24-009 Bijlage 6. Omgevingseffectrapportage bij Omgevingsvisie



Duurzame gebouwde omgeving: o Korte termijn (voor 2025)  Realiseren van energieneutraal en duurzaam bouwen bij nieuwbouw.  Realiseren van energiebesparende en duurzame maatregelen bij de bestaande bouw. o Lange termijn (voor 2050)  Energieneutraal Middelburg.



Duurzame mobiliteit: o Korte termijn (voor 2025)  Middelburg werkt aan een betere leefomgeving en wil de transitie naar een schone en slimme mobiliteit versnellen (Gemeentelijk Verkeer- en Vervoerplan -GVVP Middelburg 2030).

Blad 53 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg



o

Voorkom: Verkort of verminder auto’s en verplaatsingen (o.a., gedeeld vervoer, autonoom vervoer).  Verander: Meer digitaal, te voet, per fiets en/of met het openbaar vervoer  Verschoon: Verplaatsingen die toch worden gemaakt op schone wijze maken (bijv. elektrisch, groen gas, ...). Lange termijn (voor 2050)  De mobiliteit is CO2 – neutraal.

Regionale Structuur Warmte Zeeland (RSW) De transitie naar een duurzame vorm van warmtevoorziening vraagt om inzet op diverse niveaus. In de RSW wordt deze bovenlokale afstemming vorm gegeven. Bovenlokale warmtebronnen zijn warmtebronnen die voor meerdere gemeenten relevant kunnen zijn. Om te voorkomen dat de inzet van de warmtebron suboptimaal is in de RSW procesafspraken en een afwegingskader opgenomen. Ook draagt de RSW bij aan kennisontwikkeling en -deling over warmtevraag, warmteaanbod en warmtekansen. Daarnaast zijn er in de RSW adviezen opgenomen voor de transitie in warmte bronnen te begeleiden:  Reduceren van de warmtevraag door isolatie  Zet in op regionale monitoring door het vaststellen van parameters op het vlak van doelstellingen; warmtebronnen en elektrificatie van de warmte vraag.  Kijk naar de optie voor warmtenetten.  Monitor de elektrificatie van de warmtevraag om mogelijke knelpunten op het elektriciteitsnet tijdig te signaleren’  Stel een regionale strategie duurzaam gas op. Transitievisie Warmte Middelburg In de Transitievisie Warmte zet de gemeente Middelburg de stappen uiteen om naar een aardgasvrije gemeente te gaan. Het doel is om in 2050 geen gebouwen meer te verwarmen met aardgas. Diverse transitiepaden zijn opgesteld voor de verschillende buurten en dorpen van de gemeente.

De volgende transitiepaden kunnen onderscheiden worden:  Hybride warmtepompen en lokale gasvrije opties;  Dauwendaele: onderzoek warmtenet;  Elektrische warmtepompen;  Besparen en warmteoptie later herijken;  Bedrijventerreinen vragen om maatwerk;  Recreatieterreinen: elektrificeren bij renovatie;  Nieuwbouw: altijd aardgasvrij en volgt de fasering van de gebiedsontwikkeling Beoordelingskader Onderstaande tabel toont het beoordelingskader voor het aspect ‘Emissie broeikasgassen’. Aspect Emissie broeikasgassen

Indicator Emissie CO2 Emissie andere broeikasgassen

Streefwaarde/Ambitie 49% reductie t.o.v 1990 in 2030 en nul uitstoot in 2050 2030 49 procent emissie reductie in broeikasgassen

Blad 54 van 127

Gewenste beweging Afname CO2 uitstoot Verminderen emissie broeikasgassen, zoals methaan

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

4.4.1.2

Huidige situatie en toekomstige situatie Emissie CO2 De uitstoot van CO2 in de gemeente Middelburg naar de lucht is in de afgelopen 20 jaar afgenomen van bijna 350 kiloton naar 190 kiloton Hiermee is in Middelburg de afname van CO2 emissies eerder begonnen dan in Nederland in zijn geheel. Voor Nederland begon deze afname in 2010 pas.

Figuur 4-40: Emissie van CO2 in de gemeente Middelburg en Nederland (Rijksoverheid, n.d.)

De voornaamste bronnen van CO2-uitstoot in de gemeente Middelburg zijn de chemische industrie, consumenten, en verkeer en vervoer. Binnen de chemische industrie komt CO2 vrij bij verschillende productieprocessen. Consumenten stoten CO2 uit door gebruik van vuurhaarden, afsteken van vuurwerk en roken. De opwekking van elektriciteit en de uitstoot van verwarming van huizen valt onder de energiesector. Uitstoot die geproduceerd wordt door de opwekking van elektriciteit toegeschreven wordt aan de gemeente waarin de productiefaciliteit staat. Alleen de CO2 die wordt gegenereerd door de consumptie van bepaalde producten (bijv. de CO2 die vrijkomt bij het branden van kaarsen) wordt meegerekend bij de CO2 uitstoot in een gemeente. De CO2 uitstoot door de productie van consumptieartikelen wordt niet meegerekend, tenzij het product wordt gefabriceerd in de gemeente. In de gemeente Middelburg ligt daardoor de CO2 uitstoot van de energiesector vrij laag. De grootschalige opwek van energie uit fossiele brandstoffen wordt voor een groot deel buiten de gemeentegrenzen gedaan. Bij verkeer en vervoer stoten verschillende vervoersmodaliteiten CO2 uit, zoals schepen, auto’s en motoren.

Blad 55 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-41: Emissiebronnen CO2 (Rijksoverheid, n.d.)

Emissie andere broeikasgassen Voor de uitstoot van andere broeikasgassen wordt de uitstoot van methaan in kaart gebracht. Methaan is na CO2 het belangrijkste broeikasgas. Het is een veel sterker broeikasgas dan CO2. Vergeleken met CO2 is de impact van methaan op het klimaat zo’n 25 keer sterker. Er is echter veel minder methaan in de atmosfeer aanwezig. De uitstoot van methaan naar de lucht gaat de afgelopen jaren in de gemeente Middelburg naar beneden. De grootste bron van methaan is de landbouwsector. Het gaat hier om bijvoorbeeld de uitstoot van methaan uit mest en om gasgebruik binnen de landbouwsector. Daarnaast stoten landbouw en niet-landbouw bodems methaan uit naar de lucht. Dit wordt beschreven als uitstoot door natuur. Ook de energiesector en consumenten dragen beide bij aan de uitstoot van methaan.

Figuur 4-42: Emissie methaan naar de lucht (Rijksoverheid, n.d.)

Blad 56 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-43: Emissiebronnen methaan (Rijksoverheid, n.d.)

4.4.1.3

Beoordeling De uitstoot van CO2 in Middelburg is de afgelopen jaren al flink afgenomen. In de Middelburgse Milieu Visie en de Transitie Visie Warmte zijn op verschillende onderwerpen doelen gesteld voor het reduceren van CO2 emissies. Zo moet op de korte termijn het energiegebruik zoveel mogelijk verminderd worden, moet er rekening gehouden worden met energiebesparing bij huidige bebouwing en energieneutraal bouwen bij nieuwe bebouwing en moeten er zo min mogelijk autobewegingen gemaakt worden. Wanneer deze vervoersbewegingen per auto wel plaatsvinden moeten deze zoveel mogelijk op en groene wijze gebeuren. In 2050 streeft de gemeente Middelburg naar geen uitstoot meer van CO2. Voor methaan heeft de gemeente (nog) geen doelstellingen. De uitstoot van methaan is de afgelopen jaren ook dalende. Het grootste deel van de huidige uitstoot van methaan komt van landbouw. Het landbouw areaal in Zeeland is sinds 2000 afgenomen met 5000 hectare (CBS, 2022). Als deze trend doorzet kan ook een daling in de uitstoot van methaan worden verwacht. De afgelopen jaren is er dus al vooruitgang geboekt in het reduceren van broeikasgasemissies. Over het algemeen kan door de klimaatdoelen op het vlak van CO2 en methaan verwacht worden dat de uitstoot van broeikasgassen afneemt. Onzekerheid bestaat over de termijn én de mate waarin de doelen worden behaald.

Blad 57 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

4.4.2

Grondstoffengebruik

4.4.2.1

Inleiding, beleid en beoordelingskader Inleiding De rijksoverheid heeft tot doel om circulair te zijn in 2050. Dat vraagt om grote stappen. Circulair zijn gaat verder dan recyclen van materialen, het betekent een complete omslag in het economisch systeem. Het richt zich op de het optimaal inzetten van grondstoffen en hergebruiken in de complete keten van de winning van grondstoffen tot consumptie. Voor het aspect ‘grondstoffengebruik’ wordt gekeken naar het gebruik van primaire grondstoffen en afval. Beleid Europees, landelijk en regionaal de vraag verminderen naar primaire grondstoffen (mineralen, fossiele grondstoffen en metalen) door: 1. Grondstoffen efficiënt en hoogwaardig te benutten; 2. Vervangen niet duurzame door duurzaam geproduceerde hernieuwbare en algemeen beschikbare grondstoffen, en 3. Gebieden anders in te richten. Er wordt gestreefd naar 50% circulair in 2030 en 100% in 2050. De samenwerking tussen overheden is vastgelegd in het Interbestuurlijk Programma (IBP). De landelijke doelstellingen zijn vertaald naar kansen voor Zeeuwse sectoren. Met name in de bouw, verblijfsrecreatie, voorbeeldwerking provincie via inkoop en aanbesteding, duurzaam GWW, industrie en maintenance en Zuidwestelijke Delta. Uitgangspunt is: Het sluiten van kringlopen op regionale schaal i.c.m. het hoogwaardig toepassen van materialen en het stimuleren van circulariteit in de keten.

Middelburgse Visie Milieu 2019-2025 In de Middelburgse Visie Milieu (MVM) staan doelen op de verschillende milieu en duurzaamheidsthema´s die van invloed zijn op de gezondheid en veiligheid. De volgende aspecten hebben een impact op gezondheid en het aspect grondstoffengebruik en komen terug in de Middelburgse Milieu Visie:  Van afval tot grondstof o Korte termijn  Realiseren van het per inwoner inzamelen van maximaal 100 kg huishoudelijk restafval in 2020 en maximaal 50 kg in 2030 o Lange termijn (voor 2050)  Realiseren van een Middelburgse samenleving waarbij alle grondstoffen opnieuw (zonder waardeverlies) kunnen worden toegepast.  Gezonde groene economie o Korte termijn (voor 2025)  Stimuleren van duurzame groene economie.  Uitvoeren van de Regionale Energie Strategie o Lange termijn (voor 2050)  Realiseren van een duurzame, gezonde, groene economie. Beoordelingskader Onderstaande tabel toont het beoordelingskader voor het aspect ‘Grondstoffengebruik’

Blad 58 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Aspect Grondstoffengebruik

4.4.2.2

Indicator Gebruik primaire grondstoffen Afval

Streefwaarde/Ambitie In 2030 halvering gebruik primaire abiotische grondstoffen Circulaire afvalstromen

Gewenste beweging Vermindering gebruik primaire grondstoffen Meer circulariteit in afval stromen

Huidige situatie en toekomstige situatie Gebruik primaire grondstoffen Nederland is voor primaire grondstoffen sterk afhankelijk van buitenlandse bronnen, doordat de Nederlandse natuurlijke bronnen beperkt zijn. Er zijn geen data beschikbaar over het gebruik van primaire grondstoffen op gemeenteniveau. Het verbruik van (niet-metaal) mineralen vindt voornamelijk plaats in de bouwsector. Sinds 2000 is het verbruik met ongeveer 40 procent gedaald. Vooral tussen 2008 en 2013 is het mineraal verbruik afgenomen. Dit was voornamelijk het gevolg van de afname in de bouw door de economische crisis. De grondstoffenvoetafdruk is een indicatie van de hoeveelheid ruwe grondstoffen die wereldwijd worden gewonnen voor het voldoen aan de Nederlandse vraag naar consumptie en investering. De grondstoffenvoetafdruk is tussen 2010 en 2016 afgenomen tot 8,1 ton per inwoner. Daarna nam het gebruik toe tot 9,7 duizend ton in 2017. De toename in het gebruik van grondstoffen kwam voornamelijk door de toename in het gebruik van metaal. Het aandeel secundaire materialen, materialen die hergebruikt worden, is de laatste jaren relatief gelijk gebleven. Het bedraagt gemiddeld 14 procent van het totale gebruik van grondstoffen. Door verschillende factoren is het niet mogelijk om de vraag naar grondstoffen compleet te voldoen met secundaire grondstoffen.

Zo zijn bepaalde grondstoffen niet her te gebruiken doordat ze zodanig zijn gemaakt dat recyclen lastig door mixen van materialen of lijmen. Voor de woningbouwopgave tot 2030 komen te weinig secundaire materialen vrij om daarmee de benodigde woningen te bouwen (PBL, 2021).

Figuur 4-44: Aandeel secundair-materiaalgebruik in Nederland (PBL, 2021)

Afval In de afgelopen twintig jaar is de hoeveelheid huishoudelijk afval afgenomen. Hierbij wordt de trend voor de rest van Nederland licht gevolgd. De hoeveelheid afval in de gemeente Middelburg ligt echter boven het gemiddelde van Nederland. In Middelburg werd in 2018 539 kilogram huishoudelijk afval per inwoner geproduceerd, terwijl het gemiddelde voor Nederland op 490 kilogram ligt. De hoeveelheid grof huishoudelijk afval per inwoner ligt echter onder het Nederlands gemiddelde (19 kilogram in Middelburg; 31 kilogram in Nederland).

Blad 59 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-45: Totaal huishoudelijk afval (kg/inwoner) (CBS, 2019)

De mate van afvalscheiding is in de gemeente Middelburg licht lager dan het Nederlands gemiddelde. Het is al meerdere jaren 53 procent. Het Nederlands gemiddelde lag in 2015 op 52 procent en is de afgelopen jaren gestegen tot 56 procent. Afgelopen januari is er in Middelburg een nieuwe afvalinzamelingssysteem ingezet. Hierbij wordt de afvalstoffenheffing verdeeld in een vast en een variabel deel. Het variabele deel bestaat uit een tarief per leging van een afvalcontainer restafval. Er zijn geen kosten verbonden aan het gescheiden inleveren van PMD, GFT en etensresten, glas, papier en kleding en textiel afval. Hierdoor worden de inwoners van Middelburg gestimuleerd om afval te scheiden. Daardoor hebben ze minder restafval en dus minder variabele afvalkosten.

Figuur 4-46: Mate van afvalscheiding (CBS, 2019)

Blad 60 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

4.4.2.3

Beoordeling De afgelopen jaren produceerden de inwoners van Middelburg een groter dan gemiddelde hoeveelheid huishoudelijk afval. Wel is de hoeveelheid afval al enkele jaren dalende. Afvalscheiding wordt in Middelburg minder gedaan dan in de rest van Nederland. Dit jaar is er een nieuw afvalinzamelingssysteem ingezet wat het scheiden van afval moet stimuleren. Voor primaire grondstoffen wordt er ingezet op een sterke vermindering van het gebruik. Eén van de sectoren waarin grondstoffen gebruikt worden, is de bouwsector. De mate van het gebruik van primaire grondstoffen kan sterk beïnvloed worden door keuzes die gemaakt worden over de manier waarop ontwikkelingen, zoals de ontwikkeling van woningen, worden uitgevoerd. De doelen die gesteld zijn betekenen dat er op het vlak van het aspect ‘grondstoffen gebruik’ een verbetering wordt verwacht. Er bestaat echter onzekerheid over de keuzes die inwoners maken die voor een groot deel ontwikkelingen op het vlak van afvalproductie en -scheiding; en het gebruik van primaire grondstoffen bepalen.

4.4.3

Energiebalans

4.4.3.1

Inleiding, beleid en beoordelingskader Inleiding Energieneutraliteit wordt gebruikt om een energiebalans te beschrijven die in evenwicht is. In zo’n situatie wordt er evenveel energie opgewekt uit duurzame bronnen, als dat er wordt gebruikt. Dit aspect beschrijft daarom de twee zijden van de energie balans: de opwek én het gebruik van (duurzame) energie. Beleid Samenwerkingsplatform RES Binnen het samenwerkingsplatform Zeeuws Energieakkoord hebben we met meer dan honderd partijen de Zeeuwse Regionale Energie Strategie (RES 1.0) opgesteld. De RES is vastgesteld door de gemeenteraad in april 2020. In de RES zijn energiestrategieën opgesteld voor drie hoofdthema’s: Elektriciteitsproductie,

Blad 61 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Duurzame mobiliteit en Aardgasloze verwarming Daarnaast komen twee andere thema’s aan bod: Industrie en Landbouw In de RES worden diverse startprojecten genoemd. Middelburg is trekker van enkele van deze projecten waaronder de proeftuin Aardgasvrije wijken in Dauwendaele en het verduurzamen van monumenten. Milieuvisie Middelburg 2019-2025: ‘Op weg naar Energieneutraal Middelburg’ Aanvullende doelen vanuit de Milieu Visie Middelburg 2019-2025 Korte termijn (voor 2025) Toepassen van de trias energetica (beperken energieverbruik – gebruik maken van duurzame bronnen– efficiënt omgaan met de fossiele brandstoffen) Realiseren van energieneutraal en duurzaam bouwen bij nieuwbouw. Realiseren van energiebesparende en duurzame maatregelen bij de bestaande bouw. Lange termijn (voor 2050) Energieneutraal Middelburg. Realiseren van een volledig duurzaam gebouwde omgeving. Regionale Structuur Warmte Zeeland (RSW) De transitie naar een duurzame vorm van warmtevoorziening vraagt om inzet op diverse niveaus. In de RSW wordt deze bovenlokale afstemming vorm gegeven. Bovenlokale warmtebronnen zijn warmtebronnen die voor meerdere gemeenten relevant kunnen zijn. Om te voorkomen dat de inzet van de warmtebron suboptimaal is in de RSW procesafspraken en een afwegingskader opgenomen. Ook draagt de RSW bij aan kennisontwikkeling en -deling over warmtevraag, warmteaanbod en warmtekansen.

Daarnaast zijn er in de RSW adviezen opgenomen om de transitie in warmte bronnen te begeleiden: Reduceren van de warmtevraag door isolatie; Zet in op regionale monitoring door het vaststellen van parameters op het vlak van doelstellingen; warmtebronnen en elektrificatie van de warmte vraag; Kijk naar de optie voor warmtenetten; Monitor de elektrificatie van de warmtevraag om mogelijke knelpunten op het elektriciteitsnet tijdig te signaleren; en Stel een regionale strategie duurzaam gas op. Transitievisie Warmte Middelburg In de Transitievisie Warmte zet de gemeente Middelburg de stappen uiteen om naar een aardgasvrije gemeente te gaan. Het doel is om in 2050 geen gebouwen meer te verwarmen met aardgas. Diverse transitiepaden zijn opgesteld voor de verschillende buurten en dorpen van de gemeente. De volgende transitiepaden kunnen onderscheiden worden: Hybride warmtepompen en lokale gasvrije opties; Dauwendaele: onderzoek warmtenet; Elektrische warmtepompen; Besparen en warmteoptie later herijken; Bedrijventerreinen vragen om maatwerk; Recreatieterreinen: elektrificeren bij renovatie; en Nieuwbouw: altijd aardgasvrij en volgt de fasering van de gebiedsontwikkeling

Blad 62 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Beoordelingskader Onderstaande tabel toont het beoordelingskader voor het aspect ‘Energiebalans’. Thema Energiebalans

4.4.3.2

Aspect Energieverbruik Opwek duurzame energie

Streefwaarde/Ambitie Energieneutraal in 2050 Grootschalige opwek van duurzame energie

Gewenste beweging Afname energieverbruik Toename opwek van duurzame energie

Huidige situatie en toekomstige situatie Energieverbruik Het energieverbruik van zowel huur- als koopwoningen in de gemeente Middelburg ligt onder het Nederlands gemiddelde. Het elektriciteitsverbruik van woningen lag in 2019 op 2630 kWh; van huurwoningen lag het elektriciteitsverbruik op 1830 kWh. De afgelopen jaren is het elektriciteitsverbruik gedaald.

Figuur 4-47: Energieverbruik voor huur- en koopwoningen in de gemeente Middelburg (CBS, 2019)

Een andere belangrijke bron van energie is aardgas. Het energieverbruik van huurwoningen is de afgelopen jaren afgenomen en ligt op een gelijk niveau met de rest van Nederland (Middelburg: 900 m3, Nederland: 930 m3). Voor koopwoningen ligt het gasverbruik sterker onder het Nederlands gemiddelde. Het gemiddelde voor Nederland ligt op 1370 m3. In de gemeente Middelburg wordt gemiddeld 1250 m3 gas verbruikt.

Blad 63 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-48: Aardgas verbruik voor huur- en koopwoningen in de gemeente Middelburg (CBS, 2019)

Opwek duurzame energie De opwek van duurzame energie zit in de lift in de gemeente Middelburg. Met name de opwek van hernieuwbare elektriciteit is in recente jaren gestegen. Tussen 2018 en 2020 is de opwek van hernieuwbare elektriciteit vanuit zonnestroom gestegen van 54 naar 121 TJ. De opwek van windenergie is gestegen van 37 naar 88 TJ.

Figuur 4-49: Bekende hernieuwbare energie (Rijksoverheid, n.d.)

De opwek van zonne-energie ligt boven het Nederlands gemiddelde. In Middelburg hebben meer huizen dan gemiddeld zonnepanelen. In Nederland heeft 15,7 procent van de woningen zonnepanelen, terwijl in Middelburg 19,7 procent van de woningen zonnepanelen.

Blad 64 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-50: Opgewekte zonne-energie (NetAnders, n.d.)

Met de toename in hernieuwbare elektriciteit komt de opwekking van hernieuwbare energie in de gemeente Middelburg dichtbij het Nederlands gemiddelde. Onderstaand figuur toont de ontwikkeling van de opwek van energie per inwoner.

Figuur 4-51: Opwek hernieuwbare energie (kwh/inwoner) (Klimaatmonitor, 2019)

Voor het vervangen van fossiele brandstoffen als energiebron, zoals gas voor de verwarming van huizen of elektrisch rijden, wordt er ingezet op elektrificeren. Het elektriciteitsverbruik kan hierdoor sterk gaan toenemen. Dit is sterk afhankelijk van de mate waarin mensen energiebesparende maatregelen treffen, zoals isolatie.

Blad 65 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

4.4.3.3

Beoordeling Voor zowel huur- als koopwoningen ligt het energie- en gasverbruik in Middelburg lager dan in de rest van Nederland. Vooral de hoeveelheid energie, maar ook het gasverbruik, is sinds 2013 dalende. Ook is er sinds 2017 sprake van een sterke groei in opgewekte kWh aan hernieuwbare energie. De hoeveelheid door zonnepanelen opgewekte kWh per inwoner ligt een stuk hoger dan in de rest van Nederland. Vanuit de overheid wordt er beleidsmatig op verschillende manieren (Milieuvisie, RES etc.) de komende jaren verder aandacht besteed aan het reduceren van elektriciteitsgebruik en het opwekken van energie uit hernieuwbare bronnen. Om compleet energieneutraal te worden, dienen nog grote stappen gezet te worden. Onzekerheid bestaat over hoe de verdere verduurzaming van de energievoorziening verder zal verlopen. Dit leidt tot de volgende beoordeling:

4.5

Wonen en voorzieningen

4.5.1

Woningaanbod in balans

4.5.1.1

Inleiding, beleid en beoordelingskader Inleiding De woningmarkt is een belangrijk onderwerp op dit moment. In een groot deel van Nederland is er sprake van grote krapte met stijgende woningprijzen en een grote vraag naar woningen. In Zeeland is de druk op de woningmarkt minder hoog, maar ook hier is sprake van een stijging van WOZ-waarden. Daarnaast is het een uitdaging om de woningvoorraad aan te laten sluiten bij maatschappelijke ontwikkelingen, zoals vergrijzing. Beleid Middelburgse Visie Milieu 2019-2025 In de Middelburgse Visie Milieu (MVM) staan doelen op de verschillende milieu en duurzaamheidsthema´s die van invloed zijn op de gezondheid. Het belangrijkste doel van de MVM is om te komen tot een gezonde, duurzame samenleving en leefomgeving en een duurzame ontwikkeling van de

Blad 66 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

gemeente. Daarbij willen we voorzien in de behoeften van de huidige generaties, zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties te beperken om gezond en goed te kunnen leven. Middelburg zet de mens (inwoner) centraal, als gebruiker van de fysieke leefomgeving en als onderdeel van de sociale leefomgeving. De volgende aspecten hebben een impact op gezondheid en het aspect woningaanbod in balans en komen terug in de Middelburgse Milieu Visie: Duurzaam gebouwde omgeving o Korte termijn (voor 2025)  Realiseren van energieneutraal en duurzaam bouwen bij nieuwbouw.  Realiseren van energiebesparende en duurzame maatregelen bij de bestaande bouw. o Lange termijn (voor 2050)  Energieneutraal Middelburg.  Realiseren van een volledig duurzaam gebouwde omgeving. Aanpassingen van de woningvoorraad aan doelgroepen (senioren, starters) Aandacht voor locatie en binnenmilieu woningen Woonvisie gemeente Middelburg De gemeente heeft eind 2015 de Woonvisie 2016-2020 vastgesteld. Momenteel wordt er gewerkt aan een actualisatie daarvan, dat proces loopt parallel aan het proces van de omgevingsvisie. De titel van de Woonvisie 2016-2020 is veelzeggend: “Goede woningen, voor iedereen, op een goede locatie”. Dat is de kern waar het woonbeleid om draait. Goede woningen: o Aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. o Balans tussen beschikbaarheid, kwaliteit en betaalbaarheid.

o Ruimte voor vernieuwende woonconcepten. Voor iedereen: o Levensloopvriendelijke gemeente o Tijdelijke huisvesting voor bijzondere doelgroepen o Participatie en co-creatie Op een goede locatie: o Bouwen voor de behoefte o Focus op stedelijke woonmilieus o Aandacht voor kwetsbare wijken en kernen Momenteel wordt er ook gewerkt aan een nieuwe woonvisie (2022-2030). De gemeente Middelburg vindt het belangrijk om vraag en aanbod van woningen goed op elkaar afgestemd te krijgen. Daarbij is er speciaal aandacht voor bijzondere doelgroepen, zoals: Woon-zorg-combinaties; Statushouders; Buitenlandse werknemers (arbeidsmigranten) en Studenten. Kwaliteitsatlas Middelburg Ten aanzien van nieuwbouw op de juiste plaats, staat in de Kwaliteitsatlas: De provincie wil de groei van de functies wonen, werken en voorzieningen concentreren in de stedelijke gebieden. Voor Walcheren geldt dat 85% van de nieuwe woningen gerealiseerd moet worden in het stedelijk gebied van Vlissingen en Middelburg. Middelburg wil kwaliteit bieden, waardoor het voor mensen interessant wordt om zich in Middelburg te vestigen of er te blijven wonen. Daarom moeten we op de juiste plek aantrekkelijke woningen realiseren en zorgen voor een optimale woonomgeving.

Dat wil zeggen dat we de kansen op kwaliteitsverbetering in het bestaand stedelijk gebied moeten benutten, maar ook het groenstedelijk wonen aan de randen van de stad moeten uitbreiden.

Blad 67 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Walcherse woningmarktafspraken In 2018 zijn afspraken gemaakt tussen de drie Walcherse gemeenten en de Provincie Zeeland, over de woningbouw tot 2026. De Walcherse inspanningen bestaan uit de volgende onderdelen: 1. Anticiperen op veranderingen van de marktvraag. 2. Meer inbreiding, minder buiten bestaand bebouwd gebied. 3. Stimuleren van herbestemming en herontwikkeling van vrijkomend vastgoed. 4. Faciliteren van de benodigde woningbouwproductie. 5. Benutten van de grote diversiteit aan woonmilieus op Walcheren. 6. Stimuleren verduurzaming en herstructurering en sloop/nieuwbouw. Ook het aantal nieuw te bouwen woningen is vastgelegd in de afspraken. De woningbouwopgave voor Walcheren is vastgesteld op 5112 woningen, tot en met 2025. Netto zijn 3.639 woningen opgenomen in nieuwbouwprojecten. Omgevingsvisie Provincie Zeeland (concept) Ook de provincie spreekt zich uit over wonen. “Uitstekend wonen en leven in Zeeland” is één van de vier maatschappelijke uitdagingen voor de provincie. De ambitie met betrekking tot de woningvoorraad wordt als volgt weergegeven: In 2050 beschikken we over een toekomstbestendige en CO2-neutrale woningvoorraad die in kwaliteit en kwantiteit volledig aansluit op de vraag. Onze woonomgeving is veilig, lokt gezond gedrag uit en heeft weinig gezondheidsrisico’s, draagt bij aan biodiversiteit en is klimaatadaptief.

In de (concept) Omgevingsvisie Zeeland wordt aangegeven dat veel van de Zeeuwse woningen uit de wederopbouwperiode komen en daarmee relatief oud en een lagere bouwkwaliteit hebben. Om doeltreffend tegemoet te komen aan de veranderende bevolkingssamenstelling en de energietransitie te accommoderen is vooral in de particuliere sector een hoger sloop- en nieuwbouwtempo nodig. Daarbij zijn er wel grote regionale en lokale verschillen. Van grote vraag naar nieuwe of andere woningen tot veel leegstaand vastgoed. Maar algemeen kan wel gesteld worden dat er vooral om de veranderde bevolkingssamenstelling en de energietransitie te accommoderen, er vooral in de particuliere sector een hoger sloop- en nieuwbouwtempo nodig is. Er is grote behoefte aan nultredenwoningen en beschutte woonzorgwoningen. De provincie Zeeland heeft samen met de Zeeuwse gemeenten een woonagenda opgesteld. De woonagenda is vastgesteld, momenteel wordt het uitvoeringsprogramma geschreven. Beoordelingskader Het volgende afwegingskader wordt gebruikt voor het aspect ‘Woningaanbod in balans’. Aspect Woningaanbod in balans

4.5.1.2

Indicator Woningaanbod

Streefwaarde/Ambitie Voorzien in de woningbehoefte

Kenmerken woningvoorraad

Energieneutrale woningvoorraad

Gewenste beweging Meer betaalbare en passende woningen Verbetering van de energie status van woningen

Huidige situatie en toekomstige situatie Woningaanbod De gemeente Middelburg telt in totaal 23.906 woningen. Hiervan is 69,6 procent een eengezinswoning en 30,4 procent een meergezinswoning, zoals flats of appartementen. In vergelijking met het gemiddelde van Nederland bestaat de woningvoorraad uit meer eengezinswoningen. 60 procent van de woningen in de gemeente Middelburg is een koopwoning. Daarnaast is ongeveer 27,9 procent van de woningen een corporatieve huurwoning. Het resterende deel, zo’n 10 procent, wordt op een andere manier verhuurd.

Blad 68 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

De afgelopen jaren is het aantal koopwoningen dat te koop wordt aangeboden in de gemeente Middelburg afgenomen. Ter vergelijking in januari 2021 werden 90 woningen te koop aangeboden; januari 2015 lag dit aantal op 492 woningen (Figuur 4-52). De gemiddelde vraagprijs is in dezelfde periode ook gestegen. Waar de gemiddelde WOZ-waarde op januari 2015 op 172.000 euro lag; is deze in 2021 gestegen tot 213.000 euro (Figuur 4-53).

Figuur 4-52: Aanbod koopwoningen (Huizenzoeker.nl, 2021)

Figuur 4-53: Gemiddelde WOZ-waarde in Middelburg (CBS en Huizenzoeker.nl, 2021)

Kenmerken woningvoorraad De woningvoorraad van de gemeente Middelburg is ouder dan de gemiddelde woningvoorraad van Nederland. Er komen relatief veel woningen van voor 1970 voor in de gemeente en minder woningen voor die na de jaren 90 zijn ontwikkeld (Figuur 4-54).

Blad 69 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-54: Woningvoorraad naar bouwjaar (BAG, 2022)

De leeftijd van de woningvoorraad verschilt zeer sterk per gebied in de gemeente. In het centrum van Middelburg en Kleverskerke is de woningvoorraad gemiddeld voor 1900 ontwikkeld. In een groot deel van de gemeente is de woningvoorraad van later datum. Zo is in Nieuw- en Sint Joosland het gemiddelde bouwjaar tussen 1940 en 1960.

Figuur 4-55: Bouwjaar woningen (RIVM, 2019)

Blad 70 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Het energielabel van woningen sluit, ondanks de oudere huizenvoorraad dan gemiddeld, relatief goed aan bij de gemiddelden voor Nederland. Voor het energielabel A++ ligt de score lager dan de referentie, maar in Nederland zijn er over het algemeen al zeer weinig woningen met dit label.

Figuur 4-56: Energielabel woningeb (RVO, 2021)

4.5.1.3

Beoordeling Het woningaanbod in de gemeente Middelburg bestaat voor een groter deel dan gemiddeld uit eengezinswoningen; een kleiner deel bestaat uit meergezinswoningen (zoals appartementen, flats e.d.). De afgelopen jaren is het aantal koopwoningen dat te koop wordt aangeboden in de gemeente Middelburg is de afgelopen jaren afgenomen. Daarbij is ook de gemiddelde WOZ-waarde toegenomen. Dit betekent dat de woningmarkt minder toegankelijk is geworden voor bepaalde doelgroepen. De woningvoorraad in de gemeente Middelburg is gemiddeld ouder dan de gemiddelde woningvoorraad in Nederland. Lokaal zijn er sterke verschillen in de leeftijd van de woningvoorraad. Het energielabel van woningen sluit, ondanks de oudere woningvoorraad, aan bij het gemiddelde van Nederland. Verdere verduurzaming van de woningvoorraad is nog een grote opgave. Naast energielabel A hebben veel woningen in de gemeente energielabel B, C of D. De verwachting is de woningvoorraad verder zal verduurzamen. Onzeker is op welke manier en termijn deze verduurzaming wordt ingezet. Dit leidt tot de volgende beoordeling:

Blad 71 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

4.5.2

Voorzieningen

4.5.2.1

Inleiding, beleid en beoordelingskader Inleiding Het voorzieningenniveau op een bepaalde locatie hangt sterk samen met groei of krimp in de regio. Voor dit aspect wordt gekeken naar de aanwezigheid van verschillende voorzieningen, zoals winkel-, onderwijs- en zorgvoorzieningen. Voldoende en voldoende gevarieerde voorzieningen zijn ook van belang om Middelburg als woonplaats aantrekkelijk te houden. Beleid Kwaliteitsatlas Middelburg (2010) De Kwaliteitsatlas zegt over Versterking centrumfunctie Zeeland: “Wij hebben de ambitie om overheden en instellingen die op Zeeuwse schaal opereren een aantrekkelijke plaats aan te bieden. De ruimtelijke consequenties hiervan kunnen variëren van relatief klein (een kantoor) tot vrij fors (nutsvoorzieningen). Middelburg reserveert locaties die voor verschillende functies geschikt zijn, om snel te kunnen reageren op een ruimtevraag voor een Zeeuwse instelling.” Positionering en actieplan binnenstad (2015) De visie op de ontwikkelingsrichting van de binnenstad, heeft een viertal centrale pijlers: 1. Goede bereikbaarheid met ruim voldoende betaalbare parkeervoorzieningen; 2. Winkelaanbod biedt combinatie boodschappen doen en shoppen op een compact gebied; 3. De charme van een monumentale binnenstad met historische panden en authentieke straten en tegelijkertijd een stad die die ruimte biedt aan dynamiek en vernieuwing; en 4.

Een binnenstad waar mensen met plezier wonen, gastvrij worden ontvangen en waar altijd iets te beleven valt. Middelburgse Visie Milieu 2019-2025 In de Middelburgse Visie Milieu (MVM) staan doelen op de verschillende milieu en duurzaamheidsthema´s die van invloed zijn op de gezondheid. Het belangrijkste doel van de MVM is om te komen tot een gezonde, duurzame samenleving en leefomgeving en een duurzame ontwikkeling van de gemeente. Daarbij willen we voorzien in de behoeften van de huidige generaties, zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties te beperken om gezond en goed te kunnen leven. Middelburg zet de mens (inwoner) centraal, als gebruiker van de fysieke leefomgeving en als onderdeel van de sociale leefomgeving. De volgende aspecten hebben een impact op gezondheid en het aspect Voorzieningen en komen terug in de Middelburgse Milieu Visie:  Bereikbare voorzieningen bijv. om langer thuis te wonen en elkaar te ontmoeten;  Gezond voedselaanbod bij invulling van soort voorzieningen; en  Onderwijs is belangrijk voor zelfontplooiing en het opbouwen van een netwerk. Beoordelingskader Het volgende afwegingskader wordt gebruikt voor het aspect ‘Wonen en voorzieningen’. Thema Voorzieningen

Aspect Voorzieningenniveau

Streefwaarde/Ambitie Huidige voorzieningenniveau

Blad 72 van 127

Gewenste beweging Meer passende voorzieningen voor iedere doelgroep

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

4.5.2.2

Huidige situatie en toekomstige situatie Voorzieningenniveau In de kernen Middelburg, Arnemuiden, Nieuw-Sint Joosland en Sint Laurens zijn basisscholen gevestigd. De denominaties van de verschillende scholen zijn divers. In de gemeente zijn onder andere katholieke, openbare en protestants christelijke scholen gevestigd. Middelbare scholen concentreren zich in de kern Middelburg. De gemeente heeft verschillende instellingen voor bijzonder onderwijs op zowel basis- als middelbaar niveau. Daarnaast vervult Middelburg een belangrijke functie in de voorziening van hoger onderwijs voor de omgeving. Hogeschool Zeeland en University College of Roosevelt leveren samen onderwijs aan ruim 5000 studenten. De Hogeschool Zeeland heeft naast een vestiging in Middelburg ook een vestiging in Vlissingen. Een groot deel (naar schatting ruim de helft) van de 5000 studenten aan de onderwijsinstellingen volgt onderwijs in Vlissingen. In de gemeente Middelburg is tevens Scalda gevestigd. Scalda is een onderwijsinstituut voor middelbaar beroepsonderwijs. Naast Middelburg is Scalda ook gevestigd in Goes, Terneuzen en Vlissingen. De afstand tot de huisarts is in de kernen Nieuw- en Sint Joosland en Middelburg het minst groot. Hier hoeft gemiddeld minder dan 500 meter worden afgelegd om bij de huisarts te komen. In het noordoostelijk buitengebied is de afstand tot de huisarts het grootst.

Hier moet gemiddeld 2 tot 4 kilometer gereisd worden tot de huisarts. Daarnaast zijn er ook andere zorgvoorzieningen binnen de gemeente. Zo zijn er meerdere woonzorglocaties te vinden zoals ‘t Getij. Ook zijn er verpleegen verzorgingshuizen gelegen in de gemeente.

Figuur 4-57: Afstand tot huisarts (CBS, 2015)

Figuur 4-58: Voorzieningenniveau (winkels) (CBS, 2016)

Ook voor het aantal levensmiddelenwinkels heeft de kern van Middelburg een relatief groot aanbod. In de omliggende wijken zijn ook verschillende winkels aanwezig. Buiten de stad Middelburg zijn er minder winkels aanwezig. Op sommige plekken zijn binnen 1 kilometer geen levensmiddelenwinkels aanwezig. De stad Middelburg heeft tevens een belangrijke centrumfunctie voor Walcheren. Er zijn veel winkels te vinden die niet in de kleinere kernen in het gebied voorkomen. Hierom komen mensen van buiten de gemeente naar de stad Middelburg om te winkelen.

Blad 73 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

4.5.2.3

Beoordeling Beleidsmatig wordt ingezet op bereikbare voorzieningen. Voorzieningen concentreren zich in de kernen in de gemeente, en dan met name in de stad Middelburg. Primair onderwijs is in bijna alle kernen aanwezig. Voortgezet onderwijs voorzieningen zijn geconcentreerd in de kern Middelburg. Daarnaast zijn er diverse vervolg onderwijsinstellingen, zoals de Hogeschool Zeeland en Scalda. Huisartsen zijn relatief dichtbij gelegen in de kernen Middelburg, Arnemuiden en Nieuw en Sint Joosland. Winkelgelegenheid concentreert zich met name in de stad Middelburg. De stad Middelburg heeft daarbij ook een centrumfunctie voor de omgeving, met name Walcheren. Veel winkels die niet in de kleinere kernen gevestigd zijn, zijn wel te vinden in Middelburg. De nabijheid en daaraan gerelateerde toegankelijkheid van voorzieningen wordt met een vergrijzende bevolking belangrijker. Dit betekent dat het voorzieningenniveau naar de toekomst toe een uitdaging biedt. Dit leidt tot de volgende beoordeling:

4.5.3

Leefbaarheid/Sociale index

4.5.3.1

Inleiding, beleid en beoordelingskader Inleiding Leefbaarheid omvat veel verschillende aspecten. Het is dus nodig om hier een passende definitie voor vast te stellen. Door de nationale overheid, meer specifiek het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, is een indicator opgesteld voor het meten van de leefbaarheid. Deze indicator heet de leefbaarometer. De leefbaarometer is een indicator die weergeeft hoe inwoners de leefbaarheid van hun omgeving beleven. Deze score is gebaseerd op verschillende kenmerken van hun omgeving die onder de volgende vijf dimensies vallen: Woningen, Bewoners, Voorzieningen, Veiligheid en Fysieke leefomgeving. Een volledig overzicht van de 100 indicatoren die de leefbaarometer vormen kan via deze link geraadpleegd worden. Beleid Op Kunst en Cultuur kun je bouwen, Cultuurvisie Middelburg 2028 Het kloppend culturele hart van Zeeland! De stad is hét centrum voor kunst en cultuur, ‘the place to be’. Middelburg kent een continu en rijkgeschakeerd kunst- en cultuuraanbod; jaarronde programmering in alle disciplines en op allerlei niveaus. Terugkerende festivals en manifestaties die

Blad 74 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

hoog gewaardeerd worden door de inwoners en de talrijke bezoekers uit de regio en van buiten. De kunst- en cultuurprogrammering is hoorbaar, zichtbaar en voelbaar versterkend voor de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de stad in haar geheel. Het Middelburgse culturele veld is in 2028 ambitieus en betrokken; werkt met passie en gedrevenheid verder aan het versterken van de betekenis van kunst en cultuur voor de stad, haar inwoners en bezoekers.  Er is een goed verankerde wisselwerking met andere domeinen: zorg en welzijn; economie; onderwijs. Iedereen kan meedoen.  Talentontwikkeling staat hoog op de agenda. Het is de kiem voor onze duurzame, culturele en inclusieve samenleving. - De stad, haar dorpen en wijken kennen culturele broedplaatsen. Plekken waar creatieve geesten kunnen werken en de ruimte krijgen.  Instellingen, ondernemers, kunstenaars en vrijwilligers kennen elkaar, hebben geleerd om structureel samen te werken en kennis, kunde en capaciteit te delen, waarbij er vanuit respect voor autonomie en eigenheid veel ruimte is voor vernieuwing en ontwikkeling. Beoordelingskader De hierop volgende tabel toont het beoordelingskader voor het aspect ‘Leefbaarheid’. Aspect Leefbaarheid

4.5.3.2

Indicator Leefbaarheid

Streefwaarde/Ambitie In de gehele gemeente minimaal een voldoende leefbaarheidsscore

Gewenste beweging Een verbetering van de leefbaarheidsscore

Huidige situatie en toekomstige situatie Leefbaarheid De leefbaarheid van de gemeente Middelburg wordt over het algemeen als zeer goed beoordeeld. De leefbaarheid heeft zich in de afgelopen jaren positief ontwikkeld van een goed naar een zeer goed. Lokaal spelen enkele aandachtspunten voor de leefbaarheidssituatie. In het bebouwd gebied van Middelburg wordt op enkele locaties de indicator lager dan het gemiddelde van de rest van Nederland gescoord. Dit komt met name door een negatieve score op de indicator Overlast en onveiligheid. In het landelijk gebied zijn er weinig voorzieningen aanwezig. Ook in verscheidene kleinere kernen in de gemeente (Sint Joosland, Sint Laurens, Arnemuiden) is het voorzieningenniveau een aandachtspunt. In het zuidelijk deel van de gemeente is lokaal ook de fysieke omgeving lager beoordeeld dan het gemiddelde van Nederland. In deze paragraaf wordt het onderdeel aangestipt, als onderdeel van de lokale leefbaarheidsscore. Voor een uitgebreidere beschrijving zie de voorgaande paragraaf over het voorzieningenniveau in de gemeente Middelburg. Op het vlak van de leefbaarheidsscore bestaan er in de gemeente zeer sterke lokale verschillen. Zo is in het zuidelijk deel van de kern Middelburg de leefbaarheid goed tot lokaal zwak. In de gebieden met een zwakke score bestaan er aandachtspunten op het vlak van woningen, bewoners, veiligheid en fysieke omgeving.

Blad 75 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-59: Leefbaarheidsscore 2018) (Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties, 2018)

Figuur 4-60: Inzoom leefbaarheidsscore 2018 (Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties, 2018)

4.5.3.3

Beoordeling De leefbaarheidssituatie in de gemeente Middelburg is over het algemeen goed tot zeer goed. De afgelopen jaren is de leefbaarheidssituatie van goed naar zeer goed gegaan. Lokaal bestaan aandachtspunten voor de ontwikkeling van de leefbaarheidssituatie naar de toekomst toe, zoals het voorzieningenniveau en de fysieke omgeving. Dit leidt tot de volgende beoordeling:

Blad 76 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

4.6

Economische omgeving

4.6.1

Werklocaties en sectoren

4.6.1.1

Inleiding, beleid en beoordelingskader Inleiding De Middelburgse economie heeft haar eigen karakteristiek. Voor het aspect ‘Werklocaties en sectoren’ wordt een beschrijving gegeven van deze karakteristiek. Beleid Middelburgse Visie Milieu 2019-2025 In de Middelburgse Visie Milieu (MVM) staan doelen op de verschillende milieu en duurzaamheidsthema´s die van invloed zijn op de gezondheid. Het belangrijkste doel van de MVM is om te komen tot een gezonde, duurzame samenleving en leefomgeving en een duurzame ontwikkeling van de gemeente. Daarbij willen we voorzien in de behoeften van de huidige generaties, zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties te beperken om gezond en goed te kunnen leven. De volgende aspecten die betrekking hebben op het aspect Werklocaties en werkgelegenheid komen terug in de Middelburgse Milieu Visie: Korte termijn (voor 2025) o Stimuleren van duurzame groene economie. o Uitvoeren van de Regionale Energie Strategie. Lange termijn (voor 2050) o Realiseren van een duurzame, gezonde, groene economie. Kwaliteitsatlas Middelburg (2010) Ten aanzien van Werken geeft de Kwaliteitsatlas een zestal speerpunten: Versterking van Middelburg als regionaal en toeristisch koopcentrum Ruimte voor bedrijvigheid Versterking centrumfunctie Zeeland

Blad 77 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

-

Stimuleren werkgelegenheid en vestiging Verbeteren ondernemersklimaat Tegengaan van uitval in het onderwijs en arbeidsproces

Provinciale omgevingsvisie (concept) In 2050 is sprake van een innovatieve, duurzame en toekomstbestendige Zeeuwse vrijetijdssector met balans tussen economische spin-off, landschap, gasten én inwoners. Recreatie en toerisme dragen structureel bij aan maatschappelijke opgaven in Zeeland, zoals energie- en klimaatdoelen, een passende arbeidsmarkt en een goede leefomgeving met een hoog voorzieningenniveau, zowel in de steden als kleine kernen. De sector maakt cross-overs met andere belangrijke thema’s zoals natuur, steden, detailhandel, cultuur, culinair en gezondheid en levert daarmee een positieve bijdrage aan Recreatie en Toerisme de profilering van Zeeland als jaarrond bestemming. Bedrijven, overheden en kennisinstituten in de Zeeuwse vrijetijdssector werken samen in een goed functionerende innovatie- en kennisnetwerkstructuur die is gebaseerd op een krachtige onderzoeksinfrastructuur. Deze samenwerking overstijgt de provinciegrenzen Beoordelingskader De volgende tabel toont het beoordelingskader voor het aspect ‘Werklocaties en sectoren’. Aspect Werklocaties en sectoren

Indicator Werklocaties

Streefwaarde/Ambitie Huidige kwaliteit werklocaties

Sectoren

4.6.1.2

Gewenste beweging Verbetering kwaliteit en verhoging kwantiteit Meer cross-overs tussen sectoren.

Huidige situatie en toekomstige situatie Werklocaties In de gemeenten zijn verschillende bedrijventerreinen en kantoorlocaties gelegen. Kantoorlocaties zijn gelegen in het centrum van Middelburg en de wijk Ramsburg. Verspreid over de gemeente liggen meerdere bedrijventerreinen. Het grootste bedrijventerrein van de gemeente is Arnestein. Op het terrein is gemengde bedrijvigheid gevestigd. Aanwezige bedrijvigheid varieert van lokale tot grote, internationale bedrijven. Het bedrijventerrein Ramsburg is recentelijk (2015) geherstructureerd. De afgelopen jaren zijn er verschillende bedrijven op bedrijventerrein Mortiere bijgekomen. Het bedrijventerrein is gelegen op een zichtlocatie. Er wordt nog grond uitgegeven voor verdere ontwikkeling van de bedrijvigheid op dit terrein. Ten oosten van de kern Arnemuiden is een klein bedrijventerrein gelegen. Op deze aangewezen locatie bevinden zich enkele bedrijven. Een groot deel van het terrein is in gebruik als caravanstalling. In de nabijheid van de brandweerkazerne van de Stadsgewestelijke Brandweer Vlissingen-Middelburg wordt 10.000 vierkante meter vrijgegeven voor de ontwikkeling van enkele gebouwen met een bestemming maatschappelijke doeleinden. Daarnaast is er vooral in het centrum van de stad Middelburg veel ruimte voor horeca. Op een aantal plekken zoals rondom de Vlasmarkt en de Markt zijn horeca concentraties te vinden.

Deze horeca gelegenheden hebben een recreatieve functie voor zowel de inwoners van Middelburg als voor toeristen. De toeristische druk in de gemeente Middelburg ligt op 9,3. De toeristische druk zet het aantal overnachtingen van toeristen uit tegen het aantal inwoners. In 2019 bezochten 937.000 toeristen de provincie Zeeland. In 2020 betrof dit 639.000 toeristen. Dit kwam met name doordat minder

Blad 78 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

toeristen uit het buitenland naar Zeeland kwamen. De verklaring hiervoor ligt in de corona regels die op dat moment gelden voor het reizen tussen landen. Tot 2020 was een stijging in het aantal toeristen waarneembaar. Waar in 2012 722.000 toeristen Zeeland bezochten, waren dit erin 2019 937.000. Zowel het aantal binnenlandse als buitenlandse toeristen is de afgelopen jaren toegenomen, al zit de meeste groei in het aantal buitenlandse gasten (uit m.n. België en Duitsland). In Middelburg zijn onder andere het gemeentehuis, het Zeeuws Museum, de stadsbrouwerij en de Abdijtoren van Lange Jan populaire bezienswaardigheden.

Figuur 4-61: Bedrijventerreinen (Provincie Zeeland, n.d.)

De ontwikkeling van het aantal vestigingen per 1.000 inwoners in Middelburg loopt gelijk op met de algehele ontwikkeling in Nederland. Tussen 2001 en 2020 is het aantal vestigingen per 1.000 inwoners gegroeid van 76,6 tot 127,6. In Nederland ligt het aantal op 135,2.

Blad 79 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-62: Aantal vestigingen per 1000 inwoners (leeftijd 15-74) (CBS en LISA, 2020)

Onderstaand figuur toont voor Middelburg en Nederland in welke sector vestigingen ingedeeld kunnen worden. Het aandeel van vestigingen in de landbouw (Middelburg: 2,6 procent; Nederland: 7 procent), industrie (Middelburg: 12,8 procent; Nederland 16,2 procent) en handel (Middelburg: 15,8 procent; Nederland: 16,5 procent) ligt lager dan het Nederlands gemiddelde in de gemeente Middelburg. Het aandeel vestigingen in de zakelijke dienstverlening (Middelburg: 35,7 procent; Nederland: 34 procent) en collectieve dienstverlening (Middelburg: 26,2 procent; Nederland: 20,1 procent) ligt hoger.

Figuur 4-63: Vestigingen sectoren (LISA, 2020)

Blad 80 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Door de tijd heen is de samenstelling van de bedrijvigheid in de gemeente veranderd. Het aandeel bedrijven in de zakelijke dienstverlening, industrie en overige dienstverlening is relatief stabiel. Het aandeel vestigingen in de landbouw en handel is gedaald. Een sterke groei in het aandeel vestigingen in de collectieve dienstverlening heeft plaatsgevonden, met name tussen 2009 en 2013.

Figuur 4-64: Vestigingen door de tijd heen (LISA, 2020)

4.6.1.3

Beoordeling In de gemeente Middelburg zijn verschillende bedrijventerreinen aanwezig. De gemeente Middelburg zet in op de kwaliteit van verschillende bedrijventerreinen. Zo is in 2015 bedrijventerrein Ramsburg geherstructureerd. Op bedrijventerrein Arnestein wordt ruimte geboden aan lokale en grote, internationale bedrijven. Op de locatie Stromenpoort wordt er ruimte geboden aan de ontwikkeling van gebouwen met maatschappelijke doeleinden. De groei van het aantal vestigingen in de gemeente Middelburg loopt gelijk op met de rest van Nederland. Sectoren die meer dan gemiddeld aanwezig zijn de zakelijke dienstverlening en de collectieve dienstverlening. Door de tijd heen is hierin een verschuiving waarneembaar. De sectoren landbouw en handel zijn afgenomen. Met name het aantal vestigingen in de collectieve dienstverlening is sterk toegenomen. Er wordt beleidsmatig ingezet om de economie van Middelburg te vergroenen en het vestigingsklimaat te verbeteren. Op het vlak van de economie spelen verschillende ontwikkelingen, zoals de ontwikkeling van technologie en de ontwikkeling van de economische markt op (inter)nationaal niveau. Deze ontwikkelingen hebben een impact op het aspect ‘Werklocaties en sectoren’. De economische ontwikkeling voor de komende 30 jaar is door deze macro-factoren hoogst onzeker. Dit leidt tot de volgende beoordeling:

Blad 81 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

4.6.2

Beroepsbevolking

4.6.2.1

Inleiding, beleid en beoordelingskader Inleiding De beroepsbevolking bestaat uit personen tussen 15 en 75 jaar die betaald werk hebben óf uit de groep mensen die direct beschikbaar zijn voor betaald werk en daar recent ook naar hebben gezocht (werkloosheidscijfers). In dit hoofdstuk wordt de beroepsbevolking van Middelburg gekarakteriseerd. Voor de lokale en regionale economie is belangrijk dat er voldoende potentieel is om de vraag om aan de vraag naar werknemers te kunnen voldoen. Er is hierbij een relatie met (onder andere) het voorzieningenniveau en de beschikbaarheid van passende woonruimte. Beleid Provinciale Omgevingsvisie (concept) Over de Arbeidsmarkt staat er het volgende in de Zeeuwse Omgevingsvisie: Er is een tekort aan arbeidskrachten in alle sectoren en op alle niveaus. Er is sprake van een lage werkloosheid, maar er zitten toch meer dan 12.000 mensen in een uitkeringssituatie. De krapte is wel aan het afnemen. Er is nog veel onbenut potentieel: een hoog aandeel statushouders in de bijstand en jongeren die wegtrekken in verband met een opleiding buiten de provincie en niet meer terug komen. Door de lage werkloosheid lijkt het probleem klein, maar het echte probleem is dat bedrijven worden beperkt in hun groei en succes door gebrek aan personeel. Een overkoepelende aanpak wordt opgezet door betrokken partijen vanuit een Aanvalsplan Arbeidsmarkt.

Ook zijn er grensoverschrijdende belemmeringen door wet- en regelgeving. Het imago van Zeeland als goede plek om te wonen, studeren, werken wordt beter. Een aandachtspunt wordt gevormd door arbeidsmigranten die werkzaam zijn in de landbouw en in de sectoren van recreatie en toerisme en de zorg. Deze werknemers vervullen een wezenlijke rol in de Zeeuwse economie. Voor Middelburg zijn ze vooral van belang voor toerisme en de zorg. Beoordelingskader Het volgende afwegingskader wordt gebruikt voor het aspect ‘Beroepsbevolking’. Aspect Beroepsbevolking

Indicator Opleidingsniveau

Streefwaarde/Ambitie

Blad 82 van 127

Gewenste beweging Aantrekken van meer hoog opgeleiden

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Aspect

4.6.2.2

Indicator Baanbeschikbaarheid

Streefwaarde/Ambitie Huidige niveau werkgelegenheid

Gewenste beweging Meer (passende) werkgelegenheid

Huidige situatie en toekomstige situatie Opleidingsniveau De beroepsbevolking in de gemeente Middelburg had in 2019, vergeleken een grotere groep middelbaar opgeleiden (Middelburg: 46 procent; Nederland: 41 procent). Middelbaar opgeleiden hebben een opleiding genoten in de bovenbouw van havo/vwo, een basisberoepsopleiding (MBO-2), een vakopleiding (MBO-3) of middenkader- en specialistenopleiding (MBO-4). De grootte van de bevolkingsgroep met een laagopleidingsniveau ligt op een gelijk niveau (Middelburg: 27 procent; Nederland: 28 procent). Deze groep heeft een opleiding genoten in het basisonderwijs, het vmbo, de onderbouw havo/vwo, de voormalige assistentenopleiding (MBO-1) of het praktijkonderwijs. De bevolkingsgroep met een hoog opleidingsniveau (WO, HBO) is licht minder groot in de gemeente Middelburg. Het gemiddelde voor Nederland ligt op 30 procent; in Middelburg heeft 27 procent van de bevolking onderwijs genoten op dit niveau. De groep middelbaar opgeleiden is tussen 2013 en 2019 toegenomen van 44 naar 46 procent. Ook de groep hoog opgeleiden is groter geworden (een stijging van 26 naar 27 procent). De groep laag opgeleiden is afgenomen (30 naar 27 procent).

Figuur 4-65: Opleidingsniveau (CBS, 2021; CBS, 2020)

Baanbeschikbaarheid In de gemeente Middelburg ligt het aantal banen per 1000 inwoners op 654,5. Het aantal banen is tussen 2010 en 2018 afgenomen. Tussen 2018 en 2019 groeide het aantal banen weer licht, waarna het aantal banen ongeveer is gelijk gebleven.

Blad 83 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-66: Aantal banen per 1000 inwoners (CBS en LISA, 2020)

De werkloosheid in de gemeente Middelburg volgt globaal de lijn van de landelijke werkloosheid. De werkloosheid ligt over het algemeen lager dan in de rest van Nederland. De economische crisis leidde ook in de gemeente Middelburg tot een stijging van de werkloosheid. Er trad economisch herstel op wat een daling in de werkloosheid teweegbracht. De onzekerheid van de coronapandemie leidde in heel Nederland en ook in de gemeente Middelburg tot een lichte stijging van de werkloosheid.

Figuur 4-67: Werkloosheid (CBS, 2020)

Een specifieke groep werkenden zijn arbeidsmigranten. Arbeidsmigranten vervullen over het algemeen voor kortere of langere tijd een functie binnen de landbouw, zorg, vervoer en opslag of horeca. Het aantal arbeidsmigranten in Zeeland is de afgelopen 10 jaar sterk toegenomen. In

Blad 84 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

2004 waren er ongeveer 2000 arbeidsmigranten uit MOE (Midden en Oost Europese) en Zuid-Europa werkzaam in Zeeland. In 2018 betrof dit bijna 10.000 arbeidsmigranten. In 2018 werd een indicatie gemaakt dat ongeveer 640 arbeidsmigranten in de gemeente Middelburg woonden.

4.6.2.3

Beoordeling Door de tijd heen is het opleidingsniveau van de beroepsbevolking van de gemeente Middelburg veranderd. Waar in 2013 30 procent van de beroepsbevolking laag opgeleid was, behoorde in 2019 27 procent van de beroepsbevolking tot deze groep. De groep hoogopgeleiden is licht toegenomen. De baanbeschikbaarheid in de gemeente is tussen 2010 en 2018 afgenomen. Tussen 2018 en 2019 is de baanbeschikbaarheid licht toegenomen, waarna het relatief gelijk is gebleven. De economische crisis had ook in gemeente Middelburg een impact op de werkloosheid. Hierna is de werkloosheid afgenomen tot een laag niveau. Tussen 2019 en 2020 steeg de werkloosheid licht. Er wordt beleidsmatig ingezet op het veranderen van het imago van Zeeland als een goede plek om te wonen en werken. Op deze manier wordt gezocht naar een manier om de krapte op de arbeidsmarkt aan te pakken door een balans te creëren tussen de beroepsbevolking en aanbod van werk. Vergrijzing vormt de uitdaging voor de beroepsbevolking. Door vergrijzing wordt de beroepsbevolking gemiddeld ouder en kleiner. Dit is een uitdaging voor het aantrekken van voldoende personeel. Daarnaast heeft de corona crisis getoond dat onverwachte ontwikkelingen op kunnen komen die een grote impact kunnen hebben op economisch systeem. Deze onzekerheid op het vlak van de economie leidt tot de volgende beoordeling voor het aspect ‘Beroepsbevolking’:

4.6.3

Mobiliteit en bereikbaarheid

4.6.3.1

Inleiding, beleid en beoordelingskader Inleiding Dagelijks vinden er vele verkeersbewegingen plaats. De basis wordt hiervoor geboden door een goed onderhouden en toegankelijk infrastructuur voor verschillende vervoersmogelijkheden. Het aspect ‘mobiliteit en bereikbaarheid’ gaat in op de status en het gebruik van deze infrastructuur met oog voor de toekomstige ontwikkeling naar emissieloos vervoer.

Blad 85 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Beleid Middelburgse Visie Milieu 2019-2025 In de Middelburgse Visie Milieu (MVM) staan doelen op de verschillende milieu en duurzaamheidsthema´s die van invloed zijn op de gezondheid. Het belangrijkste doel van de MVM is om te komen tot een gezonde, duurzame samenleving en leefomgeving en een duurzame ontwikkeling van de gemeente. Daarbij willen we voorzien in de behoeften van de huidige generaties, zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties te beperken om gezond en goed te kunnen leven. Middelburg zet de mens (inwoner) centraal, als gebruiker van de fysieke leefomgeving en als onderdeel van de sociale leefomgeving. De volgende aspecten hebben een impact op gezondheid en het aspect mobiliteit en bereikbaarheid en komen terug in de Middelburgse Milieu Visie: Duurzame mobiliteit o Korte termijn (voor 2025)  Middelburg werkt aan een betere leefomgeving en wil de transitie naar een schone en slimme mobiliteit versnellen (Gemeentelijk Verkeer- en Vervoerplan -GVVP Middelburg 2030).  Voorkom: Verkort of verminder auto’s en verplaatsingen (o.a., gedeeld vervoer, autonoom vervoer).  Verander: Meer digitaal, te voet, per fiets en/of met het openbaar vervoer  Verschoon: Verplaatsingen die toch worden gemaakt op schone wijze maken (bijv. elektrisch, groen gas, ...). o Lange termijn (voor 2050)  De mobiliteit is CO2 – neutraal.