24-009 Bijlage 6. Omgevingseffectrapportage bij Omgevingsvisie

OER bij de omgevingsvisie Middelburg

projectnummer 0473984.101 definitief 6 mei 2022

OER bij de omgevingsvisie Middelburg

projectnummer 0473984.101 definitief 6 mei 2022

Auteurs C.G. van Dam D. Westra L. T. Runia

Opdrachtgever Gemeente Middelburg Kanaalweg 3 4337 PA Middelburg

Gecontroleerd:

datum 6 mei 2022

beschrijving definitief

vrijgave

Samenvatting Inleiding Met de komst van de Omgevingswet moeten alle Nederlandse gemeenten een omgevingsvisie gaan opstellen. In deze omgevingsvisie, die de structuurvisie vervangt, zijn de strategische hoofdkeuzes van beleid, gericht op de fysieke leefomgeving, voor de langere termijn opgenomen. De omgevingsvisie is geen blauwdruk voor de toekomst, maar bepaalt wel de koers. Hiermee stelt de gemeente kaders voor toekomstige ontwikkelingen. De gemeente Middelburg is bezig met het opstellen van zo’n omgevingsvisie. Hiervoor zijn onder andere drie toekomstverkenningen samengesteld met ieder hun eigen ontwikkelingen en ambities. De hierbinnen te maken beleidskeuzes leiden tot verschillende uitkomsten met betrekking tot de leefomgeving. Daarom is de voorliggende Omgevingseffectrapportage (OER) opgesteld. In een OER worden de effecten van beleid in kaart gebracht. Hiermee krijgen deze omgevingseffecten een volwaardige plaats in de Omgevingsvisie. Uit het OER komen een aantal aanbevelingen naar voren om de omgevingsvisie verder aan te scherpen en uit te werken. Op deze manier ondersteunt het OER het besluitvormingsproces rondom de Omgevingsvisie. Het OER wordt opgesteld op basis van de vereisten van milieueffectrapportage, maar zonder de formele procedure.

De beoordeling van de referentiesituatie, de toekomstverkenningen en de omgevingsvisie gebeurt aan de hand van vijf thema’s: natuurlijk en historisch kapitaal, gezonde en veilige fysieke leefomgeving, duurzaamheid, wonen en voorzieningen, en economische omgeving.

Beoordeling referentiesituatie De referentiesituatie is de toekomstige situatie zoals die zich ontwikkelt zonder nieuw door de gemeente te maken beleid. Door het vaststellen van een referentiesituatie wordt het mogelijk om de impact van de toekomstverkenningen én de omgevingsvisie te bepalen. Per aspect is onderzocht welke ontwikkelingen zich in het verleden hebben voor gedaan en hoe deze zich verhouden tot de gewenste situatie. De gewenste situatie is daarbij afgeleid uit de door de gemeente opgestelde beleidsdoelen. Hieronder is per thema een korte beschrijving van de referentiesituatie weergegeven. Natuurlijk en historisch kapitaal De ruimtelijke kwaliteit van de gemeente Middelburg is hoog. De ontstaansgeschiedenis van het landschap is op veel plekken nog zichtbaar. Naast beschermde landschappen heeft de gemeente ook vele rijksmonumenten en twee beschermde stadsgezichten. Maar doordat maatschappelijke ontwikkelingen als woningbouw, energieopwekking en mobiliteitsuitbreiding een steeds grotere claim op de beschikbare ruimte leggen komen deze cultuurhistorische en landschappelijk waarden meer en meer in de knel. De KaderRichtlijn Water (KRW) oppervlaktewaterlichamen in de gemeente Middelburg zijn in de huidige situatie van onvoldoende kwaliteit. Klimaatverandering geeft daarnaast extra druk op zowel de water kwantiteit als kwaliteit.

Ook voor de bodemkwaliteit zal klimaatverandering door enerzijds droogte en anderzijds piekneerslag van belang zijn. Klimaatverandering heeft verder ook zijn weerslag op de biodiversiteit en natuurgebieden in de gemeente. Vooral meer en langdurigere droogte heeft een grote invloed op de natuurwaarden.

Gezonde en veilige fysieke leefomgeving De luchtkwaliteit in de gemeente Middelburg is de afgelopen jaren verbeterd en voldoet overal aan de wettelijke normering. Met de ontwikkeling van duurzame mobiliteit, zoals elektrische auto’s, is de verwachting dat de uitstoot van stikstofdioxide en fijn stof langs wegen in de toekomst nog verder zal verminderen. Geluidshinder langs wegen zal ook deels afnemen door het populairder worden van de elektrische auto. Het introduceren van nieuwe technologieën zoals warmtepompen in woongebieden kan anderzijds weer zorgen voor een toename van geluidshinder binnen de gemeente. In de stad Middelburg is het hitte-eiland effect al merkbaar. Door klimaatverandering zal dit effect versterken. Daarnaast is een vergrijzende bevolking extra kwetsbaar voor de gevolgen van het hitte-eiland effect. Op het gebied van veiligheid is het transport van gevaarlijke stoffen over de A58, het spoor en de buisleiding en de veiligheidszone van kerncentrale Borssele een belangrijk aandachtspunt bij nieuwe ontwikkelingen. Het aantal misdrijven in de gemeente fluctueert, wel is er een toegenomen gevoel van onveiligheid onder de inwoners van Middelburg. Vanuit het groenbeleidsplan wordt er steeds meer ingezet op het versterken van de (toegankelijkheid van de) groeninrichting in de gemeente.

Op het gebied van sport en cultuur infrastructuur scoort Middelburg nu onder gemiddeld. Het Lokaal Sport Akkoord moet hier verbetering in aanbrengen. Duurzaamheid De uitstoot van CO2 en methaan in Middelburg is de afgelopen jaren al flink afgenomen. Daarnaast zijn er in de Middelburgse Milieu Visie en de Transitie Visie Warmte doelen gesteld voor het verder reduceren van CO2 emissies in de gemeente. Hierin is onder andere aandacht voor het verminderen van energiegebruik en het stimuleren van energieneutraal bouwen. Het landbouw areaal in Zeeland is sinds 2000 afgenomen met 5000 hectare. Als deze trend doorzet kan ook een daling in de uitstoot van methaan worden verwacht. De afgelopen jaren produceerden de inwoners van Middelburg meer huishoudelijk afval dan het Nederlandse gemiddelde. De hoeveelheid afval is wel al enkele jaren dalende. Afvalscheiding wordt daarnaast in Middelburg minder gedaan dan in de rest van Nederland. Het nieuwe inzamelingssysteem moet afval scheiding verder gaan stimuleren. In de bouwsector wordt steeds meer ingezet op hergebruik waardoor minder primaire grondstoffen gebruikt hoeven te worden. Voor zowel huur- als koopwoningen ligt het energie- en gasverbruik in Middelburg lager dan in de rest van Nederland. Sinds 2013 is het energie en gasverbruik dalende.

Tegelijkertijd is er sinds 2017 sprake van een sterke groei in de hoeveelheid opgewekte kWh aan hernieuwbare energie. De hoeveelheid door zonnepanelen opgewekte kWh per inwoner ligt een stuk hoger dan in de rest van Nederland. Wonen en voorzieningen In Middelburg is het woningaanbod meer gericht op eengezinswoningen dan gemiddeld genomen in Nederland. Net als in de rest van Nederland is het aantal te koop staande woningen in de afgelopen jaren afgenomen. Daarbij is ook de gemiddelde WOZ-waarde toegenomen. Hiermee is de woningmarkt minder toegankelijk is geworden. De gemiddelde leeftijd van de woningvoorraad in de gemeente Middelburg is hoger dan het landelijk gemiddelde. Lokaal zijn hier wel sterke verschillen in te vinden. Verduurzaming van de woningvoorraad is nog een grote opgave in de gemeente.

Voorzieningen in de gemeente zijn voornamelijk gecontenteerd in de kernen, en dan met name in de stad Middelburg. Primair onderwijs is in bijna alle kernen aanwezig. Voortgezet onderwijs voorzieningen zijn geconcentreerd in de kern Middelburg. Daarnaast zijn er diverse vervolg onderwijsinstellingen, zoals de Hogeschool Zeeland. De stad Middelburg heeft een centrumfunctie voor de omgeving, met name Walcheren. Veel winkels die niet in de kleinere kernen gevestigd zijn, zijn wel te vinden in Middelburg. De nabijheid en daaraan gerelateerde toegankelijkheid van voorzieningen wordt met een vergrijzende bevolking steeds belangrijker. Economische omgeving De groei van het aantal vestigingen in de gemeente Middelburg loopt gelijk op met de rest van Nederland. Sectoren die meer dan gemiddeld aanwezig zijn de zakelijke dienstverlening en de collectieve dienstverlening. Door de tijd heen is hierin een verschuiving waarneembaar. De sectoren landbouw en handel zijn afgenomen. En met name het aantal vestigingen in de collectieve dienstverlening is sterk toegenomen. Er wordt beleidsmatig ingezet om de economie van Middelburg te vergroenen en het vestigingsklimaat te verbeteren. In de beroepsbevolking heeft een lichte verschuiving plaatsgevonden, het aantal hoogopgeleiden in de gemeente is iets toegenomen.

Daarnaast is na een aantal jaren van afname is de baanbeschikbaarheid in de gemeente tussen 2018 en 2019 licht toegenomen, waarna het relatief gelijk is gebleven. Er wordt beleidsmatig ingezet op het promoten van het van Zeeland als een aantrekkelijke plek om te wonen en werken. Hiermee moet krapte op de arbeidsmarkt, onder andere door toenemende vergrijzing, aangepakt worden. naar een manier om de krapte op de arbeidsmarkt aan te pakken. In de gemeente Middelburg zijn twee treinstations gelegen. Daarnaast loopt de A58 door de gemeente. Middelburg heeft ondanks deze aansluitingen te maken met een matige bereikbaarheid van arbeidsplaatsen. De laatste jaren is deze bereikbaarheid ook afgenomen. De modaliteitsverdeling van reisbewegingen is wel iets gunstiger dan in de rest van Nederland. Er werd minder vaak van de auto en vaker van de fiets gebruikt gemaakt. OV wordt daarentegen minder vaak gebruikt. Middelburg wil deze modaliteitsverschuiving en de deeleconomie verder faciliteren. Ook wordt er ingezet op het verschonen van het vervoer. Het aantal deel- en elektrische auto’s is de afgelopen jaren toegenomen. De dekkingsgraad ligt momenteel op 12,5 procent. Om een verdere verduurzaming van het verkeer te ondersteunen is een verdere toename van het aantal laadpalen een belangrijke randvoorwaarde. Conclusie De huidige staat van de gemeente Middelburg is goed te duiden.

Voor toekomstige ontwikkelingen is dit echter een stuk lastiger. Er bestaan onzekerheden over technologische vooruitgang, sociaaleconomische trends en ontwikkelingen op andere aspecten. Hierdoor bestaat er voor de verwachte ontwikkelingen een onzekerheidsmarge. In het onderstaande figuur worden de gegeven beoordelingen per aspect en de bijbehorende onzekerheidsmarge samengevat.

Figuur S-1. Beoordeling van de huidige en referentiesituatie voor alle aspecten.

De toekomstbeelden: beschrijving en beoordeling Toekomstbeelden Gemeente Middelburg heeft ten behoeve van het maken van de omgevingsvisie drie verschillende toekomstbeelden samengesteld. De toekomstbeelden hebben hun eigen accenten en bijbehorend beleid. De toekomstbeelden worden gebruikt om keuzes te maken voor de omgevingsvisie. Hieronder zijn de drie beelden kort samengevat. Groen Binnen het toekomstbeeld Groen staan drie waarden centraal:  Hoogwaardig wonen;  Sterke landschapsstructuur;  Grote biodiversiteit In dit toekomstbeeld zijn de groene lobben heilig. De poelgebieden in de gemeente worden Weidevogelgebieden. Biodiversiteit neemt in dit beeld zowel in de stad als in de buitengebieden toe. Ook is er aandacht voor groen in het centrum van de stad. Er wordt maximaal ingezet op leefbaarheid, klimaatadaptatie, circulariteit en verduurzaming. Hierbij is er extra aandacht voor het stimuleren van lokale producten en de deeleconomie. Compleet Binnen het toekomstbeeld Compleet wordt ingezet op drie centrale waarden:  Gemeenten versterken elkaar (één Walcheren)  Voorzieningenniveau is op Walchers niveau compleet  Gezamenlijke hogeschool en universiteit In toekomstbeeld Compleet verandert de inrichting van de gemeente. Zo worden er productiebossen aangelegd. Deze dragen bij aan circulariteit in de bouw.

In de geledingszone tussen Middelburg en Vlissingen wordt een groot stadspark gerealiseerd. In dit scenario wordt uitgegaan van een groei naar meer dan 140.000 inwoners voor Middelburg, Vlissingen en Veere tezamen.

Hierom wordt er in de stad ingezet op nieuwe hoogbouw, inbreiden en uitbreiden. De binnenstad wordt groen en autoluw ingericht. Sterke dorpen en wijken In toekomstbeeld Sterke dorpen en wijken ligt de nadruk op de volgende twee kernwaarden:  Gezondheid en rust  Sterke dorpen en wijken De stad Middelburg is in dit toekomstbeeld de stad van de 4 freedoms. Er woont een afspiegeling van de wereldbevolking, de stad is multicultureel en er woont een jonge(re) bevolking. De inrichting en het beheer van gebieden is meer lokaal geregeld. Maatschappelijke uitdagingen worden door middel van een gezamenlijke verantwoordelijkheid opgelost. De gemeente geeft daarnaast maximaal ruimte en ondersteuning aan initiatieven die in de samenleving ontstaan. Welbevinden wordt hierbij boven welvaart geplaatst. Ook in dit scenario is de deeleconomie verder ontwikkelt. Natuurlijk en historisch kapitaal Voor alle toekomstbeelden wordt een verbetering verwacht op het vlak van het thema ‘Natuurlijk en historisch kapitaal’. De toekomstbeelden hebben veel overeenkomstige doelen, zoals klimaatrobuustheid, voldoende zoetwater; en bescherming en voorbereiding op een overstroming. Alle toekomstbeelden worden als positief beoordeeld voor het aspect bodem en water, waarbij toekomstbeeld Groen iets beter scoort door een sterke inzet op vergroening.

Gezonde en veilige fysieke leefomgeving Het toekomstbeeld ‘Groen’ als zeer positief beoordeeld voor het aspect Fysiek milieu. Er worden in toekomstbeeld ‘Groen’ restricties opgelegd die positieve effecten kunnen hebben op de leefomgeving, zoals een verbod op het stoken van houtkachels en restricties voor bedrijvigheid. In toekomstbeelden ‘Compleet’ en ‘Sterke dorpen en wijken’ worden minder sterke acties ondernomen. In toekomstbeelden ‘Groen’ en ‘Compleet’ kunnen door het autovrij of -luw maken van de binnenstad stappen gezet worden voor de verkeersveiligheid. In toekomstbeeld ‘Groen’ kunnen de restricties voor de bedrijvigheid ook mogelijkheden bieden voor de externe veiligheid. Voor het aspect Veiligheid wordt daarom toekomstbeeld ‘Groen’ als meest positief beoordeeld. De drie toekomstbeelden geven elk een eigen invulling aan het aspect Uitnodigende omgeving. De vergroening in toekomstbeeld ‘Groen’ wordt deels ingevuld door plukbossen en stadslandbouwgebieden. In toekomstbeeld ‘Compleet’ wordt een groenblauwe structuur ontwikkeld en een sterk stadspark. In toekomstbeeld ‘Sterke dorpen en wijken’ worden collectieve tuinen aangelegd. Duurzaamheid In elk van de drie toekomstbeelden worden doelen gesteld om de samenleving circulair en energieneutraal te maken. De drie toekomstbeelden vullen de manier waarop duurzame energie opgewekt wordt alleen verschillend in.

In toekomstbeelden ‘Groen’ en ‘Sterke dorpen en wijken’ worden keuzes gemaakt op het vlak van wenselijke bedrijvigheid. Dit heeft mogelijk impact op de emissie van broeikassen door bedrijvigheid. Door de gelijke doelen worden de toekomstbeelden voor het aspect emissie broeikasgassen gelijk beoordeeld. Voor het aspect Grondstoffengebruik heeft het toekomstbeeld ‘Groen’ het meest vergaande doel. Er wordt gestreefd naar de top-5 van Nederland van gemeenten met de kleinste ecologische voetafdruk. In de drie toekomstbeelden worden deels gelijke maatregelen getroffen om circulariteit verder te ontwikkelen, zoals het tweedehands inkopen van de gemeente of het opnemen van een toekomstparagraaf. De toekomstbeeldengeven verder een eigen invulling aan het nastreven van circulariteit. Zo wordt er o.a. ingezet op de ontwikkeling van een deeleconomie in toekomstbeeld ‘Groen’ of het lokaal

produceren van bouwmateriaal in toekomstbeeld ‘Compleet’. Voor het aspect Energiebalans wor-den de drie toekomstbeelden positief beoordeeld. Elk van de toekomstbeelden geeft op een eigen manier invulling aan de opwekking van duurzame energie in de gemeente. Tussen toekomstbeeld ‘Groen’ en ‘Compleet’ bestaat er verschil in de prioritering van welstandseisen over de verduurzaming van monumentale panden. Doordat in toekomstbeeld ‘Compleet’ restricties worden gesteld aan de opwekking van duurzame energie, welstandseisen gaan namelijk boven de verduurzaming van panden, wordt dit aspect minder positief beoordeeld dan de andere twee toekomstbeelden. Wonen en voorzieningen De grootste toename in de woningvoorraad wordt verwacht binnen toekomstbeeld ‘Compleet’. Er wordt ingezet op de realisatie van 6500 nieuwe woningen. In toekomstbeelden ‘Sterke dorpen en wijken’ en ‘Groen’ wordt gestreefd naar de realisatie van 1700 nieuwe woningen. Binnen toekomstbeeld is het mogelijke effect van een verbod op verkamering of splitsen van woningen een aandachtspunt. Elk toekomstbeeld ontwikkelt de voorzieningen in de gemeente op een eigen manier. In toekomstbeeld ‘Groen’ wordt gestreefd om Middelburg te ontwikkelen tot nummer één groene winkelstad.

Toekomstbeeld ‘Compleet’ zet in op de ontwikkeling van zakelijke voorzieningen en op de ontwikkeling van educatie, waarbij stadsgewest Vlissingen-Middelburg zich ontwikkeld tot universiteitsstad. In toekomstbeeld ‘Sterke dorpen en wijken’ wordt de lokale aanwezigheid van voorzieningen versterkt. Iedere wijk of kern heeft alle benodigde voorzieningen. Het aspect Leefbaar wordt het meest positief beoordeeld in toekomstbeeld ‘Sterke wijken en dorpen’, omdat in dit toekomstbeeld sterk wordt ingezet op het verder vormgeven van de participatiesamenleving. Economische omgeving De toekomstbeelden hebben voor het aspect Werklocaties en sectoren deels gelijke doelen en kenmerken. Er wordt sturing gegeven aan het omgaan met grote uitdagingen, zoals de landbouw-transitie, natuurinclusiviteit en verduurzaming. In toekomstbeeld ‘Groen’ worden er restricties opgelegd aan het huidige economische systeem. Er wordt een rem op het toerisme gezet in de binnenstad en de bedrijvigheid met een milieu-categorie wordt aan banden gelegd. In het toekomstbeeld ‘Compleet’ wordt er wel ruimte geboden aan de ontwikkeling van toerisme in de binnenstad. Door een verbetering van de bereikbaarheid is het vestigingsklimaat verbeterd. Hier profiteert de economie van Middelburg van. In toekomstbeeld ‘Sterke dorpen en wijken’ wordt de nadruk sterker op een ontwikkeling van de lokale economie gelegd.

Voor de drie toekomstbeelden betekent de mooie woonomgeving en de aanwezigheid van de juiste onderwijsfaciliteiten dat de beschikbare beroepsbevolking toeneemt. De sterk verbeterde bereikbaarheid in toekomstbeeld ‘Compleet’ draagt hier sterk aan bij. De sterk verbeterde bereikbaarheid zorgt ervoor dat toekomstbeeld ‘Compleet’ ook voor een positieve beoordeling voor het aspect Mobiliteit en bereikbaarheid. De suburbanisatie binnen toekomstbeeld ‘Sterke dorpen en wijken’ maakt het lastig om duurzame mobiliteit een plek te geven, omdat er een sterkere afhankelijkheid van autoverkeer wordt gerealiseerd in het buitengebied. In toekomstbeeld ‘Groen’ zet de gemeente in op de ontwikkeling van duurzame mobiliteitsvormen. De figuur op de volgende pagina toont de beoordeling van de drie toekomstbeelden ten opzichte van de referentiesituatie.

Figuur S-2. Beoordeling van de toekomstbeelden per aspect.

Aanbevelingen voor het proces De beleidscyclus De beleidscyclus bestaat uit vier onderdelen. Beleidsontwikkeling, beleidsdoorwerking, uitvoering en terugkoppeling. Bij beleidsontwikkeling staat visievorming centraal. Hier worden samenhangende en strategische hoofdkeuzes gemaakt in de vorm van de omgevingsvisie. Bij de beleidsontwikkeling wordt uitgewerkt hoe de hoofdkeuzes en ambities uit de omgevingsvisie gerealiseerd moeten worden. Daarna volgt de uitvoering van dit gekozen beleid. Bij terugkoppeling wordt door onder andere monitoring bijgehouden of de doelen uit de omgevingsvisie daadwerkelijk gehaald worden of dat bijsturing nodig is. Beleidsontwikkeling Uit de in dit OER gegeven beoordeling van de toekomstbeelden komen een aantal aandachtspunten naar voren. Bijvoorbeeld beleidsdoelen die elkaar tegen werken of ontwikkelingen die niet goed naast elkaar tot uitvoering kunnen komen. Op deze punten zullen er belangrijke keuzes gemaakt moeten worden. Niet alles is immers mogelijk, sommige doelen en ontwikkeling sluiten per definitie andere doelen en ontwikkelingen uit. Anderzijds zijn er positieve punten uit de toekomstbeelden die gemakkelijk ook opgenomen zouden kunnen worden in de andere toekomstbeelden zonder dat dit negatieve gevolgen heeft op andere deelgebieden. Het is daarom wenselijk deze punten over te nemen.

Bij toekomstbeeld ‘Groen’ is er sprake van spanning tussen de algemene doelen die door de gemeente zijn gesteld en de specifieke doelen behorend bij het toekomstbeeld. Voor de bouwsteen Ondernemen is de algemene doelstelling dat bedrijventerrein Arnestein mogelijkheden biedt voor bedrijvigheid met een milieucategorie. In toekomstbeeld ‘Groen’ is binnen de bouwsteen Natuur en landschap als doelstelling opgenomen dat er geen ruimte meer zal zijn voor bedrijvigheid van een hogere milieucategorie. Daarnaast is voor de bouwsteen Recreatie en toerisme als algemene doelstelling ingezet op een groei van de toeristische sector. In toekomstbeeld Groen wordt er echter door de gemeente een rem op de groei van het toerisme gezet.

Toekomstbeeld ‘Groen’ scoort verder door de sterke inzet op participatie en samenwerking zeer positief op aspect ‘Leefbaarheid en sociale index’. Dit is een aspect dat vrij gemakkelijk kan worden overgenomen voor de andere toekomstbeelden. Naast de doelen uit de toekomstbeelden an sich kunnen de ontwikkelingen elkaar ook op andere manieren in de weg zitten. Diverse ontwikkelingen leggen een claim op de beschikbare ruimte in de gemeente Middelburg. Onder andere het opwekken van duurzame energie; de woningbouw opgave, het inpassen klimaat adaptieve maatregelen en de aanwezigheid van voldoende kwalitatief groen hebben ruimte nodig. Er zal dus een keuze gemaakt moeten worden waar en hoe deze ontwikkelingen geprioriteerd worden. Creatieve combinaties van functies kunnen hierbij een uitkomst zijn. De gemaakte keuzes zullen daarnaast ook (mogelijk negatieve) effecten hebben op bestaande functies van het landschap zoals erfgoed en landbouw. Daarnaast zijn er nog ontwikkelingen van buitenaf waar gemeente Middelburg geen of weinig invloed op heeft. In ieder toekomstbeeld is een andere ontwikkeling van de economie opgenomen. In toekomstbeeld ‘Compleet’ wordt het huidige economisch model voortgezet en verduurzaamd. In toekomstbeelden ‘Groen’ en ‘Sterke dorpen en wijken’ wordt juist ingezet op een verschuiving van het economisch systeem naar een meer lokaal niveau.

Maar deze economische situaties zijn natuurlijk onderhevig aan grotere mondiale en nationale economische ontwikkelingen. In de omgevingsvisie moet een plek worden gegeven aan dit soort onzekerheden. Hierbij zijn vragen als ‘Waar op het continuüm tussen een lokale of naar buitengerichte economie wil de gemeente Middelburg zich positioneren?’ en ‘Welke maatregelen kan de gemeente zelf nemen om de economie in de gewenste richting te ontwikkelen en in welke mate zijn ze afhankelijk van de acties van andere overheden en actoren?’ van belang. Dit soort afwegingen zijn allemaal van belang bij het verder concretiseren van de te nemen maatregelen en afwegingskaders. Door in de op te stellen omgevingsvisie concrete en toetsbare doelstellingen en afwegingskaders te schetsen kan gemonitord worden of de maatregelen voldoende bijdragen aan het behalen van de ambities. Op die manier kan gemeten worden of de gemeente op koers is om de gestelde doelen te behalen. Daarnaast kan door de Omgevingsvisie te linken aan reeds vastgesteld beleid het nieuwe beleid verankerd worden in het bestaande beleid van de gemeente, bijvoorbeeld door programma’s op te stellen. In programma’s worden samenhangende opgaven voor een gebied of thema verder uitgewerkt. Op deze manier kan een programma zorgen voor een actieve aanpak voor doelstellingen uit de omgevingsvisie.

Samenwerking met andere gemeenten en overheden is hierbij ook relevant. Vele opgaven zijn gebiedsoverstijgend en kunnen alleen in samenwerking worden opgelost. Hierbij kan gedacht worden aan ontwikkelingen die onder de verantwoordelijkheid van het Rijk vallen zoals de Natura 2000-gebieden. De gemeente Middelburg wordt daarnaast ook beïnvloed door factoren waar de gemeente weinig invloed op heeft. Bijvoorbeeld door de emissie van luchtverontreinigende stoffen buiten de gemeente grenzen. Het is daarom van belang om als gemeente de samenwerking te zoeken met andere bestuurlijke niveaus, zoals de provincie, het waterschap, de regio en het Rijk, maar ook met andere actoren, zoals agrariërs en kennisinstellingen, om gezamenlijk aan deze opgaven te werken.

Conclusie Op veel aspecten van de leefomgeving scoort gemeente Middelburg al goed. Er zijn echter ook aspecten, zoals natuur en biodiversiteit, waar nog veel verbetering plaats kan vinden. In de komende jaren zullen ontwikkelingen als de woningbouwopgave, klimaatadaptatie, duurzame energieopwekking en mobiliteit een belangrijke rol gaan spelen in de inrichting van Middelburg.

Hiermee ontstaat druk op de huidige waarden maar ook kansen om positief verder te ontwikkelen. De gemaakt toekomstbeelden geven een idee van hoe Middelburg met al deze veranderingen om kan gaan. Aan de hand van de beoordeling van de referentiesituatie en de toekomstbeelden kan in de komende periode het toekomstige beleid verder geconcretiseerd worden. Hierin moeten duidelijke, maar ook moeilijke keuzes gemaakt worden. Niet alles is (in combinatie met elkaar) mogelijk. Dit beleid zal zijn plek krijgen in de Omgevingsvisie en daarmee zal worden gewerkt aan een duurzaam, toekomstbestendig Middelburg.

Inhoudsopgave

Blz.

Samenvatting

1

Inleiding 1 Beoordeling referentiesituatie De toekomstbeelden: beschrijving en beoordeling Aanbevelingen voor het proces Conclusie 8

1 4 7

1

Inleiding

1

1.1 1.2 1.3

Aanleiding Een OER bij de Omgevingsvisie Leeswijzer

1 2 2

2

Vertrekpunten voor de Omgevingsvisie

3

2.1 2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3

Wat is een Omgevingsvisie? Het proces van de Omgevingsvisie Toekomstbeelden Toekomstbeeld ‘Groen’ Toekomstbeeld ‘Compleet’ Toekomstbeeld ‘Sterke dorpen en wijken’

3 3 4 4 6 7

3

Aanpak van het OER

9

3.1 3.2 3.2.1 3.2.2

Het beoordelingskader Wijze van beoordeling Beoordeling referentiesituatie Beoordeling toekomstbeelden

9 9 9 12

4

Leefomgevingsfoto van Middelburg

14

4.1 4.2 4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3 4.4 4.4.1 4.4.2 4.4.3 4.5 4.5.1

Karakterisering van de gemeente Middelburg Natuurlijk en historisch kapitaal Bodem en water Erfgoed Natuur en biodiversiteit Gezonde en veilige fysieke leefomgeving Fysiek milieu Veiligheid Uitnodigende omgeving Duurzaamheid Emissie broeikasgassen Grondstoffengebruik Energiebalans Wonen en voorzieningen Woningaanbod in balans

14 14 14 22 29 34 34 42 49 52 52 58 61 66 66

4.5.2 4.5.3 4.6 4.6.1 4.6.2 4.6.3 4.7

Voorzieningen Leefbaarheid/Sociale index Economische omgeving Werklocaties en sectoren Beroepsbevolking Mobiliteit en bereikbaarheid Conclusie

72 74 77 77 82 85 93

5

Beoordeling van de toekomstbeelden

98

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7

Inleiding Natuurlijk en historisch kapitaal Gezonde en veilige fysieke leefomgeving Duurzaamheid Wonen en voorzieningen Economische omgeving Conclusie

98 98 102 107 109 113 116

6

Doorwerking in het omgevingsbeleid

120

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7

De beleidscyclus Bestaand beleid Beoordeling van de toekomstbeelden Verdere uitwerking toekomstbeelden naar de omgevingsvisie Afhankelijkheid van beleid van andere overheden Beleidsdoorwerking omgevingsvisie Monitoring

120 121 121 122 123 123 123

7

Conclusie

124

8

Bibliografie

126

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

1

Inleiding

1.1

Aanleiding De Omgevingswet komt eraan. Met de invoering van de Omgevingswet wil de overheid de regels voor ruimtelijke ordening vereenvoudigen en samenvoegen. Eén van de instrumenten van deze nieuwe wet is de omgevingsvisie, de vervanger van de structuurvisie. De gemeente Middelburg is daarom bezig met het opstellen van de omgevingsvisie. De omgevingsvisie schetst op hoofdlijnen het beleid ten aanzien van de leefomgeving. De omgevingsvisie is geen blauwdruk voor de toekomst, maar bepaalt wel de koers. Hiermee stelt de gemeente kaders voor toekomstige ontwikkelingen. De gemeente Middelburg heeft in het proces naar de Omgevingsvisie al verschillende stappen gezet. Drie toekomstverkenningen zijn ontwikkeld met hun eigen ontwikkelingen en ambities. Hierbij is ook een overkoepelende ambitie opgesteld: ‘De gemeente Middelburg is in ontwikkeling met oog voor haar verleden’. In de Omgevingsvisie heeft de gemeente verschillende ambities uiteengezet. De gemeente wil een goed woon-, werk- en leerklimaat bieden aan jongeren; doelen op het vlak van klimaatadaptatie en de energietransitie behalen; en inzetten op bereikbaarheid. Verder is er aandacht voor natuur inclusief werken. Natuur wordt verweven met verschillende andere functies, zoals de landbouw.

Figuur 1-1: Gemeente Middelburg

Blad 1 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

1.2

Een OER bij de Omgevingsvisie In een Omgevingseffectrapportage (OER) worden de effecten van beleid in kaart gebracht. Hierbij wordt breder gekeken dan alleen directe milieueffecten. Tegenwoordig worden ook bredere thema’s, zoals leefbaarheid, mobiliteit, gezondheid, ruimtelijke kwaliteit, energie, klimaatadaptatie, natuur en biodiversiteit, en circulair bouwen meegewogen. Dit betekent dat de aspecten die worden behandeld in het OER voor de gemeente Middelburg breder reiken dan strikt milieuaspecten. Het doel van het OER is om deze omgevingseffecten een volwaardige plaats te geven in het opstellen van de Omgevingsvisie. In het OER zijn verschillende alternatieven (toekomstbeelden) beoordeeld en is inzichtelijk gemaakt wat de impact van de visie is op de leefomgeving. Het resultaat is dat het OER aanbevelingen biedt om de omgevingsvisie verder aan te scherpen en handvatten biedt voor de verdere uitwerking van de visie. Op deze manier ondersteunt het OER het besluitvormingsproces rondom de Omgevingsvisie. Het OER wordt opgesteld op basis van de vereisten van milieueffectrapportage, maar zonder de formele procedure.

1.3

Leeswijzer Het OER bestaat uit zeven hoofdstukken: Hoofdstuk 2: een toelichting van het vertrekpunt van het OER; Hoofdstuk 3: een toelichting op de aanpak van het OER; Hoofdstuk 4: een beschrijving en beoordeling van de referentiesituatie; Hoofdstuk 5: de beoordeling van de opgestelde toekomstbeelden; Hoofdstuk 6: aanbevelingen voor het verdere verloop van het proces; Hoofdstuk 7: conclusie.

Blad 2 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

2

Vertrekpunten voor de Omgevingsvisie

2.1

Wat is een Omgevingsvisie? Een Omgevingsvisie is een integrale visie waarin de overheid de strategische hoofdkeuzes van beleid, gericht op de fysieke leefomgeving, voor de langere termijn opneemt. De omgevingsvisie vervangt de structuurvisie(s), thematische visies en beleidsplannen. In veel gemeenten of provincies zijn structuurvisies gericht op één of enkele onderdelen van de ruimtelijke ordening. Een omgevingsvisie heeft echter betrekking op alle aspecten van de fysieke leefomgeving, aansluitend bij de reikwijdte van de Omgevingswet, te weten, beleid op het gebied van wonen, milieu, werken, mobiliteit, voorzieningen, gezondheid, veiligheid, natuurlijke omgeving en energie. De integrale benadering betekent ook dat een omgevingsvisie geen optelsom is van losse beleidsvisies van verschillende domeinen. Gemeenten hebben de verplichting om uiterlijk in 2024 een omgevingsvisie te hebben vastgesteld. De omgevingsvisie in de Omgevingswet Volgens de Omgevingswet bevat een Omgevingsvisie:  Een beschrijving van de hoofdlijnen van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving;  De hoofdlijnen van de voorgenomen ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming en het behoud van het grondgebied;  De hoofdzaken van het voor de fysieke leefomgeving te voeren integrale beleid.

2.2

Het proces van de Omgevingsvisie De gemeente Middelburg heeft al verschillende stappen gezet in het proces van het opstellen van de Omgevingsvisie. Hieronder wordt in hoofdlijnen het doorlopen proces weergegeven. De gemeenteraad heeft in september 2020 de kernkwaliteiten van Middelburg vastgesteld. De Omgevingsvisie zet in op behoud en versterking van deze kernkwaliteiten. De vastgestelde kernkwaliteiten zijn:  Hartelijk en gastvrij;  Sociale samenhang door kleinschaligheid;  Landschappelijke samenhang en eenheid op Walcheren;  Groen en natuur;  Breed aanbod van onderwijs en diensten;  Breed aanbod van cultuur;  Bruisende binnenstad; en  Monumentenstad. Verder heeft de gemeenteraad strategische opgaven opgesteld waar de Omgevingsvisie een antwoord op moet geven. Het zijn grote, brede opgaven waarvoor niet gemakkelijk oplossingsrichtingen voor te bepalen zijn. De strategische opgaven die zijn vastgesteld door de gemeenteraad betreffen:  Naar een duurzaam, onderscheidend en florerend economisch klimaat;  Naar een klimaatbestendige en klimaatneutrale samenleving;  Naar een toekomstbestendige en bereikbare woon- en werkomgeving;  Naar een waardevolle leefomgeving; en  Inclusieve samenleving.

Blad 3 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Na het vaststellen van bovenstaande documenten is gewerkt aan het vaststellen van de ambities van de gemeente Middelburg voor 2050. Hiervoor is een bouwstenennotitie opgesteld. In deze bouwstenennotitie is voor 17 thema’s een beschrijving opgenomen van de huidige situatie, het geldende beleid, trends en ontwikkelingen en een aanzet voor dialoog over de ambities. Onderstaand figuur toont de thema’s van de bouwstenen. De bouwstenen zijn gebruikt als input voor participatie avonden om de ideeën over de toekomst van inwoners op te halen. Ook konden inwoners ‘brieven’ aan de toekomst schrijven met hun toekomstvisies voor de gemeente.

Figuur 2-1: Thema’s bouwstenen

De ambities voor 2050 per bouwsteen vormen samen met de oplossingsrichtingen voor de vijf opgaven en drie mogelijke toekomstbeelden input voor één visiekaart met strategie. Hiervoor zijn gesprekken met burgers en andere stakeholders en dit informele OER belangrijke input.

2.3

Toekomstbeelden Tijdens het proces voor de Omgevingsvisie zijn door de gemeente Middelburg drie verschillende toekomstbeelden opgesteld. De toekomstbeelden zijn elk in de volgende paragrafen kort omschreven. De toekomstbeelden sluiten elkaar niet uit. De elementen binnen de toekomstbeelden kunnen op verschillende manieren met elkaar gecombineerd worden.

2.3.1

Toekomstbeeld ‘Groen’ Binnen het toekomstbeeld Groen staan drie waarden centraal:  Hoogwaardig wonen;  Sterke landschapsstructuur; en  Grote biodiversiteit Dit uit zich in onder andere in de inrichting van de gemeente. De groene lobben zijn heilig; hier mogen geen nieuwe ontwikkelingen plaatsvinden. Over het water wordt een verbinding met het Veerse Meer gecreëerd. De poelgebieden worden natte weidevogelgebieden en de ecologische

Blad 4 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

en landschappelijke waarde van de oude geulen Arne en Welzinge zijn verbeterd. De landschapsstructuur op Walcheren is versterkt en er is veel bos aangeplant. Ook in het centrum van de stad Middelburg komt meer groen. Grijze gebieden, zoals bijvoorbeeld alle voormalige parkeerpleinen, worden zoveel mogelijk getransformeerd naar groene ruimte. Ook is er ruimte voor water en groene daken. Hierdoor is het zelfs op tropische dagen koel in de stad. Samen met de monumenten en de autovrije binnenstad zorgt het groen ervoor dat het centrum een mooie plek is om te wonen. Toeristische verblijven worden voornamelijk buiten de binnenstad gefaciliteerd. Grote vrijkomende gebouwen worden omgebouwd naar nieuwe woonruimtes. In het buitengebied worden (collectieve) woonmogelijkheden gecreëerd op landgoederen. Middelburg staat daarnaast bekend om haar duurzame karakter als de nummer 1 ‘Groene (winkel)stad’. De gemeente Middelburg zet maximaal in op leefbaarheid, klimaatadaptatie, circulariteit en verduurzaming. Hierbij is er extra aandacht voor lokale producten en de deeleconomie. Meerdere kleine landbouwbedrijven werken uitsluitend natuurinclusief en produceren voor de lokale markt. Er is dagelijks een markt voor deze verse lokale producten. Iedere wijk en dorp heeft daarnaast een hub voor pakketjes, parkeren en ontmoeten. Ook de treinverbindingen worden verbeterd.

De deeleconomie wordt verder gefaciliteerd door nieuwe ontwikkelingen op het gebied van internet. Bij bouw en sloop worden vrijkomende grondstoffen zoveel mogelijk hergebruikt. Door deze ontwikkelingen scoren Middelburgers binnen de top 5 van Nederland met de laagste ecologische voetafdruk. De biodiversiteit neemt door verschillende ontwikkelingen enorm toe zowel in de stad als in het buitengebied. De biodiversiteit wordt verder versterkt door het vervangen van omheiningen en schuttingen door heggen. Bedrijventerreinen worden niet meer uitgebreid. Ook is er geen bedrijvigheid van hogere milieucategorieën meer aanwezig.

Figuur 2-2: Toekomstbeeld: Groen

Blad 5 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

2.3.2

Toekomstbeeld ‘Compleet’ Binnen het toekomstbeeld Compleet wordt ingezet op drie centrale waarden:  Gemeenten versterken elkaar (één Walcheren)  Voorzieningenniveau is op Walchers niveau compleet  Gezamenlijke hogeschool en universiteit In toekomstbeeld Compleet verandert de inrichting van de gemeente. Zo worden er productiebossen aangelegd. Deze leveren materiaal voor circulariteit in de bouw. In de geledingszone tussen Middelburg en Vlissingen wordt er een groot stadspark gerealiseerd. In dit park is ruimte voor meerdere functies zoals wonen en ontspannen. In het toekomstbeeld zijn de groene lobben niet heilig, wel moeten rode ontwikkelingen extra groen kwaliteit genereren. In dit scenario wordt uitgegaan van een groei naar meer dan 140.000 inwoners voor Middelburg, Vlissingen en Veere tezamen. Hierom wordt er in de stad ingezet op nieuwe hoogbouw, inbreiden en uitbreiden. Woningen worden onder andere gerealiseerd op het Damplein en aan de randen van de groene lobben. Verloren groen wordt gecompenseerd in een zogenaamde ‘groene bovenstad’. Er worden groene wandelpaden tussen gebouwen aangelegd en de gebouwen zelf hebben groene wanden en daken. Het groene karakter wordt versterkt door het autoluw maken van de binnenstad. De waarde van monumentale panden wordt behouden door de cultuurhistorische waarde boven het realiseren verduurzamingsopgaven te plaatsen.

Daarnaast wordt er ingezet op een optimaal niveau van voorzieningen, waarbij ook cultuur van groot belang is. Op het gebied van vervoer wordt ingezet op meerdere modaliteiten en het ontwikkelen van de rondweg Middelburg West en de rondweg Arnestein. De grotere dorpen, steden en de kust zijn makkelijk en snel bereikbaar. Dit wordt onder andere gerealiseerd door het inzetten van people movers (automatische voertuigen die op een eigen infrastructuur rijden). Parkeren kan aan de randen van de stad. People movers en watertaxi’s verbeteren de bereikbaarheid binnen de stad. Aan de Sloeweg is een energie- en bedrijventerrein gecreëerd. Het kanaal is daarnaast ook een economische drager geworden. Door in te zetten op artificiële intelligentie, het 7G-netwerk en waar mogelijk het vervangen van menskracht door computers is een gunstig vestigingsklimaat gerealiseerd. In de stad is veel bedrijvigheid van grote innovatieve bedrijven in combinatie met onderzoek en onderwijs. Er is een compleet onderwijsaanbod met onder andere een universiteit en hogeschool.

Blad 6 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 2-3: Toekomstbeeld: Compleet

2.3.3

Toekomstbeeld ‘Sterke dorpen en wijken’ In toekomstbeeld Sterke dorpen en wijken ligt de nadruk op de volgende twee kernwaarden:  Gezondheid en rust  Sterke dorpen en wijken De stad Middelburg is in dit toekomstbeeld de stad van 4 freedoms. Er woont een afspiegeling van de wereldbevolking, de stad is multicultureel en er woont een jonge(re) bevolking. De inrichting en het beheer van gebieden is meer lokaal geregeld. Elke wijk of dorp heeft openbaar groen in de buurt, voldoende voorzieningen, ontmoetingsplekken en basisonderwijs. Energieopwekking wordt ook op lokale schaal gerealiseerd. De opgewekte energie wordt slim gebruikt en bij overschotten lokaal opgeslagen. Nieuwbouw moet in dit scenario vooral plaatsvinden in de dorpen. Hierbij is er ook ruimte voor woongemeenschappen. Er worden ook veel collectieve tuinen aangelegd. Deze maatregelen dragen bij aan een sterkere sociale cohesie. Vitale gemeenschappen waarin mensen naar elkaar omkijken hebben zich ontwikkeld. Hiermee zijn sterke wijken dorpsharten gecreëerd. De gemeente werkt daarnaast optimaal samen met alle belanghebbenden. Maatschappelijke uitdagingen worden door middel van een gezamenlijke verantwoordelijkheid opgelost. De ambtenaar zit niet meer in een ‘ivoren toren’, maar woont en werkt verspreid door de stad.

De gemeente geeft daarnaast maximaal ruimte en ondersteuning aan initiatieven die in de samenleving ontstaan. Welbevinden wordt hierbij boven welvaart geplaatst. Er zijn mogelijkheden om bijzondere vormen van wonen, werken en ontmoeten te faciliteren. Rust en bezinning is van groot belang en beleid wordt gevormd met de eigen cultuurhistorie en identiteit in het achterhoofd. Bij beslissingen wordt het effect op toekomstige generaties afgewogen.

Blad 7 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Ook in dit scenario is de deeleconomie verder ontwikkelt. Er zijn coöperaties gerealiseerd die zorgen voor energie, lokaal voedsel en producten, zorg enzovoorts. Hierbij staan kleine kringlopen centraal. Door de deeleconomie zijn het aantal auto’s in de gemeente gereduceerd tot het minimum. Om de woonkwaliteit in Nieuw- en Sint Joosland te verbeteren krijgt de A58 een verdiepte ligging. Fietsen wordt daarnaast gestimuleerd doordat veel betere fietsverbindingen zijn aangelegd.

Figuur 2-4: Toekomstbeeld: Sterke dorpen en wijken

Blad 8 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

3

Aanpak van het OER

3.1

Het beoordelingskader Voor het beoordelen van de Omgevingsvisie is een beoordelingskader benodigd waarbij ook de trends en onzekerheden, doelbereik en ondergrenzen kunnen worden meegewogen. Daarnaast dient het beoordelingskader de gehele fysieke leefomgeving te beslaan, zonder dat de overzichtelijkheid uit het oog wordt verloren. Onderstaande tabel toont het beoordelingskader dat gebruikt wordt. Dit beoordelingskader haakt op verschillende manier aan op de bouwstenen, zoals die zijn opgesteld (2.2).

3.2

Wijze van beoordeling

3.2.1

Beoordeling referentiesituatie De ‘Leefomgevingsfoto van Middelburg’ beschrijft aan de hand van de vijftien beoordelingsaspecten de staat van de fysieke leefomgeving in de huidige situatie en in de referentiesituatie. Op basis van de streefwaarde en gewenste beweging kan een negatieve, neutrale of positieve beoordeling van aan de beoordelingsaspecten worden gegeven aan de referentiesituatie. De referentiesituatie is de toekomstsituatie van Middelburg zonder dat de beleidsveranderingen, keuzes en maatregelen uit de Omgevingsvisie gerealiseerd zijn. De referentiesituatie bestaat uit het vastgestelde beleid en de plannen en projecten waarover politieke besluitvorming heeft plaatsgevonden. Per beoordelingsaspect worden van alle kernwaarden de volgende uitspraken gedaan om de huidige en referentiesituatie te beoordelen: 1. Wat is de huidige kwaliteit en kwaliteit van de referentiesituatie? 2. Wat is de verwachte autonome (beleids)trend, komt deze overeen met de beleidsambities of gewenste beweging per beoordelingstaspect? 3. Wat zijn op basis van bovenstaande antwoorden mogelijke kansen en risico’s behorende bij dit beoordelingsaspect? Op basis van deze uitspraken wordt een beoordeling gegeven van de kernwaarden per beoordelingsaspect. Bij de beoordeling van de effecten is een score van 1 tot en met 5 gehanteerd. Tabel 3-1: Vijfpuntsschaal voor de beoordeling

Waardering

Toelichting De staat is overal goed, er zijn geen knelpunten (ondergrenzen/streefwaarden/gewenste beweging worden overal gehaald) De staat is overwegend goed, lokaal zijn er wat knelpunten (ondergrenzen/streefwaarden/gewenste beweging worden grotendeels gehaald) De staat is redelijk, verspreid zijn er knelpunten (ondergrenzen/streefwaarden/gewenste beweging worden vaak wel, soms niet gehaald) De staat is matig, er zijn redelijk wat knelpunten (ondergrenzen/streefwaarden/gewenste beweging worden soms gehaald) De staat is overal slecht, er zijn overal knelpunten (ondergrenzen/streefwaarden/gewenste beweging worden nergens gehaald).

Blad 9 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

thema

aspect

indicator Oppervlaktewater Grondwater

bodem en water natuurlijk en historisch kapitaal

Gezonde bodem Bodemkwaliteit (bodemvervuiling) Landschap en stedenbouw

erfgoed

Archeologie Cultuurhistorie (monumenten; karakter)

natuur en biodiversiteit

Natuurgebieden (NNN, Natura2000) Biodiversiteit Luchtkwaliteit Geluidhinder

fysiek milieu gezonde en veilige fysieke leefomgeving

Lichthinder Geurhinder Hittestress Omgevingsveiligheid

veiligheid

Verkeersveiligheid Sociale veiligheid

uitnodigende omgeving emissie broeikasgassen duurzaamheid

grondstoffengebruik

emissie CO2 emissie andere broeikasgassen gebruik primaire grondstoffen afval Opwek duurzame energie

woningaanbod in balans

Woningaanbod (voorraad en vraag in evenwicht)

voorzieningen

Voorzieningenniveau (huisarts, winkels, onderwijs)

leefbaarheid / sociale index

Leefbaarheid (Leefbaarometer, sociale index)

Werklocaties en sectoren economische omgeving

Beschikbaarheid en kwaliteit openbaar groen

Energieverbruik

energiebalans wonen en voorzieningen

Beweegvriendelijke en sociale omgeving

Werklocaties: bereikbaarheid, kwaliteit Sectoren Opleidingsniveau

Beroepsbevolking

Baanbeschikbaarheid Bereikbaarheid (auto, ov, fiets)

Mobiliteit en bereikbaarheid

Modaliteitsverdeling Duurzame mobiliteit

Blad 10 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Blad 11 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

De beoordeling van een thema wordt visueel weergegeven aan de hand van een trendgrafiek. zoals toegelicht op de voorgaande pagina. Een trendgrafiek toont de ontwikkeling van het thema (positief of negatief) voor het verleden, het heden en de toekomst. In onderstaand voorbeeld is sprake van een negatieve trend: de situatie is de afgelopen 20 jaar verslechterd. Vervolgens wordt aan de hand van beschikbare data een prognose gemaakt voor de toekomstige situatie van een aspect op basis van autonome ontwikkelingen. Onzekerheden vormen de aanleiding voor het gebruik van een bandbreedte. In onderstaand voorbeeld wordt de trend van de afgelopen jaren tot stilstand gebracht of kan de situatie nog licht verder verslechteren.

In de volgende stap is de informatie van de afzonderlijke aspecten samengebracht in een overzicht. Hierin is per aspect de huidige situatie en de toekomstige situatie (met bandbreedte) weergegeven. De huidige situatie, de hoogte van de beoordeling in 2021, wordt weergegeven door een ruitje. De bandbreedte van de referentiesituatie geeft de bandbreedte uit de individuele beoordeling in het jaar 2040 weer.

3.2.2

Beoordeling toekomstbeelden Binnen het proces voor het opstellen van de Omgevingsvisie heeft de gemeente Middelburg drie toekomstbeelden ontwikkeld. Deze toekomstbeelden worden beoordeeld aan de hand van de thema’s en aspecten uit het beoordelingskader. De beoordeling is in twee stappen uitgevoerd. De eerste stap bestaat uit een stoplichtmethode. Per aspect is met een rode, oranje of groene kleur aangegeven of het betreffende toekomstperspectief een positieve of negatieve verandering teweegbrengt ten opzichte van de referentiesituatie. Hiermee zijn de verschillen tussen de toekomstperspectieven op een hoog abstractieniveau inzichtelijk gemaakt.

Blad 12 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 3-1 Type beoordelingen in de stoplichtmethode

Negatief effect t.o.v. referentiesituatie Aandachtspunt of risico Positief effect t.o.v. referentiesituatie Geen of neutraal effect De tweede stap is een beoordeling per aspect en per thema. Om de beoordelingen weer te geven wordt gebruik gemaakt van een dashboard. Een voorbeeld hiervan wordt hieronder weergegeven.

Blad 13 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

4

Leefomgevingsfoto van Middelburg

4.1

Karakterisering van de gemeente Middelburg Middelburg is een unieke gemeente. In de gemeenten wonen ongeveer 50.000 inwoners, voor een groot deel in de historisch stad Middelburg, en deels ook in de tweede kern, de hechte vissersplaats Arnemuiden die sinds 1997 onderdeel is van de gemeente Middelburg. Middelburg is de hoofdstad van Zeeland en biedt in het historische centrum onderdak aan het provinciebestuur. Middelburg heeft als stad met winkels, horeca, sociale voorzieningen en onderwijs een centrumfunctie voor Walcheren. De historische stad met veel (rijks)monumenten laat in de patronen van straten en singels de lange bewoningsgeschiedenis zien. De stad trekt veel bezoekers: toerisme en recreatie dragen belangrijk bij aan de lokale economie. Arnemuiden, de tweede kern in de gemeente, is een hechte gemeenschap met een eigen historie en karakter.

4.2

Natuurlijk en historisch kapitaal

4.2.1

Bodem en water

4.2.1.1

Inleiding, beleid en beoordelingskader Inleiding Het aspect ‘bodem, water en ondergrond’ heeft betrekking op klimaatadaptatie, grondgebruik en bodemkwaliteit. Klimaatadaptatie is belangrijk met het oog op het bereiken van klimaatrobuustheid: het kunnen omgaan met de impact van extreme weerssituaties. Het bodem- en watersysteem bieden hiervoor belangrijke randvoorwaarden. Daarnaast is de algehele gebruik van de bodem ook een belangrijk thema binnen dit aspect. Beleid Middelburgse Visie Milieu 2019-2025 In de Middelburgse Visie Milieu (MVM) staan doelen op de verschillende milieu en duurzaamheidsthema´s die van invloed zijn op de gezondheid. Het belangrijkste doel van de MVM is om te komen tot een gezonde, duurzame samenleving en leefomgeving en een duurzame ontwikkeling van de gemeente. Daarbij willen we voorzien in de behoeften van de huidige generaties, zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties te beperken om gezond en goed te kunnen leven. Middelburg zet de mens (inwoner) centraal, als gebruiker van de fysieke leefomgeving en als onderdeel van de sociale leefomgeving. De volgende aspecten hebben een impact op gezondheid en het aspect bodem en water en komen terug in de Middelburgse Milieu Visie:  Een duurzame bodem o Korte termijn (voor 2025)  Bodem integraal meenemen bij ontwikkelingen o.a. in het kader van de Omgevingswet.

o Lange termijn (voor 2050)  Het op duurzame wijze de kansen en kwaliteiten van de bodem benutten om in de toekomst ontwikkelingen uit te kunnen blijven voeren  Klimaatadaptatie en duurzaam watersysteem o Korte termijn (voor 2025)  Klimaatadaptatie is een wezenlijk onderdeel van de investerings-, ontwikkelings-, beheer- en onderhouds- en beleidsprogramma’s.

Blad 14 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Middelburg stimuleert derden in Zeeuwse samenwerking (zoals communicatie, in gesprek te gaan met derden in het kader van de Omgevingsvisie en inzetten op educatie). o Lange termijn (voor 2050)  Middelburg blijft bewoonbaar en Middelburgers kunnen gezond en goed wonen, leven en werken ondanks de klimaatverandering.  De leefomgeving (waaronder het watersysteem) is duurzaam, gezond en veerkrachtig.  Een leefbare fysieke ruimte o Korte en lange termijn  Omgevingswaarden (zoals bodem- en waterkwaliteit) zijn gelijk gebleven of verbeterd. 

Stedelijk waterprogramma Middelburg 2021 – 2030 (SWP) (2021) In het stedelijk waterprogramma (SWP)zet de gemeente Middelburg doelen uiteen op het vlak van riolering, grondwater en oppervlaktewater. Dit betekent concreet dat op hoofdlijnen wordt opgenomen welke gemeentelijke voorzieningen er zijn en welke activiteiten worden ondernomen om de voorzieningen te onderhouden, beheren of vervangen. De samenwerking in de afvalketen is een belangrijk onderdeel van het SWP. De gemeente werkt met diverse partijen samen om haar wettelijk zorgplichten doelmatig en effectief in te vullen bijv. als onderdeel van de Samenwerking Afvalwaterketen Zeeland (SAZ+). De visie is: Het hebben en houden van een duurzaam, veilig, gezond, robuust en toekomstbestendig (grond)water- en rioleringssysteem in zowel het bebouwde gebied als het buitengebied van de gemeente Middelburg. Beoordelingskader Onderstaande tabel toont het beoordelingskader voor het aspect ‘Bodem en water’. Aspect Bodem en water

Indicator Oppervlaktewater Grondwater

4.2.1.2

Streefwaarde/Ambitie Goede waterkwaliteit voor alle oppervlaktewaterlichamen Voldoende kwalitatief zoet water

Gezonde bodem

Op duurzame manier beheersen van kansen en kwaliteit bodem

Bodemkwaliteit

Geen vervuilde locaties

Gewenste beweging Behalen KRW-status oppervlaktewaterlichamen Verbetering kwaliteit grondwater Beheersen en voorkomen van risico’s van droogte en extreme neerslag Minder vervuilde locaties

Huidige situatie en toekomstige situatie Oppervlaktewater In de gemeente Middelburg zijn verschillende oppervlaktewaterlichamen aanwezig met een KRW-status. Lidstaten hebben tot uiterlijk 2027 om een goede status te bereiken voor oppervlaktewaterlichamen met een KRW-status, na een verlenging van twee keer zes jaar. Als oppervlaktewateren in 2027 nog steeds geen ‘goede’ status hebben, moeten lidstaten aantonen dat ze alle benodigde maatregelen hebben genomen om dit doel op de langere termijn wel te behalen. Het Veerse meer, waaraan de gemeente in het noordoosten grenst, heeft een slechte ecologische kwaliteit. Daarnaast hebben verschillende watergangen een matige of ontoereikende status. De

Blad 15 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Veersche en Domburgsche Watergang en Seis vest hebben een ontoereikende kwaliteit. Het water van het Kanaal door Walcheren heeft een matige kwaliteit (Informatiehuis Water, 2015). In de gemeente Middelburg liggen regionale en primaire waterkeringen. De primaire waterkering ligt in het noordoosten van de gemeente ter bescherming tegen water uit het Veersche meer. De regionale waterkeringen liggen onder andere rondom het kanaal door Walcheren en het Arnekanaal. De gemeente Middelburg is afhankelijk van de primaire waterkering bij Ritthem.

Figuur 4-1: Regionale waterkeringen (Waterschap Scheldestromen, 2012)

Onderstaande kaart toont de overstromingsdiepte die met een middelgrote kans op kan treden. Deze kaart is bedoeld om inzicht te verkrijgen in de omvang van een mogelijke overstroming in een bepaald gebied. Deze kaart uit de Klimaateffectatlas richt zich op overstromingen uit de rivier of zee. Het gebied dat mogelijk kan overstromen en de gemiddelde overstromingsdiepte tonen dat de gemeente Middelburg gevoelig is voor overstromingen.

Figuur 4-2: Overstromingsdiepte – middelgrote kans (1 keer per 100 jaar) (Klimaateffectatlas, n.d.)

Blad 16 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Door klimaatverandering stijgt de zeespiegel. Dit betekent dat naar de toekomst toe het risico op overstromingen én de mogelijke intensiteit van overstromingen verder toeneemt. Grondwater De grondwaterstand in de zomerperiode wordt weergegeven aan de hand van de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG). Onderstaand figuur toont de GLG. Het figuur toont dat in de gehele gemeente Middelburg met een zeer lokale uitzondering de grondwaterstand laag staat in de zomer. In delen van de gemeente bevindt zich, echter, veen in de ondergrond. Door drooglegging van dit veen kan er bodemdaling optreden (zie: Gezonde bodem). De verwachting is dat de grondwaterstand naar 2050 toe zal dalen.

Figuur 4-3: Gemiddeld Laagste Grondwaterstand

Het waterbergend vermogen in de gemeente Middelburg is beperkt door de bodemgesteldheid. De bodem kan overwegend 100 tot 250 mm water bergen. Het waterbergend vermogen van de ondergrond wordt deels bepaald door de grondsoort, maar kan daarnaast onder andere door maatregelen die bodemverdichting voorkomen en verminderen verbeterd worden. Voor zowel de huidige als de toekomstige waterhuishouding is het van belang dat wateroverschotten vastgehouden kunnen worden in het gebied. Naar de toekomst toe zullen er meer neerslag extremen optreden, zowel in aantal als in intensiteit; het beperkte waterbergend vermogen van de bodem maakt het waarschijnlijk dat andere maatregelen nodig zullen zijn om wateroverlast tegen te gaan. Mogelijkheden voor infiltratie in de onverzadigde zone van de ondergrond zijn beperkt aanwezig in de gemeente Middelburg. Met name in het zuidoosten van de gemeente liggen kansen voor infiltratie van zoet water. Daarnaast bieden de kreekruggen in het stedelijk gebied (zie Middelburg op de kaart) ruimte voor geringe infiltratie. Door infiltratie in de binnenstad wordt verzakking voorkomen en wordt door de zoetwaterbel die zich in de ondergrond vormt de zoutwaterspiegel naar beneden geduwd. In de ondergrond van Middelburg bevindt zich dichtbij het maaiveld zilt grondwater. Over het algemeen is binnen 5 meter zout grondwater aanwezig.

Lokaal zijn er uitzonderingen waar grondwater tussen 10 en 25 meter zout is.

Blad 17 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-4: Waterbergend vermogen ondergrond (Deltares, 2017)

Figuur 4-5: Infiltratiekansen voor zoet water (Provincie Zeeland, n.d.)

Blad 18 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-6: Waterhuishouding: verzilting grondwater (Deltares, 2015)

Gezonde bodem In de gemeente Middelburg zijn klei-, fijn zand-, zavel- en veenbodems aanwezig. Onderstaand figuur toont de bodemkaart. In de felgele gebieden in het oosten van de gemeente bestaan bodems lokaal uit fijn zand. De geelgroene gebieden betreffen zavelgronden. De groene gebieden bestaan voornamelijk uit kleigronden. Bij de donkergroene gronden is binnen 1,2 meter veen aanwezig in de bodem.

Figuur 4-7: Bodemkaart (Broloket, 2021)

Zoals eerder benoemd maken veenlagen de ondergrond gevoelig voor bodemdaling. Bodemdaling kan ook plaatsvinden door de zetting van klei. Beide processen zijn gevoelig voor veranderingen in de grondwaterstand. Met de mogelijke daling van de grondwaterstand in het licht van klimaatverandering kan de mate van zetting toenemen.

Blad 19 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

Figuur 4-8: Zettingsgevoeligheid (Provincie Zeeland, n.d.)

Bodemkwaliteit De bodemkwaliteit in het buitengebied van de gemeente Middelburg voldoet over het algemeen aan de achtergrondwaarden. De woonwijken van de kernen Middelburg en Arnemuiden hebben een combinatie van voornamelijk wonen en achtergrondwaarden. In het centrum en oosten van Middelburg is daarnaast veel ondergrond die niet voldoet aan klasse industrie. Bij Arnemuiden is dit maar een klein deel van de kern. In de wijk Nieuw Middelburg en bij Nieuw- en Sint Joosland is er sprake van de klasse industrie. Deze klasse is ook te vinden langs verschillende (oude) wegen die vanuit het centrum van Middelburg naar het westen en noorden lopen. In de kernen Arnemuiden en Middelburg heeft in veel gebieden sanering- of onderzoek plaatsgevonden (Bodemloket).

Figuur 4-9: Bodemkwaliteit. Uit: Eindrapport bodemkwaliteitskaart gemeente Middelburg 2021 (Marmos Bodemmanagement, 2020).

Blad 20 van 127

OER bij de omgevingsvisie Middelburg projectnummer 0473984.101 6 mei 2022 Gemeente Middelburg

In de gemeente zijn verschillende voormalige stortplaatsen gesitueerd. Landelijk beleid stelt strikte eisen voor de bodemkwaliteit. Bij nieuwe ontwikkelingen moet worden voldaan aan de basisbodemkwaliteit voor de gewenste functies. Dit leidt ertoe dat bij ontwikkelingen de bodemkwaliteit enkel gelijk kan blijven indien deze voldoet aan de bodemkwaliteit voor de gewenste functie of kan verbeteren.