1.12.2 Bijlage Rekenkamer - Eindrapport Fryslân

Fryslân | 2024

Ga toch fietsen! Onderzoek naar het fietsbeleid van de provincie Fryslân

Provinciaal fietsbeleid Fryslân Eindrapport

1

Opstellers

Ingeborgh Petri-Bezemer en Sam Heslinga

Portefeuillehouder

Jan van der Bij

Datum

11 juli 2024

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

Voorwoord

De Noordelijke Rekenkamer onderzocht het fietsbeleid van de provincies Drenthe, Fryslân en Groningen over de jaren 2016-2022. Alle reden om daar aandacht aan te besteden: de ‘fietswereld’ is immers de laatste jaren aan veel veranderingen onderhevig, hetgeen gevolgen heeft voor het beleid, zowel met betrekking tot de infrastructuur, de veiligheid als ook de recreatieve doelen die ermee gediend kunnen zijn. Alle drie de provincies hebben op diverse terreinen van fietsbeleid doelen gesteld vanuit de ambitie een uitstekende fietsprovincie te zijn. Sommige doelen zijn gehaald, andere (nog?) niet. U leest ook terug in ons rapport hoe breed het scala van projecten en samenwerking op het gebied van fietsbeleid is. Er wordt goed samengewerkt, over provinciegrenzen heen en ook met diverse gemeenten. Wij hebben gemeend deze brede beschrijving van elke provincie op te moeten nemen in het rapport, om u daarmee de kans te geven kennis te nemen van de diversiteit van activiteiten op het gebied van fietsbeleid. We hopen en verwachten dat dit rapport een aanzet is voor het verder ontwikkelen van fietsbeleid in de toekomst, en we wensen u hierbij veel succes. We danken de gesprekspartners voor de bereidwilligheid onze vragen te beantwoorden.

Namens de Noordelijke Rekenkamer, Anneke Beukers

Linze Schaap

Voorzitter

Secretaris-directeur

2

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

Inhoud Voorwoord .......................................................................................................................... 1 Conclusies en aanbevelingen ................................................................................................ 5 Aanleiding en vraagstelling ............................................................................................................. 5 Conclusies ....................................................................................................................................... 5 Aanbevelingen ................................................................................................................................ 8 1.

Inleiding ................................................................................................................ 9

1.1 1.2 1.3 1.4

Context en aanleiding ..................................................................................................... 9 Onderzoeksvragen ........................................................................................................ 10 Onderzoeksmethoden .................................................................................................. 11 Leeswijzer...................................................................................................................... 12

2.

Stimuleren van het fietsgebruik ............................................................................13

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

Inleiding......................................................................................................................... 13 Doelstelling ................................................................................................................... 13 Uitvoering ..................................................................................................................... 14 Monitoring en resultaten .............................................................................................. 17 Vergelijking Noordelijke provincies ............................................................................... 18 Samenvattende bevindingen ........................................................................................ 18

3.

Fietsveiligheid ......................................................................................................19

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

Inleiding......................................................................................................................... 19 Doelstellingen ............................................................................................................... 19 Uitvoering ..................................................................................................................... 20 Monitoring .................................................................................................................... 24 Resultaten ..................................................................................................................... 25 Vergelijking Noordelijke provincies ............................................................................... 26 Samenvattende bevindingen ........................................................................................ 26

4.

Waardering voor infrastructuur ............................................................................28

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7

Inleiding......................................................................................................................... 28 Doelstelling ................................................................................................................... 28 Uitvoering ..................................................................................................................... 28 Monitoring .................................................................................................................... 30 Resultaten ..................................................................................................................... 30 Vergelijking Noordelijke provincies ............................................................................... 33 Samenvattende bevindingen ........................................................................................ 33

5.

Internationaal wielerevenement ...........................................................................34

3

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7

Inleiding......................................................................................................................... 34 Doelstelling ................................................................................................................... 34 Uitvoering ..................................................................................................................... 35 Monitoring .................................................................................................................... 36 Resultaten ..................................................................................................................... 36 Vergelijking Noordelijke provincies ............................................................................... 36 Samenvattende bevindingen ........................................................................................ 36

6.

Samenwerken met gemeenten, provincies en waterschappen ...............................37

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

Inleiding......................................................................................................................... 37 Fietsinfrastructuurproject met Drenthe........................................................................ 37 Fietsinfrastructuurproject met Groningen .................................................................... 38 Project in het kader van ketenmobiliteit ....................................................................... 38 Noordelijke Proeftuin Verkeersveiligheid ..................................................................... 39 Samenvattende bevindingen ........................................................................................ 39

Bronnenlijst ........................................................................................................................40 Bijlage 1: Geïnterviewde personen ......................................................................................42 Bijlage 2: Onderzoeksfasen .................................................................................................43 Bijlage 3: Provincievergelijking ............................................................................................44 Bijlage 3: Bestuurlijke reactie Gedeputeerde Staten van Fryslân...........................................45

4

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

Conclusies en aanbevelingen Aanleiding en vraagstelling De fiets en het fietsen staan in Nederland in de belangstelling. De provincie is verantwoordelijk voor de provinciale infrastructuur en het bepalen van het regionale mobiliteitsbeleid binnen de kaders van de Planwet Verkeer en Vervoer. De fiets krijgt een steeds prominentere rol in provinciaal beleid als het gaat om duurzaamheid, bereikbaarheid en gezondheid. Het doel van het onderzoek is het evalueren van de doeltreffendheid van het fietsbeleid van de provincie. De hoofdvraag van dit onderzoek luidt als volgt: Hoe geeft de provincie invulling aan het fietsbeleid met betrekking tot fietsinfrastructuur, verkeersveiligheid, recreatie en het stimuleren van fietsgebruik en hoe doeltreffend is zij daarin?

Conclusies De hoofdconclusie van het onderzoek luidt als volgt: De provincie heeft doelen gesteld voor verkeersveiligheid, recreatie en het stimuleren van fietsgebruik. Voor fietsinfrastructuur heeft ze geen doelen geformuleerd, wel voor de consumentenwaardering voor fietsinfrastructuur. Ook heeft de provincie zich ten doel gesteld een internationaal wielerevenement te organiseren. Al deze doelen heeft de provincie uitgewerkt in Fryslân Fytslân en Fryslân Feilich Fytslân 2.0. De provincie probeert haar doelen te bereiken door, onder andere, infrastructuurprojecten uit te voeren, in te zetten op educatie, subsidies te verstrekken en evenementen te organiseren. Om te beoordelen of zij haar doelen voor verkeersveiligheid en het stimuleren van fietsgebruik haalt, gebruikt de provincie gegevens uit landelijke programma’s. Uit die gegevens blijkt dat de provincie deze doelen niet behaalt. Voor het monitoren van de doelbereiking voor recreatie maakt de provincie gebruik van onderzoeksresultaten van landelijke consumentenorganisaties. De provincie behaalt dit doel deels. Hieronder geven wij gedetailleerder antwoord op de deelvragen van het onderzoek: per deelvraag eerst het korte antwoord en daaronder een toelichting. 1.

5

Welke maatschappelijke doelen heeft de provincie met betrekking tot het fietsbeleid geformuleerd?

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

De provincie formuleert binnen het fietsbeleid vier verschillende doelen: ▪ Stimuleren van het fietsgebruik. Tussen 2002 en 2015 moet het aandeel fietsverkeer tot 7,5 kilometer behouden blijven en het aandeel fietsverkeer tot 15 kilometer substantieel toenemen. In 2022 is dit doel herzien. Vanaf 2022 moet het aandeel fietsverkeer tot 7,5 kilometer behouden blijven en het aandeel fietsverkeer tot 15 kilometer tot 2030 substantieel toenemen ten opzichte van 2020. ▪ Verkeersveiligheid voor fietsers. Het aantal verkeersdoden en het aantal ernstig ziekenhuisgewonden moeten in 2010 met 25% zijn teruggebracht ten opzichte van 2002. In 2022 is dit doel herzien. Vanaf 2022 tot 2030 moet het aantal verkeersdoden en het aantal ziekenhuisslachtoffers niet stijgen. Provinciale Staten amendeerden dit tot het zoveel mogelijk terugdringen van het aantal verkeersdoden en ziekenhuisslachtoffers. ▪ Waardering voor infrastructuur. De waarderingscijfers voor fietsmogelijkheden moeten gehandhaafd blijven, vergeleken met de waardering van 7.5 in 2005. Daarnaast moet het fietsen van dagtochten en vakanties minstens zo’n belangrijk motief voor bezoekers blijven. Na 2022 is dit geen provinciaal doel meer. ▪ Internationaal wielerevenement. De provincie wil een groot internationaal wielerevenement binnenhalen.

Vanaf 2022 is dit een doel en in 2023 hebben Gedeputeerde Staten aangegeven dit als financieel onhaalbaar te zien. 2.

Op welke manier streeft de provincie deze doelen na?

De provincie probeert de doelen te realiseren met uiteenlopende maatregelen, zoals infrastructuurprojecten, educatie en subsidies. De uitvoering is vaak niet gekoppeld aan concrete beleidsdoelen. Voor het binnenhalen van een internationale wielerronde heeft ze ingezet op lobby. De provincie wil haar inwoners motiveren om vaker de fiets te pakken met het aanleggen van infrastructuur, het inzetten op ketenbenadering en het schenken van aandacht aan specifieke doelgroepen, zoals scholieren. Om het aantal verkeersslachtoffers te verminderen zet de provincie in op veilige infrastructuur en educatieve programma’s. Om deze tot stand te brengen werkt de provincie samen met maatschappelijke partners in het Regionaal Orgaan verkeersveiligheid Fryslân. 3.

Op welke manier meet de provincie de behaalde resultaten?

De provincie monitort de mate van doelbereiking aan de hand van landelijke programma’s en onderzoeken van consumentenorganisaties. De provincie gebruikt een monitorprogramma van het CBS om het fietsgebruik te monitoren. Voor het aantal verkeersslachtoffers gebruikt de provincie het landelijke programma BRON. De provincie monitorde de mening van toeristische fietsers niet zelf. In plaats daarvan verzamelt ze onderzoeksresultaten van landelijke consumentenorganisaties. Voor het controleren van de mate van doelbereiking was de provincie dus afhankelijk van deze organisaties.

6

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

Het CBS brengt de dagelijkse mobiliteit van de Nederlandse bevolking in kaart, waaronder het fietsgebruik. BRON, het Bestand Geregistreerde Ongevallen Nederland, is een landelijk bestand met ongevalsgegevens. De provincie monitort de realisatie van haar beleidsdoelen aan de hand van deze gegevens. Motieven van toeristische fietsers monitorde de provincie niet. Maatschappelijke organisaties publiceerden in 2016 en 2022 kwaliteitsmonitors. De provincie verzamelde deze, maar gebruikte de uitkomsten niet om haar beleid aan te passen. 4.

In hoeverre worden de doelen gerealiseerd?

De provincie haalde haar tot 2022 gestelde doelen met betrekking tot het stimuleren van het fietsgebruik en de verkeersveiligheid voor fietsers niet. Het doel met betrekking tot fietsrecreatie haalde de provincie deels. Voor de in 2022 geactualiseerde en nieuw gestelde doelen is het te vroeg om te bepalen in hoeverre deze behaald zijn. Het provinciale doel voor het stimuleren van het fietsgebruik was tot 2022 het aandeel fietsverkeer voor een afstand tot 7,5 kilometer te behouden en voor de afstand tot 15 kilometer het aandeel toe te laten nemen. De provincie slaagde hier niet in. Ook de doelen op het gebied van verkeersveiligheid heeft de provincie niet behaald. Zowel het aantal verkeersdoden als het aantal ziekenhuisgewonden zijn niet met 25% teruggebracht. Het oordeel van toeristische fietsers over de infrastructuur in Fryslân steeg, daarmee is het doel om het waarderingscijfer minimaal te handhaven behaald. In hoeverre de motieven van de fietsers gelijk bleven is niet bekend. Het is te vroeg om vast te stellen in hoeverre ze behaald zijn, aangezien de richtdatum hiervoor in 2030 ligt. Gedeputeerde Staten zien het organiseren van een internationale wielerronde inmiddels als ‘financieel onhaalbaar’. Volgens een door de rekenkamer uitgezette enquête voelen Friese fietsers zich (overdag) veilig.

De respondenten zijn ook tevreden over de staat van het wegdek, het rijcomfort en de bewegwijzering. 5.

In hoeverre werken de Noordelijke provincies samen met elkaar en met andere buurprovincies en met gemeenten binnen het fietsbeleid, specifiek met betrekking tot provincie overstijgende infrastructuur?

De provincie werkt samen met diverse overheden, terreinbeheerders en maatschappelijke organisaties. Dit doet ze vooral binnen het Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid. Provincie overstijgende infrastructuur is binnen de onderzoeksperiode niet gerealiseerd. Binnen de ‘Noordelijke Proeftuin voor verkeersveiligheid’ werkt de provincie samen met de twee andere Noordelijke provincies op het gebied van verkeersveiligheid. Afgezien van een voortgangsrapportage in 2018 wordt niet over de samenwerking gerapporteerd.

7

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

Aanbevelingen Aanbeveling 1: Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten, herzie de doelen binnen het fietsbeleid en zorg ervoor dat deze evalueerbaar geformuleerd blijven. Publiceer de resultaten van het beleid in het provinciale monitorsysteem. Voordat de doelen in 2022 zijn herzien, waren de in 2005 gestelde doelen geldig. De doelen zijn tussentijds niet herzien, waardoor deze en de gekoppelde uitvoering niet meer actueel waren. Bepaal periodiek in hoeverre de uitvoering nog past bij de doelstellingen en herzie de doelstellingen als dat nodig is. Aanbeveling 2: Gedeputeerde Staten, schep overzicht. Onderzoek of het mogelijk is om alle projecten, subsidies, samenwerkingen en initiatieven die in het kader van fietsbeleid bestaan te combineren en onder te brengen in een specifiek programma. Binnen het Friese fietsbeleid bestaan meerdere projecten en initiatieven naast elkaar. Een overzicht ervan ontbreekt, waardoor het risico bestaat dan samenhang verdwijnt. De rekenkamer beveelt het college aan dit te voorkomen, door de uitvoering van het fietsbeleid te clusteren. Aanbeveling 3: Gedeputeerde Staten, versterk de samenwerking met provincies, gemeenten en maatschappelijke organisaties, eventueel naar voorbeeld van de Groningse Fietscommunity. Tijdens het onderzoek is de rekenkamer weinig samenwerkingsverbanden met gemeenten en aangrenzende provincies tegengekomen.

De rekenkamer beveelt het college aan vaker deze samenwerking te zoeken, omdat de provincie voor het behalen van haar doelen afhankelijk is van gemeentelijke infrastructuur en gemeentelijke inzet. De in Groningen opgezette Fietscommunity kan hierbij als voorbeeld dienen. Leg samenwerkingen vast in samenwerkingsovereenkomsten, zodat onderlinge verantwoordelijkheden transparant zijn.

8

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

1. Inleiding 1.1

Context en aanleiding

De fiets en het fietsen staan in Nederland in de belangstelling. Verwonderlijk is dit niet. Nederland heeft meer fietsen dan inwoners, er ligt meer dan 32.000 kilometer aan fietspaden en Nederland heeft de meeste en grootste fietsenstallingen ter wereld. In 1885 werd op de Maliebaan in Utrecht het eerste fietspad aangelegd en in 1910 was Nederland het land met het hoogste fietsgebruik ter wereld. Deze ontwikkeling zette zich voort, tot het autobezit in 1950 kwam opzetten.1 Door een groeiend milieubewustzijn en de oliecrisis van 1973 won de fiets echter al snel weer aan populariteit. Dit was lang niet terug te zien in de fietspadeninfrastructuur. Mede door de hernieuwde en groeiende belangstelling voor de fiets in de jaren 1980 vond de Rijksoverheid dat wandel- en fietsverkeer meer gewaardeerd moest worden en nam zij het ‘langzaam verkeer’ op in het ‘Structuurschema Verkeer en Vervoer’.2 Tijdens de start van de Tour de France in Utrecht in 2015, ontstond het initiatief ‘Tour de Force’. Binnen Tour de Force werken bestuurders van IPO, VNG, ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, vervoerregio’s en de tien grootste fietssteden samen aan de Agenda Fiets.

In de Agenda Fiets 2017-2020 heeft Tour de Force enkele voor provincies relevante doelstellingen geformuleerd: ▪ realiseren van een kwaliteitsimpuls op drukke en kansrijke regionale fietsroutes; ▪ optimaliseren van overstappunten ‘fiets-ov-fiets’ en ‘auto-fiets’ (ketenmobiliteit); ▪ gericht stimuleren van fietsen; ▪ verminderen van het aantal fietsslachtoffers.3 Het onderhoud aan het provinciale deel van de fietsinfrastructuur is een wettelijke uitvoeringstaak evenals het bepalen van het regionale mobiliteitsbeleid binnen de kaders vanuit de Planwet Verkeer en Vervoer. Naast deze wettelijke taken krijgt de fiets een steeds belangrijker rol in provinciaal beleid als het gaat om duurzaamheid, mobiliteit, bereikbaarheid en ook gezondheid van de inwoners.4 Binnen provinciale, en landelijke kaders kunnen gemeenten zelf bepalen waar zij wegen en fietspaden laten aanleggen. Gemeenten zijn verplicht om de eigen infrastructuur te

1 IsGeschiedenis: https://isgeschiedenis.nl/nieuws/hoe-nederland-het-fietsland-van-de-wereld-werd, benaderd op 2 februari 2023. 2 IsGeschiedenis: https://isgeschiedenis.nl/nieuws/hoe-nederland-het-fietsland-van-de-wereld-werd, benaderd op 2 februari 2023. 3 Tour de Force, (2016). Agenda Fiets 2017-2020. Tour de Force, pp. 17-31. 4 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/provincies/taken-

provincie#:~:text=Daarvoor%20maakt%20de%20provincie%20zogeheten,voor%20vrachtwagens%20met%20gevaarlijke%20stoffen, benaderd op 26 september 2023.

9

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

onderhouden. 5 Voor het halen van doelen binnen het fietsbeleid is de provincie afhankelijk van gemeenten. In de provincie Fryslân stonden de afgelopen jaren twee beleidsnota’s centraal binnen het provinciale fietsbeleid. Tussen 2005 en 2021 was dit Fryslân Fytslân. 6 Deze nota is in 2022 vervangen voor Fryslân Feilich Fytslân 2.0.7 Hiervoor waren meerdere redenen. Zo was, en is, de elektrische fiets in opkomst, waardoor meer aandacht gegeven moest worden aan fietsveiligheid. Daarnaast groeiden een groot aantal Friese gemeenten door fusies de jaren ervoor uit tot grote gemeenten. Deze hadden, meer dan daarvoor, de wens om meer beleidsvrijheid te hebben in de manier waarop ze invulling geven aan het fietsbeleid. Daarbij paste een minder sturende houding van de provincie. Hiervoor was een nieuw beleidsdocument wenselijk.8 Het Friese fietsbeleid richt zich hoofdzakelijk op het stimuleren van fietsen, fietsveiligheid, toeristische fietsvoorzieningen en het organiseren van de start van een van de drie grote wielerrondes.9

1.2

Onderzoeksvragen

Het doel van het onderzoek is het analyseren van de doeltreffendheid van het fietsbeleid van de provincie Fryslân. De centrale onderzoeksvraag luidt als volgt: Hoe geeft de provincie invulling aan het fietsbeleid met betrekking tot fietsinfrastructuur, verkeersveiligheid, recreatie en het stimuleren van fietsgebruik en hoe doeltreffend is zij daarin? Deze centrale onderzoeksvraag valt uiteen in de onderstaande deelvragen: 1. Welke maatschappelijke doelen heeft de provincie met betrekking tot het fietsbeleid geformuleerd? 2. Op welke manier streeft de provincie deze doelen na? 3. Op welke manier meet de provincie de behaalde resultaten? 4. In hoeverre worden de doelen gerealiseerd? 5. In hoeverre werken de Noordelijke provincies samen met elkaar, met andere buurprovincies en met gemeenten binnen het fietsbeleid, specifiek met betrekking tot provincie overstijgende fietsinfrastructuur?

5 Lokale politieke partijen: https://www.lokalepolitiekepartijen.nl/dossier/infrastructuur/, benaderd op 2 november 2023. 6 Provincie Fryslân, Fryslân Fytslân, nota voor het fietsverkeer, vastgesteld door Provinciale Staten op 20 april 2005. 7 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022. 8 Gebaseerd op een groepsinterview met medewerkers van provincie Fryslân, op 30 juni 2023. 9

Provincie Fryslân, Fryslân Fytslân, nota voor het fietsverkeer, vastgesteld door Provinciale Staten op 20 april 2005 en Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022.

10

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

1.3

Onderzoeksmethoden

1.3.1 Afbakening en onderzoeksperiode Dit onderzoek kijkt hoofdzakelijk terug op de periode 2016 tot en met 2022. We kiezen voor 2016 als beginpunt, omdat de provincie sinds dat jaar met andere overheden, marktpartijen en maatschappelijke organisaties samenwerkt aan een intensiever fietsbeleid onder de vlag van Tour de Force. Wij onderzoeken het fietsbeleid van provincie Fryslân. Onder fietsbeleid verstaan we het beleid met betrekking tot het versterken van de fietspadennetwerken, het verbeteren van de stallingsmogelijkheden en het stimuleren van het fietsgebruik. 10 Verkeersveiligheid vanuit het perspectief van fietsers scharen we hier nadrukkelijk ook onder. In dit onderzoek analyseren we de maatschappelijke doelen van de Noordelijke provincies met betrekking tot het fietsbeleid. Er is sprake van een maatschappelijk doel wanneer de provincie dit vastgelegd heeft in formele besluiten van Provinciale en/of Gedeputeerde Staten.

1.3.2 De aanpak van het onderzoek Het onderzoek kende de volgende onderdelen: ▪ vooronderzoek, waarin we aan de hand van openbare stukken en verkennende gesprekken met betrokken ambtenaren de richting van het onderzoek bepaalden; ▪ documentenanalyse van uitvoeringsprogramma’s, monitoren en andere beleidsdocumenten; ▪ interviews met ambtenaren en medewerkers van maatschappelijke organisaties; ▪ enquête onder fietsers in de provincie; ▪ casusonderzoek voor weergave samenwerking.

1.3.3 Keuzes cases samenwerking In de provincie Fryslân ligt in totaal ongeveer 2000 kilometer aan fietspaden.11 Daarvan is 322 kilometer in beheer van de provincie.12 Het ligt voor de hand dat de provincie samenwerkt met andere partijen om haar doelen te bereiken. Daarbij kan de provincie meerdere rollen op zich nemen. Zo is de provincie als wegbeheerder verantwoordelijk voor de veiligheid op provinciale wegen, inclusief fietspaden. Ook kan de provincie trekker, initiatiefnemer en/of financier zijn van een project. Om samenwerkingen binnen het fietsbeleid tussen de provincie en haar partners te onderzoeken, bekeken we enkele cases. Gekeken is of het doel van het project bijdraagt aan de maatschappelijke doelen van de provincie, of de rol(len) van de provincie ook uitvoerend is(zijn) en of er meer dan één ander samenwerkingspartner betrokken is. Tot slot hebben we gekeken naar cases die te vergelijken zijn met cases in de twee andere provincies in het Noorden, zodat een vergelijking tussen de provincies mogelijk is. De cases zijn één fietsinfrastructuurproject met

10 Tour de Force. (2022). Nationaal Toekomstplan Fiets. Tour de Force. p. 25. 11

Fietsersbond.nl: https://www.fietsersbond.nl/nieuws/bijna-35-000-km-fietspad-in-nederland/, benaderd op 4 juli 2023.

12 Antwoord Friese ambtenaar op vraag per mail d.d. 29 september 2023.

11

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

de provincie Drenthe en één met de provincie Groningen, project deelfietsen en de Noordelijke Proeftuin Verkeersveiligheid.

1.3.4 Uitvoering enquête De enquête onder fietsers in de provincie Fryslân, is uitgevoerd door I&O Research. De enquête heeft plaatsgevonden in oktober 2023 en is grotendeels afgenomen in het I&O Research Panel en aangevuld met respondenten uit het Panel Inzicht en Panelclix.13 In totaal deden 1231 inwoners van Fryslân van 16 jaar en ouder mee. De panelleden zijn ingedeeld in drie leeftijdsgroepen te weten, 16-34-jarigen, 35-64-jarigen en 65-plussers. Ongeveer 81% van alle respondenten fietst 1 tot 7 dagen per week, 19% fietst incidenteel of nooit. Er zijn geen opvallende verschillen tussen de leeftijdsgroepen. De uitkomsten van deze enquête worden besproken bij de resultaten van doelstellingen waarop deze betrekking hebben. Daar waar relevant zal ook het verschil in respondenten uit stedelijk en niet stedelijk gebied besproken worden.

1.4

Leeswijzer

In dit rapport beschrijven we in elk hoofdstuk één van de beleidsdoelen van de provincie. vervolgens beschrijven we per beleidsdoel wat het doel is, hoe de provincie deze doelen tracht te verwezenlijken en in hoeverre de provincie hierin slaagt. In hoofdstuk 5 beschrijven we enkele projecten waarin de provincie samenwerkt met buurprovincies en maatschappelijke organisaties.

13 Onderzoeksverantwoording I&O Research, notitie van 31 oktober 2023.

12

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

2. Stimuleren van het fietsgebruik 2.1

Inleiding

In dit hoofdstuk brengen we in kaart in hoeverre het Friese fietsbeleid het fietsgebruik binnen de provincie beoogt te stimuleren. Dit doen we door eerst het dit beleidsdoel en de uitvoering ervan te beschrijven. Vervolgens analyseren we de monitoring en de mate waarin het beleidsdoel bereikt wordt. We sluiten het hoofdstuk af met een provincievergelijking en een samenvatting van de belangrijkste bevindingen. Met de informatie in dit hoofdstuk beantwoorden we deels de eerste vier deelvragen en deelvraag 6: - Welke maatschappelijke doelen heeft de provincie met betrekking tot het fietsbeleid geformuleerd? - Op welke manier streeft de provincie deze doelen na? - Op welke manier meet de provincie de behaalde resultaten? - In hoeverre worden de doelen gerealiseerd?

2.2

Doelstelling

De Friese doelstellingen met betrekking tot het stimuleren van fietsgebruik zijn door Provinciale Staten vastgelegd in de beleidsnota’s Fryslân Fytslân en in Fryslân Feilich Fytslân. Van 2016 tot 2021 luidde deze doelstelling; ▪ Het huidige aandeel fietsverkeer (43%) tot een afstand van 7,5 kilometer blijft behouden, ▪ Het aandeel fietsverkeer tot 15 kilometer (18%) neemt tot 2015 substantieel toe ten opzichte van 2002. Vanaf 2022 luidt de doelstelling; 14 ▪ Het aandeel fietsverkeer tot 7,5 kilometer blijft behouden, ▪ Het aandeel fietsverkeer tot 15 kilometer moet tot 2030 substantieel toenemen ten opzichte van 2020. Er was in 2022 geen aanleiding om deze doelen aan te passen. Het doel uit 2005 was niet behaald. 15 De provincie heeft voor 7,5 kilometer gekozen, omdat dit een afstand is die voor

14

Provincie Fryslân, Fryslân Fytslân, nota voor het fietsverkeer, vastgesteld door Provinciale Staten op 20 april 2005 p. 11.

15 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, p. 7.

13

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

normale fietsen haalbaar is. 15 kilometer is dan weer een normale afstand voor een elektrische fiets. In het kader van deze doelen betekent substantieel ‘merkbaar’. De provincie kwantificeert deze toename niet in de beleidsdocumenten.16 Gedeputeerde Staten hebben deze doelstelling opgenomen met vier argumenten in het achterhoofd. Ten eerste is het de bedoeling dat het stimuleren van fietsgebruik bijdraagt aan het verminderen van de CO2-uitstoot. Daarnaast moet het de drukte op het autowegennet en de parkeerplaatsen verminderen. Ten derde is voorzien dat fietsen een positief effect heeft op gezondheid en welzijn. Tot slot trachten Gedeputeerde Staten de bereikbaarheid voor inwoners te vergroten, specifiek inwoners die niet over een auto beschikken of geen gebruik maken van het openbaar vervoer.17

2.3

Uitvoering

Bij het stimuleren van het fietsgebruik binnen de provincie, nemen Gedeputeerde Staten vooral een faciliterende rol aan. Dat doen ze door het onderwerp te agenderen bij gemeenten en het Rijk en door met maatschappelijke organisaties en vervoerders concrete projecten uit te voeren. 18 De provincie is daarbij co-financierder, waarbij ze ook een bijdrage van andere overheden verwacht. De inspanningen om het fietsgebruik te stimuleren, zijn te verdelen in drie categorieën. Deze categorieën zijn het aanleggen van infrastructuur, een ketenbenadering en het ondersteunen en informeren van specifieke doelgroepen. De concrete uitwerking van deze inspanningen beschrijven we hieronder. De meeste activiteiten dragen naast het stimuleren van fietsgebruik ook bij aan de andere beleidsdoelen van de provincie. Naast deze drie grotere categorieën stimuleren Gedeputeerde Staten lopende projecten van verschillende maatschappelijke organisaties. Een voorbeeld daarvan is het project ‘Ieder kind een fiets’, waarbinnen de ANWB gebruikte kinderfietsen verzamelt, herstelt en ter beschikking stelt aan kinderen die in armoede opgroeien.19

2.3.1 Aanleg infrastructuur Gedeputeerde Staten zetten in op het realiseren van een samenhangend netwerk van fietspaden. Daarbij onderscheiden ze recreatieve fietspaden van utilitaire fietspaden. Een recreatief fietspad is een fietspad dat voornamelijk wordt gebruikt door fietsers die voor hun plezier fietsen, een utilitair fietspad is een fietspad dat vooral wordt gebruikt door fietsers die met een doel van A naar B fietsen, bijvoorbeeld woon-werk. In dit hoofdstuk beschrijven we de utilitaire fietspaden, de recreatieve fietspaden komen in hoofdstuk 4 aan bod.

16 Gebaseerd op een groepsgesprek met twee medewerkers van de provincie Fryslân, op 30 juni 2023. 17 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, p. 34. 18 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, pp. 34-37. 19

ANWB: https://www.anwb.nl/over-anwb/anwb-kinderfietsenplan, benaderd op 1 augustus 2023 en gebaseerd op een interview met twee medewerkers van de ANWB, op 13 juli 2023.

14

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

Gedeputeerde Staten zetten in op het realiseren van een doorfietsroutenetwerk. Een doorfietsroute heeft als hoofdfunctie een goed een veilige doorstroming van grote aantallen fietsers, vooral in relaties tussen en door kernen (de verbindende functie).20 Het doorfietsnetwerk is een samenhangend geheel van deze hoofdfietsroutes. Deze fietspaden moeten voldoen aan enkele hoofdeisen, namelijk comfort, veiligheid, aantrekkelijkheid, directheid en samenhang. Deze eisen zijn door het CROW21 opgesteld en door de provincie overgenomen. In 2005 gaven Gedeputeerde Staten aan dat een deel van de voorzieningen hiervoor aanwezig is, maar dat desondanks van alle overheden een grote inspanning werd verwacht. 22 Toen in 2022 het fietsbeleid werd herzien, is het realiseren van hoofdfietsroutes opnieuw opgenomen.23 Gedurende de onderzoeksperiode is de provincie, in samenwerking met enkele Friese gemeenten, begonnen met het (laten) realiseren van twee doorfietsroutes, namelijk een route tussen Drachten en Ureterp en een route tussen Leeuwarden en Heerenveen. De provincie heeft hiertoe een beroep gedaan op een landelijke uitkering vanuit de Specifieke Uitkering Snelfietsroutes 20202022. Vervolgens hebben de gemeenten met een incidentele aanvraag, aanspraak gemaakt op deze uitkeringen.24 De doorfietsroute tussen Drachten en Ureterp is in 2022 opgeleverd.

Van de route tussen Leeuwarden en Heerenveen is het tracé binnen de gemeentegrenzen van Leeuwarden opgeleverd. De gemeenten zijn verantwoordelijk voor deze projecten. Om de verkeersveiligheid en het fietscomfort te vergroten hebben Gedeputeerde Staten in 2022 de Subsidieregeling Trochfytsrûtes 2022-2023 vastgesteld. Deze kent een subsidieplafond van €8.000.000,00 en Friese gemeenten kunnen deze aanvragen. Per project bedraagt de subsidie ten hoogste 50% van de totale subsidiabele kosten. Alle subsidiegelden zijn sinds begin 2023 vergeven.25 De aanleg van een doorfietsroute tussen Drachten en Heerenveen loopt vertraging op, omdat het beoogde ontwerp (obv richtlijnen voor trochfytsrûtes) zowel ruimtelijk (bij voorkeur een fietspad en geen combinatie van fiets en auto op landbouwweggetjes) als financieel niet past binnen de contouren zoals vooraf waren beoogd.

2.3.2 Ketenbenadering Gedeputeerde Staten zetten in op een ketenbenadering. Dat wil zeggen dat naast aandacht voor de fietsroute zelf, ook de activiteiten en voorzieningen bij de herkomst en bestemming van de fietsrit een rol spelen bij de bevordering van het fietsgebruik. De fiets vormt in veel gevallen het voor- of natransport voor de bus en trein. Om het fietsgebruik te stimuleren moeten de fiets- en OV-voorzieningen een aantrekkelijk karakter hebben.26

20 CROW-publicatie 2016, Fietsstraten in hoofdfietsroutes, toepassing in de praktijk, oorspronkelijk november 2003, p 4. 21 CROW ontwikkelt kennis over infrastructuur en mobiliteit in de fysieke leefomgeving. Zie: https://www.crow.nl/over-crow. 22 Provincie Fryslân, Fryslân Fytslân, nota voor het fietsverkeer, vastgesteld door Provinciale Staten op 20 april 2005, p. 26-30. 23 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, p. 34. 24 Provincie Fryslân, DS-Stik 2020-09-22, vastgesteld door Gedeputeerde Staten op 22 september 2020. 25 Lokale wet- en regelgeving: file:///Y:/Onderzoek/2023-2026/Fietsbeleid/3.%20Informatie/Fryslan/Levering%2031-03-

2023/Subsidieregelingen/Subsidieregeling%20Trochfytsr%C3%BBtes%2020222023_%20It%20paad%20foar%C3%BAt%20_%20Lokale%20wet-%20en%20regelgeving.html, benaderd op 24 januari 2024. 26 Provincie Fryslân, Fryslân Fytslân, nota voor het fietsverkeer, vastgesteld door Provinciale Staten op 20 april 2005, p. 22.

15

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

Om uitvoering te geven aan deze ketenbenadering, wilden Gedeputeerde Staten de ketenknooppunten (OV-knooppunten) verbeteren, met onder andere goede stallingsmogelijkheden in de vorm van fietsenrekken en -aanleunhekken. De ketenknooppunten bij provinciale bushaltes zijn verbeterd, maar voor de gemeentelijke bushaltes was samenwerking met gemeenten nodig. Dit onderdeel van het project is vertraagd omdat onder de gemeenten geen animo aanwezig bleek te zijn. De reden hiervoor is een gebrek aan middelen en/of de bereidheid om middelen beschikbaar te stellen bij gemeenten, ondanks dat de provincie een cofinanciering heeft aangeboden van maximaal 50%.27 Na het herzien van het fietsbeleid in 2022, is de ketenbenadering een onderdeel van het beleid gebleven, met een sterke focus op het ter beschikking stellen van deelfietsen. Hierbij werkt de provincie samen met ProRail en Arriva. Al in 2021 zijn op 24 locaties binnen de provincie deelfietsen geplaatst, bij treinstations, busstations en bushaltes, aanvullend op de OV-fiets van NS.28 In hoofdstuk 2 gaan we gedetailleerder in op de samenwerking tussen de provincie en de vervoerders, met betrekking tot het plaatsen van deelfietsen.

2.3.3 Aandacht voor scholieren en senioren Door extra aandacht te besteden aan specifieke doelgroepen, wil de provincie deze groepen stimuleren vaker de fiets te pakken. Basisschoolleerlingen worden daarbij op een andere manier benaderd en aangesproken dan senioren. De provincie werkt hierin samen met de Friese gemeenten en maatschappelijke organisaties zoals de ANWB, Veilig Verkeer Nederland en de Fietsersbond in het Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Fryslân (afgekort het ROF).29 Een deel van deze aandacht richt zich op gedragsverandering in het verkeer. Hier gaan we in hoofdstuk 3 uitgebreider op in. De provincie financiert het promoten van de fiets onder schoolgaande kinderen op twee manieren. Ten eerste moet de omgeving van de school autoluw en veilig zijn. De provincie pakt hier een financierende rol en belegt de uitvoering bij de betrokken gemeente.30 Ten tweede biedt het ROF voor alle leeftijdscategorieën passend verkeersonderwijs. Deze lessen worden verzorgd door maatschappelijke organisaties, zoals de ANWB of Veilig Verkeer Nederland.31 Door senioren aan te spreken, stimuleren Gedeputeerde Staten deze groep langer de fiets te gebruiken. Dit doen ze in het project ‘Doortrappen’.32 Het ROF voert dit project uit sinds 2019.

Dat doen ze onder andere door werksessies te organiseren met alle deelnemers van het ROF, om erachter te komen wat de specifieke wensen zijn van seniore fietsers. De resultaten van het project zijn onder andere de 40 doortraproutes, de Driewielfiets ontdekdagen en de

27 Gebaseerd op een groepsgesprek met twee medewerkers van de provincie Fryslân, op 30 juni 2023. 28 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, p. 35. 29 Regionaal Orgaan verkeersveiligheid Fryslân: https://www.fryslan.frl/verkeersveiligheid, benaderd op 1 augustus 2023. 30 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, p. 34. 31 Gebaseerd op een gesprek met twee medewerkers van de ANWB, op 13 juli 2023 en gebaseerd op een gesprek met een

medewerker van Veilig Verkeer Nederland, op 18 juli 2023. 32 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, p. 35.

16

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

fietsspiegelactie. 33 Doortraproutes zijn fietsroutes met een lengte van omstreeks 20 kilometer over ruimere paden met weinig obstakels en oversteekplaatsen.34 Vanaf 2022 is de provincie vanuit de werkgeversaanpak betrokken bij het project ‘Groene Trappers/ Fietsen voor bomen’. In dit project stimuleren de provincie en gemeenten het gebruik van de fiets als woon-werkverkeer door een competitie tussen Friese bedrijven en organisaties mogelijk te maken. Hiertoe zetten ze een app in. Hoe meer werknemers de fiets pakken, hoe meer punten de organisatie verdient. Naast het competitie-element worden op basis van de bij elkaar gefietste punten bomen geplant door Staatsbosbeheer. In 2022 begon het als competitie tussen Friese overheden, waarna in 2023 Friese bedrijven konden participeren.35

2.4

Monitoring en resultaten

Gedeputeerde Staten hebben zich doelen gesteld voor het aandeel fietsverplaatsingen, ten opzichte van andere vervoermogelijkheden, voor de afstanden tot 7,5 kilometer én tot 15 kilometer. De provincie zegt de resultaten op twee manieren te monitoren. Ten eerste voert de provincie fietstellingen uit. De resultaten van deze fietstellingen publiceert de provincie op haar monitorsysteem.36 Aan de hand van deze fietstellingen is het niet mogelijk om het aandeel van de fiets ten opzichte van andere vervoermogelijkheden te bepalen. Ook is het niet mogelijk om de afstanden van de reisbewegingen, specifiek tot 0-7,5 kilometer en 0-15 kilometer, te bepalen. Ten tweede heeft de provincie een onderzoek laten uitvoeren naar het fietsgebruik in Fryslân. Dit onderzoek kijkt terug op de periode 2010-2017 en gebruikt gegevens van het ODiN.37 Dit staat voor Onderweg in Nederland en is een van de programma’s van het CBS. Het is de opvolger van OViN, wat staat voor Verplaatsingen in Nederland, en de resultaten worden jaarlijks gepubliceerd.38 De resultaten van ODiN en OViN zelf worden niet door de provincie gebruikt om de ontwikkelingen binnen het aandeel fiets in Fryslân te monitoren. ODiN geeft inzicht in het aandeel van vervoermogelijkheden, waaronder de fiets, ten opzichte van het totaal.

Daarbij differentieert het met betrekking tot de afstand van de reisbeweging tussen meerdere afstanden, namelijk 0 tot 1 kilometer, 1 tot 3,75 kilometer, 3,75 tot 7,5 kilometer en 7,5 tot 15 kilometer. ODiN publiceert het aandeel van de fiets over de afstand 0 tot 7,5 kilometer en over de afstand 0 tot 15 kilometer niet. In het onderzoek naar het fietsgebruik in Fryslân kon hier dus ook geen uitspraken over gedaan worden. Deze gegevens zijn gedurende de looptijd van het fietsbeleid ook niet bekend bij de provincie.

33 Doortrappen Fryslân: https://www.frieslandbeweegt.frl/doortrappen.frl.php, benaderd op 13 december 2023. 34 Doortrappen Fryslân: https://www.frieslandbeweegt.frl/doortrappen-fietsroutes.php, benaderd op 21 september 2023. 35 Gemeente Leeuwarden, Fietsstimuleringsactie ‘Groene Trappers / Fietsen voor bomen’, 25 april 2022. 36 Provincie Fryslân:

https://app.powerbi.com/view?r=eyJrIjoiZGRlZjNiNjgtYzYyZC00OGU5LThhMzItODA2ZDU4NTJhMzhhIiwidCI6IjQxNGRlYjViLWQ3ZGYtN GFlYS1hMDI1LTM4MGM5MGU0ZTcxNyIsImMiOjl9 , benaderd op 28 juli 2023. 37 Mobycon. (2020). Onderzoek fietsgebruik Fryslân. In opdracht van Provincie Fryslân. 38 CBS: https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/84702NED/table?ts=1692263640380 , benaderd op 17 augustus 2023.

17

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

2.5

Vergelijking Noordelijke provincies

Drenthe en Groningen hebben beleidsdoelen voor het stimuleren van het fietsgebruik. Beide provincies willen dat haar inwoners vaker gaan fietsen en dat ze langere afstanden gaan afleggen. Beide provincies geven aan dat alle doelen binnen het fietsbeleid bijdragen aan het doen toenemen van het fietsen. Drenthe zet in op fietsinfrastructuur, met specifieke aandacht voor recreatieve fietspaden. Groningen onderscheidt generieke stimuleringsprojecten en stimuleringsprojecten per type fietser en heeft een Fietscommunity opgezet om koppelkansen vroeg onder de aandacht te brengen. Beide provincies monitoren dit beleidsdoel aan de hand van cijfers van het CBS.

2.6

Samenvattende bevindingen

Gedurende de onderzoeksperiode wilden Gedeputeerde Staten dat het aandeel fietsverkeer tot 7,5 kilometer behouden zou blijven en dat het aandeel tot 15 kilometer substantieel zou toenemen. Om deze doelen te bereiken zet de provincie in op ketenbenadering, infrastructuur en specifieke aandacht voor fietsende scholieren en senioren. Fryslân monitort dit doel niet, dus kan de mate van doelbereiking niet worden vastgesteld.

18

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

3. Fietsveiligheid 3.1

Inleiding

In dit hoofdstuk brengen we in kaart in hoeverre het Friese fietsbeleid de verkeersveiligheid voor fietsers stimuleert. Dit doen we door eerst het beleidsdoel en de uitvoering ervan te beschrijven. Vervolgens analyseren we de monitoring en de mate waarin het beleidsdoel bereikt wordt. We sluiten het hoofdstuk af met een provincievergelijking en een samenvatting van de belangrijkste bevindingen. Met de informatie in dit hoofdstuk beantwoorden we deels de eerste vier deelvragen. Deze zijn: - Welke maatschappelijke doelen heeft de provincie met betrekking tot het fietsbeleid geformuleerd? - Op welke manier streeft de provincie deze doelen na? - Op welke manier meet de provincie de behaalde resultaten? - In hoeverre worden de doelen gerealiseerd?

3.2

Doelstellingen

De Friese doelstellingen met betrekking tot verkeersveiligheid voor fietsers zijn door Provinciale Staten vastgelegd in de beleidsnota’s Fryslân Fytslân en in Fryslân Feilich Fytslân. Van 2016 tot 2021 luidde deze doelstelling “het aantal verkeersdoden onder fietsers moet met 25% worden teruggebracht in 2010, ten opzichte van 2002. Ook moet het aantal ziekenhuisgewonden in 2010 onder fietsers met 25% worden teruggebracht ten opzichte van 2002”. Vanaf 2022 luidt de doelstelling “het aantal verkeersdoden en het aantal ziekenhuisslachtoffers onder fietsers mag in 2030 niet verder zijn gestegen, ten opzichte van 2020.”39. In 2005 kozen Gedeputeerde Staten voor een dalingspercentage van 25%, omdat dit aansloot bij het landelijke programma ‘Actie -25%’ verkeersdoden in 2000’. In 2022 streefden ze naar het minimaal gelijk blijven van het aantal slachtoffers. De reden hierachter is dat volgens de Integrale Mobiliteitsanalyse het aantal fietsslachtoffers richting 2030 en 2040 zal toenemen.40 De sterkste stijging wordt volgens de verkeersveiligheidsprognose verwacht onder 65-plussers en berijders van gemotoriseerde tweewielers. 41 Volgens Gedeputeerde Staten is een afname dus niet

39 Provincie Fryslân, Fryslân Fytslân, nota voor het fietsverkeer, vastgesteld door Provinciale Staten op 20 april 2005, Provincie

Fryslân, Startnotitie Fiets, voor het proces om te komen tot een beleidsbrief, vastgesteld door Provinciale Staten op 22 juni 2020 en Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022. 40 Instituut voor Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid. (2021) Verkeersveiligheidsprognose voor de Integrale Mobiliteitsanalyse 2021. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. 41 Instituut voor Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid. (2021) Verkeersveiligheidsprognose voor de Integrale Mobiliteitsanalyse 2021. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, p 5.

19

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

realistisch. 42 Provinciale Staten hebben met een amendement het doel aangepast tot “De verkeersveiligheid van fietsers is in 2030 verbeterd, waarbij het aantal ziekenhuisgewonden en doden onder fietsers in Fryslân zoveel mogelijk daalt.”43

3.3

Uitvoering

De uitvoering van het Friese fietsbeleid met betrekking tot verkeersveiligheid richt zich op drie speerpunten; infrastructuur, educatie en het promoten van fietshelmen. De uitvoering beschrijven we hieronder. Naast deze drie speerpunten zijn er ook kleinere onderwerpen binnen het veiligheidsbeleid.

3.3.1 Infrastructuur Voor de aanleg, onderhoud en beheer van nieuwe infrastructuur bestaan landelijke (CROW) richtlijnen. Gedeputeerde Staten hebben de bevoegdheid hiervan af te wijken. Principiële afwijkingen van deze landelijke richtlijnen staan gemotiveerd beschreven in de Nota Integraal Wegontwerp 2018. Deze nota bevat een gedetailleerd kader voor het ontwerpen van provinciale infrastructuur. Hierin staat onder andere dat fietspaden vergevingsgezind en seniorproof ontworpen en onderhouden moeten worden.44 De provincie is ervoor verantwoordelijk dat deze en andere veiligheidseisen worden toegepast in provinciale infrastructuur. De gemeente is verantwoordelijk voor gemeentelijke infrastructuur, waar de provincie zich een ‘enthousiasmerende houding’ aanmeet.45 Actieplan Fiets (Coalitieakkoord 2015 – 2019) Met het Actieplan Fiets is uitvoering gegeven aan het coalitieakkoord en de Uitvoeringsagenda 2015-2019.46 In dit actieplan wordt de focus gelegd op drie onderdelen; - Stimuleren en verbeteren van gemeentelijke fietspaden door het beschikbaar stellen van een subsidie van € 4 miljoen, - Verbeteren van de fietsvoorzieningen op de eigen provinciale wegen. Hiervoor is € 4 miljoen beschikbaar, - Het versterken van de aantrekkelijkheid van Fryslân voor de recreatieve fietser (en wandelaar). Hiervoor stellen Gedeputeerde Staten € 1 miljoen beschikbaar.

In overleg met de gemeenten zijn wensen op het gebied van de fietspaden geïnventariseerd en vervolgens is hier prioriteit aan gegeven op basis van het belang van een fietsroute. Per project subsidieert de provincie maximaal 50% van de kosten.47 In de bijlage van het Actieplan Fiets zijn

42 Gebaseerd op een schriftelijke toelichting bij een groepsgesprek, geschreven door medewerkers van de provincie, 30 juni 2023. 43 Notubiz: https://fryslan.notubiz.nl/vergadering/882433, benaderd op 27 maart 2024. 44 Zie: http://www.vergevingsgezindefietspad.nl/. 45 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022. pp. 37 & 38 en

Provincie Fryslân, Nota Integraal wegontwerp 2018, vastgesteld door Gedeputeerde Staten in 2018. 46 Provincie Fryslân, Actieplan Fiets- en Wandelpaden, vastgesteld door Gedeputeerde Staten op 31 mei 2016. 47 Provincie Fryslân, Actieplan Fiets- en Wandelpaden, vastgesteld door Gedeputeerde Staten op 31 mei 2016, p. 7.

20

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

geprioriteerde lijsten toegevoegd met (gemeentelijke) fietsroutes en kruispunten die aangepakt moeten worden. In hoeverre deze projecten zijn gerealiseerd, is niet bekend bij de provincie.48 De € 4 miljoen die Gedeputeerde Staten beschikbaar stelt voor het verbeteren van de eigen provinciale fietsroutes is bedoeld voor verbreding, verbetering van de verharding of het invullen van ontbrekende schakels. Maatregelen met betrekking tot fietsoversteken en fietstunnels, waarvoor € 30 miljoen beschikbaar is, worden gedekt binnen het programma van verkeersveiligheidsmaatregelen. Trochfytsrûtes (Bestuursakkoord 2019 – 2023) In het bestuursakkoord 2019 – 2023 is in totaal 10,75 mln. beschikbaar gesteld om minimaal vier trochfietsroutes te realiseren. De uitvoering van deze ambitie ging langzamer dan was beoogd, mede door het ontbreken van de beoogde cofinanciering bij de gemeenten. Uit de memo “Realisatie doorfietsroutes in Fryslân” uit oktober 2020 valt op te maken dat uit een onderzoek uitgevoerd door Sweco,49 blijkt dat de ambitie van de provincie met betrekking tot het realiseren van doorfietsroutes groter is dan het beschikbare budget.

In de Memo wordt ‘middels drie lijnen’ adviezen gegeven om toch het maximaal haalbare te bereiken.50 De drie lijnen zijn bijstellen ambitieniveau qua ontwerp (waaronder de breedte van een trochfytrûte), geldstromen (onder andere op zoek te gaan naar meer geld bij het Rijk of Europa) en een steviger rol te pakken en meer initiatief te nemen. Er wordt voorgesteld de realisatie van twee doorfietsroutes, welke (deels) door Rijksbijdrage worden gerealiseerd, op te nemen in het totaal van vier doorfietsroutes. Er hoeven er dan nog maar twee door de provincie gerealiseerd te worden. Daarnaast wordt geadviseerd het overleg met de gemeenten naar een bestuurlijk niveau te tillen en de plannen vast te leggen in een bestuursovereenkomst. 51 Ook wordt voorgesteld om fietsroutes niet over de hele lengte hoogwaardig te maken, maar te kijken naar ‘quickwins’. Verder wordt geadviseerd om als provincie een steviger rol te pakken en meer zelf initiatief te nemen. Ook zouden volgens de Memo geldstromen anders verdeeld kunnen worden. Wat de status van deze Memo is en wat er met de adviezen is gedaan, is bij de Rekenkamer niet bekend.

3.3.2 Educatie en voorlichting Het tweede speerpunt omvat educatie en voorlichting. In principe richten deze activiteiten zich op alle fietsende inwoners en specifiek op leerlingen en senioren. In de Strategie Verkeerveiligheid 2010-2025 worden ouderen in de leeftijd van 67 tot 80 jaar ‘de grote groep kwetsbare verkeersdeelnemers van de toekomst’ genoemd.52 Volgens dezelfde Strategie Verkeerveiligheid 2010-2025 zijn daarnaast de jonge fietsers een doelgroep die landelijk veel aandacht krijgt en

48 Gebaseerd op een mail van de provincie dd. 13 februari 2024. 49 Sweco, ‘Variantenstudie en kostenraming snelfietsroutes Fryslân’, dd 1 oktober 2020. 50 Provincie Fryslân, Memo ‘Stand van zaken ‘resultaat41’: realisatie vier hoogwaardige fietsroutes, opgesteld op 7 oktober 2020. 51

Provincie Fryslân, Memo ‘Stand van zaken ‘resultaat41’: realisatie vier hoogwaardige fietsroutes, opgesteld op 7 oktober 2020, p 4.

52 Provincie Fryslân, ‘Strategie Verkeersveiligheid 2010-2025, dd 19 juli 2010, p.14.

21

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

waarvoor landelijk ook veel initiatieven worden ontwikkeld. De provincie wil hierop meeliften.53 Vanuit het ROF kunnen alle schoolgaande kinderen passend verkeersonderwijs krijgen, waarbij de focus onder andere ligt op veilig verkeersgedrag, afleiding in het verkeer en omgaan met verschillende snelheden. Senioren krijgen voorlichting vanuit Doortrappen, waarbij het ROF informatie over spiegels, fietshelmen en driewielers ter beschikking stelt. De uitvoering van educatieve en voorlichtende projecten ligt onder andere bij de Fietsersbond en Veilig Verkeer Nederland. De provincie en gemeenten zijn beide cofinancier.54

3.3.3 Fietshelmen Het derde speerpunt omvat fietshelmen. Het dragen van een fietshelm is niet verplicht in Nederland, maar het wordt door belangenverenigingen van onder andere trauma artsen en fietsers wel sterk aangeraden. Als je een helm draagt bij een botsing of val, dan is de kans op een ernstig hoofd- of hersenletsel 60% kleiner.55 Toch draagt slechts 2% van de fietsers in Fryslân een helm. Om dat percentage te vergroten, stimuleert de provincie het dragen van fietshelmen.56 In Fryslân Fytslân staan geen projecten voor het stimuleren van fietshelmen beschreven.57 Fryslân Feilich Fytslân maakt onderscheid tussen basisschoolleerlingen en senioren. Onder leerlingen reikte de Van der Sar Foundation, met cofinanciering van de provincie, in 2021 10.000 helmen uit. Daarnaast is tijdens verkeerslessen aandacht voor nut en noodzaak van fietshelmen. Informatiemateriaal hierover wordt ook vaak beschikbaar gesteld aan ouders. Het project is in ieder geval doorgetrokken tot en met 2023.58 Binnen Doortrappen is aandacht voor de fietshelm voor senioren. Onder andere door middel van folders informeert het ROF ouderen over het nut en de aanschaf van een fietshelm.59 Daarnaast is in 2022 voor Friezen van 55 jaar of ouder een kortingsactie van €25 op fietshelmen georganiseerd.

60 Naast de focus op de hierboven beschreven bevolkingsgroepen, steunt de provincie incidenteel initiatieven van maatschappelijke organisaties. 61 Vóór 2021 zijn geen projecten voor het stimuleren van het dragen van fietshelmen georganiseerd door de provincie. Tijdens de onderzoeksperiode controleerde de provincie niet of inwoners daadwerkelijk de fietshelmen dragen.

3.3.4 Overige onderwerpen Speed pedelecs

53 Provincie Fryslân, ‘Strategie Verkeersveiligheid 2010-2025, dd 19 juli 2010, p.9. 54 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022. p. 38, gebaseerd

op een interview met een medewerker van Veilig Verkeer Nederland, op 18 juli 2023 en gebaseerd op een gesprek met een medewerker van de Fietsersbond, op 20 juni 2023. 55 Veilig Verkeer Nederland: https://vvn.nl/files/media/files/VVN%20Factsheet%20Fietshelm%20%281%29.pdf, benaderd op 1 augustus 2023. 56 Regionaal Orgaan verkeersveiligheid Fryslân: https://www.fryslan.frl/verkeersveiligheid, benaderd op 2 augustus 2023. 57 Provincie Fryslân, Fryslân Fytslân, nota voor het fietsverkeer, vastgesteld door Provinciale Staten op 20 april 2005. 58 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, pp. 38 en 39. 59 Provincie Fryslân: https://www.fryslan.frl/fietshelm, benaderd op 13 december 2023. 60 Regionaal Orgaan verkeersveiligheid Fryslân: https://www.fryslan.frl/verkeersveiligheid, benaderd op 2 augustus 2023. 61 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, pp. 38 en 39.

22

Fietsbeleid – Rapport Fryslân

Gevaarlijke situaties op fietspaden worden gedeeltelijk veroorzaakt door snelheidsverschillen tussen verschillende weggebruikers en tussen fietsers onderling. Dit verschil is duidelijk zichtbaar in de opkomst van de speed pedelec. Een speed pedelec is een elektrische fiets die snelheden kan bereiken van 45 kilometer per uur. Volgens de wet is een speed pedelec een bromfiets. De provincie volgt de nationale wet- en regelgeving en kent op dit moment geen provinciale richtlijnen. De provincie doet mee aan het landelijk overleg over speed pedelecs. Verlichting Openbare straatverlichting kent voor- en nadelen. Zo zorgt licht voor zichtbaarheid en draagt het daarmee bij aan zowel de veiligheidsperceptie als de objectieve veiligheid van verkeersdeelnemers. Aan de andere kant zorgt verlichting in het buitengebied voor lichtvervuiling. Dit is de reden dat de provincie terughoudend is en in principe geen openbare straatverlichting plaatst bij fietspaden in het buitengebied, met uitzondering van locaties die verkeersonveilige kenmerken kennen.62 Rotondes Bij rotondes is de verkeersveiligheid leidend. Binnen het ROF zijn afspraken gemaakt over de plaats van de fiets binnen rotondes.

Bij bestaande en nieuwe rotondes hebben fietsers in principe geen voorrang, met uitzondering van enkele stedelijke gebieden, zoals het centrum van Leeuwarden.63 Dit beleid komt niet overeen met aanbevelingen die het CROW in 2020 heeft gedaan, namelijk dat fietsers binnen de bebouwde kom voorrang zouden moeten krijgen.64 Deze keuze is gemaakt om de doorstroom van het autoverkeer te bewaken en omdat de verkeerssituatie doorgaans veilig genoeg is.65 Landbouwverkeer In een agrarische provincie als Fryslân is landbouwverkeer veelvuldig aanwezig op de openbare weg. Op autowegen, autosnelwegen en wegen met een geslotenverklaring voor langzaam rijdend verkeer, zijn landbouwvoertuigen niet toegestaan. Dit houdt wel in dat kwetsbaar fietsverkeer mogelijk wordt gecombineerd met zwaar landbouwverkeer, bijvoorbeeld op parallelwegen of het onderliggende (gemeentelijke) wegennet. Om onveilige situaties te voorkomen heeft de provincie ervoor gekozen om waar nodig maatregelen in te zetten om deze menging te voorkomen. Afhankelijk van de situatie kan dit bestaan uit het wegnemen van de geslotenverklaring voor landbouwvoertuigen, al dan niet m.b.v. landbouwpasseerstroken, de aanleg van landbouwpaden in combinatie met vrij liggende fietspaden of door parallelwegen aan te leggen. 66 De Nota integraal wegontwerp geeft hiervoor de afwegingskaders.67

62 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, p. 40. 63 Provincie Fryslân, Fryslân Feilich Fytslân, in toskje derby, vastgesteld door Provinciale Staten op 23 maart 2022, p. 40. 64 Fietsersbond: https://vrijwilligers.fietsersbond.nl/fiets-op-rotondes-binnen-de-kom-stand-van-zaken-anno-

2020/#:~:text=CROW%2DFietsberaad%20houdt%20vast%20aan,fietsers%20mee%20in%20de%20voorrang, benaderd op 1 augustus 2023. 65 Fietsberaad: https://www.fietsberaad.nl/Kennisbank/Leeuwarden-wil-fietser-vaker-voorrang-geven-op-rot, benaderd op 20 maart 2024. 66 Provincie Fryslân, Product B, plaats op de weg van landbouwverkeer, geen datum. 67 Provincie Fryslân, Nota Integraal wegontwerp 2018, vastgesteld door Gedeputeerde Staten in juli 2018, pp 49 en 50.