Ingekomen stukken ten behoeve van de onderhandelingen en nieuwe raadsleden

Achtergrondinformatie t.b.v. onderhandelingen

1. Alzheimer 2. Cultuur 3. Erfgoed 4. Energietransitie 5. Het vergeten kind 6. Uitdaagrecht 7. Deelmobiliteit 8. Vitale vakantieparken 9. Lokale democratie 10. Gevolgen toenemende digitalisering 11. Wonen zonder zorgen 12. Transport en logistiek (schone, slimme en bereikbare stad) 13. Zet de fiets op één

1.

Alzheimer

2.

Cultuur

Beste ­aankomende ­wethouders, ­raads­leden, ­politieke partijen en cultuurliefhebbers,

Medio maart gaan we naar de stembus, ­waarna in elke gemeente een nieuw college-akkoord wordt geschreven. De culturele en creatieve ­sector staat klaar om te helpen bij de ­vorm­geving, de ­communicatie en de uitvoering van uw b ­ eleid. Voor u ligt de handreiking van onze sector ­waarmee we u graag inspireren. De bijdragen die we leveren aan maatschappelijke opgaven zijn ­uit­gewerkt langs ­verschillende beleidsdomeinen. Per onderwerp leest u wat de culturele en ­creatieve sector bijdraagt aan deze opgave, wat u zelf kunt doen, en goede voorbeelden (‘best ­practices’) die door collega gemeenten zijn ­uitgevoerd. Ook leest u over de ‘New Creative Deal’, die ­Kunsten’92 en de Federatie Creatieve Industrie in het kader van de Tweede Kamer­verkiezingen ­hebben opgesteld: een ambitieus en veel­ omvattend plan voor een krachtig herstel én ­vernieuwing van de culturele en creatieve sector. Dit landelijke plan biedt ook veel aanknopings­ punten voor de ­lokale politiek. Lees verder om te zien wat het voor uw gemeente kan betekenen.

Inhoud

Voorwoord

→

New Creative Deal

→

Kunst en cultuur voor iedereen → Sociale cohesie en inclusie

→

Economie en welzijn

→

Gezondheid en zorg

→

Klimaat en duurzaamheid

→

Ruimtelijke opgave

→

Bronnen

→

Voorwoord

Beste kandidaat-­ wethouders, -raadsleden, politieke partijen en cultuurliefhebbers,

Kunst en cultuur verbeelden, verleiden, v ­ er­lichten en verbinden. Als we de afgelopen jaren íets ­hebben geleerd, is het dat de culturele en ­creatieve sector onontbeerlijk is voor een ­gezonde en weerbare samenleving. Iedere gemeente heeft het gemis aan culturele activiteiten moeten ­voelen: de plaatselijke kermis of carnavals­viering, het ­museum, de festivals met lokale bands, het ­theater of poppodium, de koren, optredens van de lokale muziekschool: het zijn er te veel om op te noemen. Maar de culturele en creatieve sector doet veel meer dan dat. Hij vergroot de leefbaarheid en aantrekkingskracht van dorpen en steden, versterkt de economie, verstevigt de saamhorigheid en verrijkt het onderwijs. De ­sector vormt een belangrijk fundament voor een gezonde ­democratie en draagt met zijn verbeeldingskracht en ontwerpend vermogen bij aan de aanpak van maatschappelijke vraagstukken.

Voorwoord Tegelijkertijd is de culturele en creatieve ­sector één van de hardst getroffen sectoren in de corona­crisis, waarbij structurele knel­punten ­binnen de sector pijnlijk werden blootgelegd, ­zoals de kwetsbare positie van makers en ­zzp’ers. ­Binnen en buiten de sector leeft dan ook de breed gedeelde opvatting dat toekomst­gericht en pandemie­bestendig herstel- en transitie­ beleid, op landelijk en lokaal ­niveau, noodzakelijk is. ­Tegelijkertijd zijn er steeds meer voorbeelden van inspirerende initiatieven om ­samen op een betere manier uit de crisis te ­komen, waarbij de culturele en creatieve sector nauw samenwerkt met overheden. Medio maart gaan we naar de stembus, ­waarna in uw gemeente een nieuw collegeakkoord wordt geschreven. De culturele en creatieve sector staat klaar om te helpen bij de vormgeving, de ­communicatie en de uitvoering van uw beleid. Met dit e-zine willen wij u graag inspireren. Benut de verbeeldingskracht en het ­ontwerpende vermogen van de culturele en ­creatieve ­sector! Jan Zoet Voorzitter Kunsten’92 Suzanne Henning Voorzitter Federatie Creatieve I­ndustrie

New Creative Deal

New Creative Deal Onze culturele en creatieve sector is van wereld­klasse en van groot belang voor de ­toekomst van ons land. De sector vergroot ons innovatief vermogen en draagt buitengewoon bij aan ons welzijn en onze welvaart, aan de kwaliteit van ons onderwijs en aan een ­gezonde democratie. Deze culturele en creatieve sector draagt € 25,5 miljard bij aan onze economie. Dat is 3,7 procent van ons bruto binnenlands product. Tussen 2015 en 2018 was de creatieve sector - samen met ICT - de belangrijkste aanjager van onze economische groei en werkgelegenheid. De culturele en crea­ tieve sector is goed voor 320 duizend banen en 4,5 procent van onze totale werkgelegenheid. Ons land behoort al jaren tot de absolute top op het gebied van architectuur, media, kunst, cultuur, creativiteit en ontwerp. Het is van het grootste belang dat we blijven investeren in die bij­zondere positie en unieke infrastructuur van organisaties en werkenden. Want zonder kunstenaars geen kunst. Zonder kunst geen verbeelding. Zonder ­verbeelding geen creativiteit. En zonder ­creativiteit geen innovatie.

New Creative Deal De culturele en creatieve sector formuleert in de New Creative Deal drie grote ambities: 1 Iedere Nederlander kan zijn creatieve ­talenten ­ontwikkelen en heeft onbelemmerd toegang tot een zo breed mogelijk palet aan cultuur­ ervaringen, zowel fysiek als digitaal. Het ­beoefenen en ­beleven van kunst, cultuur, ­erfgoed en media is i­mmers een grondrecht. 2 De culturele en creatieve sector werkt samen met overheden en het bedrijfsleven bij het aanpakken van grote maatschappelijke vraag­ stukken. Grootschalige en complexe vraag­ stukken krijgen een multidisciplinaire aanpak, waarin technologische innovatie hand in hand gaat met maatschappelijke impact. 3 De culturele en creatieve sector zet samen met overheden in op een vitale sector. Wendbaar en financieel weerbaarder dan voorheen. Waar ­fatsoenlijke beloning en veilige arbeids­ omstandigheden de norm zijn en culturele en creatieve organisaties en de vele zelfstandigen die in de sector werken de ruimte hebben om doorlopend te ­innoveren en investeren. Langs de lijnen van de New Creative Deal heeft de ­Taskforce culturele en creatieve sector bouwstenen geformuleerd voor een toekomst­gerichte ­investeringsagenda.

Kunst en cultuur voor iedereen

Kunst en cultuur voor iedereen Kunst is als zuurstof voor de geest. Geen mens kan zonder. Miljoenen mensen, zo’n 40% van de bevolking van 6 jaar en ouder, ­beoefenen dan ook kunstzinnige en creatieve a ­ ctiviteiten. ­Bijna alle Nederlanders genieten van ons ­cultureel aanbod, van een bezoek aan het ­theater tot ­vernieuwende, jonge ­grassroots ­initiatieven. Het behoud van een ­stevige ­culturele en creatieve sector is dan ook van groot belang. Tegelijkertijd is de culturele en creatieve ­sector één van de meest geraakte sectoren in het land. Kunstenaars en zelfstandige makers en ­toe­leveranciers hebben daarbinnen de hardste klappen gevangen. Volgens het CBS is er tijdens de coronacrisis ­sprake van een afname van ruim 73% aan werk voor zzp’ers in creatieve beroepen en staan ­culturele organisaties onder grote druk.

Kunst en cultuur voor iedereen Het is daarom van groot belang dat podia, musea en andere culturele organisaties in de komende periode weer tot leven kunnen komen wanneer dit weer op volle toeren kan. Investeringen in ­culturele instellingen en werkenden hebben bovendien een multipliereffect: subsidies die nood­zakelijk zijn voor het voortbestaan v ­ ergemakkelijken het ­vinden van andere inkomstenbronnen.

Denktank New Deal Cultuur

Deze denktank adviseert de G ­emeente Rotterdam en doet aanbevelingen om de ­ Rotterdamse cultuursector weerbaarder, ­ wendbaarder en veerkrachtiger uit de coronacrisis te laten komen. De ­ ­ denktank bestaat uit betrokken personen uit de cultuursector en daarbuiten, en ont­ ­ wikkelde een advies middels een reeks van bijeenkomsten. Voor de ver­ ­ dere uitwerking van de aanbevelingen is door het college van B&W extra middelen vrijgemaakt.

Lees meer →

Kunst en cultuur voor iedereen

Wat kunt u doen? →→ Stel samen met makers (o.a. kunstenaars, theatermakers, ontwerpers, muzikanten) en ­andere werkenden een plan op voor herstel ­­ en ­transitie, gericht op verankering, i­nnovatie en duurzame versterking van de sector. ­Inventariseer de lokale knelpunten, en creëer een langetermijnperspectief. →→ Benut de lokale en regionale ondersteuningsstructuur, koepels en netwerken. →→ Stimuleer de vraag naar cultuur met ­specifieke aandacht voor het bereiken van jongeren en nieuwe doelgroepen. →→ Stel extra middelen beschikbaar voor een betere ondersteuning van kunstencentra, ­media­theken op scholen, musea, podia, koren, orkesten en (amateur)verenigingen. →→ Stem lokale culturele faciliteiten af met ­om­liggende gemeenten.

Kunst en cultuur voor iedereen →→ Match PPO-aanvragen (regeling ­Permanente Professionele Ontwikkeling) van z ­ zp’ers in uw gemeente, naar voorbeeld van de Kunstraad Groningen. →→ Stel een loket in om bijzondere steun te ­verlenen aan zzp’ers, zoals bijvoorbeeld ­Regionaal Werk Centrum van gemeente ­Amsterdam. →→ Onderschrijf in het gemeentebeleid ­gedrags­codes ­zoals de Fair ­Practice Code, ­Governance Code Cultuur en Code ­Diversiteit & Inclusie, om ze tot een vanzelf­sprekend ­onderdeel van bedrijfs­voering in de sector te laten o ­ ntwikkelen.

Sociale ­cohesie en ­inclusie

Sociale cohesie en inclusie De samenleving verhardt en verruwt, ongelijkheid neemt toe en er is toenemende polarisatie tussen bevolkingsgroepen. Er is er een grote en groeiende groep inwoners die zich onzeker voelt over de toekomst. Het is aan alle maat­ schappelijke partijen om samen met de overheid de verantwoordelijkheid te nemen om ­verdere tweedeling én groei van de ongelijkheid tegen te gaan. Kunst en cultuur kunnen helpen. De maatschappelijke meerwaarde van cultuur, bijvoorbeeld met het oog op inclusie en persoonlijke ontwikkeling van burgers, is aanzienlijk. Kunst en cultuur zijn essentieel voor de ontwikkeling van identiteit en persoonlijkheid, dragen bij aan sociale weerbaarheid, helpen in het ontwikkelen van 21e-eeuwse vaardigheden en vergroten daarmee kansen op de arbeidsmarkt. De educatieve bijdrage van culturele instellingen loopt via het onderwijs, volwasseneneducatie, de bibliotheken (strijd tegen ontlezing) en muziekscholen.

Sociale cohesie en inclusie Maar ook kan cultuur ervoor zorgen dat verschillende generaties, verschillende bevolkings­groepen en maatschappelijke groeperingen ­elkaar treffen. Culturele en creatieve organisaties zijn een ­aantrekkelijke plek voor vrijwilligerswerk. En steeds vaker dragen cultuur, erfgoed en de creatieve ­industrie op actieve wijze bij aan de ­ontwikkeling van een community, met c ­ ommunity art, met ­sociale projecten en met maatschappelijk design.

Tel mee met Taal

Tel mee met Taal (initiatief van de ministeries van OCW, SZW en VWS en diverse ­ partners) houdt zich bezig met deze doel­ groep. Hoe bereiken we Nederlandstaligen met beperkte basisvaardigheden én kunnen we hen motiveren om hieraan te werken?

Lees meer →

Sociale cohesie en inclusie

Cultuur als vliegwiel voor v ­erandering en ontwikkeling

In het cultuurprogramma Midden-­ Delfland dragen zeven lokale c ­ ­ulturele ­ organisaties bij aan acht activiteiten waaraan alle ba­ sisscholen in de g ­emeenten meedoen. Mid­ dels de centrale organisatie van Kunst­ gebouw wordt op deze m ­anier mogelijk gemaakt dat alle kinderen in Midden-­ Delfland ­ onder schooltijd minimaal één keer per jaar hun lokale culturele omgeving mag ­beleving.

Lees meer →

Sociale cohesie en inclusie

Wat kunt u doen? →→ Maak cultuur onderdeel van een integraal ­sociaal en armoedebeleid. →→ Geef kunstenaars en creatieven de ruimte om complexe maatschappelijke vraagstukken te adresseren en bespreekbaar te maken. →→ Haal financiële drempels weg, zodat ook ­kinderen en jongeren die in armoede ­opgroeien naar musea, theater en cursussen kunnen gaan. →→ Ondersteun cultuureducatie op álle ­scholen (po, vo, mbo en speciaal onderwijs), in ­af­stemming met de regio. Zorg voor een ­gemeentelijk arrangement met de Cultuurkaart en MBO Card, zodat iedere jongere in uw ­gemeente in aanraking komt met kunst en ­cultuur.

Sociale cohesie en inclusie →→ Voorzie in robuuste bibliotheek­voorzieningen zodat zij stevig kunnen inzetten op de maatschappelijke opgaven ten aanzien van ­onder meer laaggeletterdheid en digitalisering, ­bijvoorbeeld via het Informatiepunt Digitale Overheid. →→ Gebruik cultuur om uw communicatie te ­verduidelijken en iedereen, óók Nederlandstaligen met beperkte basisvaardigheden, te ­bereiken. Denk aan de kracht van beeld (­theater en film) en van taal (zoals spoken word) en muziek.

Economie en welzijn

Economie en welzijn Culturele voorzieningen en een creatief klimaat dragen bij aan een sterke lokale economie en een welvarende gemeente. Culturele festivals, evenementen, tentoonstellingen, concerten, monumenten en voorstellingen zorgen voor levendig­heid en aantrekkelijkheid van steden en dorpen. Dit zorgt voor verbindingen met ­andere domeinen en is van grote waarde voor ­sectoren als toerisme, horeca en retail. Kunst en cultuur, en alle makers en werkenden in die sector, maken een gemeente aantrekkelijk als vestigingsplaats voor bedrijven en organisaties, die bijdragen aan de werkgelegenheid. Zij trekken niet alleen toeristen aan, maar ook hoog­ opgeleide bewoners die actief bijdragen aan hun ­woonplaats. De veerkracht van de lokale en regionale ­economie wordt aantoonbaar vergroot door te ­investeren in een aantrekkelijk aanbod van voor­zieningen, in een gezond en eerlijk ecosysteem voor creatief en ­cultureel ondernemerschap en in het bevorderen van cross-overs tussen s ­ ectoren.

Economie en welzijn

Culturele instellingen en gemeente Smallingerland

De aanwezigheid (in het stadscentrum) van een bibliotheek, museum en museumwoning, schouwburg en poppodium en het aanbod van lessen amateurkunst dragen bij aan de aantrekkelijkheid van Smallingerland als gemeente om te ­ wonen en te werken. Ook als mensen er geen gebruik van m ­aken is de nabijheid van de ­ voor­ zieningen waar je gebruik van kúnt maken een m ­eerwaarde. De drukte in de stad, ­ bezoek aan winkels en horeca en ­ gebruik van betaald parkeren wordt ­ gestimuleerd door het b ­ezoek aan de culturele ­instellingen. Samen zijn de instellingen goed voor 481,000 jaarlijkse bezoekers, die de ­ lokale economie onder­ steunen, en ­ daarmee indirect ook bijdragen aan werk­ gelegenheid. Zelf verschaf­ fen de ­ instellingen werk aan zo’n 130 ­ mede­ werkers. Tegenover (en deels mede dankzij) de ­ inkomsten uit s ­ubsidies staan eigen inkomsten (uit betalend ­publiek, ­horeca, ­sponsors en ­andere bronnen). ­ ­ Alleen al bij T ­heater De L ­awei is de ­ omzet horeca ruim 1 m ­iljoen euro (­ begroting 20/21).

Lees meer →

Economie en welzijn

Wat kunt u doen? →→ Breng de economische impact van de ­culturele en creatieve sector in kaart en geef de culturele en creatieve sector een stevige ­positie in het economische beleid. →→ Maak in beleid een toekomstgerichte ver­ binding tussen economie, werkgelegenheid, kunst en cultuur, toerisme en de ontwikkeling van de binnenstad. →→ Stimuleer een innovatief ondernemings­ klimaat door crossovers tussen traditionele ­sectoren en de culturele en creatieve sector te ­stimuleren. →→ Koppel de binnenstad aan unieke ­evenementen die passen bij de cultuur en historie van uw ­gemeente.

Gezondheid en zorg

Gezondheid en zorg Gemeenten hebben een groeiend aantal ­zorgtaken in hun pakket, zoals de uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), met daarin bijvoorbeeld thuiszorg en de jeugdzorg. Daarnaast heeft elke gemeente een GGD en moet de gemeente toezicht houden op de kwaliteit van de kinderopvang. Gezondheidsbevordering en preventie zijn ­daarbij de belangrijkste doelen en vergrijzing een ­gegeven. Stijgende kosten van de gezondheidszorg vormen een punt van grote zorg. Talloze onderzoeken tonen aan dat kunst en ­cultuur kunnen bijdragen aan een goede gezondheid. Daarbij gaat het zowel om de mentale als de fysieke gezondheid, en zowel curatief als preventief. De Wereldgezondheidsorganisatie WHO heeft dat onlangs nog eens onder de aandacht ­gebracht. Deelname aan culturele activiteiten kan de ­negatieve effecten van sociaal isolement ­tegen­gaan, voor verlichting zorgen en bijdragen aan fysiek welzijn. Ook doet kunst­beoefening een beroep op wat je wél kunt: zo bestaan er ­danslessen voor Parkinsonpatiënten en apps voor dementerende ouderen.

Gezondheid en zorg

Tijd van je leven

Het pilotproject Tijd van je leven is met groot succes uitgevoerd door de GGD West-Brabant. In samenwerking met cultuur­ organisaties, kunstenaars en zorginstellingen zette de GGD culturele ­ activiteiten in om het mentale welzijn van ouderen te bevorderen. Het p ­roject heeft aantoonbaar positieve effecten ­ gehad op de gezondheid van ouderen, in het bij­ zonder de emotionele eenzaamheid.

Lees meer →

Iedereen doet mee!

In het kader van IDOLS* hebben de Twentse zorgorganisatie Aveleijn, LFB, Stichting Prokkel en de Gemeente Enschede middels het project Iedereen doet mee! de handen ineengeslagen om sociale p ­arti­ cipatie van mensen met een verstandelijke beperking in de regio Twente te bevorderen. Door het toepassen van artistieke, t ­heatrale technieken ontstond nieuwe ruimte voor ont­ moeting, ook tussen cliënt en zorg­ professional.

Lees meer →

Gezondheid en zorg

Wat kunt u doen? →→ Zorg voor integraal zorgbeleid, inclusief cultuur. →→ Zet cultuurorganisaties, kunstenaars en ­creatieven preventief in bij jeugd- en ­ouderenzorg. →→ Verbindt cultuur, het sociale domein en ­onderwijs aan elkaar met de brede regeling ­combinatiefunctionaris.

Klimaat en duurzaamheid

Klimaat en duurzaamheid De gevolgen van klimaatverandering verschillen per gemeente en per regio, maar zijn voor iedere gemeente urgent. Bodemdaling, droogte en overstromingen hebben impact op onze leefomgeving, en vormen in sommige gemeenten zelfs een ernstige bedreiging voor het behoud van het cultureel erfgoed. De culturele en creatieve sector draagt op drie manieren bij aan het aanpakken deze uitdaging. Culturele instellingen investeren zelf in duurzaamheid, kunstenaars en instellingen dragen bij aan bewustwording (bijvoorbeeld door voorstellingen en kunstinstallaties) en kunstenaars en creatieven helpen bij het ontwikkelen van innovatieve oplossingen. Zij dragen op een aansprekende bij aan het zichtbaar maken van de gevolgen (denk aan het project GROW door Studio Roosegaarde en MediaMonks onder auspiciën van Rabobank ten behoeve van duurzamere landbouw). Op verschillende plaatsen in het land is in de bibliotheek een Huis van ­Duurzaamheid is gevestigd. Andere voorbeelden zijn Repair Cafés, kleding ­uitleen of een zadenbibliotheek.

Klimaat en duurzaamheid

Bijdragen aan klimaatdoelstellingen

Energiecoöperatie WeertEnergie b ­etrok kunstenares Inge de Monte bij het ­ ­ nieuwe Zonnepark Altweerterheide. Met leer­ ­ lingen van de lokale basisschool creëerde ze een kunstwerk dat te bewonderen is bij het infopunt van het zonnepark. Op deze crea­ tieve manier groeide de bewustwording van de lokale gemeenschap over de mogelijk­ heden die het zonnepark kan bieden.

Lees meer →

Toukomst Groningen

Toukomst is een initiatief van N ­ationaal Programma Groningen. Dit programma gaat over beter wonen, leven en werken in Groningen. Over grote, v ­ ­ernieuwende, creatieve en slimme ideeën. Eigen­ ­ zinnige ideeën. Ideeën die het n ­ormale werk van overheden doorkruisen. 900 door inwoners ingestuurde ideeën werden uitgewerkt tot 59 bijzondere en vernieuwende projecten voor de toekomst van G ­roningen. Kunst en cultuur spelen een prominente rol.

Lees meer →

Klimaat en duurzaamheid

Wat kunt u doen? →→ Gedraag u als een voorbeeldige en ­innovatieve opdrachtgever. Laat de ontwerpende, ­agenderende en creatieve kracht van ­lokale makers en creatieve organisaties bijdragen aan de ­aanpak van gemeentelijke maat­schappelijke en ­fysieke opgaven zoals energie­transitie, klimaat­adaptatie, bevolkingskrimp en de ­circulaire economie. →→ Creëer een loket voor ongezochte oplossingen (‘unsolicited proposals’). →→ Geef ruimte aan burgerinitiatieven en burgercoöperaties om bewoners op een creatieve manier sterker te betrekken bij de duurzaamheidsopgaven. →→ Stel een loket in voor subsidies/ leenfaciliteiten voor culturele organisaties en cultureel ondernemers en makers.

Ruimtelijke opgave

Ruimtelijke opgave Gemeenten dragen de verantwoordelijkheid voor een veilige en gezonde leefomgeving voor hun inwoners, waarbij zij voor hele grote ­opgaven komen te staan. Deze liggen op het ­gebied van de woningbouw, gevolgen van bevolkingskrimp of -stagnatie, bereik­baarheid, landbouwvraagstukken, bodem­daling, maar ook verdozing van het landschap. De Omgevingswet vraagt van gemeenten om een samenhangende aanpak te ontwikkelen om ­hiermee aan de slag te gaan. Binnensteden en dorpskernen zijn een belangrijke economische motor voor de regio én het ­centrum van een samenleving. Corona heeft ­bestaande knelpunten in binnensteden en dorpskernen ­versterkt en maakt het nog belangrijker dat we hier met een nieuwe blik naar kijken. De culturele en creatieve sector draagt bij aan de inrichting van de fysieke leefomgeving: denk aan architectuur, landschaps­architectuur, stedenbouw en industrieel ontwerp. O ­ ntwerpers zijn in staat om ons landschap en onze ­gemeenten mooier te maken.

Ruimtelijke opgave Het aanpakken van een binnenstad of dorpskern is een samenspel tussen verschillende partijen. De gemeente is niet alleen op verschillende manieren betrokken bij het samenspel, maar heeft daarnaast ook een regisserende rol in het samenspel als geheel. De culturele sector kan hierin een spil­functie spelen. De culturele sector en de gebruikers ­kunnen samen de panden, monumenten, pleinen en paden in de gemeente ‘programmeren’. Culturele ondernemers, ontwerpers en ­kunstenaars zijn goed op de hoogte van wat er op lokaal niveau speelt en kunnen een belangrijke rol spelen in het zoeken naar nieuwe manieren van ­elkaar ontmoeten in de stad of het dorp.

Stadslab Leiden

Het Stadslab Leiden bestaat uit een netwerk van Leidse ‘Stadslaboranten’, ­ betrokken Leidenaren die met elkaar ­ invulling geven aan de stad door ­ ­ allerlei projecten de bedenken en uit te ­ voeren op het kruispunt van kunst, cultuur, wetenschap en maatschappij. ­

Lees meer →

Ruimtelijke opgave

StraatNL

StraatNL is één van de deel­ projecten van het landelijke programma IDOLS* (­ Increasing Demand by Offering LearningS). IDOLS* is ontwikkeld om maat­ schappelijke uitdagingen en haar probleemeigenaren op een effectieve manier te verbinden met de creatieve en culturele industrie. In dit project werken we samen met de over­ heid, creatieven én bewoners om tot ver­ nieuwende oplossingen te komen. Hoe kan je elkaar versterken? Zo kunnen over­ heden bij­ voorbeeld leren van de aanpak van een kunstenaar, zoals éérst ­ luisteren naar de leefwereld, ideeën en behoeften van ­ bewoners voordat er plannen worden gemaakt. De aanpak is verfrissend en heeft ­ juist de persoonlijke en menselijke kant die de overheid vaak mist, maar die wél nodig is in goed contact met bewoners.

Lees meer →

Ruimtelijke opgave

Wat kunt u doen? →→ De Omgevingswet treedt eind 2022 in ­werking. Zet deze effectief in om cultuur en erfgoed duurzaam in de gemeente te w ­ aarborgen: — Veranker culturele voorzieningen in de ­gemeente in de omgevingsvisie. — Initieer een programma rond Erfgoed en Leefbaarheid om te zorgen voor meer draagvlak bij burgers, die straks een rol krijgen in de geheel nieuwe besluit­ vormingstrajecten van de Omgevingswet. →→ Roep de nieuwe minister van VRO op om ­gemeenten de helpende hand te bieden bij ­innovatief sturen op goede omgevings­kwaliteit, zodat niet iedere gemeente zelf het wiel hoeft uit te vinden. →→ Betrek de culturele sector en ­gebruik deze als bondgenoten in een inte­grale ­programmatische aanpak. — Koester en betrek hierin ook uw ­lokale ­erfgoedsector, kijk hiervoor naar de handreiking voor de Gemeenteraads­ verkiezingen van het Erfgoedplatform.

Bronnen Acht krachten van cultuur Erik Akkermans, 2022 De culturele daad van de grote verbouwing Federatie Ruimtelijke Kwaliteit, 2019 Handreiking adviesstelsel omgevingskwaliteit Federatie Ruimtelijke Kwaliteit, 2020 Handreiking Erfgoedplatform ­Gemeenteraadsverkiezingen Erfgoedplatform Kunsten’92, 2022 Herstel van binnensteden Platform31, 2021 Gemeenten 2024 – opgave inclusieve samenleving VNG, 2021 IDOLS* Federatie Creatieve Industrie, 2019 - 2020 Lobby voor cultuur richting ­gemeenteraadsverkiezingen 2022 LKCA, 2021 Met jouw hulp wint cultuur de ­gemeenteraadsverkiezingen Kunstenbond, 2021 Monitor creatieve industrie 2021 Media Perspectives, 2022

Bronnen New Creative Deal: Nederland maakt cultuur, cultuur maakt Nederland Kunsten’92 en Federatie Creatieve Industrie, 2021 Omzet en inkomenspositie zzp’ers in ­culturele ­sector CBS, 2021 Ontwerpkracht mobiliseren op ­maatschappelijke vraagstukken Drift, 2022 Satellietrekening Cultuur en Media CBS, 2018 VNG Gids corona, cultuur en gemeenten Berenschot, 2021 VNG Gids corona, cultuur en gemeenten deel 2 Berenschot, 2022

Kunsten’92 Kunsten’92 is de belangenorganisatie voor de hele culturele en creatieve sector, met meer dan 400 leden uit alle disciplines, van de kunsten tot nieuwe media, design, ­musea en monumenten, en van makers tot organisaties. www.kunsten92.nl

Federatie Creatieve Industrie De Federatie Creatieve Industrie behartigt de belangen van de Nederlandse creatieve industrie in het algemeen en van tien aangesloten branche- en beroepsorganisaties met in totaal bijna 6.000 individuele leden en ruim 2.500 creatieve bedrijven in het ­bijzonder. www.dutchcreativeindustries.nl

Ontwerp & opmaak: OVERHAUS Amsterdam, februari 2022

Benut de ­verbeeldingskracht en het ontwerpende vermogen van onze sector. Wij staan voor u klaar.

3.

Erfgoed

Erfgoed maakt uw gemeente leefbaar en aantrekkelijk. Benut uw kansen!

BENUT SAMEN MET DEZE ERFGOEDORGANISATIES DE KANSEN DIE ERFGOED BIEDT:

FEDERATIE INSTANDHOUDING MONUMENTEN

ERFGOEDPLATFORM VAN ­KUNSTEN’92

GA-PLATFORM RESTAURATIE

Agrarisch Erfgoed Nederland Artis BOEi CIO-K Evangelische Broedergemeente Zeist Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg Federatie Varend Erfgoed Nederland Erfgoedvereniging Heemschut Landelijk Hofjesberaad Landelijke Federatie Het Behouden Huis Stichting Liniebreed Ondernemen Nationale Monumentenorganisatie Nederlandse Kastelenstichting Nederlandse Tuinenstichting Staatsbosbeheer Alde Fryske Tsjerken Behoud Kerkelijke Gebouwen in Noord-Nederland Stichting Kastelen, Buitenplaatsen en Landgoederen Klinkend Erfgoed Nederland Het Drentse Landschap Geldersch Landschap en Kasteelen Het Groninger Landschap Het Limburgs Landschap Het Utrechts Monumentenfonds Utrechts Landschap Stichting Menno van Coehoorn Mobiele Collectie Nederland Monumenten van de Maatschappij van Weldadigheid Stichting Monumentenbezit Oude Gelderse Kerken Oude Groninger Kerken Oude Hollandse Kerken Vakgroep Restauratie Vereniging De Hollandsche Molen Hendrick de Keyser Vereniging van Provinciale Monumentenwachten Nederland Natuurmonumenten Vereniging van Beheerders van Monumentale Kerkgebouwen in Nederland Vereniging voor Kerkrentmeesterlijk Beheer in de PKN

BOEi DEN Kennisinstituut cultuur & digitale transformatie DutchCulture Erfgoedstem Erfgoedvereniging Heemschut Federatie Instandhouding Monumenten Federatie Grote Monumenten gemeenten Federatie Ruimtelijke Kwaliteit Fonds Cultuurparticipatie Groot Reuvensoverleg Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Koninklijke Vereniging Archiefsector Nederland Kunsten’92 KVAN BRAIN (Archiefsector) Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst Landelijk Contact Museumconsulenten Mondriaan Fonds Museumvereniging Nationale Monumentenorganisatie Nationaal Restauratiefonds Nederland Monumentenland Netwerk Steunpunten Cultureel Erfgoed Overleg Provinciale Erfgoedinstellingen Nederland Prins Bernhard Cultuurfonds Restauratoren Nederland Stichting Kastelen, historische Buitenplaatsen en Landgoederen Stichting Liniebreed Ondernemen Stichting Nationale Archeologiedagen Unesco Werelderfgoed Vereniging de Hollandsche Molen Vereniging Ondernemers in Archeologie Weleer

Vereniging Timmerwerk Restauratie Vereniging Restauratie Steenhouwers Vereniging van Erfgoedhoveniers Nederlandse Vereniging van Leidekkers Vakfederatie Rietdekkers Nederlandse Vereniging van Molenmakers Ondernemers Vereniging van Glazeniers Nederlands Gilde van Kunstsmeden Onderhoud NL Restauratieschilders Gebouwschil Nederland

Gemeenteraads­ verkiezingen 2022 Oproep aan u als raadslid en bestuurder: Als gemeenteraadslid of wethouder staat u de ­komende bestuursperiode voor grote uitdagingen. Dit pamflet laat zien welke kansen erfgoed biedt om te investeren in de kwaliteit van de leef­ omgeving, met de aanpak van de klimaatcrisis, de ­verduurzaming van onze samenleving en de reali­ satie van honderdduizenden woningen. E ­ rfgoed is bij uitstek een beleidsterrein dat bijdraagt aan het welzijn van uw inwoners, aan econo­mische innova­ tie en een interessant leef- en vestigingsklimaat.

VERENIGING ARCHITECTEN WERKZAAM IN DE RESTAURATIE

In zes oproepen geven we aan waar uw kansen ­liggen en hoe u die als gemeenteraadslid of ­bestuurder straks kunt verzilveren!

WWW.ERFGOEDPAMFLET.NL

TOELICHTING, VOORBEELDEN EN INSTRUMENTEN

1

BASIS OP ORDE: INVESTEER IN KENNIS, KUNDE EN CAPACITEIT

Erfgoedformatie op orde Gemeenten vormen een belangrijk startpunt voor monumenteigenaren die hun monument willen aanpassen. Goed geïnformeerde eigenaren dragen bij aan kwalitatief herstel en behoud van monumenten. Breng de erfgoedformatie in uw gemeente op orde en investeer in goede voorlichting aan monumenteigenaren. Dit gaat niet altijd goed. De afgelopen jaren is door gemeenten fors ingeleverd op kennis, kunde en capaciteit van erfgoedambtenaren. Ook het toezicht van provincies, in plaats van door de Erfgoedinspectie, mag op het erfgoedterrein als onvoldoende worden b­ estempeld. Twee rapporten maken dit duidelijk: – Het BMC-rapport ‘Stelsel of lappendeken’: vng.nl/sites/default/files/publicaties/2018/p004780_ stelsel_of_lappendeken_-_quickscanonderzoek_ wijn_c_220218.pdf – Rapport van de Inspectie Overheidsinformatie en ­Erfgoed: www.inspectie-oe.nl/publicaties/rapport/2021/03/11/een-lappendeken.-zicht-op-­toezichtdoor-provincies Erfgoedkennis op orde Opleidingen van de Erfgoedacademie (www.erfgoed academie.nl/opleidingsaanbod) en het Nationaal ­Centrum ­Erfgoedopleidingen (www.erfgoedopleidingen. nl/nce-­opleidingen) verbreden en verdiepen de nood­ zakelijke erfgoedkennis voor de zorgvuldige uitvoering van wettelijke taken.

Zij dragen bij aan de voorbeeldfunctie van gemeenten via de instandhouding van ­monumenten in gemeentelijk bezit, zoals voormalige raadhuizen, torens bij of op kerken, molens en gebouwde en groene verdedigingswerken. Het aanbesteden, waarbij kwalitatieve criteria voorrang hebben op financiële criteria, betekent kiezen voor kwaliteit. Door bij het opstellen van plannen en het uitvoeren daarvan ook gebruik te maken van de uitvoeringsricht­ lijnen van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit ­Monumentenzorg (www.stichtingerm.nl) en de inzet van het vakmanschap van erkende bedrijven, kunnen ­gemeenten aan eigenaren van rijks- en gemeentelijke monumenten tonen wat een zorgvuldige instandhouding van monumenten kan betekenen. Ook wordt de instandhouding van het vakmanschap op deze wijze gestimuleerd. Via een goede voorlichting aan eigenaren kunnen ­gemeenten goed opdrachtgeverschap bevorderen. Erfgoedvisie, omgevingsvisie en omgevingsplan op orde Voor het slagen van de Omgevingswet is het van cruciaal ­belang dat gemeenten een visie ontwikkelen en regie voeren op de ruimtelijke ordening, waaronder erfgoed en ­cultuurhistorie vallen. Betrek vanaf de initiatieffase de ­erfgoedwaarden van het gebied – niet pas bij de vergunningverlening – en werk met integrale teams waarin ook erfgoedambtenaren zitten.

De Omgevingswet biedt ruimte voor betrokkenheid van inwoners en bedrijven bij de inrichting van de eigen leefomgeving. Erfgoed is een sterk middel voor participatie. Het gaat immers om wat inwo-

ners waardevol vinden, waar ze aan gehecht zijn en welke – Toekomst religieus Erfgoed en toolkit Kerkenvisies: plekken betekenis hebben. www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/­religieuserfgoed Integrale visie, regie en participatie op orde – Kansenkaart Kerken Achterhoek: erfgoedoost­ De Nederlandse regering is van plan het Verdrag van Faro achterhoek.nl/wp-content/uploads/­ te ratificeren, dat een grotere betrokkenheid van bewosites/3/2021/11/2021-11-15-Kansenkaart-TUD.pdf ners bij de zorg voor erfgoed stimuleert – Cultuurhistorische kansenkaart Arnhem: (www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedparticiwww.commissiemer.nl/projectdocumenten/ patie-faro/verdrag-van-faro). Kerken, oude scholen en 00005618.pdf fabrieken, archeologische en groene monumenten, – Loods Herbestemming Monumenten: www.noord-­ beeldbepalende panden in d­ orpen en in het buiten­ holland.nl/Onderwerpen/Cultuur_en_Erfgoed/ gebied zijn bij ­uitstek locaties waar gemeenschappen zich Projecten/Loods_herbestemming_monumenten voor willen inzetten. – Wonen boven winkels Deventer: www.deventer.nl/­ wbwdeventer?contrast=low Als de ‘basis op orde’ is kunnen gemeenten zich op een – Platform Herbestemming.nu met meer dan 200 her­ verantwoorde manier inzetten op ‘eigen’ ambities.

bestemmingsprojecten en zeven kennisdossiers, zie als voorbeeld: Pakhuis het Bassein in Wormer getransforVoorbeelden en instrumenten meerd tot levensloopbestendige appartementen­ – Monumenten.nl – een platform dat monumenten­ complex www.herbestemming.nu/projecten/ eigenaren wegwijs maakt en waarop alle gemeenten bassein-­wormer met hun eigen monumentenpagina te vinden zijn. – Voorbeeldproject wonen in industrieel erfgoed: Met praktijk­voorbeelden en kennisdossiers over o.a. www.boei.nl/projecten/bunswaard/ vergunningen, wet- en regelgeving, duurzaamheid en interviews met erfgoed­ambtenaren en specialisten. GEBRUIK DE RIJKE SPOREN UIT HET LAND– Erfgoed in de Omgevingsvisie: www.cultureel­erfgoed. SCHAP – VERBIND STAD EN LAND VIA EEN nl/onderwerpen/omgevingswet/omgevingsvisie LANDSCHAPSBIOGRAFIE – De kracht van het uitdaagrecht bij cultureel erfgoed: ­www.lsabewoners.nl/de-kracht-van-uitdaagrecht-bijVoorbeelden en instrumenten cultureel-erfgoed/ – Wat is een landschapsbiografie? www.rug.nl/staff/ – Voorbeeld van een sterke erfgoed-inclusieve e.w.meijles/brochure_2_landschapsbiografie.pdf omgevings­visie door de Gemeente Leiden: gemeente.

– Stadsgenese – Publicatie van RCE en STOWA: leiden.nl/bestanden/projecten/omgevingswet/ www.stadsgenese.nl omgevings­visie-leiden-2040.pdf – Routekaart Archeologisch Erfgoed Tilburg 2022–2025: – Landschapsbiografie gemeente Heiloo: www.­ landschapnoordholland.nl/files/2019-04/Gewaar‘Tilburg, een jonge stad met een oud verleden’: deerd%20Landschap%20Heiloo%20eindrapport.pdf www.tilburgers.nl/het-verhaal-van-tilburg-als-­ – Sterke Steden hebben Sterke Landschappen: bindmiddel-van-de-samenleving www.metropoolregioamsterdam.nl/wp-content/­ – Brugwachtershuisjes Project: www.cultureelerfgoed.nl/ uploads/2021/07/Kansenkaart-MRA-landschap_­ onderwerpen/erfgoedparticipatie-faro/faro-in-­de-2020.pdf praktijk/brugwachtershuisjes – Park met spoorverleden: www.okra.nl/projecten/ – Project K(l)eigoed in Friesland: Dorpsontwikkeling oark-oosterspoorbaan maatschappijen (DOM) en erfgoed: – Een toekomst voor groen erfgoed: www.erfgoeddeal.nl/projecten/stedelijke-­groei-enwww.cultureel­erfgoed.nl/publicaties/publicakrimp/project-­waddenkust-kleigoed ties/2012/01/01/een-toekomst-voor-groen en – Cursus restauratietechniek voor monumenten: www.tuinenstichting.nl/groen-erfgoed www.amsterdam.nl/kunst-cultuur/monumenten/­ – Ruimte voor immaterieel erfgoed: educatie/cursus www.immaterieelerfgoed.nl/image/2020/11/26/­ ruimte_voor_ie.pdf BENUT BESTAANDE GEBOUWEN VOOR – Voorbeeld Almere uit

de ‘Erfgoed is van ons allemaal’-­ ­WONINGOPGAVE – MAAK EEN KANSENcampagne: www.youtube.com/watch?v=9IfA8rdKAART VOOR MONUMENTEN nXBs&list=PLH9BZQElDYankOtl7ANscX4i6K0XJKpmn& ­index=8 Voorbeelden en instrumenten – Herstel Liniedijken (Stelling van Amsterdam): ­ – College van Rijksadviseurs – Agenda: de 22e eeuw www.noord-holland.nl/Actueel/Archief/2021/­ ­begint nu – www.collegevanrijksadviseurs.nl/actueel/ November_2021/Liniedijken_Stelling_van_­ nieuws/2021/12/22/agenda Amsterdam_hersteld_en_meer_zichtbaar – Atlas voor Gemeenten 2015: Thema Erfgoed (niet meer – De Limes fiets- en wandelroutes zijn bekroonde en veel leverbaar!) www.gebiedsontwikkeling.nu/artikelen/ benutte routes. Actueel nu de Limes Wereld­erfgoed is hoed-uw-erfgoed-presentatie-atlas-voor-gemeen­geworden! www.limeswerelderfgoed.nl/bezoeken/­ ten-2015 wandelen-en-fietsen – Publicatie Platform 31: Cultureel erfgoed op waarde – Bijzondere wandelroutes zoals het Pieterpad of geschat: www.platform31.nl/uploads/attachment_ ­Klompenpaden, of bijvoorbeeld: Floris V-pad, file/101/Publicatie_PL31_Cultureel_Erfgoed.pdf Maarten van R­ ossumpad – www.wandelnet.nl/­

3

2

lange-­afstand-wandelpaden – Voorbeelden van herbestemmingsprojecten op de rand van stad en platteland: de Adelaerthoeve, ­Arnhem, Schaarsbergen – www.adelaerthoeve.nl, de Nije Hoeve, Hengelo– www.denijehoeve.nl

4

ONDERSTEUN LOKALE CULTUUR, ­ CREATIE EN CONSUMPTIE

Benutten van immaterieel erfgoed Sinds 1998 zet Smederij Cornelis Pronk zich met M ­ ondra Opleidingen in om de kennis van het ambachtelijk ­smeden door te geven en nieuwe smeden op te leiden in de traditie. Zij geven diverse vakopleidingen in smeden. Via workshops kunnen mensen kennismaken met het ambacht. Voor groep 8 van de basisschool is het project ‘Wijzer met IJzer’ ontwikkeld, waarbij de k­ inderen gaan smeden, bronsgieten en aluminium b­ ewerken. Het Fruitcorso Tiel ontwikkelt met zeven plaatselijke ­filialen van Albert Heijn een spaaractie voor een tribunekaart voor Corso by Night. Ook touroperators zijn geïnteresseerd; zij kopen tribunekaarten voor het middagcorso en bieden een trip naar het Fruitcorso aan. Het Land van Cuijk in Noordoost-Brabant profileert zich met historisch landschap en streekproducten. Via de website en folders maken de samenwerkende gemeenten reclame voor arrangementen en fietsroutes. Routes voeren langs de traditioneel gevlochten maasheggen en langs de bloedprocessie van de Boxmeerse Vaart. Routes zijn gemaakt samen met beoefenaars van immaterieel erfgoed, voor toeristen die de lokale sfeer willen proeven. In het Land van Cuijk werken gemeenten, het recreatief bedrijfsleven, immaterieel erfgoedgemeenschappen en de ANWB samen.

Ook werken zij samen met musea die achtergrondinformatie g­ even over de i­mmaterieel erfgoedfestiviteiten in hun streek. Voorbeelden en instrumenten – Monitor Brede Welvaart: longreads.cbs.nl/monitor-­ brede-welvaart-en-sdgs-2021/overkoepelend-beeldmonitor-brede-welvaart-en-de-sustainable-­ development-goals-2021 – Gemeenschapsarcheologie – Community Archeology in Rural Environments (CARE) – gemeenschapsarcheologie.nl – DRU in Ulft: ontmoeten, wonen en recreëren op een oude industriële locatie: www.dru-industriepark.nl/ – V an meubelfabriek naar ‘open maak plek’: de Gelderlandfabriek in Culemborg: www.degelderlandfabriek.nl – V oorbeeld reconstructie Zwammerdamschepen: www.zwammerdamschepen.nl – B eleid rond immaterieel erfgoed – www.immaterieel­ erfgoed.nl/image/2021/11/18/nov_2021_­beleid_ rond_­immaterieel_erfgoed.pdf – Immaterieel erfgoed als toeristische bestemming – www.immaterieelerfgoed.nl/nl/page/10541/ immaterieel-erfgoed-als-toeristische-bestemming – V oorbeeld streekproducten (korte ketens): ‘Aanstreekelijk’: aanstreekelijk.nl – V oorbeeld Erfgoed Sterren: hetoversticht.nl/

actueel/nieuws/153/stichting-oldenzaalse-musea-­ winnaar-erfgoed-sterren – Project ‘Wijzer met IJzer’: www.immaterieel­erfgoed.nl/ nl/smedeninandelst – Stichting IJzerhart Rotterdam: stichting-ijzerhart.nl – Fruitcorso Tiel: www.fruitcorso.nl/nl – Maasheggen vlechten: www.immaterieelerfgoed.nl/nl/ maasheggenvlechten – B rabantse Dag Heeze: www.immaterieelerfgoed.nl/nl/brabantsedag –M  etaal Kathedraal in Utrecht: www.metaal­kathedraal.nl – Prodentfabriek in Amersfoort: prodentfabriek.nl – Zwitsal Terrein in Apeldoorn: zwitsalapeldoorn.nl – Voorbeeld reconstructies houten schepen, wachttoren en deel castellum Hoge – Woerd in Utrecht door Stichting Bouwloods Utrecht: www.stichtingbouwloods.nl

5

Z ET ERFGOED IN ALS GIDS VOOR KLIMAAT­ ADAPTATIE, VERDUUR­ZAMING EN ENERGIETRANSITIE

Overweeg een financiële bijdrage in uw lokale Cultuurfonds voor Monumenten – een publiek-private samenwerking die financiële ondersteuning biedt aan gemeentelijke monumenten en lokaal beschermde monumenten bij onderhoud, restauratie, verduurzaming of herbestemming en waaruit iedere euro meerdere k­ eren kan worden i­ngezet. Ook immaterieel erfgoed biedt aanknopingspunten om te werken aan een duurzame wereld. Benut oude kennis en kunde van de natuur voor nieuwe toepassingen die, naast een praktisch nut, ook gericht zijn op het ecologisch verduurzamen van de omgeving. Imkers, die bijen hielden om de honing, zetten zich nu ook in om de biodiverse omgeving van hun bijen te ondersteunen door bloemen aan te planten. Stadslandbouwers vergroenen de stedelijke omgeving, via volkstuinen en het beheren van stadsboomgaarden, plukbossen en stadstuinen. Daar is een breder doel mee verbonden: het duurzaam produceren en consumeren van voedsel. Voor de beoefening van veel immaterieel erfgoed is kennis van de natuur nodig, zoals voor het ambacht van heggenvlechten. De vlechters maken van bestaande, l­evende heggen afscheidingen tussen weilanden of langs paden, zodat deze ondoordringbaar zijn voor vee en wild. Deze duurzame afscheidingen bevorderen de biodiversiteit: vogels nestelen er en vinden er een schuilplaats. Zo blijft ook het karakteristieke landschap behouden.

De heggenvlechters trekken bij kampioenschappen veel publiek en waardering. Voorbeelden en instrumenten – D e 17 Globals Goals van de VN: vng.nl/sites/­default/ files/2020-04/handreiking-global-goals-in-het-­ gemeentelijk-beleid-2020.pdf – R outekaart verduurzaming Monumenten: www.duurzaamerfgoed.nl – Cultuurfonds voor monumenten: www.restauratiefonds.nl/files/docs/2021-12/­ Impactbrochure%20Cultuurfondsen%20voor%20 Monumenten%202021.pdf

– Groene Menukaart’ voor typische monumenten zoals grachtenhuizen of Groene Menukaart Staphorst: www.degroenemenukaart.nl/nl/staphorst/over-ons/ ?buildingTypeSlug=woonhuizen – Nieuwe regeling verduurzaming maatschappelijk ­vastgoed: www.rijksoverheid.nl/actueel/ nieuws/2021/11/14/plannen-ontvouwd-voor-525-­ miljoen-maatschappelijk-vastgoed – Regio Deal bodemdaling Groene Hart: bodem­dalingdebaas.nl – Erfgoed Deal-project Brabantse Watermolenlandschappen: www.erfgoeddeal.nl/projecten/klimaatadaptatie/ watermolenlandschappen-voor-klimaat­adaptatie – Polder Blokhoven bij de Lek: www.hdsr.nl/­ zoeken/@40728/aanleg-inundatieveld/ – Herinrichting Malieblad in Utrecht als park, met steun van Erfgoedparels: www.provincie-utrecht.nl/­ onderwerpen/cultuur-en-erfgoed/erfgoedparels – Immaterieel erfgoed als hefboom voor duurzaamheid: www.immaterieelerfgoed.nl/image/2021/6/17/ bm127_bakels_elpers_boekman.pdf

6

BEVORDER DE LEEFBAARHEID VAN HET PLATTELAND

De moderne landbouw is voorlopig vooral nog een ­bedreiging van het erfgoed, zowel voor de gebouwen als voor het landschap. Een transitie levert veel kansen op voor erfgoed en voor de leefbaarheid van het platteland. Voorbeeld en instrumenten – De toekomst van Nederland, door Floris Alkemade: ­www.collegevanrijksadviseurs.nl/actueel/ nieuws/2020/04/21/floris-alkemade-over-de-toekomst-van-nl – Oproep van Floris Alkemade, voormalig Rijksbouwmeester, voor een ‘New Deal’ – een nieuwe verhouding tussen stad en platteland tussen burgers en b­ oeren www.college­vanrijksadviseurs.nl/projecten/rijk-­ boerenland – Manifest Gebruik de boerderij! issuu.com/oost/docs/­ gebruik_de_boerderij_-_manifest_versie_2021 (met voorbeeld De Nijensteen in Veessen) – Landschaps-inclusief landbouwproject: Rotterdam de boer op: www.natuurmonumenten.nl/rotterdam-deboer-op – Circulair landgoed Hackfort: www.natuurmonumenten. nl/natuurgebieden/landgoed-hackfort/nieuws/­visievoor-hackfort – Landschapsinclusief landbouwproject: Landgoed ­Willemshoeve in Soest willemshoeve.herenboeren.nl – Verslag van de opening van het programma Boerderij in beweging: www.boerderijinbeweging.nl/­bib-­ berichten/verslag-startbijeenkomst-bib

Kijk verder op

WWW.ERFGOEDPAMFLET.NL

1

5

 ASIS OP ORDE: B INVESTEER IN KENNIS, KUNDE EN CAPACITEIT

 ET ERFGOED IN ALS GIDS Z VOOR KLIMAAT­ADAPTATIE, ­VERDUURZAMING EN ­ENERGIE­TRANSITIE

Uw gemeente is een belangrijke schakel in de instand-

WAT IS ERFGOED?

houding van gebouwde, groene en archeologische

We maken de komende decennia een fundamentele

monumenten. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor

transitie door naar een fossielvrije economie, geba-

­vergunningverlening, toezicht en handhaving van rijks- en

seerd op grootschalige hernieuwbare energieopwek-

Onder erfgoed verstaan we

gemeentelijke monumenten en vormen het kennis- en

king. Erfgoed en cultuurhistorie geven handvatten om de

niet alleen monumentale

informatieloket voor eigenaren van monumenten. Veel

verstoorde balans in het samenspel tussen mens en de

gebouwen, maar ook archie­

gemeenten hebben eigen monumenten in bezit en zien toe

natuurlijke omgeving te herstellen. Een beter begrip van

ven en collecties, historische

historisch stads-, bodem-, water- en landschapsbeheer

landschappen, tuinen, p ­ arken,

biedt een nieuwe basis voor maatregelen en oplossingen

begraafplaatsen, archeologi­

om ruimtelijke ontwikkelingen slimmer en passender tot

sche terreinen, mobiel en

stand te brengen.

­digitaal erfgoed en de verha­

op beschermde stads- en dorpsgezichten. De erfgoedfor­ matie moet gebaseerd worden op deze wettelijke taken en op gemeentelijke ambities. Bevorder de zorgvuldige instandhouding van monumenten

Wonen in voormalig Steenfabriek de Bunswaard (foto Jan van Dalen)

3

 EBRUIK DE RIJKE SPOREN UIT G HET LANDSCHAP – VERBINDT STAD EN LAND VIA EEN LAND­ SCHAPSBIOGRAFIE

len en ander immaterieel Gebouwde, archeologische en groene monumenten zijn

­erfgoed die we met elkaar

kwetsbaar voor overstromingen, langdurige droogte,

doorgeven. Het is overal om

bodemdaling en funderingsproblematiek. Het aanpakken

ons heen. Iedereen beleeft

van klimaatverandering en energietransitie is van levens­

ons erfgoed dagelijks op aller­

De coronacrisis heeft nog maar eens aangetoond hoe

belang voor het voortbestaan van de monumenten in uw

lei manieren: jong en oud, in

belangrijk het is om ‘naar buiten te kunnen’. Een park,

gemeente. Ook immaterieel erfgoed geeft aanknopings­

musea, vanaf een t­ errasje in

De Omgevingswet biedt uw gemeente de kans om, op basis

een stuk bos of een landgoed, de nabijheid van groen is

punten om te werken aan een duurzame wereld.

een historische b ­ innenstad,

van een erfgoedvisie, het erfgoed zorgvuldig in te passen in

van groot belang voor het welzijn van uw inwoners.

omgevingsvisie en omgevingsplan. Zo kunt u de basis op

U kunt historische landschappelijke structuren en

Ook de bestaande bouwvoorraad moet worden aange­

oude dijk, surfend vanachter

orde brengen voor uw wettelijke erfgoedtaken: visie op de

archeologische locaties benutten voor een goed raam­

past om veel energiezuiniger te worden. Door de posi­

je computer of t­ ijdens een

fysieke leefomgeving inclusief erfgoed, vergunningverlening,

werk van groene gebieden en open water in uw

tieve uitstraling van monumenten en hun herkenbaar­

dorpsfeest. ­

toezicht en handhaving, acteren op instandhoudingsplicht

gemeente. Denk ook aan de vele voorbeelden van imma­

heid voor de leefomgeving gaat van verduurzaming van

bij monumenten, kennis- en informatieloket voor monu­

terieel erfgoed dat verbonden is met het natuurlijk land­

erfgoed een enorme voorbeeldwerking uit. Als het in een

menteneigenaren.

schap, zoals heggenvlechten, corso’s, het hoeden van

monument kan, dan kan het overal! Ondersteun de

schaapskuddes, de weervisserij of de traditionele bevloei­

­verduurzaming van monumenten met stimulerende

ing van grasland.

regel­geving. Geef als gemeente het goede voorbeeld en

door de erfgoedkennis van uw erfgoedambtenaren te ver­ groten. Kies voor kwaliteit bij de instandhouding van monu­ menten in gemeentelijk bezit, stimuleer vakmanschap en schakel erkende restauratiebedrijven in. Geef het goede voorbeeld en wees een goede opdrachtgever.

De klimaatadaptatie, energietransitie en woningopgave

fietsend over een eeuwen­

Erfgoed is een cadeau uit het verleden dat waarde toevoegt aan ons dagelijks leven!

verduurzaam uw monumentaal vastgoed.

­vergen een integrale visie en regie van het bevoegd gezag. De Omgevingswet biedt uw gemeente de ruimte om hierop

Stel samen met uw inwoners Landschapsbiografieën op.

een visie te ontwikkelen en regie te voeren, waarin u van

U krijgt daarmee inzicht in de ontstaansgeschiedenis van

meet af aan de erfgoedwaarden moet betrekken. Erfgoed

het landschap en vindt van daaruit aanknopingspunten

biedt ook ruimte via participatie aan betrokkenheid van

voor toekomstige ontwikkelingen. Betrek daarbij de

­erfgoedvrijwilligers, bewoners en bedrijven. Ondersteun in

­agrarische en landschappelijke geschiedenis en de nog

uw gemeente right to challenge of right to bid initiatieven,

aanwezige historische boerderijen. Investeer in de zicht­

waarbij bewoners zelf het initiatief in handen nemen.

baarheid en beleefbaarheid van waardevolle cultuurland­

Verbindende en kundige erfgoedambtenaren zijn hierbij

schappen. Benut de kansen die herbestemming van

onmisbaar.

agrarisch erfgoed biedt. Zo vergroot u tevens de toeris­ tische en recreatieve aantrekkingskracht van uw

Basis op orde betekent:

gemeente. Koester het open landschap, laat het niet

– Breng de erfgoedformatie in uw gemeente op orde.

­verrommelen en bouw het niet vol.

– Investeer in kennis, kunde en capaciteit van erfgoedamb­ tenaren, werk samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het Restauratiefonds en provinciale

Het landschap van de Spoordonkse Watermolen wordt gebruikt voor waterberging (Erfgoed Deal-project)

6

­erfgoedhuizen. Stimuleer vakmanschap en goed opdracht­geverschap. – Ontwikkel een erfgoedvisie, omgevingsvisie en omgevings­ plan en borg erfgoed daarin.

 EVORDER DE LEEFBAARHEID B VAN HET PLATTELAND

Zie de transitie van de landbouw als één van de

– Sta voor een visie op de erfgoedinclusieve aanpak van

opgaven die bijdragen aan de vergroting van de leef-

de grote maatschappelijke opgaven van nu en betrek vrij­

baarheid van het platteland. Andere ‘grote’ opgaven,

willigers, bewoners en bedrijven daarbij.

waaraan erfgoed in het landelijk gebied kan bijdragen, zijn de oplossing van het woningtekort, de maatregelen ten gevolge van de klimaatverandering, zoals water­ beheer en energietransitie, en het behoeden en ontwik­ kelen van natuur. Duurzame economische ontwikkeling vraagt om herijking van onze footprint en de manier waarop we met de

Cursus monumentenzorg voor (erfgoed)ambtenaren

2

 ENUT BESTAANDE GEBOUWEN B VOOR DE WONINGOPGAVE – MAAK EEN KANSENKAART VOOR MONUMENTEN

Smederij IJzerhart, Stadswerf Koningspoort in Rotterdam

4

 NDERSTEUN LOKALE C O ­ ULTUUR, ­CREATIE EN ­CONSUMPTIE

natuur en dieren omgaan. De Nederlandse intensieve landbouweconomie trekt een zware wissel op onze leef­ omgeving. We komen in de knel met stikstofbeleid. Hervorming naar een ander landbouwsysteem biedt grote kansen voor natuur, recreatie en toerisme. Doordat mensen meer gaan thuiswerken wordt het

In een participatieve economie wilt u uw inwoners

­platteland een interessanter woongebied. Transformatie

betrekken bij beslissingen over productie en consump-

van historisch waardevolle agrarische complexen is een

Steden en dorpen met kenmerkende en zichtbare

tie. Rond industriële en archeologische monumenten en

belangrijke pijler van deze transitie. Benut eerst het agra­

historie zijn een stuk aantrekkelijker dan plaatsen

forten ontstaan vaak creatieve ‘hotspots’ die diepgeworteld

rische erfgoed voor deze woon- en werkopgave in plaats

zonder een kenmerkende en zichtbare historie, zo

zijn in de gemeenschap. Ondersteun als gemeente de vlieg­

van bestaande woonkernen uit te breiden in het buiten­

blijkt uit ‘Erfgoed, Atlas voor gemeenten 2015’.

wielfunctie die deze plekken en gemeenschappen vervullen.

gebied. Breng de ontwikkelkansen in kaart door het

Bovendien vertegenwoordigen monumenten en karakte­

Zij hebben ervaring in het opzetten van een duurzamere

opstellen van een boerderijenvisie.

ristieke panden een hogere economische waarde dan

economie met korte ketens, ambachtelijke productie en het

jonge, seriematige panden, waardoor historische bebou­

opleiden van specialistische vakmensen.

wing meer OZB oplevert. Zoek locaties voor de woning­ opgave of bedrijfslocaties daarom in de historische kern

Naast het behoud en het doorgeven van het erfgoed zelf,

en de bestaande bebouwing.

doet u er goed aan ook structureel te investeren in deze erfgoedgemeenschappen, die veelal uit vrijwilligers bestaan.

Het benutten van de bestaande gebouwenvoorraad voor

Vrijwilligers doen maar liefst 70% van al het erfgoedwerk in

woningen is veel duurzamer dan bouwen in het groen.

Nederland. Dat is een kracht die we niet genoeg kunnen

Bovendien staan deze gebouwen al aan bestaande stra­

waarderen. Al die duizenden erfgoedwerkers geven de

ten en zijn ze ingebed in het weefsel van uw stad of dorp.

materiële en immateriële getuigen uit het verleden bezie­

U hoeft daarvoor geen dure investeringen te doen in

ling en uitstraling. Zij zorgen voor boeien, binden en bor­

nieuwe infrastructuur en nutsvoorzieningen. Stel voor uw

gen. En zij laten zien dat erfgoed bovenal mensenwerk is.

gemeente een Kansenkaart op voor monumenten, karak­

Met de juiste ondersteuning blijven deze actieve gemeen­

teristieke panden en religieus erfgoed in dorpen, steden

schappen in staat om met erfgoed als middel een waarde­

en in het buitengebied, en inventariseer welke nieuwe

volle bijdrage te leveren aan een fijne lokale omgeving,

functies mogelijk zijn, uiteraard met respect voor de his­

waarin mensen zich thuis voelen, gezien worden en zichzelf

torische waarden van deze gebouwen.

kunnen ontplooien.

Park Oosterspoorbaan in Utrecht (foto OKRA landschapsarchitecten)

De Nijensteen in Veessen: vergaderlocatie, fruitteelt en natuurboerderij (foto Erik Peek)

Jongeren tijdens de Erfgoedweek in Amersfoort

4.

Energietransitie

ETR* Gemeente Meppel

T.a.v. de griffie Postbus 501

7940AI\/l Meppel

Rotterdam, 9 maart 2022 Betreft: brief tav de raadsgriffie

Geachte heer, mevrouw.

Bijgevoegde brief zien wij graag op de onderhandelingstafel belanden na de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag 16 maart 2022. Het betreft de uitvoering van de energietransitie binnen uw gemeente. In deze brief maken wij kenbaar hoe wij, Energietransitie Regie, door onze expertise en ervaring op het gebied van de energietransitie, uw gemeente én haar inwoners kunnen ondersteunen bij de uitrol van uw energiestrategie. Ook stellen wij het zeer op prijs als deze brief te zijner tijd onderdeel is van het overdrachtsdossier voor de nieuwbenoemde wethouder. Bij voorbaat hartelijk dank voor uw medewerking. Met vriendelijke groeten, Energietransitie Regie

Pim van den Berg, adviseur energietransitie en oud gedeputeerde Provincie Utrecht Kees Jan Rietveld, Buro Rietveld Henk Jan Witteveen, Het Campagneteam

Energie Transitie Regie Nesserdijk 368-370 3063 NE Rotterdam

T: 010 209 2111 I: info@etr.nl W: www.etr.nl

etr^

Rotterdam, 9 maart 2022 Geachte coalitieonderhandelaars,

De gemeenteraadsverkiezingen van 2022 zijn geweest en u behoort met uw partij tot diegenen die zijn uitgenodigd aan de onderhandelingstafel. Dit om te komen tot een nieuw college in uw gemeente. Gefeliciteerd met die positie. Een belangrijke positie, want u gaat met elkaar een coalitieakkoord opstellen dat voor de komende vier jaar richting en uitvoering geeft aan de belangrijke thema's waar uw gemeente voor staat. Uitvoering energietransitie plannen: na plannen en woorden nu vooral daden Eén van belangrijke thema's voor de komende vier jaar is de uitvoering van de energietransitie. Bij het opstellen van de Regionale Energie Strategie (RES), heeft u met uw buurgemeenten beleidsmatig vastgelegd welke -niet fossiele- energie bijdrage uw gemeente zal gaan leveren in 2030 en 2050. Een afspraak die u ook met de provincie en indirect met het rijk heeft gemaakt. Komende jaren komt het aan op de concrete uitvoering ervan. Ook de warmtevisie die u heeft opgesteld of nog gaat opstellen zal worden vertaald naar een concreet uitvoeringsplan. Een plan dat er uiteindelijk voor gaat zorgen dat woningen en bedrijven van het gas af kunnen. Hoe krijg je de bewoners mee? Om een zorgvuldige, effectieve uitvoering, op wijk-, buurt- en straatniveau mogelijk te maken is het belangrijk dat u iedereen meekrijgt. De impact van het verduurzamen van een woning is groot voor bewoners.

Het brengt veel romplomp met zich mee, de kosten zijn veelal aanzienlijk en de voordelen voor de bewoners niet altijd even duidelijk. U kunt als gemeente kaders stellen, initiëren, faciliteren en enthousiasmeren, maar uiteindelijk zijn het de bewoners die beslissen.

Bij het energieloket kunnen bewoners terecht met vragen over energiebesparing, duurzaam (ver)bouwen en energie opwekken. Maar om bewoners in de actiestand te krijgen, is er meer nodig. Het informeren en betrekken van lokale stakeholders (waaronder inwoners, kabel- en gasbedrijven, woningcorporaties, lokale ondernemers),Fr door bijvoorbeeld een interessepeiling, voorlichtingsbijeenkomsten en heldere communicatie, is een must. Hierdoor creëert u draagvlak, waarna een activatiecampagne gestart kan worden, waarbij concrete stappen worden gezet om van het gas af te gaan.

Energie Transitie Regie Nesserdijk 368-370 3063 NE Rotterdam

1:010 209 2111 I: info@etr.nl W: www.etr.nl

Wij adviseren u om in het coalitieakkoord uw ambities t.a.v. de uitvoering van de energietransitie en warmtevisie zo helder en concreet mogelijk uiteen te zetten. En wel in een taal die aansluit bij de belevingswereld van de bewoners en die hen het gevoel geeft dat zij achter het stuur zitten en niet dat de overheid voor hen alles bepaalt.

De gemeente als regisseur van de energietransitie, maar hoe dan? De roep om meer gemeentelijke regie bij de energietransitie neemt toe. Maar hoe doe je dit? Wij zijn ETR (Energie­ transitie regie), een samenwerking van Buro Rietveld en Het Campagneteam. Wij hebben een verfrissende kijk op bewoners participatie en zijn gespecialiseerd in het maken en uitvoeren van een op maat gemaakt communicatieen activatieplan om de energietransitie binnen gemeenten te versnellen. Het gaat hierbij om het ontwikkelen en verspreiden van communicatiemiddelen (zoals een informatiekrant, banners, persberichten/advertenties, website etc.), het organiseren van bijeenkomsten en het daadwerkelijk activeren van bewoners en bedrijven om concrete stappen te zetten. Dok de processturing, monitoring ten behoeve van de opdrachtgever en de evaluatie kunnen wij verzorgen. Daarbij werken samen met lokale energieloketten zoals het Duurzaam Bouwloket. Door onze expertise en ervaring op het gebied van de energietransitie, bieden wij u graag de helpende hand bij de uitrol van uw energiestrategie. In het besef dat u juist in deze periode veel informatie over velerlei beleidsterreinen krijgt toegestuurd, voegen we slechts enkele beelden toe van mogelijkheden die ETR u biedt in deze zich snel ontwikkelende maatschappelijke belangrijke portefeuille.

We zien graag deze informatie ook landen in het overdrachtsdossier voor de nieuwbenoemde wethouder en zijn zeer bereid nadere toelichting te geven, alsmede in een ambtelijk voorgesprek. Wij zullen te zijner tijd contact opnemen met de nieuwbenoemde wethouder. Mocht u naar aanleiding van deze brief vragen hebben, neem dan svp contact op met Henk Jan Witteveen via hjwitteveen@hetcampagneteam.nl of telefonisch via 06 -12 50 54 68. Met vriendelijke groeten, Energietransitie Regie

Pim van den Berg, adviseur energietransitie en oud gedeputeerde Provincie Utrecht Kees Jan Rietveld, Buro Rietveld Henk Jan Witteveen, Het Campagneteam

r

ƒ

lil lOe 4' is»

j'

.

kijk voor meer informatie op www.energietransitieregie.nl of scan de QR code