fasen. De afzettingen die gepaard gaan met deze getijde-kreekgeulen en overstromingen rekenen we tot het Laagpakket van Walcheren. Omdat het zandige sediment van de kreekgeulen minder kon inklinken dan het kleiige sediment in de tussenliggende komgebieden, trad zogenaamde differentiële klink op. Dit wil zeggen dat de verlande kreekgeulen als kreekruggen in het ingeklonken komof poellandschap kwamen te liggen. (zie fig.

3) Vanaf ongeveer de zesde eeuw komt de zee langzaam tot rust en komen de eerste mensen weer terug.

Fig. 3 De vorming van een kreekrug.

Bron: Rijkstuinbouwconsulentschap, 1951.

10

Fig. 4 Bodemkaart van Bennema & Van der Meer 1952; de gele en lichtbruine tinten geven kreekafzettingen weer, de donkerbruine en donkerbruin-groene tinten kom- of poelafzettingen. Het plangebied is blauw omkaderd., het onderzoeksgebied voor het proefsleufonderzoek groen. Boringen van het booronderzoek in oranje. Bron: Bennema en Van der Meer 1952

11

Kaart Pleistoceen Bodemkaart NL Geologische kaart 1972 Bennema & vd Meer Geomorfologie

Code

Omschrijving 10 – 5 m - NAP Bebouwd, niet gekarteerd

AO.2 MoP11

Poelafzettingen behorend tot Laagpakket van Walcheren., waaronder hollandveen en afzettingen van Laagpakket van Wormer (afzettingen van Calais). Lage oude Poelgrond; met arcering: gemoerde grond

Bebouwd, niet gekarteerd

ligt een veenlaagje die zwak kleiig is in de boor. De laag reikt tot 1,55 m onder maaiveld (1,37 m -NAP) en ligt op een veenlaag die aan de top sterk amorf is. Deze laag is nog 55 cm dik en reikt tot een diepte van 2,10 m (1,92 m -NAP). Daaronder ligt de top van het Laagpakket van Wormer bestaande uit zwak siltige klei.

We kennen uit deze periode de nederzetting Villa Walichrum in de noordelijke kustzone. In de latere eeuwen neemt de bevolking toe en zoeken de mensen hun heil op de hoger gelegen kreekruggen. Hier bouwden zij hun huizen en legden zij hun akkers aan. In de tussengelegen, drassige komgebieden lieten zij hun vee weiden. In de top van de kreekafzettingen die zich direct onder de bouwvoor bevinden zijn archeologische resten vanaf de middeleeuwen te verwachten.

Boring 8 vertoont verstoring van de bodem tot een diepte van 1,10 m (0,97 m -NAP). Daaronder bevindt zich een matig siltige kleiafzetting behorende tot het Laagpakket van Walcheren. Deze klei ligt op een diepte van 1,67 m onder maaiveld ( 1,54 m -NAP) op de top van een veenpakket. Dit pakket reikt tot een diepte van 2,28 m onder maaiveld (2,15 m -NAP) en is dus ca. 61 cm dik. Van een veraarde veentop zijn nog maar enkele centimeters bewaard. In deze boring onder het veenpakket dezelfde klei behorende bij het Laagpakket van Wormer.

Op de zeer gedetailleerde bodemkaart van Walcheren uit 1952 van Bennema en Van der Meer is goed te zien waar we ter hoogte van het onderzoeksgebied welke van deze twee bodemhorizonten kunnen verwachten. (zie 4 en 5) Het plangebied ligt op de kaart tussen twee kreekruggen in een poelgebied. Hier kunnen archeologische resten uit de ijzertijd en de Romeinse tijd in de top van het onderliggend veen verwacht worden. Omdat het een drassig poelgebied betreft is de kans op archeologische resten uit de middeleeuwen en de nieuwe tijd gering.

Overige bodemkundige kaarten De nauwkeurige bodemkaart uit 1952 van Bennema en Van der Meer blijkt telkens weer voor ons de meest handige bodemkundige kaart om de fysisch geografische situatie van het onderzoeksgebied te begrijpen.

Dat de mensen in de middeleeuwen hier wel actief zijn geweest, kunnen we opmaken uit de arcering van het poelgebied hier op de kaart. Dit wijst er namelijk op dat men bij de naoorlogse kartering op zogenaamde moerneringskuilen is gestuit. Hier heeft men op grote schaal aan veenwinning ten behoeve van zoutproductie gedaan. Deze observatie hebben wij tijdens ons booronderzoek gestaafd. (Van der Veen en Meijlink 2021) Alleen blijkt dus volgens de twee boringen 1 en 8 van het vooronderzoek dat in de zuidwesthoek van het plangebied wel nog intact veen aanwezig is.

De overige bekende bodemkundige en geologische kaarten zijn van veel grotere schaal en navenant van kleiner detail. Ter volledigheid zijn de aanduidingen van deze overige kaarten ter plaatse van ons onderzoeksgebied op basis van beschikbare kaarten in bovenstaande tabel opgenomen.

Boring 1 vertoont een verstoord bodemprofiel tot een diepte van 60 cm (0,42 m -NAP). daaronder ligt (vreemd genoeg) ook een vrij rommelig pakket van donkergroengrijze matig zandige klei tot een diepte van 1,35 m onder maaiveld (1,17 m - NAP). daaronder 12

3.

O ver zicht bekende gegevens (bureauonderzoek)

3.1 Onderzoeksgeschiedenis

Walcheren is het plangebied aangeduid als een zone met middelhoge archeologische verwachting. Archeologische waarden zijn hier verder niet aangeduid.

Ten behoeve van de ontwikkeling van het plangebied heeft de WAD in 2021 een bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek door middel van grondboringen uitgevoerd. (Van Veen en Meijlink 2021)

Ter plaatse geldt dat bij bodemingrepen dieper dan 40 cm met een oppervlaktemaat groter dan 500 m² voorafgaand archeologisch onderzoek moet plaatsvinden. Het ontwikkelingsplan zal deze maten overschrijden. Daarom zijn de verkennende onderzoeken (Van Veen en Meijlink 2021) uitgevoerd.

De conclusie van dit onderzoek was dat er in het plangebied het onderliggend veenpakket (Hollandveen) vrijwel volledig is weg gegraven in de middeleeuwen ten behoeve van zoutwinning. Alleen in de zuidwesthoek van het terrein is in de boringen een intact veenpakket aangeboord. Hier zouden in de top van het veen nog archeologische resten uit de ijzertijd en/of de Romeinse tijd aanwezig kunnen zijn.

Archis 3 (landelijke archeologische databse en kaart) In de landelijke database Archis 3 zijn ter plaatse van het plangebied geen vondstmeldingen of waarnemingen opgenomen. (zie fig. 5 en Van Veen en Meijlink 2021, 10-11) In de buurt van het plangebied is wel de melding van een hoop vondsten uit de nieuwe tijd, vermoedelijk uit een secundaire afval-context, (zaakid. 4730646100) opgenomen, evenals een melding uit 1975 van een gemetseld fundament van een kasteel uit de late middeleeuwen (zaakid. 3220043100) opgenomen. Deze laatste is een opmerkelijke, aangezien de voor deze studie geraadpleegde oude kaarten geen spoor van een kasteel of iets dergelijks laten zien. Ten noorden van het plangebied op de hoek van de Generaal Eisenhowerlaan en de Sir Winston Churchilllaan is in 1967 door de amateurarcheoloog J van den Berg de waarneming van een cultuurlaag uit de Romeinse tijd gedaan (zaakid. 2808727100).

Om deze reden is hier een inventariserend veldonderzoek door het graven van een proefsleuf geadviseerd.

3.2 Bekende archeologische waarden Archeologische waarden- en verwachtingskaart en de Archeologische beleidsadvieskaart Walcheren Deze kaarten zijn opgesteld op basis van ondermeer de gedetailleerde bodemkaart van Bennema en Van der Meer en geven een aanscherping van de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW). Verder zijn in deze kaarten alle in 2016 bekende archeologische waarden uit onder andere de landelijke database Archis 3, en ook verwachtingsvolle informatie uit oude kaarten overgenomen. Op

de

Archeologische

Kaart/luchtfoto

Periode

Van Deventer Visscher-Roman Hattinga Kadasterkaart Bonnebladen Luchtfoto Luchtfoto Luchtfoto

1550 1650 1750 1832 1910 1959 1974 heden

Het woonblok noordelijk aangrenzend aan ons plangebied is in 2006 onderwerp van een

beleidsadvieskaart

Indicator Opmerkingen nee nee nee nee nee ja ja ja

akker/weiland akker/weiland akker/weiland akker/weiland akker/weiland bebouwing; groot gebouwen bebouwing gesloopt; terrein klaar voor nieuwbouw? schoolgebouw en schoolplein 13

Fig. 5 Het plangebied (blauw omlijnd) met gegevens uit ARCHIS 3. Bron: ARCHIS III

verkennend onderzoek met boringen geweest (zaakid. 2102827100). (Moerman en Wilbers 2006) Dit onderzoek vertoonde in enkele boringen ook een intact veenpakket. Deze plekken zijn toen niet door middel van proefsleuven nader onderzocht.

- fikse beschadiging van de bovenste meter van het bodemprofiel ten tijde van de bouw na WOII van de grote gebouwen - diepergaande beschadiging tot in de top van het onderliggend veenpakket tijdens de bouw van het huidige, te slopen schoolgebouw. Volgens de bouwtekeningen reiken de funderingsbalken tot ca. 1,35 m onder huidig maaiveld.

3.3 Bekende historische waarden Historische kaarten & luchtfoto’s Tijdens het bureauonderzoek is gebleken dat het plangebied volgens de beschikbare / geraadpleegde oude kaarten in ieder geval vanaf de zestiende eeuw tot in de twintigste eeuw onbebouwd was. (Van Veen en Meijlink 2021, 10 en 12)

3.5 Specifiek verwachtingsmodel voor IVO-P - in de zuidwesthoek van het plangebied, ter hoogte van boringen 1 en 8 van het vooroonderzoek is de verwachting dat het onderliggend veen intact is.

In bovenstaande tabel zijn de geraadpleegde kaarten vermeld.

- in de intacte top van het veen kunnen archeologische resten uit de ijzertijd en/of de Romeinse tijd aanwezig zijn. Deze kunnen terug te voeren zijn op bewoning of andersoortig gebruik van de locatie, bijvoorbeeld nederzettingsresten of opgevulde greppels behorend bij agrarisch gebruik van het gebied.

Na de Tweede Wereldoorlog raakt het plangebied bebouwd met grote gebouwen om uiteindelijk plaats te geven aan het huidige schoolgebouw.

3.4 Verstoringen De tijdens het verstoringen zijn:

bureauonderzoek

genoteerde

- grootschalige moernering tijdens de middeleeuwen 14

4.

Resultaten archeologisch veldonderzoek

4.1 Inleiding en methode Voor het proefsleuvenonderzoek hebben we een programma van eisen (MIDD_022_001 PvE) en een plan van aanpak (MIDD_022_001 PvA) opgesteld. Hierin is het verwachtingsmodel uitgeschreven, evenals het doel, de vraagstelling, de strategie en de methode van het onderzoek. Het veldteam bestond uit B. Silkens, B. Meijlink (beiden senior KNA archeologen van de WAD met de respectievelijke actorregistratienummers 97535235 en 41342211), en J. Vogel (veldassistent). Kraanmachinist was J. Bartels (fa. Harten). Het veldwerk is op 28 april 2022 uitgevoerd volgens KNA 4.1, volgens het genoemde PvE en PvA en onder certificaat K107015/01 van de WAD. De strategie was erop gericht om door middel van een gerichte proefsleuf voldoende informatie te verkrijgen ten behoeve van de bevestiging dan wel weerlegging van de verwachting, zoals opgesteld tijdens het bureauonderzoek en het inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen. Op basis van het verwachtingsmodel hadden we een proefsleuf (1) gepland bij de boringen 1 en 8 ter hoogte van een intact veenpakket. (zie fig. 2) Daarnaast hadden we optioneel ook de aanleg van een korte tweede proefsleuf (2) gepland, mocht er inderdaad sprake zijn van een grotere zone met intact Hollandveen. In de tweede proefsleuf zouden we dan verder op zoek kunnen gaan naar archeologie.

Fig. 6 Profielopname in noordwesthoek van de proefsleuf

open lag en een kind erin kon vallen, wilden wij niet nemen. In lijn met het PvE en PvA hebben we een eerste vlak aangelegd in de top van het Hollandveen. Vervolgens hebben we, toen duidelijk was dat in de top geen archeologie aanwezig was, nog wat verdiept en zo dus een controlevlak aangelegd.

Proefsleuf 1 was gepland met een lengte van 20 meter en een breedte van 4 meter. Uiteindelijk is de tweede optionele sleuf niet aangelegd en is van proefsleuf 1 over de lengte uiteindelijk maar één helft aangelegd. De sleuf werd daarmee 2 meter breed en 20 meter lang.

De contouren van de sleuf en de optredende grondsporen of lagen zijn ingemeten met GPS. Het vlak en beide lengteprofielen zijn gefotografeerd.

Deze afwijking van het PvE en het PvA is in goed overleg met de deskundig adviseur van het bevoegd gezag en de opdrachtgever gebeurd. De reden van de afwijking was, dat we in de halve sleuf al een goed beeld kregen van de situatie. De top van het veenpakket was schoon van archeologie en in de oostelijke helft van de sleuf was het veen verdwenen. Hier bevond zich de vulling van een veenwinningskuil (een zogenaamde moerneringskuil). Daar is dus ook geen archeologie meer te verwachten.

Aan de westzijde van de sleuf hebben we een kuil gegraven tot in de klei van het Laagpakket van Wormer direct onder het Hollandveenpakket. (zie fig. 6) Tijdens de middag hadden we bezoek van mevrouw Renata van der Weijden en de heer Joseph Resovsky, respectievelijk professor en assistent professor Earth and Environmental Science aan de University College Roosevelt. Ten behoeve van hun onderwijsprogramma Geology hebben we hen geholpen om bodemmonsters te nemen uit het profiel hier ten behoeve van laboratoriumonderzoek door studenten.

Een achterliggende reden was, dat de sleuf aan het eind van de middag persé dicht gegooid moest zijn. De sleuf lag immers op een schoolplein waar kinderen nog veel zijn aan het spelen. Het risico dat de sleuf nog 15

Fig. 7 Oostelijk deel van noordprofiel

Fig. 8 Oostelijk deel van zuidprofiel

4.2 Stratigrafie

pakket bestaat uit rietveen.

De gedocumenteerde profielen vertoonden de volgende stratigrafie (zie ook figuur 6, 7 en 8):

Een groenig grijze matig siltige klei van het Laagpakker van Walcheren dekt het Hollandveen af. De bovenkant van dit kleipakket varieert in de verschillende profiel(del)en. Dit komt, doordat de top hier is vergraven bij de aanleg van een vermoedelijke voormalige drenkpoel. (zie fig 7 en 8) Daar waar de klei niet afgedekt is door de mogelijke poel is deze geoxideerd en dus bruingrijs.

Onderaan het profiel in eerder genoemde kuil aan de westzijde van de sleuf bevindt zich de top van het Laagpakket van Wormer op ca. 2,20 m onder maaiveld (ca. 2,45 m - NAP). Het gaat om de kenmerkende blauwgrijze sterk siltige klei met ook rietwortelresten. Tussen 2,20 m en ca. 1,50 m onder maaiveld bevindt zich een dik pakket van Hollandveen met een keiharde veraarde top op 1,75 m - NAP. Onder de veraarde top was sprake van bosveen. De onderste helft van het

De onderkant van de vermoedelijke drenkpoel bestaat uit een ca. 25 cm dikke, donkerbruine, sterk humeuze laag. Het gaat om matig zandige klei. Daarboven 16

Chronologisch kijken we naar het volgende verhaal:

bevindt zich een opvullaag van donkerbruine, humeuze zandige klei met grijze kleibrokken. Dit zou ook een door vee vertrapte laag kunnen zijn. Deze laag wordt op zijn beurt weer afgedekt door lagen grijs en bruin zand. Hiermee is de vermoedelijke drenkkuil opgevuld. De gelamineerdheid van deze zandige opvulling zou mogelijk ook kunnen wijzen op een natuurlijke sedimentatie. In dat geval zouden we kunnen denken aan een opvulling ten tijde van de inundatie in 1944. Het plangebied ligt relatief laag. Het schoolplein ligt namelijk op 0,35 m - NAP en bovendien ook nog eens op een ca. 40 cm dik pakket recent ophoogzand. Dit pakket is over de opgevulde drenkpoel aangebracht als fundering voor de bestrating van het schoolplein.

- tussen ca. 2000 v. Chr. en ca. 500 v. Chr heeft zich het Hollandveenpakket gevormd. - In de middeleeuwen heeft men een groot deel van dit veenpakket weg gegraven ten behoeve van zoutwinning. - In de nieuwe tijd heeft men vermoedelijk ter plaatse een drenkpoel gegraven. De drenkpoel is mogelijk in de twintigste eeuw gedempt. De gelamineerde zandige vulling zou op de inundatie van 1944 kunnen wijzen. - In de negentiende of twintigste eeuw heeft men in de vulling van de moerneringskuil een kuil gegraven om afval en puin te dumpen.

Aan de oostzijde van de proefsleuf is een moerneringskuil aangesneden. In het zuidprofiel is met enige moeite een scheiding te zien tussen de vulling van de moerneringskuil en de ongestoorde klei van het Laagpakket van Walcheren. Ook de vulling van de kuil bestaat uit matig siltige klei.Het profiel doet vermoeden dat de moerneringskuil in twee fasen is opgevuld. (zie fig. 8) In eerste instantie lijkt de kuil tot net boven de bovenkant van het veenpakket opgevuld te zijn geweest, waarna de kuil een tijd open heeft gelegen. In de top van deze vulling bevindt zich een soort vegetatieband, die dan door een tweede opvullling later is afgedekt.