22-077 Bijlage 1. Jaarstukken 2021
Tekst van het document
11%
Indirecte gevolgen vanuit de Corona-crisis en geopolitieke ontwikkelingen leiden tot hogere uitgaven en/of lagere inkomsten (bijvoorbeeld stijging bijstandsuitkeringen, niet door het Rijk gecompenseerde kosten, korting Algemene uitkering als gevolg van Rijksbezuinigingen, stijging inflatie, stijging rente)
7%
Zwakke financiële positie van (cruciale) zorgaanbieders in de zorgketen kan leiden tot noodzakelijke steunmaatregelen vanuit gemeente(n)
6%
Het ontbreken van voldoende middelen met betrekking tot de verduurzamingsopgave ten aanzien van gemeentelijke panden in eigendom met als doel te voldoen aan de afgesproken klimaatdoelstellingen (energieneutraal in 2050)
5%
Boete als gevolg van een overtreding op de meldplicht datalekken
3%
Gemeente wordt getroffen door ransomware of hackers waardoor kosten gemaakt moeten worden om gegevens/informatie te kunnen ontsluiten
3%
Op basis van het onderzoek naar de staat van de gevel van het Stadhuis dienen restauratiewerkzaamheden uitgevoerd te worden waarvoor momenteel nog geen middelen begroot zijn
2%
Oplopende energieprijzen als gevolg van geo-politieke spanningen leiden tot fors hogere energiekosten
2%
Wijzigingen in risicoprofiel ten opzichte van risicoprofiel
kosten voor energie (gas/elektra) tot aanzienlijke tekorten op het
Begroting 2022;
energiebudget 2022 waarvoor op dit moment nog geen dekking
De omvang van het risicoprofiel is ten opzichte van de vorige
beschikbaar is. Ondanks de vele onzekerheden ten aanzien van
rapportage (Begroting 2022) met € 2.0 miljoen toegenomen naar
de ontwikkeling van de enrgieprijzen in de komende jaren wordt
€ 16.1 miljoen. Deze stijging wordt nagenoeg volledig veroorzaakt
(een deel van) dit risico gereduceerd doordat in dekadernota
door een hogere weging van het risico met betrekking tot
2023-2026 rekening wordt gehouden met hogere energieprijzen.
vertraging en opbrengstontwikkeling binnen het grondbedrijf (verschil ontwikkeling reserve grondbedrijf basisscenario versus
De genoemde effecten hebben, naast een aantal minder
risicoscenario). Kijkend naar een periode van 5 jaar vooruit kent
significante wijzigingen, per saldo een negatief effect op de
de reserve grondbedrijf in het risicoscenario (doorrekening
omvang van het risicoprofiel met € 2.0 miljoen.
februari 2022) een € 13.3 miljoen lagere aanwas indien we geconfronteerd worden met economische/conjuncturele tegenwind (in 2021 betrof dit € 9.7 miljoen) ten opzichte van het
Weerstandscapaciteit
basisscenario. Het betreft dan in grote lijnen vraaguitval naar
Om de risico’s te kunnen opvangen is het van belang dat de
bouwgrond en bedrijventerrijnen en opbrengstenstijgingen die
gemeente over een buffer beschikt die hiervoor voldoende is, de
lager uitvallen dan waarmee in het basisscenario wordt gerekend.
zogenaamde weerstandscapaciteit. De weerstandscapaciteit kan gevonden worden in de navolgende componenten.
Aangezien we bij de berekening van de beschikbare weerstandscapaciteit voor de komende jaren rekening houden
Onbenutte belastingcapaciteit
met de ontwikkeling van de reserve grondbedrijf volgens het
Hieronder wordt verstaan de mogelijkheid die de gemeente heeft
basisscenario, leidt een lagere aanwas van deze reserve direct tot
om de belastingen te verhogen. Bij tarieven waar kostendekking
een lagere buffer (weerstandscapaciteit) om optredende risico's
een rol speelt is van onbenutte belastingcapaciteit sprake voor
financieel op te kunnen vangen. Daarnaast leiden de oplopende
zover nog geen volledige kostendekking wordt gerealiseerd. Aan
95
Jaarstukken 2021 | Paragrafen
de hoogte van de overige tarieven is theoretisch geen bovengrens
Een stille reserve kan tot de weerstandscapaciteit worden
gesteld; de gemeente kan deze echter niet tot in het oneindige
gerekend indien:
verhogen.
– het desbetreffende actief vrij verhandelbaar is; – de opbrengst bij verkoop uitgaat boven het bedrag dat nodig is om wegvallende inkomsten op te vangen.
Onvoorziene uitgaven Voor onvoorziene uitgaven is in de begroting jaarlijks een bedrag van € 200.000 voor handen. Dit bedrag is afgestemd met de
De gemeentelijke aandelen in PZEM, GBE Aqua (Evide-
provincie en akkoord bevonden.
aandelenbezit) en de B.N.G., gewaardeerd tegen de nominale waarde, kunnen niet tot de weerstandscapaciteit gerekend worden
Vrij besteedbare reserves
zolang zij niet vrij verhandelbaar zijn. Wanneer dit wel het geval is,
Als vrij besteedbare reserves beschouwen wij de algemene
kan de eventuele opbrengst ter versteviging van de
reserves en de bestemmingsreserves waarvoor nog geen
weerstandscapaciteit worden ingezet.
verplichtingen zijn aangegaan. De gemeente beschikt daarnaast over een aantal panden waarvan Stille reserves
de verwachte verkoopwaarde hoger is dan de huidige
Van stille reserves is sprake wanneer de marktwaarde van
boekwaarde. Aangezien de meeste van deze panden door de
bepaalde activa hoger is dan de op de balans opgenomen
gemeente verhuurd worden of in gebruik gegeven zijn, nemen wij
boekwaarde. De aanwezigheid van dergelijke stille reserves is
voorzichtigheidshalve deze stille reserves niet mee in de
een onvermijdelijk gevolg van het voorschrift dat de boekwaarde
berekening van de weerstandscapaciteit.
van de activa gebaseerd moet zijn op de historische kostprijs. De beschikbare weerstandscapaciteit is als volgt bepaald: Ontwikkeling Weerstandscapaciteit Weerstandscapaciteit (x1000
2021
2022
2023
2024
2025
2026
€) per 1 januari Reserve Grondbedrijf (op basis van Basisscenario Grondbedrijf feb. 2022)
8.638
8.807
12.401
15.737
18.773
21.282
Algemene Reserve
13.111
17.048
20.958
20.673
21.154
21.304
202
202
202
202
202
202
21.951
26.057
33.561
36.612
40.129
42.788
Onvoorzien Totaal beschikbare weerstandscapaciteit per 1 januari
Wijzigingen in weerstandscapaciteit t.o.v. projectie
algemene reserve (+5.8 mln), dit als gevolg van het gerealiseerde
weerstandscapaciteit Begroting 2022;
jaarrekeningresultaat 2021. Daartegenover staat dat de
In het overzicht hierboven wordt de meest recente prognose
ontwikkeling van de reserve grondbedrijf in het basisscenario op
afgegeven voor wat betreft de ontwikkeling van de
basis van de meest recente doorrekening grondbedrijf per februari
weerstandscapaciteit. Deze prognose ligt per 1 januari 2026 met
2022 op peildatum 1 januari 2026 € 0.5 mln lager ligt dan de
€ 42.8 mln ongeveer € 5.3 mln hoger dan de prognoses ten tijde
prognose van de reserve zoals opgenomen in de doorrekening
van het opstellen van de begroting 2022 (€ 37.5 mln).
grondbedrijf per februari 2021. De nieuwe doorrekening grondbedrijf die in februari 2022 is opgesteld toont derhalve een
Deze forse stijging van de weerstandscapaciteit wordt
iets nadeliger beeld dan de doorrekekening 2021. Dit met name
hoofdzakelijk veroorzaakt door een sterke stijging van de
als gevolg van een licht achterblijvend verkoopvolume in 2021
96
Jaarstukken 2021 | Paragrafen
waardoor de beginstand van de reserve per 1 januari 2022 lager
weerstandscapaciteit. De uitkomst van die berekening vormt het
is uitgekomen dan waar medio 2021 nog vanuit werd gegaan.
weerstandsvermogen.
Weerstandsvermogen
Voor Middelburg betekent dit per maart 2022, gebaseerd op de
In het voorgaande is zowel de benodigde als de beschikbare
(€ 29,8 miljoen weerstandscapaciteit / € 16,1 miljoen
weerstandscapaciteit bepaald. In deze paragraaf kan een relatie
risicoprofiel).
gemiddelde weerstandscapaciteit in 2022, een ratio van 1.85
worden gelegd tussen deze twee componenten om het weerstandsvermogen van de gemeente Middelburg te bepalen en
Indien de huidige omvang van het risicoprofiel afgezet wordt tegen
daarover een oordeel te vellen.
de gemiddelde weerstandscapaciteit in de komende jaren zien we dat de ratio zich als volgt ontwikkelt:
De benodigde weerstandscapaciteit die uit de risicosimulatie voortvloeit, kan worden afgezet tegen de beschikbare Ontwikkeling weerstandsratio Weerstandsratio
2021
2022
2023
2024
2025
Gemiddelde weerstandscapaciteit
24.004
29.809
35.087
38.371
41.459
Risicoomvang per september 2021
16.100
16.100
16.100
16.100
16.100
1,49
1,85
2,18
2,38
2,58
Weerstandsratio
Beoordeling weerstandsvermogen
Bij de waardering van het weerstandsvermogen wordt gebruik gemaakt van onderstaande waarderingstabel:
Waarderingstabel Waardering
Ratio
Betekenis
A
>2
Uitstekend
B
1,4 - 2
Ruim voldoende
C
1 - 1,4
Voldoende
D
0,8 - 1
Matig
E
0,6 - 0,8
Onvoldoende
F
< 0,6
Ruim onvoldoende
Gegeven de ratio van 1.85 voor begrotingsjaar 2022 betekent dit
de ratio op de middellange termijn te bekijken. Op basis van de
voor Middelburg dat het weerstandsvermogen als “ruim
huidige aannames ten aanzien van het risicoprofiel en
voldoende” wordt gekwalificeerd. Ten tijde van het opstellen van
weerstandscapaciteit zien we de weerstandsratio in periode
de begroting 2022 (september 2021) werd voor 2022 een
2021-2025 geleidelijk stijgen tot 2.58; een ratio wat de
weerstandsratio verwacht van 1.83. Geconcludeerd kan worden
kwalificatie “uitstekend” kent en ruim boven de streefwaarde ligt
dat de omvang van het risicoprofiel (+ € 2.0 mln) in verhouding
(1.4) die de raad heeft vastgesteld bij de besluitvorming over de
even hard is gestegen als de beschikbare (gemiddelde)
herijking van het risicomanagementbeleid in het eerste kwartaal
weerstandscapaciteit in 2022 (+ € 4.0 mln), hetgeen leidt tot
2021. De getroffen maatregelen in het Financieel Herstelplan
een nagenoeg gelijkblijvend weerstandsratio.
2020-2024 versterkt door de positieve ontwikkeling van de algemene reserve als gevolg van het gerealiseerde rekeningsaldo
Om een goed beeld te verkrijgen van de financiële weerbaarheid
in de jaarrekening 2020 en 2021 hebben een sterk fundament
van de organisatie is het van belang om ook de ontwikkeling van
gelegd onder de financiële weerbaarheid van onze gemeente.
97
Jaarstukken 2021 | Paragrafen
Rekening houdend met de inschattingen en aannames op dit
de Tabel: Risicokaart niet-financiële gevolgen gemeente
moment kan gesteld worden dat in de periode 2021-2025
Middelburg na beheersmaatregelen). De nummers in de
voldoende reserves (weerstandscapaciteit) beschikbaar zijn om
risicokaart corresponderen met de aantallen risico’s die zich in
de te verwachten financiële tegenvallers (risico’s) op te kunnen
het vak van de risicokaart bevinden. Daarmee is inzichtelijk hoe
vangen. Gelet op de huidige economische ontwikkelingen en
de risico’s zijn verdeeld over het groene, oranje en rode gebied.
hiermee gepaard gaande onzekerheden zal de ontwikkeling van het weerstandsvermogen wel nadrukkelijk gevolgd moeten blijven worden. De ontwikkelingen ten aanzien van de geo-politieke spanningen, na-ijl effecten vanuit de coronacrisis, het Sociaal Domein en het Grondbedrijf zijn cruciale factoren die het weerstandsvermogen sterk kunnen beïnvloeden. In eerste instantie dient het beheersen van de huidige risico’s alle aandacht te krijgen en zal met het aangaan van nieuwe (risicovolle) projecten en activiteiten zeer terughoudend moeten worden omgegaan.
Risico's met niet-financiële gevolgen
De toelichting op de risicokaart en hoe deze geïnterpreteerd moet
Deze subparagraaf vertoont overeenkomsten met de
worden, is opgenomen bij de subparagraaf risico’s met financiële
subparagraaf risico’s met financiële gevolgen. De
gevolgen. Onderstaand is de top 10 van de geïnventariseerde
overeenkomsten richten zich op de onderdelen uitkomsten
risico’s met niet-financiële gevolgen weergegeven. Aan de risico’s
inventarisatie en beheersmaatregelen. Gebaseerd hierop is
is een risicoscore gekoppeld, de kans maal het gevolg hiervan.
onderstaand inzicht gegeven in de risicokaart en worden de
De maximale risicoscore betreft 25.
opgenomen risico’s hierin toegelicht.
Risicokaart Om meer inzicht te krijgen in de spreiding van de risico’s naar kans van optreden en gevolg, is gebruik gemaakt van de risicokaart (zie
98
Jaarstukken 2021 | Paragrafen
Geïnventariseerde risico’s Uitval van ICT. De afhankelijkheid van de beschikbaarheid van de ICT voor de gemeente en haar inwoners en organisaties is groot. Voor
Risicoscore 12
het maken van afspraken tot aan het aanvragen van nieuwe documenten dient de ICT in werking te zijn. Het effect van dit risico is belemmering van de bedrijfscontinuïteit en dienstverlening waardoor de inwoners en organisaties niet juist, - volledig en/of tijdig kunnen worden geholpen. Privacy en bescherming van persoonsgegevens is niet conform de privacy wet- en regelgeving. Sinds 2018 is de AVG (Algemene
12
verordening gegevensbescherming) van toepassing, de wetgeving gericht op privacy. Dit is de vervanger van de Wbp (Wet bescherming persoonsgegevens). Het effect van dit risico zijn onder andere datalekken waaronder verlies van, misbruik en/of oneigenlijk gebruik van persoonsgegevens. Wetgeving wordt niet volledig en/of tijdig geïmplementeerd/geactualiseerd. Regelmatig worden nieuwe en gewijzigde wetten
9
doorgevoerd. De organisatie dient deze signalen vroegtijdig op te pakken en de organisatie hier klaar voor te maken. Voorbeelden van wetgeving zijn de Omgevingswet, Rechtmatigheidsverantwoording en Wetten op elektronisch gebied. Het effect van dit risico is onder andere dat de organisatie niet voldoet aan de wet- en regelgeving, de gemeentelijke dienstverlening niet aansluit op de kaders en de inwoners en organisaties niet juist, -volledig en/of tijdig kunnen worden bediend. Beveiliging van informatie is niet conform normenkader. Vanaf 1 januari 2020 is de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) van
8
kracht. Een norm, en hulpmiddel, om aan alle eisen op het gebied van informatiebeveiliging te kunnen voldoen. Het effect van dit risico is onder andere cybercrime en ransomware. Onvoldoende beheer en toezicht op applicaties. In 2021 is er een doelmatigheidsonderzoek naar het functioneel- en applicatiebeheer
8
afgerond. Hierin is naar voren gekomen dat een beleid op het beheer en toezicht op applicaties onvoldoende geborgd is. Het effect van dit risico is onvolledige werking en/of uitval van een applicatie, waardoor eventueel de inwoners en organisaties niet juist, - volledig en/of tijdig kunnen worden geholpen. Klachten en hieruit volgende eventuele juridische trajecten leiden voor de indiener tot een onbevredigend resultaat. De ambtenaren en
6
bestuurders van de gemeente hebben dagelijks talloze contacten met inwoners, bedrijven en instellingen en voeren taken uit voor hen. Deze contacten of handelingen kunnen niet naar wens van de burger verlopen, waardoor er eventueel een klachtenprocedure of juridisch traject wordt gestart. Het effect van dit risico is dat het vertrouwen van de inwoners en organisaties in het reilen en zeilen van de gemeentelijke organisatie wordt aangetast. Door het op afstand zetten van gemeentelijke taken (verbonden partijen) onvoldoende invloed op het beleid en de uitvoering. Een deel
6
van de (wettelijk) gemeentelijke taken zijn uitbesteed aan andere organisaties in de vorm van een gemeenschappelijke regeling. De betrokkenheid bij de regelingen varieert sterk. Het effect van het risico is dat overeengekomen afspraken niet worden gerealiseerd binnen de financiële- en beleidskaders. De ambtenaren en bestuurders van de gemeente handelen in strijd met voorschriften van o.a. de Ambtenarenwet, gedragscode en het
6
integriteitsbeleid. Integriteit heeft te maken met kwaliteit en professionaliteit en is een voorwaarde voor het vertrouwen van de inwoners en organisaties in de gemeentelijke organisatie. Een oorzaak van het risico kan zijn dat er onvoldoende aandacht wordt besteed aan integriteit binnen de gemeente. Het effect van dit risico is dat ambtenaren, bestuurders en/of bestuursorganen (onbewust) in strijd met het integriteitsbeleid kunnen handelen, waardoor het vertrouwen van de inwoners en organisaties in het reilen en zeilen van de gemeente wordt aangetast. Bij participatietrajecten met inwoners, organisaties en andere belanghebbenden zijn de kaders vooraf onvoldoende duidelijk. De gemeente
6
voert opgaven en projecten uit met soms grote impact op de omgeving. Het is (straks met de komst van de Omgevingswet ook) wettelijk verplicht om participatie te organiseren. Echter is de aanpak en uitvoering hiervan vormvrij. De gemeente doet dit op verschillende manieren en in verschillende gradaties. Participatie vraagt om een serieuze tijdsinvestering. Het effect van dit risico is dat de kaders waarbinnen participanten kunnen meedenken en -doen en welke invloed zij hebben, op voorhand niet voldoende duidelijk is. Hierdoor zijn de wederzijdse verwachtingen niet helder en op elkaar afgestemd en kunnen mensen tijdens of na afloop van het proces teleurgesteld zijn over de uitkomst en het proces. Waarmee het vertrouwen in de gemeente afneemt. Onvoldoende helderheid over de kaders voor cloud applicaties. Dit betreft een nieuw te onderkennen risico. Het gaat hierbij om een
6
overkoepelend risico gericht op de beschikbaarheid en integriteit van data. Een toenemend aantal applicaties draait in de cloud. Het effect van dit risico komt overeen met de effecten bij de andere benoemde risico's. Daarnaast gaat het om afhankelijkheid van de betreffende leverancier.
99
Jaarstukken 2021 | Paragrafen
Wijzigingen in risicoprofiel ten opzichte van risicoprofiel begroting 2022 Voor het eerst is in de begroting 2022 over dit onderwerp gerapporteerd. Ten aanzien hiervan hebben een aantal wijzigingen plaatsgevonden. De eerste wijziging betreft het aantal risico’s. In de eerste instantie waren er 9 risico’s, nu zijn dit er 11. Er is één nieuw risico toegevoegd in de tabel, aangezien is gerapporteerd over de top 10 risico's. De nieuwe risico’s zijn tot stand gekomen door de gesprekken die gevoerd zijn. Ook zijn in deze gesprekken de risico’s en de omschrijving hiervan in een aantal gevallen aangescherpt. De tweede wijziging omvat de mutaties in risicoscores. Dit gaat om twee risico’s met een daling van de risicoscore en twee risico’s met een stijging van de risicoscore. Het risico waarin de wijziging van de risicoscore het grootst is, betreft uitval van ICT. Deze risicoscore is van 6 naar 12 gegaan. Dit heeft als reden dat er steeds meer processen gedigitaliseerd worden (intern). Daarnaast is er sprake van een groeiende dreiging in de vorm van onder andere cybercrime en ransomware (extern). De andere drie risico’s kennen een wijziging in de risicoscore omdat de inschatting van het gevolg is aangepast gebaseerd op de gesprekken.
100