25-007 Bijlage 4. Het bijbehorende achtergrondrapport van CE Delft

Voor 2050 is geen emissiereductie toegekend aan deze maatregel, omdat de emissiereductie van deze maatregel volledig overlapt met de emissiereductie van de transitievisie warmte. Alle emissiereductie is aan de transitievisie warmte toegekend. NB: bovenstaande informatie is gebaseerd op gegevens tot het voorjaar van 2021. Inmiddels is het aantal deelnemende huishoudens en succesvolle uitvoeringen van onder andere glasvervanging en pv-panelen) toegenomen, mogelijk vanwege de gestegen energieprijzen. Waarschijnlijk is zestien huishoudens per coach per jaar dus een (lichte) onderschatting. Tabel 28 – Mogelijk CO2-effect monumentencoach Omschrijving Status

Waarde Toekomstig

CO2-reductie 2030 (ten opzichte van 2019)

0,005 kton CO2

CO2-reductie 2050 (ten opzichte van 2019)

0 kton CO2

Hanteren strengere BENG-eis nieuwbouw recreatiesector In Paragraaf 2.3.2 beschreven we dat in de gemeente Middelburg een vakantie/recreatiepark in ontwikkeling is: Waterpark Veerse Meer. De ontwikkelaar is Driestar. Nieuwbouw moet aan BENG- (Bijna Energie Neutrale Gebouwen) eisen voldoen. Echter zijn de BENG-eisen voor recreatie-/vakantiewoningen minder streng dan voor woningen. In deze paragraaf berekenen we wat de CO2-effecten zouden zijn als de gemeente ervoor kiest de BENG-normen aan te scherpen en voor recreatiewoningen dezelfde norm te hanteren als voor woningen.

28

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

De BENG-eisen voor woningen zijn strenger dan voor recreatiewoningen (NBD, 2021). Het maximaal toegestane energieverbruik volgens de BENG-eis voor woningen is 32% lager dan het maximaal toegestane energieverbruik volgens de BENG-eis voor recreatie. We nemen daarom aan dat het toepassen van de strengere BENG-eis leidt tot 32% energiebesparing bij het recreatiepark. Tabel 29 geeft de emissiereductie van het hanteren van een strengere BENG-eis nieuwbouw recreatiesector weer. Voor 2050 is geen emissiereductie toegekend aan deze maatregel, omdat de emissiereductie van deze maatregel volledig overlapt met de emissiereductie van de transitievisie warmte. Alle emissiereductie is aan de transitievisie warmte toegekend. Tabel 29 – Mogelijk CO2-effect hanteren strengere BENG-eis recreatiesector Omschrijving

Waarde

Status

Toekomstig

CO2-reductie 2030 (ten opzichte van 2019)

0,24 kton CO2

CO2-reductie 2050 (ten opzichte van 2019)

0 kton CO2

Opschaling bestaande maatregelen voor huishoudens We zien dat vrijwel alle doorgerekende maatregelen, zowel de bestaande maatregelen als de aanvullende maatregelen kleinschalig zijn en daardoor ook een beperkt effect op emissiereductie hebben. Daarom hebben we berekend wat het effect zou zijn als een aantal van de bestaande beleidsmaatregelen genoemd in Paragraaf 2.4.1 wordt opgeschaald. We hebben ingeschat in hoeverre de maatregelen kunnen worden opgeschaald door het aantal huishoudens dat bereikt wordt met de maatregelen te vergroten. We hebben het effect bepaald voor het opschalen van de volgende maatregelen: — RRE; — Energy fixers; — Collectieve inkoop; — Nationaal Isolatie Programma (NIP); — TVW: warmtenet uitvoeren voor 900 extra woningen 7; — Versnelde verduurzaming gemeentelijk vastgoed. Per maatregel hebben we een inschatting gedaan van het aantal huishoudens dat tot de doelgroep behoort. We hebben aangenomen dat elk huishouden aan maximaal één maatregel deelneemt en dat bij woningen met label B of beter geen additionele besparing behaald kan worden. Voor het effect van de opschaling hebben we aangenomen dat de besparing per huishouden bij opschaling gelijk is aan de besparing per huishouden bij de bestaande maatregelen. Het effect van het opschalen van de bestaande maatregelen staat in Tabel 30.

Voor de versnelde verduurzaming van gemeentelijk vastgoed hebben we aangenomen dat de verduurzaming van gemeentelijk vastgoed tot 2050 volledig plaatsvindt voor 2030. ________________________________ 7

Er is niet voldoende warmte beschikbaar vanuit de bron die nu voorzien is in de TVW (Gemeente Middelburg, 2022). Mogelijk zijn er wel andere restwarmtebronnen die deze extra warmte kunnen leveren. Voor mogelijke opschaling is het van belang dat voldoende warmte beschikbaar is om 900 extra woningen aan te sluiten op het warmtenet.

29

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

Tabel 30 - Potentie voor broeikasgas-reductie van opschaling bestaande maatregelen Maatregel

Huidig bereik

RRE voortzetten als gemeentelijke regeling Energy fixers Collectieve inkoop NIP (€ 1.000,- subsidie per woning) TVW: warmtenet uitvoeren voor 900 extra woningen Versnelde verduurzaming gemeentelijk vastgoed8

1.757

4.000 Aantal huishoudens

Aanvullende broeikasgas-reductie in 2030, excl. effect huidige maatregel [kton CO2/jaar] 0,3

1.004 435 555

500 Aantal bezoeken 4.000 Aantal huishoudens 1.100 Aantal huishoudens

0,1 1,2 0,5

900

900 Aantal woningen

1,5

9.000

Extra bereik Eenheid

81.500 m2 bruto vloeroppervlak

0,7

2.6.2 Mobiliteit Zero-emissie stadsdistributie De gemeente Middelburg heeft aangegeven dat er nog geen plan is voor een ZE-emissiezone. Wel is dit beleidsvoornemen in het coalitieakkoord opgenomen. De gebiedsafbakening is nog relatief grof aangeduid en betreft het gebied in het stadscentrum tussen de grachten/singels en het kanaal. Dit zou ongeveer neerkomen op het gebied in Figuur 4. Figuur 4 - Gebied waarin naar schatting in 2030 een zero-emissiezone voor stadslogistiek zal gelden

Bron achtergrondkaart: Here maps.

________________________________ 8

Mogelijk vormt netcongestie een belemmering voor de verduurzaming van een deel van het gemeentelijk vastgoed.

30

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

Omdat het gebied in grote lijnen overeenkomt met de binnenstad van Middelburg, hebben we de aanname gedaan dat het effect van de ZE-zone overeenkomt met het effect van een ZE-zone van de hele binnenstad van Middelburg. Tabel 31 geeft een schatting van de CO2effecten van een zero-emissiezone voor stadslogistiek in 2030 en 2050. Tabel 31 – Mogelijk CO2-effect zero-emissiezone stadsdistributie Omschrijving

Waarde

Status

Toekomstig

CO2-reductie 2030 (ten opzichte van 2019)

1,94 kton CO2-eq.

Zero-emissiezone stadsdistributie: CO2-reductie 2050 (ten opzichte van 2019)

0,06 kton CO2-eq.

Het grote verschil in emissiereductie in 2030 en 2050 kan worden verklaard doordat de maatregel de grootste invloed zal hebben op bestelauto’s. Echter zijn de totale emissies van bestelauto’s in Middelburg in 2050 vrijwel nul, waardoor de zero-emissiezone slecht een klein additioneel effect heeft op emissiereductie in 2050.

Zero-emissie doelgroepenvervoer/regiotaxi In de gemeente Middelburg worden drie verschillende typen voertuigen ingezet voor doelgroepenvervoer/regiotaxi, zie Tabel 32. Hier rekenen we uit wat het effect zou zijn op de emissies als het doelgroepenvervoer/de regiotaxi zero-emissie zou worden. Naast de voertuigen beschreven in Tabel 32, worden er ook twaalf elektrische taxi’s ingezet voor doelgroepenvervoer in de gemeente. Deze zijn dus al zero-emissie en zorgen dus niet voor extra emissiereductie. Deze laten we hier daarom buiten beschouwing. We hebben aangenomen dat het totaal aantal kilometer per jaar per voertuigcategorie gelijk zal blijven over de jaren. Tabel 32 – Niet-elektrische voertuigen die in Middelburg worden ingezet voor doelgroepenvervoer/regiotaxi Voertuig

Aantal voertuigen

Brandstof

Totaal aantal km per jaar in Middelburg (2022)

Rolstoelbus

11

Hernieuwbare diesel (HVO100)

257.062

VW Caddy

11

CNG Aardgas

185.306

Bron: mail Gemeentelijke Vervoerscentrale Zeeland 2 juni 2023.

Tabel 33 geeft het effect van de maatregel op de emissiereductie in 2030 en 2050 weer. In 2050 zal de emissiereductie groter zijn dan in 2030. Dit komt doordat de CO2-emissiefactor van het landelijke elektriciteitsnet dan gedaald zullen zijn naar nul. Het valt op dat elektrificatie van de personenbusjes die op HVO100 rijden in 2030 met onze berekeningsmethode voor stijgende emissies zal zorgen. Dit komt doordat elektriciteit in 2030 nog niet volledig verduurzaamd is en HVO100 geen CO2-emissies kent (enkel een kleine hoeveelheid van de overige broeikasgassen methaan en lachgas). In 2050 is elektriciteit wel volledig duurzaam en zorgt de overstap van personenbusjes op HVO100 naar elektrische personenbusjes wel voor een (bescheiden) emissiereductie.

31

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

Tabel 33 – Mogelijk CO2-effect zero-emissie doelgroepenvervoer/regiotaxi Omschrijving

Waarde

Status

Toekomstig

CO2-reductie 2030 (ten opzichte van 2019)

0,02 kton CO2-eq.

CO2-reductie 2050 (ten opzichte van 2019)

0,03 kton CO2-eq.

2.6.3 Hernieuwbare opwek Solar carports: parkeerterreinen overkappen met zonnepanelen Een andere mogelijke toekomstige maatregel voor de gemeente Middelburg is het overkappen van parkeerterreinen met zonnepanelen. Dit worden ook wel solar carports genoemd. In deze paragraaf berekenen we hoeveel elektriciteit kan worden opgewekt als een parkeerterrein van 0,5 ha wordt overkapt met zonnepanelen. In onze berekening baseren we ons op de kentallen en berekeningsmethode uit een eerdere studie van CE Delft (Merosch & CE Delft, 2021) naar solar carports. De opwek van elektriciteit door solar carports hangt af van een aantal factoren, waaronder de hoeveelheid instraling van de zon, de oriëntatie van de zonnepanelen ten opzichte van het zuiden en de bedekkingsgraad. De bedekkingsgraad geeft aan hoeveel oppervlakte van het parkeerterrein kan worden overkapt met zonnepanelen. (Merosch & CE Delft, 2021) hanteren een bandbreedte van 60% tot 71,25%. Bij een parkeerterrein van 0,5 ha komt dit dus neer op 3.000-3.563 m2 dat overkapt kan worden met zonnepanelen. Het vermogen bedraag 190 Wp per m2 en het aantal vollasturen 879 per jaar (Merosch & CE Delft, 2021). Tabel 34 geeft het vermogen en de verwachte elektriciteitsproductie van het overkappen van 0,5 ha parkeerterrein met zonnepanelen weer.

Tabel 34 – Vermogen en elektriciteitsproductie van 0,5 ha parkeerterrein overkappen met zonnepanelen (solar carport) Project Solar carport

32

Vermogen (MWp)

Verwachte jaarlijkse elektriciteitsproductie (MWh)

0,57 – 0,68

501 – 595

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

3 Ontwikkeling CO2-uitstoot Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de kernfiguren en -tabellen van de doorrekening. Het hoofdrapport toont immers alleen de belangrijkste grafieken.

3.1

Gehele gemeente In Figuur 5 staat de emissieontwikkeling van 1990 tot 2020 en de prognose richting 2030 en 2050 voor de gemeente Middelburg. In Tabel 35 staan de onderliggende getallen bij de figuur. Figuur 5 – Ontwikkeling broeikasgasemissies in Middelburg

Tabel 35 – Ontwikkeling broeikasgasemissies in Middelburg in ton CO2-eq. Sector

1990

2019

2020

2030

2050

Industrie

138.100

82.900

80.500

54.400

47.500

Gebouwde omgeving

143.500

125.000

110.600

78.300

0

Mobiliteit

60.300

61.800

52.400

45.800

15.200

Landbouw Totaal

33

1.900

6.700

5.100

4.500

4.200

343.800

276.400

248.600

183.000

66.900

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

3.2

Sector industrie In deze paragraaf laten we zien hoe de prognose uit Figuur 5 is opgebouwd voor de sector industrie. Tabel 36 laat zien hoe de totale prognose is opgebouwd uit de uitstoot in 2019, het basispad en gemeentelijk beleid. Tabel 36 – Ontwikkeling uitstoot industrie in ton CO2-eq. Effect

2019

2030

Uitstoot 2019

82.900

-

2050 -

Effect basispad

0

-28.500

-35.400

Effect gemeentebeleid (huidig)

-

-

-

Effect gemeentebeleid (toekomstig)

-

-

-

Totale emissies

-

54.400

47.500

Basispad Figuur 6 geeft het basispad van de sector industrie weer. In Figuur 6 hebben we onderscheid gemaakt in emissiereductie door elektriciteitsverbruik (dit is het netto-effect van toename in elektriciteitsverbruik door elektrificatie en een dalende emissiefactor), emissiereductie door gas- en warmtegebruik en reductie van specifieke emissies van overige broeikasgassen. Figuur 6 – Basispad voor de sector industrie in Middelburg

Gemeentelijk beleid Voor de sector industrie heeft de gemeente Middelburg geen beleid dat concreet genoeg was om de emissiereductie te berekenen.

34

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

3.3

Sector gebouwde omgeving In deze paragraaf laten we zien hoe de prognose uit Figuur 5 is opgebouwd voor de sector gebouwde omgeving. Tabel 37 laat zien hoe de totale prognose is opgebouwd uit de uitstoot in 2019, het basispad (met landelijke en autonome ontwikkelingen) en gemeentelijk beleid. Tabel 37 – Ontwikkeling uitstoot gebouwde omgeving in ton CO2-eq. Effect

2019

2030

125.000

-

-

Effect basispad

-

-39.400

-51.900

Effect gemeentebeleid (huidig)

-

-2.700

-73.100

Effect gemeentebeleid (toekomstig)

-

-4.600

-

Totale emissies

-

78.300

0

Uitstoot 2019

2050

Basispad De basispadprognose van emissies in de gebouwde omgeving staat in Figuur 7 en Figuur 8. In de figuren maken we onderscheid in reductie in emissies als gevolg van verschillende typen energiegebruik. Figuur 7 – Effect van het basispad op de emissies in de sector gebouwde omgeving (huishoudens) in Middelburg

35

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

Figuur 8 - Effect van het basispad op de emissies in de sector gebouwde omgeving (diensten) in Middelburg

Gemeentelijk beleid Figuur 9, Figuur 10 en Tabel 38 geven de effecten van de huidige gemeentelijke beleidsmaatregelen weer. In Paragraaf 2.4.1 is toegelicht hoe de emissiereductie van deze maatregelen is berekend. Figuur 9 – Effect gemeentebeleid op de emissies in de gebouwde omgeving (huishoudens) in Middelburg

36

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

Figuur 10 - Effect gemeentebeleid op de emissies in de gebouwde omgeving (huishoudens) in Middelburg

Tabel 38 – Effect gemeentebeleid (huidig) op de emissies in de gebouwde omgeving in 2030 en 2050 in ton CO2-eq. Effect

Emissiereductie 2030 ten opzichte van 2019

Emissiereductie 2050 ten opzichte van 2019

RRE

136

0

Energy Fixers - gerealiseerd

87

0

Energy Fixers - gepland

154

0

Collectieve inkoop

133

0

NIP 2022

60

0

NIP 2023-2024

183

0

TVW 2030 TVW 2050 - huishoudens

1.523

0

0

45.900

TVW 2050 - diensten

27.100

Prestatieafspraken woningcorporaties

124

0

Openbare verlichting led

12

0

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

242

0

2.700

73.100

Totale emissiereductie gemeentelijk beleid

Tabel 39 geeft de effecten van potentiële toekomstige gemeentelijke beleidsmaatregelen. Tabel 39 - Effect gemeentebeleid (toekomstig) op de emissies in de gebouwde omgeving in 2030 en 2050 in ton CO2-eq.

Effect

Emissiereductie 2030 ten opzichte van 2019

Emissiereductie 2050 ten opzichte van 2019

Besparing monumentencoach

5

0

Opschaling meerdere projecten

2.150

0

900 extra woningen op warmtenet

1.520

0

Strengere BENG eis recreatie

240

0

Versnelde verduurzaming gemeentelijk vastgoed

710

0

4.600

0

Totale emissiereductie gemeentelijk beleid

37

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

3.4

Sector mobiliteit In deze paragraaf laten we zien hoe de prognose uit Figuur 5 is opgebouwd voor de sector mobiliteit. Tabel 40 laat zien hoe de totale prognose is opgebouwd uit de uitstoot in 2019, het basispad (met landelijke en autonome ontwikkelingen) en gemeentelijk beleid. Tabel 40 – Ontwikkeling uitstoot mobiliteit in ton CO2-eq. Effect

2019

2030

Uitstoot 2019

61.800

-

2050 -

Effect basispad

-

-13.700

-46.500

Effect gemeentebeleid (huidig)

-

-400

-

Effect gemeentebeleid (toekomstig)

-

-2.000

-

Totale emissies

-

45.800

15.200

Basispad Figuur 11 geeft het basispad van de sector mobiliteit weer. De figuur toont de ontwikkelingen tussen 2019, 2030, afgezien van beleidsontwikkelingen. Figuur 11 - Effect van het basispad op de emissies in de sector mobiliteit in Middelburg

Gemeentelijk beleid De effecten van de huidige gemeentelijke beleidsmaatregelen in de mobiliteitssector staan in Figuur 12 en Tabel 41. In Paragraaf 2.4.2 is toegelicht hoe de emissiereductie van deze maatregelen is berekend.

38

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

Figuur 12 – Effect huidig gemeentebeleid op de emissies in de sector mobiliteit in Middelburg

Tabel 41 – Effect huidig gemeentebeleid op de emissies in de sector mobiliteit in 2030 en 2050 in ton CO2-eq. Effect

Emissiereductie 2030 ten opzichte van 2019

Emissiereductie 2050 ten opzichte van 2019

Fietsen stimuleren

308

35

Elektrische deelauto’s

63

0

Verduurzamen gemeentelijk wagenpark

6

0

377

35

Totaal

Tabel 42 - Effect toekomstig gemeentebeleid op de emissies in de sector mobiliteit in 2030 en 2050 in ton CO2-eq. Effect

ZE doelgroepenvervoer/regiotaxi

3.5

Emissiereductie 2030 ten opzichte van 2019

Emissiereductie 2050 ten opzichte van 2019

18

0

ZE-stadslogistiek

1.941

0

Totaal

1.960

0

Sector landbouw In deze paragraaf laten we zien hoe de prognose uit Figuur 5 is opgebouwd voor de sector landbouw. Tabel 43 laat zien hoe de totale prognose is opgebouwd uit de uitstoot in 2019, het basispad (met landelijke en autonome ontwikkelingen) en gemeentelijk beleid. Omdat we voor de landbouwsector geen gemeentelijke maatregelen hebben doorgerekend zijn het basispad en de totale prognose gelijk.

39

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

Tabel 43 – Ontwikkeling uitstoot landbouw in ton CO2-eq. Uitstoot 2019

2019

Uitstoot 2019

2030

2050

6.700

-

-

Effect basispad

-

-2.100

-2.500

Effect gemeentebeleid (huidig)

-

-

-

Effect gemeentebeleid (toekomstig)

-

-

-

Totale emissies

-

4.500

4.200

Basispad De prognose van emissies in de landbouwsector staan in Figuur 13. In Figuur 13 hebben we onderscheid gemaakt in emissiereductie door elektriciteitsverbruik (met name als gevolg van een dalende emissiefactor), reductie van emissies door gas- en warmteverbruik en reductie van specifieke emissies van overige broeikasgassen. Figuur 13 – Effect van het basispad op de emissies in de sector landbouw in Middelburg

Gemeentelijk beleid Voor de sector landbouw heeft de gemeente Middelburg geen beleid dat concreet genoeg was om de emissiereductie te berekenen.

40

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

Referenties CBS.2022a.Statline: Rendementen, CO2-emissie elektriciteitsproductie, 2020, 31 januari 2022https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2022/05/rendementen-co2-emissieelektriciteitsproductie-2020. 18 juli 2022 CBS.2022b.Voorraad woningen; gemiddeld oppervlak; woningtype, bouwjaarklasse, regio, CBS Statline https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/82550NED/table?fromstatweb. 20 juni 2022 CBS.lopend-a.Bevolkingsteller: Hoeveel mensen wonen nu in Nederland?, Centraal Bureau voor de Statistiek https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboardbevolking/bevolkingsteller#:~:text=De%20bevolking%20van%20Nederland%20blijft,mi gratie%20en%20een%20stijgende%20levensduur. 18 oktober 2022 CBS.lopend-b.Statline: Gemiddeld elektriciteitsverbruik alle woningen - 2021 - Gemeenten, https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/82550NED/table?fromstatweb. CE Delft, 2022.Verkenning klimaatbeleid gemeente Molenlanden, Delft: CE Delft CE Delft.lopend.CEREM (CE – Regionale Effectenberekening Mobiliteit), CE Delft https://ce.nl/method/cerem/. CROW.2017.Bekendheid en gebruik, https://www.crow.nl/dashboardautodelen/jaargangen/2017/aanbod/bekendheid-en-gebruikresultaat#:~:text=Per%20roundtrip%20deelauto%20zijn%20er,gemiddeld%208%20gebr uikers%20per%20deelauto.

ECW.2022.Uniforme Maatlat 5.02, Expertise Centrum Warmte (ECW) 30 mei 2022https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.expe rtisecentrumwarmte.nl%2Fdocumenten%2Funiforme%2Bmaatlat%2Bdocumenten%2Fh andlerdownloadfiles.ashx%3Fidnv%3D1960157&wdOrigin=BROWSELINK. juni 2022 Gemeente Middelburg, Actieprogramma strategisch project Klimaat, Energie en Circulariteit (KEC), Middelburg: Gemeente Middelburg Gemeente Middelburg, 2016.Gemeentelijk Verkeer- en Vervoerplan Middelburg 2030: Gemeente Middelburg, 2021.Richting een aardgasvrij Middelburg: De Transitievisie Warmte, Middelburg: Gemeente Middelburg Gemeente Middelburg.2022.Warmtenet Dauwendaele, https://www.middelburg.nl/warmtenet. Gemeente Middelburg, Woongoed Middelburg & HVM, 2022.Prestatieafspraken Middelburg 2022 tot en met 2025, Middelburg: Gemeente Middelburg, Woongoed Middelburg, Huurders Vereniging Middelburg (HVM) IPCC, 2014.Climate Change 2014 : Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Team, R.K. Pachauri and L.A. Meyer (eds.)], Geneva, : Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) Maak Onze Regio Duurzamer.lopend.Gestarte projecten Zonne Collectief Zeeland, https://www.maakonzeregioduurzamer.nl/gestarte-projecten-zc-zeeland/.

8 juni 2023 Merosch & CE Delft, 2021.De zonnige kant van parkeren, Bodegraven: Merosch Milieu Centraal.2021.Sluipverbruik kwh per jaar, https://bespaarbazaar.nl/kenniscentrum/energie-besparen/sluipverbruik-opsporenvoorkomen. Milieu Centraal.2022.Dubbelglas, HR glas, triple glas en vacuümglas, https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/isoleren-en-besparen/dubbelglas-hr-glas-triple-glas/.

41

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

Milieu Centraal.2023a.Bespaartips verwarming, https://www.milieucentraal.nl/energiebesparen/duurzaam-verwarmen-en-koelen/bespaartips-verwarming/#radiatorfolietegen-warmteverlies. Milieu Centraal.2023b.Besparen onder de douchte, https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/duurzaam-warm-water/besparenonder-de-douche/#waterbesparende-douchekop. Milieu Centraal.2023c.Naden en kieren dicht, https://www.milieucentraal.nl/energiebesparen/isoleren-en-besparen/naden-en-kieren-dicht/. Milieu Centraal.lopend-a.Energieverbruiksmanagers, https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/inzicht-in-jeenergierekening/energieverbruiksmanagers/. 8 juni 2023 Milieu Centraal.lopend-b.Kosten en opbrengst zonnepanelen, https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/zonnepanelen/kosten-enopbrengst-zonnepanelen/. Ministerie van BZK, 2022a.Bouwbesluit 2012, Versie 16 september 2022, Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en koninkrijksrelaties (Min BZK) Ministerie van BZK, 2022b.Nationaal isolatieprogramma, Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ministerie van EZK.2023.Tips met grote impact, https://zetookdeknopom.nl/thuis. NBD.2021.Sinds januari 2021: van EPC naar BENG, https://www.nbdonline.nl/nieuws/189069-sinds-januari-2021-van-epc-naar-beng.

Juli 2023 PBL, 2022a.Herziening weerscorrectie voor ruimteverwarming, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) PBL, 2022b.Klimaat- en Energieverkenning (KEV) 2022, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) PBL, 2022c, Referentieverbruik warmtebehoefte woningen,VIVET, Utrecht VIVET PBL & CBS, 2022.Regionale bevolkings- en huishoudensprognose, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) Regionaal energieloket.2023.Welke soorten isolerend glas zijn er?, https://kennisbank.regionaalenergieloket.nl/isolatieglas/soorten-isolerend-glas/. Juli 2023 Rijksoverheid, 2019.Klimaatakkoord, Den Haag: Rijksoverheid Rijksoverheid, 2021.Ontwerp memorie van toelichting: Wet van [datum] tot wijziging van de Omgevingswet en de Gaswet in verband met gemeentelijke instrumenten voor de warmtetransitie in de gebouwde omgeving (Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie), Den Haag: Rijksoverheid Rijksoverheid.lopend-a.Emissieregistratie: Dataportaal, https://www.emissieregistratie.nl/data. 2022 Rijksoverheid.lopend-b.Rapportage CO2-uitstoot, https://klimaatmonitor.databank.nl/content/co2-uitstoot. 25 oktober 2022 Rijksoverheid.lopend-c.Regionale klimaatmonitor, Rijkswaterstaat https://klimaatmonitor.databank.nl/.

Royal HaskoningDHV, 2022.Verduurzamingsstrategie Middelburg: Notitie gemeentelijk vastgoed gemeente Middelburg, Amersfoort: Royal Haskoning DHV RVO.2023.Wat is de energiebesparingsplicht? (vanaf 2023), Rijksdienst voor Ondernemend Nederland https://www.rvo.nl/onderwerpen/energiebesparingsplicht2023/energiebesparingsplicht. 17 mei 2023 RVO.lopend.Energielabel C kantoren, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland https://www.rvo.nl/onderwerpen/wetten-en-regels-gebouwen/energielabel-ckantoren. Sipma, J. M., 2022.Het werkelijk energiegebruik van kantoren in het jaar 2019, opgedeeld naar EPA labelklassen, als input voor de ontwikkeling van een EnergieKompas door Innax, TVVL en DGBC, Petten: TNO

42

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023

Spirotech.2022.De voordelen van waterzijdig inregelen en lucht-/vuilafscheiding, https://www.spirotech.nl/oplossingen/waterzijdiginregelen/#:~:text=Waterzijdig%20inregelen%20levert%20tussen%20de,tot%204%20ja ar%20wordt%20terugverdiend. TNO, 2021.Verwachte effecten van de energiebesparingsplicht uit de Wet Milieubeheer, Amsterdam: TNO, Energietransitie VIVET, 2022.Begrippenkader RES: Wind-op-land en zon-op-land: Verbetering Informatievoorziening Energietransitie (VIVET) Woongoed Middelburg, 2022.Rapportage verduurzaming woningvoorraad, Middelburg: Woongoed Middelburg

43

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid – Augustus 2023