Onderzoeksrapport CO2-neutraal - Rekenkamer Meppel
Tekst van het document
Rapport onderzoek Meppel CO2-neutraal Definitieve versie - inclusief bestuurlijke reactie
Colofon In opdracht van Rekenkamer Meppel
Contactpersoon: Fred Flentge, lid rekenkamer
Opgesteld door SME
Carolien Hoogland en Jurgen Broeders hoogland@sme.nl / broeders@sme.nl (030) 635 89 00
Utrecht, november 2023 Dit rapport is opgesteld door SME in opdracht van de Rekenkamer Meppel. Niets uit deze uitgave mag op welke wijze dan ook worden gebruikt zonder voorafgaande toestemming van deze partijen.
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
2
Inhoud 1.
Samenvatting
4
2.
Inleiding
7
2.1
Aanleiding
7
2.2
Doelstellingen van het onderzoek
7
2.3
Afbakening
7
2.4
Onderzoeksvragen
8
2.5
Onderzoekmethode
8
Bevindingen
9
3. 3.1
Blok 1: Beleid
9
3.2
Blok 2: Uitvoering en resultaten
15
3.3
Blok 3: Samenwerking en participatie
21
3.4
Blok 4: Monitoring en evaluatie
23
4.
Conclusies
26
5.
Aanbevelingen
30
Bijlage I.
Bestuurlijk wederhoor
32
Bijlage II.
Ingevuld normenkader met ‘stoplichtenoverzicht’
33
Bijlage III.
Ambitie, doelstellingen en maatregelen
35
Bijlage IV.
Geraadpleegde bronnen
41
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
3
1. Samenvatting Beleid
Meppel wil in 2040 CO2-neutraal zijn. De ambitie ‘Meppel CO2-neutraal in 2040’ is een hoge, heldere
ambitie waar betrokkenen binnen en buiten de gemeentelijke organisatie achter staan. Uit interviews met ambtenaren, wethouder, gemeenteraadsleden en externe partners komt terug dat alle partijen
aan deze ambitie vast willen houden. De hoge ambitie zet aan tot actie. Echter: een nulmeting en een gezamenlijk beeld van de resterende opgave ontbreekt.
Het beleid voor de energietransitie is in verschillende beleidsstukken nader uitgewerkt. In de
Transitievisie Warmte (TVW) geeft de gemeente richting aan hoe de aardgasvrije gebouwde omgeving
eruit gaat zien. De TVW sluit aan bij de ambitie om CO2-neutraal te zijn in 2040 en bevat een concrete planning. In het Programma duurzaamheid Meppel 2021-2023 zijn doelstellingen per deelthema van
de energietransitie bepaald. Op regionaal niveau is Meppel goed aangehaakt bij de RES-regio Drenthe. Ten tijde van dit onderzoek was een nieuw programma duurzaamheid, voor de periode na 2023, in
voorbereiding binnen de ambtelijke organisatie. Daarnaast staat het uitwerken van een Lokale Energiestrategie op de planning.
De energietransitie is een horizontale opgave die ambtelijk leeft binnen het team Duurzaam en
bestuurlijk binnen het College, en binnen het team Duurzaam goed geborgd is. Er is voor de meeste
deelonderwerpen binnen de energietransitie voldoende ambtelijke capaciteit en budget beschikbaar. Een vacature voor verduurzaming van mobiliteit kon tot nu toe niet ingevuld worden; voor dat
onderwerp is daardoor geen capaciteit. Daarnaast zijn ambtenaren van andere teams binnen de gemeente betrokken bij de energietransitie.
De gemeente neemt concrete maatregelen die aansluiten bij de ambitie en doelstellingen. Dat gebeurt zowel binnen de eigen directe invloedsfeer (cirkel van controle) als op gebieden waar de gemeente
geen directe invloed heeft maar wel een stimulerende, aanjagende, of coördinerende rol pakt (de cirkel van invloed).
Uitvoering en resultaten
De uitstoot van CO2 door energieverbruik in Meppel neemt af en de afname is in lijn met de
doelstelling van de gemeente. Dit is deels het gevolg van lokaal beleid en deels het gevolg van externe factoren. Door ontbreken van structurele monitoring van de energietransitie in Meppel bestaat
onvoldoende inzicht of de doelstelling ‘Meppel CO2-neutraal in 2040’ haalbaar is en of geplande
maatregelen optellen tot CO2-neutraliteit in 2040. De beperkte capaciteit van het elektriciteitsnet in
Meppel vormt voor de komende jaren een bedreiging voor de voortgang in de lokale energietransitie. In de TVW is een vrij concrete planning opgenomen voor het aardgasvrij maken van de verschillende wijken en buurten in gemeente Meppel. Als uitwerking van de TVW is een eerste WUP inmiddels
afgerond, voor de wijk Berggierslanden, en is gestart met de volgende uitvoeringsplannen. Daarmee wordt de geplande route uit de routekaart 2019 gerealiseerd. Op dit vlak kan de gemeente Meppel gekenmerkt worden als koploper.
De doelstellingen van opwek van duurzame energie in Meppel worden niet behaald; de opwek van duurzame energie blijft ver achter. De doelstelling om in 2030 lokaal 0,17 TWh elektriciteit op te
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
4
wekken door de realisatie van 50 hectare zon op grote daken en maximaal 30 MW aan windmolens is niet binnen bereik.
Naast de grotere doelstellingen zijn op projectniveau doelen geformuleerd; op dit niveau maakt de
gemeente haar eigen ambities veelal waar. Samenwerking en participatie
Meppel heeft een positieve band weten op te bouwen met veel van de actieve inwoners en
organisaties. In verschillende wijken zijn bewonersinitiatieven actief in de energietransitie waarmee de gemeente goed contact heeft. Dat is een zeer waardevolle basis. De initiatieven en organisaties
waarmee gesproken is, voelen zich gesteund door de gemeente en zijn tevreden over hun contact met
de gemeente.
Als het gaat om overlegstructuren en het participatief opstellen van beleid, lijkt het erop dat dit bij de TVW en wijkuitvoeringsplannen voor de warmtetransitie al vanzelfsprekend gebeurt. Bij de overige projecten en activiteiten voor de energietransitie lijken overleggen en participatie meer ad hoc tot
stand te komen. Er is geen overlegstructuur tussen bewonersinitiatieven en gemeente. De initiatieven geven aan wel behoefte te hebben aan ontmoeting met andere initiatieven en gemeente. Met woningcorporaties en binnen de RES-regio vindt wel op structurele basis overleg plaats. Monitoring en evaluatie
Structurele monitoring van de voortgang van de energietransitie in Meppel vindt niet plaats. Hierdoor ontbreekt het totaaloverzicht.
Er ligt een monitoringsinstrument klaar, maar dit is (nog) niet in gebruik genomen; het sluit
onvoldoende aan bij de dagelijkse praktijk van de mensen die de monitoringsdata zouden kunnen
verzamelen. Via de landelijke tools zoals de Klimaatmonitor en binnen de gemeentelijke organisatie zijn wel data beschikbaar, maar die worden nog niet structureel bij elkaar gebracht.
Het informeren van de raad over de voortgang van de energietransitie binnen Meppel gebeurt op
projectniveau waardoor ook binnen de raad het totaaloverzicht ontbreekt. De raad heeft nog steeds
en steeds meer behoefte aan gedegen monitoringsinformatie, en dringt hier op aan. De raad staat nog steeds unaniem achter de ambitie ‘Meppel CO2-neutraal in 2040’. Het nieuwe Programma Duurzaamheid biedt kansen voor de raad om beleid bij te stellen. Conclusies
Bovenstaande bevindingen leiden tot de volgende conclusies: -
-
Meppel beschikt over een hoge maar gedeelde ambitie voor de energietransitie; De energietransitie komt in Meppel goed uit de startblokken: o
Er zit met verschillende bewonersinitiatieven veel energie in de wijken. Dat vormt een
o
De CO2-uitstoot neemt de laatste jaren af, in lijn met de eigen doelstellingen
goede basis.
-
Bij de opwek van duurzame energie is onvoldoende voortgang;
-
Structurele monitoring en een gedeeld beeld van de stand van zaken en resterende opgave
-
Netcongestie vormt een belemmering voor de energietransitie; ontbreken.
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
5
Aanbevelingen
Op basis van de conclusies komen we tot de volgende aanbevelingen: 1.
Bepaal een gezamenlijke route: het ‘waartoe’ van de monitoring
3.
Bepaal relevante indicatoren om de voortgang te monitoren
2.
Start met de monitoring
4.
Maak binnen een tijdelijke raadswerkgroep energietransitie/duurzaamheid afspraken over
5.
Kies als gemeente een actieve rol om netcongestie op te lossen en nodig anderen uit om
6.
Blijf inzetten op het betrekken van inwoners en ondernemers
monitoring en informatievoorziening
dat ook te doen
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
6
2. Inleiding 2.1 Aanleiding De Rekenkamer van de gemeente Meppel heeft, na inventarisatie van mogelijke
onderzoeksonderwerpen met de gemeenteraad, het initiatief genomen tot het uitvoeren van een onderzoek naar de aanpak van het klimaat- en energiebeleid van de gemeente.
De gemeente Meppel stelde in 2011 het Duurzaam energieplan vast met de ambitieuze
duurzaamheidsdoelstelling om in 2040 CO2-neutraal te zijn. In de jaren daarna werd dit verder
geconcretiseerd. De vraag ligt voor of de gevolgde aanpak van het energiebeleid effectief is en of
verwacht mag worden dat, op basis van de gevolgde aanpak, de duurzaamheidsdoelstelling bereikt kan worden.
2.2 Doelstellingen van het onderzoek De Rekenkamer wil met dit onderzoek aan de gemeenteraad inzicht geven in de succesfactoren en
eventuele belemmeringen bij de aanpak van het energiebeleid, met specifieke aandacht voor de
vragen wat Meppel kan leren van ervaringen elders en hoe de gemeente succesvol kan zijn in het
realiseren van de duurzaamheidsdoelstelling om in 2040 CO2-neutraal te zijn. De nadruk van het
onderzoek ligt daarom vooral op het aanreiken van lessen en adviezen om de aanpak in de nabije toekomst te kunnen versterken.
2.3 Afbakening Thematische afbakening: energietransitie
Duurzaamheid is een begrip dat specificatie behoeft. De 17 Sustainable
Development Goals (SDG’s) omvatten de 17 werelddoelen voor 2030, die breed zijn samengesteld. Hierin zie je de indeling terug met de balans
tussen people, planet en profit. Ieder van deze drie aspecten wordt vaak
weer verder uitgesplitst in deelonderwerpen. In dit onderzoek richten we ons op het aspect ‘planet’ en in het specifiek op het beleid voor de
energietransitie (SDG 7: betaalbare en duurzame energie), dat gericht is op CO2-neutraliteit.
Concreet gaat het om doelen en beleid op het gebied van: 1.
Energiebesparing: besparen van energie is een belangrijk startpunt voor de energietransitie.
2.
Verduurzaming energiebronnen: overschakelen van fossiele energiebronnen op hernieuwbare
3.
Energie-infrastructuur: een toekomstbestendige energie-infrastructuur is een voorwaarde voor de
4.
Energie die je niet verbruikt hoef je immers ook niet duurzaam op te wekken bronnen
succesvolle energietransitie
Verduurzaming mobiliteit: overgang van fossiele brandstoffen voor mobiliteit naar klimaatvriendelijke vormen van mobiliteit
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
7
Afbakening in tijd
Het onderzoek richt zich met name op de periode 2018 tot heden (bij aanvang van het onderzoek). Hierdoor wordt de vorige bestuursperiode ten volle meegenomen. Waar relevant refereren we aan
eerdere jaren en beleidsdocumenten sinds 2011, toen de ambitie ‘Meppel CO2-neutraal’ is bepaald.
2.4 Onderzoeksvragen De hoofdvraag is als volgt verwoord: Hoe succesvol is het klimaat- en energiebeleid om de ambitie om in 2040 CO2-neutraal te zijn te kunnen realiseren?
Daarnaast zijn de volgende deelvragen bepaald: Blok 1: Beleid 1. Op welke wijze heeft Meppel haar ambitie omgezet in beleid? 2. Zijn de uitgangspunten voldoende concreet geformuleerd en actueel? 3. Op welke wijze is de nulmeting uitgevoerd en/of bepaald? 4. Welke middelen zijn beschikbaar gesteld? Blok 2: Uitvoering en resultaten 5. Wat zijn de succesfactoren en (mogelijke) belemmeringen bij het vastgestelde beleid? 6. Welke maatregelen zijn er genomen die bijdragen aan het gestelde doel? 7. Wat is de verwachte effectiviteit van bepaalde maatregelen op de ambitie en in hoeverre voldoet de werkelijkheid daar aan? 8. Wat is de stand van zaken van het beleid en in hoeverre kunnen de huidige en toekomstige maatregelen bijdragen aan de realisatie van de ambitie? 9. Zijn er andere stappen noodzakelijk in de aanpak van het duurzaamheidsbeleid die bijdragen aan de realisatie van de ambitie? Blok 3: Samenwerking en participatie 10. Met welke partijen werkt de gemeente samen aan de energietransitie? 11. Hoe verloopt de samenwerking tussen gemeente en de stakeholders? Blok 4: Monitoring en evaluatie 12. Hoe vindt de toetsing plaats over de realisatie van de maatregelen en de gedane uitgaven? 13. Aan wie en in welke vorm wordt over de realisatie tussentijds informatie verstrekt/gerapporteerd? 14. Wordt er tussentijds geëvalueerd en zo nodig bijgestuurd?
2.5 Onderzoekmethode Bij de onderzoeksvragen is een normenkader opgesteld (zie Bijlage II). Het onderzoek is opgebouwd
uit een bureaustudie en interviews. Tijdens een bureaustudie zijn beleidsdocumenten geanalyseerd en zijn data verzameld uit landelijke en provinciale dashboards, waaronder de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat. Individuele en groepsinterviews zijn gehouden met raadsleden, de wethouder duurzaamheid, ambtenaren, en samenwerkingspartners van de gemeente. Een overzicht van geraadpleegde bronnen en geïnterviewde personen is opgenomen in bijlage IV.
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
8
3. Bevindingen
Dit hoofdstuk beantwoordt de onderzoeksvragen aan de hand van een analyse. We volgen hierbij de
indeling van het normenkader dat is opgenomen in Bijlage II. Onderstaande paragrafen behandelen de deelvragen, opgedeeld in vier blokken.
3.1 Blok 1: Beleid In het eerste blok gaan we aan de hand van het normenkader in op het energiebeleid van gemeente
Meppel.
1.1
Norm
De gemeente beschikt over heldere doelen en ambities voor de energietransitie. • Actueel • Concreet (SMART) geformuleerd
Oordeel
De ambitie ‘Meppel CO2-neutraal in 2040’ is een heldere ambitie waar betrokkenen binnen en buiten de gemeentelijke organisatie achter staan. Uit interviews met ambtenaren, wethouder,
gemeenteraadsleden en externe partners komt terug dat alle partijen aan deze ambitie vast willen houden.
De ambitie ‘Meppel CO2-neutraal in 2040’ is in 2011 door de gemeenteraad vastgesteld in het
Duurzaam energieplan en geldt sindsdien als uitgangspunt voor het beleid voor de energietransitie.
Hierbij worden verschillende (tussen)doelen gehanteerd die aansluiten op de ambitie en de ambitie
verder concretiseren. Hieronder noemen we de belangrijkste (deel)doelstellingen uit opeenvolgende
beleidsstukken voor de energietransitie.
Duurzaam energieplan: Van klimaatgevoelig naar klimaatrobuust Gemeente Meppel 2011 – 2040 o
o
Meppel in 2040 CO2-neutraal
Periode 2011-2014: 15% energiebesparing in 2014 voor de gemeentelijke organisatie, 20%
besparing in 2020
Routekaart energietransitie (2019) o
Maximale [energie]besparing: a. woningisolatie. b. overig verbruik.
o
Maximale plaatsing windmolens, op optimale locaties: a. binnen eigen grenzen, b. in omgeving.
o
Zonnepanelen op zo veel mogelijk daken: a. bedrijven, b. woningen (particulier, huur/corporaties).
Programma duurzaamheid Meppel 2021-2023 - Samenwerken aan duurzaamheid
De prioriteit in dit programma ligt bij energiebesparing in de gebouwde omgeving en grootschalige opwek, met de volgende doelstellingen: o
In 2030 50% minder CO2-uitstoot dan in 2017 (is gelijk aan 1990). Dit betekent voor Meppel dat
o
Lokale opwek van 0,17 TWh lokaal opgewekte elektriciteit, door de realisatie van 50 hectare
tussen 2021 en 2030 circa 135.000 ton CO2 moet worden bespaard.
zon op grote daken en maximaal 30 MW aan windmolens, te realiseren in 100% lokaal eigendom waar alle Meppelers van kunnen profiteren.
o
CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2030 (voorlopige ambitie in Programma duurzaamheid).
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
9
o
Onder inwoners en ondernemers brede bekendheid van en betrokkenheid bij de gemeentelijke doelstelling om in 2040 CO2-neutraal te zijn.
Voor de periode 2021-2023 zijn verder de volgende doelstellingen bepaald: o
15% energiebesparing door gedrag en eenvoudige en kostenneutrale maatregelen in de
gebouwde omgeving
o
Breed bewustzijn en bereidheid tot laagdrempelige gedragsmaatregelen die bijdragen aan minder
o
Het voorkomen van desinvesteringen
o
Bedrijven nemen maatregelen die binnen 5 jaar zijn terugverdiend
o
Het verminderen van de CO2-emissie van bedrijven en mobiliteit
o
o o
CO2
Deelname van bedrijfsleven en industrie aan de gemeentelijke energiedoelen
Kantoren hebben vanaf 2023 minimaal label C
Minstens één lokale aanbieder van elektrische deelauto’s.
Transitievisie Warmte (2021)
In de Transitievisie Warmte (TVW) geeft de gemeente richting aan hoe de aardgasvrije gebouwde
omgeving eruit gaat zien. De TVW sluit aan bij de ambitie om CO2-neutraal te zijn in 2040 en bevat
een planning waarin staat welke wijk wanneer aardgasvrij kan worden. Op basis van die planning
wordt gefaseerd per wijk of kern een wijkuitvoeringsplan (WUP) opgesteld waarin op detail de TVW
wordt uitgewerkt. Het eerste WUP is inmiddels afgerond, voor de wijk Berggierslanden. In 2023 volgt het wijkuitvoeringsplan voor Koedijkslanden/Reestlanden/Slingenberg en wordt gestart met het wijkuitvoeringsplan voor Oosterboer.
Planning voor de warmtetransitie in Meppel zoals opgenomen in de Transitievisie Warmte. Regionale Energiestrategie (RES) Drenthe 1.0
De Regionale Energietransitie (RES) bevat de regionale plannen voor opwek van duurzame elektriciteit.
De RES is tot stand gekomen met bijdragen van alle Drentse gemeenten en bevat de volgende ambitie
en doelstellingen: o
Ambitie: “In 2050 willen we [in Drenthe] energieneutraal zijn en geen aardgas meer gebruiken”
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
10
o
o
Besparen van 15 procent op het gebruik van warmte in de gebouwde omgeving in 2030 t.o.v. 2021
Grootschalige opwek van 3,45 TWh in Drenthe, waarvan de bijdrage van Meppel 0,103 aan windenergie, 0,005 aan zon op land en 0,042 aan zon op dak bedraagt.
In de verschillende beleidstukken van de gemeente is de opgave ‘Meppel CO2-neutraal’ afgebakend tot CO2-uitstoot ‘door verbruik van energie’ binnen de gemeentegrenzen. 1 CO2-uitstoot die
bijvoorbeeld veroorzaakt wordt door gebruik van spullen die buiten de gemeentegrenzen zijn geproduceerd, wordt dus niet meegerekend.
Aanvullend op de ambitie zijn vooral in het Programma duurzaamheid Meppel 2021-2023
doelstellingen per deelthema bepaald. In de TVW is daarnaast een behoorlijk concrete planning
opgenomen voor het aardgasvrij worden van wijken. Lang niet alle gemeenten zijn in hun Transitievisie zo concreet als Meppel. Tenslotte zijn op diverse plaatsen (zoals in het Coalitieakkoord) strategische
aanwijzingen en uitgangspunten gegeven (denk aan ‘inclusief’, geen zon op land, wel zon op dak; etc.), maar deze zijn niet gekwantificeerd.
Ten tijde van dit onderzoek was een nieuw programma duurzaamheid, voor de periode na 2023, in
voorbereiding binnen de ambtelijke organisatie. Het is de bedoeling dat het nieuwe programma begin
2024 in de raad wordt behandeld. Daarnaast staat het uitwerken van een Lokale Energiestrategie op de planning. 1.2
Het beleid sluit aan bij landelijke en regionale doelstellingen. • De link is gelegd met landelijke en regionale kaders.
Met de ambitie ‘Meppel CO2-neutraal in 2040’ ligt de ambitie in Meppel hoger dan de landelijke
ambitie. Het landelijke beleid is er immers op gericht om in 2050 klimaatneutraal te zijn. 2 Een van de
externe partners van de gemeente stelt: “Hier zijn we vol op de wagen gesprongen. Met “we” bedoel ik
gemeente en Woonconcept samen. Maar je ziet dat gemeente Meppel als regievoerder wel echt vooruitloopt op de landelijke troepen.” 3
Op regionaal niveau is Meppel goed aangehaakt bij de RES-regio Drenthe. Daarin wordt samengewerkt met andere gemeenten, netbeheerders, waterschappen, provincie en
vertegenwoordigers van maatschappelijke sectoren aan verduurzaming van de energievoorziening en
vernieuwing van de energie-infrastructuur. De ambitie van Meppel ligt hoger dan die van de provincie als geheel. Drenthe wil in 2050 energieneutraal zijn. 4
De routekaart uit 2019 beschrijft een aanpak die de verschillende niveaus (lokaal/regionaal/provinciaal) met elkaar verbindt.
In Bijlage III is schematisch weergegeven hoe de Meppeler doelstellingen zich verhouden tot landelijke
en regionale/provinciale doelen.
Duurzaam energieplan 2011, p 14 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/klimaatverandering/klimaatbeleid 3 Interview Woonconcept 4 Zie https://www.provincie.drenthe.nl/onderwerpen/natuur-milieu/energietransitie/ en de RES 1.0 1 2
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
11
1.3
De organisatie en de uitvoeringsstructuur zijn helder vastgelegd.
De uitvoeringsstructuur binnen de gemeentelijke organisatie is niet vastgelegd in beleidsstukken. Wel
heeft binnen de gemeentelijke organisatie de afgelopen jaren een organisatieontwikkeling
plaatsgevonden waarbij nieuwe teams zijn gevormd, waaronder het nieuwe team Duurzaam. De
energietransitie wordt vanuit het team Duurzaam gecoördineerd, in samenwerking met de ambtenaar
die contact heeft met de bedrijven over milieu en handhaving, de ambtenaar verantwoordelijk voor de RES, en de accounthouder van de Regionale Uitvoeringsdienst Drenthe. In de praktijk zijn ook andere
collega’s binnen de ambtelijke organisatie betrokken bij de energietransitie, zoals de wijkregisseurs en collega’s van infrastructuur. “Het dringt nu tot de ambtenaren door dat Duurzaamheid niet alleen bij team Duurzaam thuishoort, maar bij alle teams”, zo wordt gesteld tijdens de interviews voor dit onderzoek.
De herziening van het Programma Duurzaamheid wordt gecoördineerd door een medewerker van
team Duurzaam.
Op bestuurlijk niveau is de coördinatie van de lokale energietransitie belegd bij wethouder Bos.
Daarnaast hebben ook andere wethouders te maken met de energietransitie, zoals wethouder De Vries (Economie, inclusief bedrijfsterreinen, industrie, haven, havenontwikkeling en agrarische ondernemers)
en wethouder Van Ulzen (Wonen). De portefeuilleverdeling is o.a. vermeld op de website van de gemeente.
Binnen de RES-regio Drenthe is de uitvoeringsstructuur helder vastgelegd in de Startnotitie RES 2.0. In
die structuur neemt de Drentse Energietafel (DET) een centrale plaats in. Het is een gremium waar beeldvormend over de onderwerpen wordt gesproken door alle betrokken partijen en de besluitvorming wordt voorbereid. 1.4
Het beleid is voldoende geborgd binnen de ambtelijke organisatie. • Ambtelijke apparaat (binnen de relevante beleidsvelden) heeft kennis van het duurzaamheidsbeleid en handelt in overeenstemming daarmee. • Er is voldoende capaciteit om het duurzaamheidsbeleid tot uitvoering te brengen. • Er is voldoende budget om het duurzaamheidsbeleid tot uitvoering te brengen.
De energietransitie is een horizontale opgave die ambtelijk leeft binnen het team Duurzaam en bestuurlijk binnen het College.
Het duurzaamheidsbeleid is op ambtelijk niveau binnen het team Duurzaam goed geborgd. Er is voor de meeste deelonderwerpen binnen de energietransitie voldoende ambtelijke capaciteit beschikbaar.
De afgelopen jaren is het team Duurzaam vormgegeven en is de capaciteit flink uitgebreid. Er zijn tien
formatieplaatsen, waarvan er zeven zijn vervuld. Uiteraard geldt ook bij ruime beschikbaarheid van
ambtelijke capaciteit dat scherpe keuzes gemaakt moeten worden in activiteiten die de gemeente kan uitvoeren. Er zijn binnen het team nog drie vacatures. Zo blijkt het - vanwege krapte op de
arbeidsmarkt - lastig om de vacature voor beleidsmedewerker (duurzame) mobiliteit in te vullen.
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
12
Daarnaast zijn ambtenaren van andere teams binnen de gemeente betrokken bij de energietransitie.
Denk bijvoorbeeld aan wijkregisseurs die vanuit inwoners ook vragen krijgen die gerelateerd zijn aan de energietransitie. Uit de interviews met ambtenaren blijkt dat de energietransitie ook in andere
teams steeds meer op de agenda staat: “Het dringt nu tot de ambtenaren door dat Duurzaamheid niet alleen bij team Duurzaam thuishoort, maar bij alle teams. Het is een horizontaal thema. Dit is een
positieve ontwikkeling.” De programmamanager die momenteel het programma Duurzaamheid hernieuwt betrekt hierbij alle diensten.
In raadsvoorstellen wordt standaard een kopje duurzaamheid/energietransitie opgenomen. Daarmee is geborgd dat ook in raadsvoorstellen vanuit andere teams aandacht is voor de energietransitie. 5
Budget is momenteel geen belemmering voor de uitvoering van de lokale energietransitie. In het
Programma duurzaamheid 2021-2023 is budget gereserveerd: “In 2021 is een budget van € 400.000 beschikbaar gesteld en in de jaren 2022, 2023 elk € 450.000. Het structurele budget voor 2021 is aangevuld met het overhevelingsbudget 2020.” 6 De Rijksoverheid stelt daarnaast in ruime mate budget beschikbaar aan gemeenten, onder andere voor ambtelijke capaciteit.
Ter verduidelijking: deze observatie gaat over de gemeentelijke budgetten nodig voor het uitvoeren van de acties vanuit team Duurzaam. Deze observatie gaat niet over het al dan niet beschikbaar zijn van budget bij inwoners of voor de regionale opgaven.
1.5
De gemeente heeft concrete maatregelen bepaald die aansluiten bij de doelen.
De energietransitie is een gezamenlijke opgave van gemeentelijke organisatie, organisaties, bedrijven
en inwoners. De gemeente heeft daarin een eigen (voorbeeld)rol, maar samenwerking met en inzet
van partners is nodig om de ambitie ‘Meppel CO2-neutraal’ te realiseren. In dit onderzoek hebben we daarom gekeken naar invulling van de eigen (voorbeeld)rol van de gemeente (binnen de cirkel van
controle) én naar de manier waarop samenwerking met andere partijen wordt vormgegeven (binnen de cirkel van invloed van de gemeente).
Binnen zowel de cirkel van controle als binnen de cirkel van invloed worden maatregelen genomen die aansluiten bij de ambitie en doelstellingen. Enkele voorbeelden van maatregelen binnen de cirkel van
controle zijn het plaatsen van zonnepanelen op gebouwen die de gemeente beheert 7 en elektrificatie
van het gemeentelijk vastgoed. 8 Voorbeelden van maatregelen binnen de cirkel van invloed zijn de
inzet van energiecoaches, het ondersteunen van energie-initiatieven door inwoners, het opstellen van een wijkuitvoeringsplan, en aanbieden van een duurzaamheidslening.
In Bijlage III is een overzicht toegevoegd bij met voorbeelden van maatregelen die we aantroffen
tijdens de bureaustudie en de interviews. Tijdens de interviews is ons niet duidelijk geworden in
hoeverre geplande maatregelen ook ten uitvoer zijn gebracht, of toch vervangen zijn door andere, wellicht meer haalbare of meer passende maatregelen.
https://meppel.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports/Item/b8cec0a7-f797-45cd-a21c-96e096eb2ed1 Bron: Raadsvoorstel, 17 nov 2020, Agendapunt 6.1 ‘Programma Duurzaamheid’ 7 https://www.meppel.nl/Inwoner/Energie_duurzaamheid/duurzame_gemeente/Gebruik_zonnepanelen 8 https://www.meppel.nl/Inwoner/Energie_duurzaamheid/duurzame_gemeente 5 6
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
13
1.6
Er is een nulmeting uitgevoerd aan de hand van indicatoren die aansluiten bij de ambitie en doelstellingen. De opgaven voor de komende tijd zijn in beeld.
In meerdere beleidsstukken die sinds 2011 zijn opgesteld is de stand van zaken (het uitgangspunt) en resterende opgave om CO2-neutraal te worden in beeld gebracht.
In het Duurzaam energieplan (Van klimaatgevoelig naar klimaatrobuust) uit 2011 staat bijvoorbeeld: o
‘De uitgangssituatie is het [energie]verbruik van Meppel in onder meer de gemeentelijke
gebouwen, de bestaande woningbouw en nieuwbouw, transport, openbare verlichting en het
bedrijfsleven. De grootste verbruikers zijn het bedrijfsleven (56% van het energiegebruik) en de
woningbouw (42%). In totaal wordt hiermee 176.000 ton CO2 geproduceerd. Dat is 0,1% van de totale Nederlandse CO2 uitstoot.’.
o
“Het totale energiegebruik van Meppel 9 in 2010 bedraagt 2.200 terajoule per jaar. Bij de
energievoorziening van Meppel werd in 2010 veruit het meest gebruik gemaakt van aardgas
(1.600 terajoule, 75%), gevolgd door elektriciteit (600 terajoule, 25%); Op basis van het huidige energiegebruik is de totale CO2-uitstoot berekend op 176.000 ton per jaar”.
Het Programma duurzaamheid 2021-2023 bevat geen uitgebreide analyse van de stand van zaken in 2021. Wel zijn de volgende uitgangspunten benoemd: o
De focus van het programma ligt vooral op de gebouwde omgeving en opwek. ‘Dit is 40% van de
o
Om de doelstelling ‘50% minder CO2-uitstoot ten opzichte van 1990 te operationaliseren, wordt
CO2 uitstoot. Mobiliteit en industrie zijn elk voor 30% verantwoordelijk voor de uitstoot’.
de uitstoot in 2017 als referentiepunt bepaald voor uitstoot in 1990. Volgens het CBS was de
uitstoot van CO2 in 2017 net zo hoog als in 1990. 10 De uitstoot van energie gerelateerde CO2 door Meppel bedroeg in 2017 volgens de Klimaatmonitor 268 kton. Als doelstelling wordt daarom in
het programma gehanteerd: ‘In 2030 50% minder CO2 uitstoot dan in 2017 (is gelijk aan 1990). Dit
betekent voor Meppel dat tussen 2021 en 2030 circa 135.000 ton CO2 moet worden bespaard’. o
Over de gemeentelijke organisatie: “We weten echter niet, wat er nog nodig is om als organisatie 100% CO2 neutraal te worden”.
Uit bovenstaande blijkt dat er geen gezamenlijk referentie- of uitgangspunt wordt gebruikt in de
verschillende beleidsstukken. Een echte nulmeting ontbreekt. Een gezamenlijk beeld van de resterende opgave ontbreekt daardoor.
In het Programma duurzaamheid zijn enkele indicatoren opgenomen voor monitoring van de voortgang. Voor het thema energietransitie zijn dat: 11 -
Energiebesparing en de ontwikkeling van de energiemix. Hiervoor hebben we een
-
Vermindering CO2 uitstoot op basis van de landelijke klimaatmonitor.
gemeentelijke monitor energiemix ontwikkeld.
-
Bereik van communicatiecampagnes en respons op infoquetes.
-
Aantal adviesaanvragen bij Drents Energieloket en energiecoaches.
-
Aantal actieve bewonersgroepen en coaches.
Hierin is meegenomen: huishoudens, bedrijven, gemeentelijke gebouwen, gemeentelijk transport, en openbare verlichting 10 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/37/co2-uitstoot-in-2017-gelijk-aan-die-in-1990 11 Programma duurzaamheid 2021-2023 9
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
14
-
Voortgang planning vaststelling beleid.
Voortgang prestatieafspraken bedrijfsleven.
Deze indicatoren sluiten deels aan op de doelstellingen die zijn gesteld. Voor een deel van de
doelstellingen kan de voortgang inzichtelijk worden gemaakt aan de hand van deze bronnen en indicatoren. Voor andere doelstellingen lukt dat niet. Inzicht in de CO2-neutraliteit van de gemeentelijke organisatie ontbreekt bijvoorbeeld.
Binnen de RES-regio zijn doelstellingen bepaald voor grootschalige opwek van duurzame elektriciteit.
De voortgang wordt door de RES-regio gemonitord aan de hand van indicatoren.
3.2 Blok 2: Uitvoering en resultaten In het tweede blok kijken we aan de hand van het normenkader naar de uitvoering van het energiebeleid en naar de resultaten van de inspanningen.
2.1
Norm
De gemeente is op weg om de ambities waar te maken of heeft al doelstellingen behaald. • Op basis van landelijke benchmarks en op basis van al uitgevoerde (recente) evaluaties en bij de gemeente bekende feiten en cijfers. • Aangevuld met kennis binnen de ambtelijke organisatie. • Welke doelstellingen zijn reeds behaald en welk effect is bereikt?
Oordeel
Binnen gemeente Meppel zelf is geen duidelijk inzicht of de doelstelling voor 2040 haalbaar is en of
geplande maatregelen optellen tot CO2-neutraliteit in 2040. Verschillende betrokkenen geven aan dat
de waarde van deze ambitie niet alleen in de meetbaarheid zit. Minstens even belangrijk is dat door de gedeelde hoge ambitie dingen in gang worden gezet, die anders niet zouden gebeuren. Een van de
betrokkenen zegt daarover: ‘We laten de ambitie niet los. Dat is niet goed voor de moraal. Dat zou een verkeerd signaal zijn intern maar ook naar de samenleving toe.’
Om te bepalen of Meppel op weg is om de ambitie waar te maken, brengen we eerst de ontwikkeling
van de CO2-uitstoot door energieverbruik in de afgelopen jaren in beeld. Daarbij zien we, op basis van
gegevens uit de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat, een duidelijke afname van de uitstoot. De
ontwikkeling van de afgelopen jaren zetten we af tegen de doelstelling om in 2030 135.000 ton CO2
minder uit te stoten ten opzichte van 2021 en in 2040 geen CO2 meer uit te stoten. Daaruit blijkt dat
de ontwikkeling van CO2-uitstoot door energieverbruik in de afgelopen jaren in lijn is met de eigen ambitie van de gemeente en daar zelfs wat op voorloopt.
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
15
Ontwikkeling CO2-uitstoot gemeente Meppel in kton 300 250 200 150 100 50
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
0
Totale CO2-uitstoot gemeente Meppel (kton)
doelstelling
Ontwikkeling van energiegerelateerde CO2-uitstoot binnen gemeente Meppel, afgezet tegen de doelstelling. Bron: Klimaatmonitor.
Mogelijke verklaringen voor de afname van de energie gerelateerde CO2-uitstoot zijn: o
In Meppel wordt minder energie verbruikt dan voorheen, ondanks de groei van de gemeente. De
totaal bekende hoeveelheid energie die in Meppel wordt verbruikt is de afgelopen jaren gedaald, van 3832 Terrajoule (TJ ) in 2010 naar 3045 TJ in 2021 (bron: Klimaatmonitor).
o
De elektriciteitssector, verantwoordelijk voor 20 procent van de uitstoot in 2022, stoot landelijk steeds minder broeikasgassen uit. Dit komt vooral doordat de productie van hernieuwbare
elektriciteit in 2022 op landelijk niveau is gegroeid naar 40 procent. 12 Daardoor neemt ook de hoeveelheid uitgestoten CO2 per in Meppel verbruikte TJ aan elektriciteit af.
Als we nader inzoomen op verschillende kwantificeerbare subdoelstellingen voor de energietransitie in
Meppel dan ontstaat het volgende beeld. o
Energiebesparing
Op basis van gegevens uit de Klimaatmonitor is nog niet te bepalen of – conform de doelstelling uit het Programma duurzaamheid 2021-2023 – 15% energie is bespaard door gedrag en
eenvoudige en kostenneutrale maatregelen in de gebouwde omgeving. Deze data komen met een vertraging van ongeveer twee jaar beschikbaar. Als we over een langere periode kijken, dan zien we dat het energieverbruik binnen de gebouwde omgeving afneemt van 1600 TJ in 2010 naar 1340 TJ in 2021. 13 De besparing tussen 2010 en 2021 bedraagt daarmee ruim 16%.
o
Opwek duurzame energie
De doelstelling om in 2030 lokaal 0,17 TWh elektriciteit op te wekken door de realisatie van 50
hectare zon op grote daken en maximaal 30 MW aan windmolens is niet binnen bereik.
Momenteel bedraagt volgens de monitor RES Drenthe 1.0 de jaaropbrengst aan hernieuwbare 12 13
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2023/11/uitstoot-broeikasgassen-9-procent-lager-in-2022 Klimaatmonitor Rijkswaterstaat.
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
16
elektriciteit binnen de gemeentegrenzen totaal 0,027 TWh per jaar (wind: 0,002 TWh, zon op land: 0,001 TWh, zon op dak: 0,025 TWh). 14 Waar de opwek van duurzame energie binnen de provincie als geheel op stoom komt, blijft de ontwikkeling in Meppel achter.
Er zijn voor de komende tijd geen windmolenprojecten gepland en door netcongestie kunnen
geen grootschalige zonneprojecten worden gerealiseerd. Het is daarom niet aannemelijk dat de doelstelling om 0,17 TWh op te wekken behaald wordt.
o
Gemeentelijke organisatie
Door ontbreken van monitoring van CO2-neutraliteit van de gemeentelijke organisatie, kan niet bepaald worden in hoeverre de verschillende maatregelen van de gemeente (zie Bijlage III)
optellen tot een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie. Volgens data in de Klimaatmonitor is de
uitstoot van CO2 door gebruik van aardgas en elektriciteit in de sector publieke dienstverlening in de periode van 2010 tot en met 2021 teruggebracht van 24,6 kton tot 13,6 kton. 15 o
Mobiliteit
Voor vermindering van CO2-uitstoot door mobiliteit zijn geen SMART-doelstellingen bepaald in
het Programma duurzaamheid. Wel is bepaald dat de uitstoot door mobiliteit moet afnemen. Uit de Klimaatmonitor blijkt wel een afname van CO2-uitstoot door verkeer en vervoer (inclusief
snelwegen): van 71,5 kton in 2010 tot 64 kton in 2021. Dat betreft een afname van 10,5%. Deze
afname lijkt grotendeels veroorzaakt door de coronapandemie, want in 2019 bedroeg de uitstoot nog 73,1 kton. Data voor recentere jaren zijn nog niet beschikbaar via de Klimaatmonitor. o
Bedrijven
In het Programma duurzaamheid 2021-2023 is als doelstelling opgenomen om de CO2-uitstoot
door de bedrijven te verminderen. Uit de Klimaatmonitor blijkt dat de CO2-uitstoot door de sector
Industrie, Energie, Afval en Water in Meppel in de periode 2010 tot en met 2021 is afgenomen van 80,1 kton tot 68,1 kton. De uitstoot van commerciële dienstverlening binnen de gebouwde omgeving is in dezelfde periode gedaald van 35,4 kton tot 22,9 kton. 16 o
Aardgasvrij
In 2021 heeft de gemeenteraad van Meppel – net als andere gemeenten in Nederland - de
Transitievisie Warmte (TVW) vastgesteld. In de TVW is een vrij concrete planning opgenomen voor het aardgasvrij maken van de verschillende wijken en buurten in gemeente Meppel. De
nieuwbouwwijk Nieuwveense landen is reeds aardgasvrij gebouwd en wordt voorzien van warmte door MeppelEnergie. Als uitwerking van de TVW is een eerste WUP inmiddels afgerond, voor de wijk Berggierslanden, en is gestart met de volgende uitvoeringsplannen. Daarmee wordt de geplande route uit de routekaart 2019 gerealiseerd. Op dit vlak kan de gemeente Meppel
gekenmerkt worden als koploper. Lang niet alle gemeenten zijn al zo ver. De TVW biedt daarbij
houvast. Een betrokken ambtenaar zegt daarover: “In de TVW weet ik wel welke warmteplannen
gemaakt zijn, en of ik op schema lig, en hebben we KPI’s opgesteld, met de externen samen. We evalueren of acties werken of niet.”
Monitor RES 1.0, stand van zaken juni 2023. Zie: https://res.drentheincijfers.nl/hernieuwbareelektriciteit/hernieuwbareelektriciteit.php#voortgangprojec ten 15 https://klimaatmonitor.databank.nl/content/co2-uitstoot 16 https://klimaatmonitor.databank.nl/content/co2-uitstoot 14
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
17
Betrokkenheid van inwoners en ondernemers bij klimaatambities
o
Een van de doelstellingen in het Programma duurzaamheid 2021-2023 is brede bekendheid van en
betrokkenheid bij de gemeentelijke doelstelling om in 2040 CO2-neutraal te zijn onder inwoners en ondernemers. In verschillende wijken zijn bewonersinitiatieven van koplopers in de
energietransitie georganiseerd waarmee de gemeente goed contact heeft (zie ook Blok 3:
samenwerking en participatie). Dit is een goed uitgangspunt om inwoners in de wijken te
betrekken. Het is niet bekend hoe breed de betrokkenheid van alle inwoners bij het thema is. Naast de grotere doelstellingen zijn op projectniveau doelen geformuleerd (voorbeeld energiecoaches; uitvoering WUP’s), KPIs die houvast bieden. Op het niveau van de concrete maatregelen maakt de gemeente haar eigen ambities veelal waar. 2.2
Huidige en geplande maatregelen dragen bij en zijn voldoende om de ambitie te realiseren. • Zijn er andere stappen noodzakelijk in de aanpak van het duurzaamheidsbeleid die bijdragen aan de realisatie van de ambitie?
In 2017 heeft de gemeente een globale berekening gemaakt van de te bereiken klimaatneutraliteit bij voortzetten van de toenmalige inspanning, met de volgende conclusie:
“Een globale berekening geeft aan dat met de huidige faciliterende rol minimaal 30% en maximaal 50% van Meppel klimaatneutraal bereikt zal worden in 2040. Mede gezien het maatschappelijk en politiek
klimaat is het nu tijd voor het samen met alle belanghebbenden steviger/robuuster de uitvoering van de
maatschappelijke opgave te gaan intensiveren. (…) In het DuurzaamEnergiePlan stond al vermeld dat het gaat om een faciliterende, ondersteunende rol. Gezien de voortgang betreffende de uitvoering van de energieverduurzaming lijkt het raadzaam dat de gemeente in voorkomende gevallen ook de rol van op gang te brengen/te initiëren op zich neemt/blijft nemen, te weten de rol van regisseur.” 17
Gezien het gebrek aan monitoring is deze vraag niet sluitend te beantwoorden voor de maatregelen die sindsdien zijn genomen. Doordat er nog niet gemonitord wordt, is het onduidelijk of de
maatregelen optellen tot de gestelde ambities. Op basis van de bureaustudie en de interviews komen we tot de volgende bevindingen: o
Voor verduurzaming van woningen en aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving zijn
concrete plannen; het uitrollen van de TVW en daarbij behorende WUP’s loopt volgens plan. Als het lukt om deze planning aan te houden en voldoende alternatieve duurzame
warmtebronnen te vinden die aardgas kunnen vervangen, wordt een grote slag geslagen om de gebouwde omgeving CO2-neutraal te maken. o
Het uitbreiden van de opwek van duurzame elektriciteit stremt, door de congestie op het net en – daarmee samenhangend – het uitblijven van concrete realiseerbare plannen voor
grootschalige opwek. Zo zijn er nog geen concrete ‘zoekgebieden’ voor het plaatsen van
windmolens. 18 Het vrij nieuwe ‘provinciale Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en
Klimaat’ (pMIEK) moet soelaas bieden bij de uitbreiding van de netcapaciteit. 17 18
memo van 24 oktober 2017 Interview ambtenaren
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
18
o
Voor enkele subthema’s van de energietransitie is nog zeer beperkt beleid uitgewerkt. Denk aan mobiliteit, bedrijventerreinen en particuliere verhuur.
Het is belangrijk om te realiseren dat slechts een klein deel van de energietransitie binnen de directe invloed ligt van de gemeente (cirkel van controle). Voor het grootste deel heeft de gemeente slechts
indirecte invloed (cirkel van invloed) en is de gemeente afhankelijk van samen- en medewerking van
anderen, zoals bedrijven, organisaties en inwoners in Meppel, maar ook van landelijke en regionale ontwikkelingen. De conclusies uit de hierboven genoemde berekening uit 2017 blijven daarom relevant: de invulling van de faciliterende, ondersteunende rol en de rol van regisseur om in
samenwerking met anderen resultaten te boeken is cruciaal. 2.3
De succesfactoren en (mogelijke) belemmeringen bij het vastgestelde beleid zijn in beeld en daarop wordt geanticipeerd. • Wat zijn de succesfactoren en (mogelijke) belemmeringen? • Wat wordt gedaan om daarop in te spelen?
Tijdens de interviews in het kader van dit onderzoek zijn de succesfactoren in beeld gebracht.
Belangrijke succesfactoren die door ambtenaren, wethouder en raadsleden worden genoemd zijn: o
o
Gemeenten en initiatieven weten elkaar te vinden.
In een aantal wijken zijn burgers zelf actief (bijv. binnen ‘Duurzaam Oosterboer’; ‘Villa Landleven;
‘Energiek Slingenberg’; Duurzaam Nijeveen’ of als energiecoach) en zij nemen hun buren mee in de veranderingen.
o o
Het team Duurzaam van de gemeente is intrinsiek gemotiveerd voor duurzaamheid en weet het
vertrouwen te wekken van burgers en burgerinitiatieven.
Ambtelijke capaciteit erbij gekregen om de opgave ter vervullen.
o
Communicatie met de provincie gaat goed.
o
Warmteplan met prioritering en de wijkgerichte aanpak.
o
Gedeelde ambitie.
Belangrijke uitdagingen en (mogelijke) belemmeringen die worden genoemd zijn: o
Onduidelijk waar start en eindpunt is.
o
Bewoners die achter blijven en het belang er niet van inzien. Hoe ga je die stimuleren om toch
o
Voorbeeldfunctie van de gemeente.
o
o
mee te doen?
De informatievoorziening over verduurzamingsmogelijkheden naar inwoners.
Informatie voor bedrijven is versnipperd.
o
Ontbreken van goede monitoring en data. Waar staan we nou eigenlijk? Inzicht ontbreekt bij
o
Netcongestie maakt dat de opwek via zon op grote daken nu in de wacht moet.
o
ambtenaren en raadsleden.
Vacatures in team Duurzaam van de gemeente.
Een belangrijke belemmering die de we er hier uitlichten is netcongestie. Door krapte op het
elektriciteitsnet stokt de toename van duurzaam opgewekte energie namelijk binnen Meppel. Er zijn
concrete projecten die vanwege het gebrek aan netcapaciteit geen doorgang kunnen vinden. De druk op het elektriciteitsnet zal de komende tijd alleen maar toenemen, o.a. door uitbreiding van de industrie en de stijgende elektriciteitsvraag per woning.
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
19
De gemeente kan deze belemmering niet zelf wegnemen, maar is daarbij voor een groot deel
afhankelijke van netbeheerder Enexis, die het netwerk moet verzwaren. Toch heeft de gemeente een belangrijke coördinerende en afstemmende rol, bijvoorbeeld bij de ruimtelijke inpassing van het
verzwaarde elektriciteitsnet. Een voorbeeld: op dit moment heeft Meppel 183 laagspanningsstations. Daar moeten er zeker 120 bij komen alleen al in bestaande wijken. Daarnaast moeten er in
nieuwbouwwijken ook stations worden geplaatst. Ook moet er 105 km kabel worden vervangen. 19
De verantwoordelijkheid om de impact van de verzwaring van het net ruimtelijk in te passen, ligt bij gemeenten. In de Omgevingsvisie kan daaraan bijvoorbeeld aandacht worden besteed.
Momenteel wordt de verzwaring van het net voorbereid. In de RES 1.0 is hierover opgenomen:
‘Om de knelpunten op te lossen die mede ontstaan door de bijdrage vanuit de RES-regio, moeten
Enexis en RENDO investeren op 15 HS/MS-stations waar uitbreidingen noodzakelijk en mogelijk zijn. Vier nieuwe HS/MS-stations moeten worden gerealiseerd. De haalbaarheid van de RES-bijdrage is afhankelijk van de realisatie van deze stations bij: o
Ter Apelkanaal.
o
Veenoord-Boerdijk.
o
ten zuiden van Hoogeveen.
o
ten noorden van Meppel.
(…). Door het realiseren van deze stations worden knelpunten op de stations Meppel, Stadskanaal,
Hoogeveen en Musselkanaal Zandberg opgelost.’ Inmiddels is duidelijk dat het station ten noorden van Meppel gerealiseerd kan worden. Netbeheerder Enexis verwacht vanaf 2030 een verdubbeling van de capaciteit op het net in Meppel. 20 Die uitbreiding moet meer ruimte bieden voor grootverbruikers en
projecten voor duurzame opwek.
De provincie Drenthe pakt op het gebied van netcongestie sinds 2023 een sterkere coördinerende rol
met het provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (pMIEK). Het pMIEK is een instrument om te komen tot een betere afstemming met netbeheerders en gemeenten over de wijze waarop, wanneer en waar energie-infrastructuur wordt gerealiseerd binnen de provincie. Het pMIEK wordt door de netbeheerders TenneT, Enexis, RENDO en Gasunie gebruikt om hun investeringsplannen te maken. 21
Tegelijkertijd is de capaciteit op het net niet de enige ‘bottleneck’ voor opwek van grootschalige
duurzame energie. Ook de langdurige procedures die daarbij komen kijken, zorgen er voor dat het
niet mogelijk is om op korte termijn de opwek van duurzame energie op te schalen.
Interview Enexis Interview Enexis. 21 https://www.provincie.drenthe.nl/actueel/nieuwsberichten/2023/juni/provincie-drenthe-stelt-kadervast/ 19 20
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
20
3.3 Blok 3: Samenwerking en participatie
3.1
Norm
De gemeente werkt waar mogelijk samen met externe partners die actief zijn om de energietransitie te realiseren. (als eigen doel of als onderdeel van hun bedrijfsvoering)
Oordeel
Onder ‘externe partners’ scharen wij hier: de twee woningcorporaties, twee energiecoöperaties en enkele kleinere informele buurtinitiatieven en de actieve bedrijven in Meppel.
Met de woningcorporaties zijn prestatieafspraken gemaakt. Met enkele inwonersinitiatieven zijn samenwerkingsovereenkomsten opgesteld. 3.2
Bij het opstellen van het beleid zijn stakeholders betrokken geweest.
De TVW, de RES en de WUP Berggierslanden zijn participatief tot stand gekomen. Voor het
Programma duurzaamheid 2021-2023 geldt dat niet; dat is vanuit de gemeentelijke organisatie opgesteld.
De betrokkenheid van stakeholders (en inwoners) bij de totstandkoming van de TVW is toegelicht in
het beleidsstuk: ‘De eerste stap voor de warmtevisie is gezet tijdens een sprintsessie in juni 2019. Hieraan namen medewerkers van netbeheerders, woningcorporaties, lokale energiecoöperaties en de gemeente Meppel deel evenals een aantal inwoners en ondernemers uit de gemeente deel. In twee dagen tijd
hebben deze deelnemers een eerste aanzet van een routekaart richting een aardgasvrij Meppel gemaakt. Na de sprintsessie heeft de gemeenteraad van Meppel tijdens een opiniërende ronde op 14 mei 2020 het ambitieniveau en de uitgangspunten voor de TVW bepaald. De uitkomsten van deze peilronde vormden de aanleiding voor het instellen van een brede werkgroep. De werkgroep is heel divers en bestaat onder meer uit inwoners, ondernemers, netbeheerders, energiecoöperaties, energie initiatieven, woningbouwcorporaties.’ 22
Bij de totstandkoming van het WUP Berggierslanden zijn de wooncoöperatie Actium, het
huurdersplatform (MEVM), bewonersinitiatief Duurzaam Berggierslanden, netbeheerders RENDO en Enexis, en het Drents Energieloket betrokken geweest. 23
Ten tijde van dit onderzoek worden bij het opstellen van het nieuwe Programma duurzaamheid nog
geen partijen uit de gemeente betrokken, alleen betrokkenen binnen de gemeentelijke organisatie. 3.3
De gemeente faciliteert waar mogelijk externe partners die actief zijn om duurzaamheid te realiseren.
De gemeente faciliteert externe partners (lokale initiatieven). Kleinere initiatieven worden ondersteund met budget en het netwerk van de gemeente en voelen zich ook gesteund door de gemeenteambtenaren. Bewonersinitiatieven in de wijken noemen bijvoorbeeld 22 23
Transitievisie Warmte Meppel Bron: WUP
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
21
dat ze enkele jaren geleden een bijdrage vanuit de gemeente hebben ontvangen van € 3.000 voor het organiseren van zeer lokale verduurzamingsacties. Door de inzet van vrijwilligers en zeer lage overige kosten, kunnen van deze relatief lage bijdrage gedurende een langere periode activiteiten
georganiseerd worden. Bestaande initiatieven weten de gemeente goed te vinden. Het is niet bekend
of dit ook geldt voor inwoners die een nieuw iniktiatief willen opzetten.
De ambitie van actieve bedrijven zit vooral in het realiseren van duurzame opwek en het overschakelen van gas naar elektrisch. De belangrijkste belemmering is hier de netcongestie. In hoeverre de
gemeente hier een faciliterende rol pakt of zou willen pakken, wordt daardoor niet goed duidelijk. 3.4
Er zijn concrete afspraken (doelstellingen en/of maatregelen) vastgelegd met externe partners op het vlak van duurzaamheid.
In de prestatieafspraken voor de periode 2023-2027 van de gemeente met Actium en Woonconcept is het volgende vastgelegd: ‘We werken gezamenlijk toe naar een duurzame sociale woningvoorraad. De gemeente heeft het doel in 2040 CO2-neutraal te zijn. Woonconcept heeft een routekaart ontwikkeld
naar een energieneutrale voorraad in 2050 en heeft aangegeven dat als (markt)technische, financiële en organisatorische ontwikkelingen het mogelijk maken er wordt gestreefd naar realisatie in 2040. Actium heeft als doel om in 2050 CO2-neutraal te zijn met een inspanningsverplichting (vanuit de Expeditie Energieneutraal Wonen Drenthe) om al in 2040 te beschikken over een energieneutrale woningvoorraad.’ 24
Daarnaast zijn er samenwerkingsovereenkomsten met lokale (bewoners)initiatieven, bijvoorbeeld met Nijeveen. Met andere initiatieven, zoals Slingenberg, is geen samenwerkingsovereenkomst gesloten.
Deze initiatieven geven er de voorkeur aan dat ze bij de gemeente kunnen aanbellen als dat nodig is. 25 Hoewel in het Programma duurzaamheid 2021-2023 is aangegeven dat er afspraken met het
bedrijfsleven worden gesloten, zijn die nog niet gemaakt. De gemeente wil in plaats daarvan bedrijven
helpen om die maatregelen die voortkomen uit landelijke wetgeving te realiseren. 26 De provincie heeft
overleg met de bedrijven die het meeste energie verbruiken. 3.5
De gemeente houdt zich aan de gemaakte afspraken en doelstellingen.
De partijen die wij gesproken hebben voelen zich goed ondersteund door de gemeente en/of zijn
tevreden over de samenwerking. 3.6
Er is een overlegstructuur met externe partners, zowel generiek als specifiek voor overeengekomen afspraken.
Zie p. 8 + 9 van de Prestatieafspraken. Interview ambtenaren 26 Interview ambtenaren 24 25
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
22
Lokale initiatieven
Een vaste overlegstructuur voor gemeente en lokale energie-initiatieven ontbreekt. Er zijn geen
structurele overleggen. Er zijn wel terugkerende overleggen één op één met de energie-initiatieven en overleggen op projectbasis, bijvoorbeeld bij het opstellen van een WUP (zie hierboven).
Binnen de gemeente zijn er verschillende initiatieven op het gebied van de energietransitie, zoals
Energiek Slingenberg, Duurzaam Nijeveen en Duurzaam Berggierslanden. De initiatieven weten de
gemeente makkelijk te vinden. Het feit dat er ambtelijk een duidelijk aanspreekpunt is, draagt daar aan bij. Vanuit de initiatieven wordt waardering uitgesproken over de manier waarop de gemeente zich opstelt in de energietransitie.
In februari 2023 is op initiatief van de Natuur- en Milieufederatie een bijeenkomst georganiseerd met
de verschillende bewonersinitiatieven van koplopers in de energietransitie uit de verschillende wijken. Ook de gemeente was bij deze bijeenkomst aanwezig. De bijeenkomst werd als bijzonder nuttig ervaren door vertegenwoordigers van de initiatieven. De bijeenkomst heeft (nog) geen vervolg gekregen.
Regionale partners
Met regionale partners, zoals andere gemeenten, de provincie, waterschappen en maatschappelijke
spelers, vindt binnen de RES-regio op structurele basis overleg plaats. Dat gebeurt zowel ambtelijk als bestuurlijk. Binnen de RES-regio werken de partijen samen op het gebied van energie-infrastructuur,
opwek van duurzame energie. Daarnaast zijn de Drentse gemeenten gezamenlijk opdrachtgever van het Drents Energieloket, waar inwoners terecht kunnen met vragen over verduurzaming van hun
woning.
Woningcorporaties
Tussen woningcorporaties en gemeente Meppel vindt doorlopend (maandelijks) overleg plaats over lopende zaken. Tijdens de interviews bleek er bij woningcorporaties wel behoefte aan meer inzicht
over planning van de volgende wijkuitvoeringsplannen en mogelijke warmtebronnen die aardgas in de verschillende wijken kunnen vervangen. Corporaties hebben de behoefte verder samen vooruit te kunnen kijken.
3.4 Blok 4: Monitoring en evaluatie
4.1
Norm
De gemeente hanteert een monitoringsinstrument voor de energietransitie, • Wat wordt gemonitord, op welk niveau, hoe vaak, en door wie?
Oordeel
Structurele en integrale monitoring van de voortgang in de energietransitie in Meppel vindt niet op lokaal niveau plaats. Inzicht in lokale ontwikkelingen aan de hand van indicatoren ontbreekt voor
zowel ambtelijke organisatie, raad, als externe partijen. Daardoor is er geen gezamenlijk beeld van de stand van zaken.
In het Programma duurzaamheid 2021-2023 staat vermeld dat een ‘gemeentelijke monitor energiemix’ ontwikkeld zou worden. De gemeente heeft dat monitoringsinstrument inderdaad laten ontwikkelen
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
23
door een extern bureau. Dit is echter (nog) niet in gebruik genomen. Het beheer en het invullen van de monitoringstool is te complex en tijdrovend en het instrument sluit onvoldoende aan bij de dagelijkse praktijk van de mensen die de monitoringsdata zouden kunnen verzamelen.
Via landelijke tools, zoals de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat, zijn wel data beschikbaar over de
energietransitie in Meppel. Nadeel van deze data is dat ze met een vertraging van ongeveer twee jaar
beschikbaar zijn. Momenteel wordt niet op structurele wijze gebruik gemaakt van die data ten
behoeve van voortgangsmonitoring. Een van de betrokken ambtenaren zegt daarover: “Ik heb toegang tot DEGO (Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving). Ik kan precies zien hoeveel aardgasaansluitingen afgekoppeld zijn. Maar: die data zijn twee jaar oud.”
Op regionaal niveau vindt wel structurele monitoring plaats van de voortgang van de Regionale Energiestrategie (RES). Dat gebeurt binnen de RES-regio. De data worden ontsloten via
www.energievoordrenthe.nl. Via deze portal is de stand van zaken met betrekking tot de opwek van
duurzame energie in te zien, ook voor Meppel.
Daarnaast wordt op projectniveau gemonitord door partners van de gemeente, zoals het Drents Energieloket. 4.2
College en raad hebben afspraken over monitoring van het energiebeleid.
In het Programma duurzaamheid 2021-2023, is het volgende vastgelegd over monitoring (paragraaf 14.5): ‘We monitoren de voortgang van het programma aan de hand van een aantal indicatoren.
Jaarlijks organiseren we een klimaatdag. We informeren dan de raad en de inwoners over de voortgang.’ Hierbij wordt opgemerkt in dat ‘energiebesparing en de ontwikkeling van de energiemix’ worden gemonitord aan de hand van ‘een gemeentelijke monitor energiemix’ die daarvoor zou worden ontwikkeld. Zoals hierboven vermeld, is de gemeentelijke monitor niet in gebruik genomen. De
klimaatdag is in ieder geval in 2020 niet doorgegaan vanwege coronamaatregelen. 27 Door de
coronamaatregelen is het concept van de Week van de Duurzaamheid ontstaan in combinatie met de landelijke Dag van de Duurzaamheid in het onderwijs.
Op regionaal niveau is in de startnotitie voor de RES 2.0 vastgelegd op welke indicatoren de voortgang van de RES gemonitord wordt. 4.3
Het college en de gemeenteraad worden geïnformeerd over de voortgang van de uitvoering van de beleidsdoelstellingen.
Het informeren over de voortgang van de energietransitie binnen Meppel gebeurt op projectniveau.
De raad word periodiek en actief op de hoogte gebracht over projecten zoals de WUP Bergierslanden
of de Regionale Energiestrategie.
Het totaaloverzicht ontbreekt voor gemeenteraadsleden, zo werd geconcludeerd tijdens het interview met de raadsleden. Dat heeft mede te maken met het feit dat de gemeentelijke monitor energiemix die in opdracht van de gemeente is ontwikkeld nog niet in gebruik is genomen. 27
Jaarrekening 2020
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
24
Tijdens het interview met leden van de gemeenteraad bleek er onder raadsleden wel behoefte te zijn aan beter inzicht in stand van zaken van de energietransitie. 4.4
De raad is in de gelegenheid gesteld om de resultaten van het uitgevoerde beleid tussentijds te controleren en de doelen/budget bij te stellen.
Vanuit het College zijn de afgelopen jaren verschillende initiatieven gekomen om de raad nauw bij de energietransitie te betrekken. Zo heeft op 24 januari 2019 aan de hand van een notitie over de route energietransitie een dialoog binnen de raadscommissie plaatsgevonden. De bedoeling van die
bijeenkomst was om te horen wat de raad belangrijk vond aan kaders. Dit was de inlossing van de
belofte uit het coalitieakkoord om het onderwerp Energie in een vroeg stadium aan de hand van een notitie met de raad te bespreken. 28
Ook is vanuit het College het voorstel gekomen om een klankbordgroep duurzaamheid van
raadsleden in te stellen. Op 17 december 2020 heeft de raad echter een amendement aangenomen
waarin de raad zich uitspreekt tegen het oprichten van een klankbordgroep duurzaamheid. In plaats daarvan wilde de raad ‘De Ronde’ (informerende bijeenkomsten van de raad, elke maand) benutten om zich te laten informeren over ontwikkelingen rond duurzaamheid en de energietransitie.
Toch bleek tijdens het interview met raadsleden dat zij zich onvoldoende in de gelegenheid gesteld
voelen om tussentijds bij te sturen, vanwege gebrek aan inzicht in de voortgang. Tijdens het interview
wordt gesteld dat monitoring van de energietransitie ‘onderdeel van de PCA (plan, check, act) mcyclus zou moeten zijn’. Tijdens het interview wordt geopperd om een tijdelijke raadswerkgroep in te stellen met als doel om afspraken te maken over monitoring aan de hand van indicatoren en informatievoorziening naar de raad.
4.5
De raad heeft gebruik gemaakt van de gelegenheid om het beleid tussentijds bij te stellen (doelen/budget).
De ambitie ‘Meppel CO2-neutraal in 2040’ is in 2011 vastgesteld door de raad. Sindsdien heeft de raad die ambitie meermaals bevestigd. Ook tijdens het interview met raadsleden voor dit onderzoek, kwam naar voren dat de ambitie nog steeds door alle partijen wordt onderschreven. Er is dus geen sprake van bijstellen van het ambitieniveau.
Door het ontbreken van actuele informatie en inzicht in de stand van zaken is het lastig om beleid tussentijds bij te sturen. Tijdens het onderzoek is niet gebleken dat dit gebeurt.
Het nieuwe programma duurzaamheid dat momenteel wordt opgesteld, biedt kansen voor de raad om invloed uit te oefenen en beleid bij te stellen, bij behandeling van het programma in de raad.
28
Routekaart, over betrokkenheid Raad
| Rapportage rekenkameronderzoek Meppel CO2-neutraal
25
4. Conclusies Hoofdvraag: Hoe succesvol is het klimaat- en energiebeleid om de ambitie om in 2040 CO2-neutraal te zijn te kunnen realiseren?
Hoge maar gedeelde ambitie