Rekenkameronderzoek

Rapport rekenkameronderzoek Integraal Veiligheidsplan Meierijstad

REKENKAMERCOMMISSIE MEIERIJSTAD

’s-Hertogenbosch, september 2021 Collin Hoogeveen (Bureau Alpha) Shauni Drost (Unravelling) Martijn Mussche (Unravelling)

Inhoudsopgave 1.

INLEIDING

3

1.1 INTRODUCTIE EN ONDERZOEKSVRAAG 1.2 AFBAKENING, ONDERZOEKSMETHODEN EN LEESWIJZER

3 4

2. ANALYSE EN BEVINDINGEN

5

2.1 2.2 2.3 2.4

5 7 9 12

BELEID EN AMBITIES ORGANISATIE UITVOERING EFFECTEN EN STURING

3. CONCLUSIES

15

BIJLAGE 1. KWANTITATIEVE ONTWIKKELING ZORG EN VEILIGHEID MEIERIJSTAD 18 BIJLAGE 2. ALGEMEEN BELEIDSKADER

21

BIJLAGE 3. ORGANISATIE

23

BIJLAGE 4. KWETSBARE GROEPEN ZOALS PERSONEN MET VERWARD GEDRAG 28 BIJLAGE 5. JEUGD IN RELATIE TOT OVERLAST EN CRIMINALITEIT

32

BIJLAGE 6. (SLACHTOFFERS VAN) MENSENHANDEL EN ARBEIDSUITBUITING

37

BIJLAGE 7. POLARISATIE EN RADICALISERING

41

BIJLAGE 8. GERAADPLEEGDE PERSONEN

45

BIJLAGE 9. SAMENWERKINGSVERBANDEN

46

BIJLAGE 10. UITVOERINGSPLAN 2019-2020 (VOORTGANG)

47

BIJLAGE 10.1 KWETSBARE GROEPEN ZOALS PERSONEN MET VERWARD GEDRAG BIJLAGE 10.2 JEUGD IN RELATIE TOT OVERLAST EN CRIMINALITEIT (JEUGDGROEPEN) BIJLAGE 10.3 POLARISATIE EN RADICALISERING

47 50 52

BIJLAGE 11. BESTUURLIJKE REACTIE

53

BIJLAGE 12. NAWOORD REKENKAMERCOMMISSIE

58

1

2

1. 1.1

Inleiding Introductie en onderzoeksvraag

Op 5 juli 2018 is het Integraal Veiligheidsplan Meierijstad (IVP) 2019-2022 vastgesteld. Dit IVP is opgesteld samen met vijf andere gemeenten in de Meierij.1 Het IVP heeft als doel de veiligheid voor inwoners te waarborgen. Daarvoor werkt de gemeente Meierijstad samen met veel verschillende partners, waaronder de politie, het Openbaar Ministerie, Veilig Thuis, reclassering, woningcorporaties en scholen. Structurele samenwerkingsverbanden zoals het Regionaal Informatie en Expertise Centrum (RIEC), het Zorg- en Veiligheidshuis Brabant Noordoost en de Taskforce Brabant Zeeland zijn daarin ook erg belangrijk.2 De uiteindelijke doelstelling van het IVP is om te komen tot een integrale aanpak op basis van gedeelde en gedragen prioriteiten. Het plan moet bijdragen aan het bereiken van maatschappelijke effecten (zoals afname criminaliteit, toename veiligheidsgevoelens) en om de uitvoering te volgen en waar nodig te kunnen bijsturen wordt een monitoringssystematiek gebruikt. Het IVP maakt onderscheid in vier strategische thema’s die prioriteit krijgen in de periode 2019-2022: 1. Ondermijning/georganiseerde criminaliteit; 2. Verbinding zorg en veiligheid; 3. High Impact Crimes (HIC): woninginbraken, overvallen, straatroven; 4. Informatieveiligheid.

Op het moment dat de gemeente Meierijstad ongeveer halverwege de beleidsperiode is, vindt de rekenkamercommissie het een goed moment om (tussentijds) te bezien hoe het IVP is vertaald naar de praktijk en in hoeverre de doelen en ambities uit het IVP worden gerealiseerd. Het daartoe uitgevoerde onderzoek richtte zich op de organisatie en de uitvoering van het IVP in de periode tot en met februari 2021.3 Het onderzoek is uitgevoerd in de periode november 2020 tot eind juli 2021. In het onderzoek werd ingezoomd op het tweede strategische thema: de verbinding zorg en veiligheid. De keuze voor ‘verbinding zorg en veiligheid’ is gemaakt omdat dit thema het meest lokaal is verankerd. In vergelijking met de andere drie thema’s is de rol van de gemeente hier relatief gezien het grootst. Binnen dit thema vallen onderstaande vier subthema’s: a) Kwetsbare groepen zoals personen met verward gedrag; b) Jeugdoverlast en jeugdcriminaliteit; c) Mensenhandel en arbeidsuitbuiting; d) Polarisatie en radicalisering. Voor alle vier subthema’s geldt dat ze een sterke mate van maatschappelijke relevantie hebben, hetgeen onder meer kan worden teruggezien in het feit dat de onderwerpen regelmatig in het nieuws langskomen. Het aantal meldingen van personen met verward gedrag (subthema a) stijgt, ook in Meierijstad. Dat heeft mede te maken met de extramuralisering4 van de zorg.

Mensen in deze doelgroep veroorzaken in Nederland bovengemiddeld vaak overlast en veiligheidsproblemen of zijn zelf het

1

Boxtel, Haaren, Heusden, Sint-Michielsgestel en Vught. Per 1 januari 2021 is Haaren geen zelfstandige gemeente meer. Het IVP is hier te raadplegen: https://meierijstad.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/52d79a67-6067-4dce-ab4263ee7c3ce986?documentId=f79078de-8f9f-41d2-87b6-0b5688a47595. 2 We noemen hierbij bewust niet de ‘Gemeenschappelijke regeling Veiligheidsregio Brabant-Noord’, omdat deze primair betrekking heeft op zaken als crisisbeheersing en daarmee samenhangende openbare orde issues. Deze thema’s maken geen deel uit van het Integraal Veiligheidsplan Meierijstad. 3 Dat geldt ook voor de informatieverzameling en documentstudie. 4 Extramuralisering is de ontwikkeling waarbij wordt geprobeerd om mensen zo lang als mogelijk is thuis te laten wonen, en daar de zorg krijgen die ze nodig hebben. Hiermee worden ‘wonen’ en ‘zorg’ dus van elkaar losgekoppeld.

3

slachtoffer van misbruik en criminaliteit. De problematiek heeft een directe invloed op de leefbaarheid in de gemeente en het gevoel van veiligheid van inwoners. Ook het aantal meldingen van jeugdoverlast (subthema b) is de afgelopen jaren in Meierijstad toegenomen. Er zijn dan ook zorgen over jongeren met weinig toekomstperspectief. Dat kan invloed hebben op woongenot en veiligheidsbeleving. Meierijstad heeft te maken met groepen met criminele elementen of jongeren, die zich op het criminele pad begeven. Gemeenten schieten tekort in de aanpak van mensenhandel (subthema c). Gemeenten hebben de slachtoffers van mensenhandel en seksuele uitbuiting dan ook onvoldoende in beeld. Vanuit het oogpunt van zorg wil de gemeente meer zicht op – en zorg voor – de slachtoffers. Dat geldt zeker ook voor het probleem van arbeidsuitbuiting in Nederland. Radicalisering en polarisatie5 (subthema d) is sinds 2016 een thema. Ook in de voormalige gemeenten werd aandacht besteed aan dit thema.6 Radicalisering kan maatschappelijke onrust met zich meebrengen. Polarisatie bevordert het wantrouwen en is vaak een voedingsbodem voor radicalisering. Daarnaast vergroten zowel polarisatie als radicalisering het risico op discriminatie, onrust en sociale spanningen.

Door op het strategische thema verbinding zorg en veiligheid te focussen, verwacht de rekenkamercommissie de gemeenteraad inzicht te geven in de stand van zaken in het bereiken van de doelstellingen op het thema van de verbinding van zorg en veiligheid. Centraal in het onderzoek staat dan ook de volgende vraag: ‘Waar staat de gemeente Meierijstad in het realiseren van de ambities en doelen op het gebied van het thema ‘’zorg en veiligheid’’ zoals verwoord in het IVP, en wat zijn eventuele aandachtspunten voor de toekomst?’

1.2

Afbakening, onderzoeksmethoden en leeswijzer

Voor deze evaluatie zijn gesprekken gevoerd met tien personen van de gemeente en diverse betrokken samenwerkingspartners (zie bijlage 8 voor een overzicht) alsmede relevante (beleids)documenten bestudeerd. Deze beknopte notitie bevat een beschouwende beschrijving waarbij de onderzoeksvraag wordt beantwoord door achtereenvolgens in te gaan op: ● Beleid en ambities (paragraaf 2.1); ● Organisatie (paragraaf 2.2); ● Uitvoering (paragraaf 2.3); ● Effecten en sturing (paragraaf 2.4). Per onderdeel zullen verschillende deelvragen worden toegelicht en beantwoord. De basis voor deze beschrijving bestaat uit de meer uitgebreide opsomming van bevindingen in de achtereenvolgende bijlagen 2 t/m 7. In de bijlagen 4 t/m 7 worden de vier genoemde subthema’s als ordening aangehouden. Na het formuleren van de conclusies zijn lessen voor de toekomst getrokken en aanbevelingen geformuleerd. Naast deze rapportage zijn enkele filmportretten gemaakt, waarin de bevindingen in beeld worden weergegeven, onder meer aan de hand van enkele typerende casussen.

5

Polarisatie is het proces van toenemend ‘wij-zij denken’ en het verscherpen van tegenstellingen tussen (groepen) mensen. Meierijstad is per 1 januari 2017 een gemeente door fusie van de drie voormalige gemeenten in de Meierij: Schijndel, SintOedenrode en Veghel.

6

4

2. Analyse en bevindingen 2.1

Beleid en ambities

De deelvragen zijn: - Wat zijn de ambities en doelen van de gemeente Meierijstad op gebied van Veiligheid? - Hoe zijn deze ambities en doelen vertaald in beleid en uitvoeringsplannen? In deze paragraaf gaan we in op het kader waarbinnen de gemeentelijke verantwoordelijkheid ligt voor het verbinden van zorg en veiligheid. Vervolgens gaan we per subthema in op de door de gemeente geformuleerde ambities en beschouwen we op de vertaling ervan in de uitvoeringsplannen. Wettelijke kaders De ambities en doelen van de gemeente Meierijstad op het gebied van zorg en veiligheid krijgen vorm binnen de geldende wettelijke kaders. We hebben in het kader van dit onderzoek geen uitputtende inventarisatie gemaakt van wetten, regels en verordeningen. Om toch een indruk te geven van het wettelijk kader noemen we hieronder zowel aan de zorgkant als aan de veiligheidskant de belangrijkste elementen die binnen het strategisch thema zorg en veiligheid relevant zijn. Aan de zorgkant gaat het om verschillende wetten, zoals de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) waarin het bieden van de juiste zorg aan mensen met psychische problemen en beperkingen is geregeld. Uit de Jeugdwet volgt voorts dat de gemeente bestuurlijk verantwoordelijk is voor jeugdzorg, jeugdbescherming en jeugdreclassering en de Wet publieke gezondheid (Wpg) geeft kaders voor het lokaal gezondheidsbeleid.

In wetgeving is geregeld dat, personen met meervoudige en complexe problematiek naar de juiste zorg worden geleid. Ook heeft de gemeente te maken met de Wet verplichte GGZ (WvGGZ). Naast deze wetten die raken aan het verlenen van zorg zijn er ook wetten die raken aan veiligheid en de handhaving van de openbare orde. Het gaat dan bijvoorbeeld om wetgeving die gemeenten opdraagt om regie te voeren op de preventie van radicalisering.7 Een belangrijke gemeentelijke taak is om de samenwerking op dit vlak te organiseren en waar nodig informatie te delen met partners (zowel straf- als zorgpartners). Een ander voorbeeld van zo’n gemeentelijke taak is, ten aanzien van mensenhandelslachtoffers, om te zorgen voor adequate opvang. De burgemeester is van oudsher verantwoordelijk voor openbare orde en veiligheid, op grond waarvan bijvoorbeeld de overlast van jeugdgroepen dient te worden bestreden. De gemeente, veelal in de persoon van de burgemeester, beschikt over een breed bestuursrechtelijk instrumentarium op het vlak van veiligheid zoals het tijdelijk huisverbod (bij terugkerend huiselijk geweld), de crisismaatregel (voor personen met grote psychische nood), woningsluiting (bij de aanwezigheid van een handelshoeveelheid drugs, handel in drugs of door aanhoudende overlast) en huisuitzetting.

Gemeenten dragen dus verantwoordelijkheid voor een grote verscheidenheid aan onderwerpen binnen het domein van zorg en veiligheid. De rol die gemeenten daarin krijgen toebedeeld varieert. Enerzijds vraagt het van gemeenten om zélf (groepen van) burgers te helpen. Dat geldt bijvoorbeeld voor kwetsbare inwoners die schuldhulpverlening nodig hebben. Anderzijds is het aan gemeenten om ervoor te zorgen dat burgers de juiste hulp en ondersteuning krijgen. Deels door burgers zelf te activeren en deels door zelf actief samen te werken met andere partijen en die samenwerking ook te organiseren. Dat is bijvoorbeeld nodig als iemand naast schulden ook op andere leefgebieden problemen heeft. Gemeenten staan dus voor de uitdaging om een balans te vinden tussen het zelf helpen en het organiseren van de noodzakelijke hulp. 7

Zie bijv. het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme, 29 augustus 2014.

5

Ambities en doelen uit het IVP In het IVP zijn de doelen en ambities van de gemeente Meierijstad (en de vier andere gemeenten waar zij mee samenwerkt) op het niveau van het algehele plan geformuleerd. In het bijzonder gaat het daarbij om het bewerkstelligen van: 1. 2. 3. 4. 5.

Afname van criminaliteit; Toename van veiligheidsgevoelens; Voorkomen en bestrijden van incidenten en verstoringen van de openbare orde; Verankeren van de veiligheid in de kernen, wijken en buurten; Inzet van maatregelen en formatie op basis van het systematisch verzamelen van informatie en het integraal analyseren van de problematiek (intelligence).

Deze doelstellingen gelden daarmee voor het strategische thema ‘verbinden van zorg en veiligheid’ evenals voor de drie andere strategische thema’s. Om deze doelen te bereiken formuleert het IVP op alle strategische thema’s een groot aantal activiteiten en maatregelen. Op het gebied van zorg en veiligheid gaat het om niet minder dan 42 activiteiten8, min of meer gelijk verdeeld over de vier subthema’s van kwetsbare groepen (personen met verward gedrag), jeugdoverlast en jeugdcriminaliteit, mensenhandel en arbeidsuitbuiting en polarisatie en radicalisering. Wat de activiteiten met elkaar gemeen hebben is de intentie om vroegtijdig problemen te signaleren. Opvallend aan de activiteiten die de gemeente wil realiseren op het gebied van zorg en veiligheid is dat circa een kwart ervan (12 van de 42) direct of indirect gericht is op samenwerking. Die samenwerking moet ‘integraal’ zijn. Gezien de verantwoordelijkheid van gemeenten om ervoor te zorgen dat burgers de juiste hulp of zorg krijgen, is dit niet verwonderlijk. De gemeente is daarbij sterk afhankelijk van partners zoals de politie en zorginstellingen. Ook woningbouwcorporaties worden op verschillende plekken expliciet genoemd. Deze afhankelijkheid van partners brengt met zich mee dat het adequaat organiseren en bevorderen van samenwerking een belangrijk element is in het beleid.

Wat valt op bij de vier subthema’s? In de uitwerking van het subthema ‘kwetsbare personen’ zien we dat deze groep breed wordt opgevat. Er is sprake van de nodige overlap nu de drie andere subthema’s ook deels onder dit eerste subthema vallen. Dat is begrijpelijk want ook personen die mogelijk radicaliseren, die slachtoffer kunnen worden van mensenhandel of in een jeugdgroep met ‘verkeerde vrienden’ dreigen af te glijden kunnen onder de noemer van ‘kwetsbare personen’ worden gevat. We zien deze overlap in de beleidsdocumenten en beluisteren het ook in de gesprekken. Het mogelijk maken van bemoeizorg bij deze kwetsbare personen is een belangrijk beleidsinstrument dat we terugzien in de uitwerking van het beleid. Het is bedoeld voor personen die, ondanks de nadelen die dit voor henzelf en voor anderen oplevert, zorg liever mijden. Naarmate het beter lukt om deze groep toe te leiden naar zorg, hulp en ondersteuning zullen doelen op dit terrein sneller in zicht komen. Het is een belangrijke taak die de gemeente samen met anderen dient vorm te geven, en waarop de gemeente zich in de uitwerking van het beleid ook daadwerkelijk richt. In het IVP zien we dit onder meer terug in het willen inzetten op een outreachende aanpak. De gemeente maakt in het beleid expliciet onderscheid tussen regie nemen en zelf aanpakken (‘los op’) en het opschalen van complexe casuïstiek. 8

De 42 activiteiten zijn te vinden op pp. 16 – 21 onder de kopjes ‘Wat gaan wij doen?’ van het IVP: https://meierijstad.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/52d79a67-6067-4dce-ab4263ee7c3ce986?documentId=f79078de-8f9f-41d2-87b6-0b5688a47595.

6

Bij de aanpak van jeugdoverlast en jeugdcriminaliteit ligt de nadruk op preventie en vroegsignalering. Escalatie van problemen moet worden voorkomen. We zien dat er in het beleid aandacht is voor een balans tussen de elementen systeemgericht werken, het betrekken van partners (zoals scholen), en inzet op de persoonsgerichte aanpak als jongeren af (dreigen te) glijden. We lezen in het IVP dat dit moet gebeuren ‘samen met jongeren, ouders en maatschappelijke organisaties…’. In het programma ‘Samen tegen Mensenhandel’ is de taak van de gemeente wederom benoemd als het zorgen voor ‘…adequate samenwerking tussen alle ketenpartners op lokaal niveau.’ Daarnaast moet de gemeente zorgen voor adequate hulp en opvang voor slachtoffers (‘Samen tegen Mensenhandel’, pagina 8). Meldingen kunnen worden gedaan bij de lokale zorgcoördinator, bij de landelijke Commissaris Mensenhandel of bij Veilig Thuis. De rol die een gemeente heeft bij de aanpak van arbeidsuitbuiting is minder eenduidig en lijkt met name te liggen bij de signalering.

De bal ligt op dit beleidsterrein primair bij de Inspectie SZW; de gemeentelijke rol beperkt zich tot het zo goed en vroeg mogelijk signaleren en melden.9 Hoewel de gemeente Meierijstad terecht verwijst naar de invloed van internationale en nationale beleidskeuzes en ontwikkelingen op de aanpak van radicalisering en polarisatie, zien we dat de gemeente zich realiseert dat gemeenten ‘groot en klein’ met dit fenomeen te maken kunnen krijgen en dat gemeenten daarop voorbereid dienen te zijn. Bij radicaliseringsvraagstukken is het vooral van belang dat de gemeente de beschikking heeft of gebruik maakt van de nodige expertise op dit terrein. De gemeente heeft als taak scherp te zijn op signalen en zo nodig een signaleringsstructuur inzichtelijk maken.10 Het is een beleidsterrein dat voor gemeenten duidelijk wint aan urgentie en importantie. Al sinds 2016 is Meierijstad in regionaal verband actief op dit beleidsterrein. In beleidsstukken is te zien dat de gemeente Meierijstad het bevorderen van deskundigheid en het willen leren van andere organisaties expliciet in het beleid heeft opgenomen. Het valt verder op dat de gemeente haar taak voor wat betreft het tegengaan van polarisatie serieus neemt door de ontwikkeling van een programma dat gericht is op het tegengaan van polarisatie.

2.2

Organisatie

De deelvragen zijn: - Hoe geeft de gemeente haar regierol in het realiseren van haar doelen uit het IVP vorm? - Hoe krijgt de samenwerking van gemeente Meierijstad met de vijf andere gemeenten vorm? De gemeente Meierijstad heeft in de eerste periode van het IVP een stevige regierol gepakt. Gesprekspartners noemen de wijze waarop de gemeente regie voert ‘sterk’. De gemeente vult deze rol in door zelf voortvarend casuïstiek op te pakken en zelf vaak ook een belangrijke rol te vervullen in het vormgeven van de aanpak. In de paragraaf wordt uitgelegd hoe dat in de praktijk gaat. Gebiedsteams en procesregisseurs De regierol van de gemeente op multidisciplinaire complexe casuïstiek is in de organisatie vertaald door een structuur op te bouwen met zes procesregisseurs per gebiedsteam. Dit jaar (dus in 2021) worden

9

De aanpak van mensenhandel en (arbeids)uitbuiting is in het IVP 2019-2022 ook onder het strategische thema ‘’Ondermijning/georganiseerde criminaliteit’’ gebracht. Naast de zorgkant is er ook een politionele, justitiële kant waarin de gemeente een taak heeft op het gebied van handhaving (bijvoorbeeld strijdig gebruik bestemmingsplan). 10 Wetsvoorstel persoonsgerichte aanpak en meldingen over radicalisering en terroristische activiteiten: gemeentelijke verantwoordelijkheid om onderlinge afstemming van maatregelen te bevorderen bij de persoonsgerichte aanpak (pga), die meestal wordt vormgegeven in een regionaal veiligheidshuis.

7

deze gebiedsteams verder uitgebreid met professionals van Wmo en Participatie. We horen positieve geluiden over de periode 2018-2020 in het werken met gemeentelijke procesregisseurs. We beluisteren in de gesprekken dat hierbij een aandachtspunt is dat deze functionarissen zich meer mogen richten op het verhelderen van wat partners wel en vooral ook wat ze niet van elkaar mogen verwachten. De procesregisseurs mogen zich gaandeweg de uitrol van deze nieuwe werkwijze wat meer bezighouden met het proces en wat minder richten op de inhoud. Nu is het zo dat de gemeente aanzit bij relatief veel overleggen: dit is bij de omvorming naar gebiedsteams ook nodig. Hierbij valt op dat de gemeente focust op het regisseren van de samenwerking en het gebruikmaken van de uitvoeringskracht van partners, maar eigenlijk weinig toekomt aan faciliteren. Vroegsignalering Belangrijk onderdeel in de gemeentelijke aanpak op het snijvlak van zorg en veiligheid is de vroegtijdige aanpak van complexe problematiek. Dit roept de vraag op hoe het vroegtijdig signaleren van complexe problematiek is georganiseerd. Er wordt momenteel gewerkt met zeswekelijkse signaleringsoverleggen: een overleg voor Schijndel/Sint-Oedenrode en een overleg voor Veghel. We zien dat de gemeente de signaleringsstructuur van problematiek nog niet helemaal helder heeft en dat het opzetten ervan nog in ontwikkeling is.

Er zijn voldoende mogelijkheden om dit verder te ontwikkelen naar een heldere structuur, gezien de korte lijnen die de gemeente met verschillende organisaties onderhoudt. Gesprekspartners zijn over deze korte lijnen positief. Wel is er nog onduidelijkheid over wanneer er precies sprake is van complexe problematiek, en waar signalen van complexe problematiek moeten worden gemeld. AVE-systematiek Voor meer structuur in de aanpak zal de gemeente gaan werken met de AVE-systematiek. ‘AVE’ staat voor ‘Aanpak Voorkoming Escalatie’ en is een methode om op basis van de ernst en complexiteit van casuïstiek te bepalen waar een casus thuishoort. Primair is de gemeente er vooral om ervoor te zorgen dat casuïstiek op AVE-1 en op AVE-2 wordt opgelost of wordt toegeleid naar de juiste zorgpartner zodat de casus niet escaleert. Met name de grens tussen AVE-2 en AVE-3 vraagt de komende tijd om aandacht en concretisering. In een van de gesprekken werd aangegeven dat het de bedoeling is dat zo weinig mogelijk casuïstiek wordt doorgezet naar een regionaal Zorg- en Veiligheidshuis. Deze uitspraak illustreert de instelling van de gemeente om problemen zo veel als mogelijk zelf te willen oppakken en oplossen. Samenwerking met partners Op het vlak van de organisatie van het beleid noemen we nog enkele belangrijke ontwikkelingen die gerelateerd zijn aan de vier subthema’s.

Allereerst maakt het feit dat het jongerenwerk sinds dit jaar door een coöperatie wordt uitgevoerd, en niet langer door vijf losstaande welzijnsorganisaties, het beleidsveld voor de gemeente voor de komende tijd overzichtelijker en beter behapbaar. Waar het gaat om kwetsbare personen zit het belangrijkste aandachtspunt op het helder krijgen van de taakafbakening tussen met name het CvTB en de (wijk-)GGD. De taken lijken op papier helder te zijn omschreven. De wijk-GGD heeft een eropaf-functie, doet een eerste beoordeling en leidt vervolgens toe naar de juiste zorgpartner(s). In principe hebben wijk-GGD-ers geen eigen caseload, hoewel het soms nodig kan zijn dat ze zich eerst zelf nadrukkelijk met een casus bemoeien voordat ze deze goed kunnen overdragen. De CvTB is een uitvoerende partij voor bemoeizorg. Uit gesprekken blijkt dat er op casusniveau soms nog onduidelijkheid bestaat over wie er aan zet is. Als alle inzet en soorten aanpak op een rij worden gezet, blijkt dat de wijk-GGD en het CvTB deels overlappende werkzaamheden verrichten. De GGD en het CvTB willen beide geen mensen tussen wal en schip laten vallen, maar hebben niet altijd dezelfde opvattingen over de afbakening van taken. Waar de taakafbakening voor de een helder lijkt, zijn het

8

voor de ander in elkaar overlopende taakstellingen (zie verder bijlage 3). Dit vraagt nog de nodige aandacht. Een ander aandachtspunt (waarin de implementatie van de hierboven genoemde AVE-systematiek kan helpen) is zorgen dat in voldoende mate gebruik wordt gemaakt van de expertise van partners en van regionale structuren zoals die van de zorg- en veiligheidshuizen in Oost-Brabant. Door daar vastgelopen complexe casuïstiek (radicalisering, jeugdcriminaliteit) in te brengen, kan gebruik worden gemaakt van de procesregie aldaar en wordt de gemeente enigszins ontlast. De gemeente heeft zich de afgelopen periode ingezet voor het vergemakkelijken van de ontmoeting tussen verschillende partners op het snijvlak van zorg en veiligheid. Daartoe is een voormalig politiebureau bestemd als huis van ontmoeting voor boa’s, gemeente, politie en woningcorporatie. De samenwerking die ontstaat in dit huis van zorg en veiligheid beschouwt de gemeente als een soort ‘eigen veiligheidshuis op kleine schaal’.11 Andere samenwerkingsverbanden De gemeente Meierijstad werkt in zeker 18 verschillende samenwerkingsverbanden (zie bijlage 9 voor een overzicht). Zoals hiervoor genoemd, werkt de gemeente lokaal samen met partners binnen de gemeente Meierijstad. Daarnaast werkt de gemeente samen met veel andere gemeenten.

De samenwerking met de vijf gemeenten12 in de directe omgeving werd de afgelopen jaren met name concreet in de aanpak van jeugdgroepen. Als het gaat om samenwerking neemt de gemeente Meierijstad gemakkelijk initiatief, heeft de gemeente een brede blik en kijkt zij regelmatig verder dan alleen de gemeenten in de directe omgeving. We zien dat de gemeente ook regionaal samenwerkt doordat de gemeente bijvoorbeeld actief is in een expertgroep met 38 gemeenten13, politie, OM en partners op het vlak van radicalisering en polarisatie. Voor de opzet of uitvoering van een regionaal project (bijvoorbeeld ‘project denormalisering drugs’ of het schrijven van het ‘Plan van aanpak mensenhandel en arbeidsuitbuiting’ voor 38 gemeenten14), levert Meierijstad graag de (of een van de) trekker(s). Het door Meierijstad geïntroduceerde Lokaal Informatie Overleg (LIO) dat onder meer gericht is op het thema mensenhandel en arbeidsuitbuiting, wordt ook geïntroduceerd in andere gemeenten en resulteerde in een bredere intergemeentelijke samenwerking in het Bestuurlijk Interventieteam Meierij (BIM). Daarin wordt afgestemd met onder meer de Belastingdienst, en samen met de politie acties worden gepland om uitbuiting tegen te gaan. Het laat zien dat Meierijstad veel aandacht heeft voor de regio en in de samenwerking gemakkelijk de lead neemt.

2.3

Uitvoering

De deelvragen zijn: - Hoe wordt uitvoering gegeven aan de ambities in het IVP? - Wat zijn succes- en faalfactoren in het uitvoering geven aan het IVP In deze paragraaf kijken we naar hoe Meierijstad de stap van papier naar praktijk zet, kortom: hoe komt men tot uitvoering van het voorgenomen beleid. Voordat we daarop ingaan, volgt eerst een opmerking gericht op de gerealiseerde voortgang in de beleidsuitvoering. 11

Hoewel de naam en uitleg wellicht anders doet vermoeden, is het doel en de functie van dit ‘’veiligheidshuis’’ niet te vergelijken met het regionale Zorg- en Veiligheidshuis. 12 De vijf gemeenten waarmee Meierijstad op de schaal van het basisteam Meierij (politie-indeling) mee samenwerkt: Boxtel, Haaren, Heusden, Sint-Michielsgestel en Vught. Per 1 januari 2021 is Haaren geen zelfstandige gemeente meer. 13 Na de herindeling is Haaren geen zelfstandige gemeente meer en zijn er nog 37 gemeenten in de regionale Eenheid OostBrabant. 14 Sinds de herindeling betreft het 37 gemeenten.

9

Dan vallen vervolgens drie zaken op als het gaat om de wijze waarop de gemeente Meierijstad uitvoering geeft aan het beleid. Allereerst zien we dat de gemeente graag het voortouw neemt. Ten tweede valt op dat de gemeente er niet voor terugdeinst om waar nodig af te wijken van vastgestelde werkprocessen, hetgeen in de aanpak soms noodzakelijk is om effect te kunnen bereiken. Een derde en tevens belangrijk aspect in de uitvoering van beleid is dat de gemeente een lerende houding laat zien en steeds op zoek is naar inhoudelijke verdieping. Dit wordt bijvoorbeeld gedaan door succesvolle aanpakken van elders als uitgangspunt te nemen. Een voorbeeld hiervan is de keuze voor een jeugdgroepen aanpak die zich elders heeft bewezen.15 Vanuit de hiervoor reeds genoemde brede blik die de gemeente heeft in de samenwerking, leggen ambtenaren gemakkelijk contact met een ministerie om bijvoorbeeld van de aldaar aanwezige expertise te kunnen leren. Het beleidsplan heeft geleid tot het in gang zetten van de 42 acties en maatregelen. Deze zijn zoals gezegd verder uitgewerkt in een uitvoeringsplan. Het uitvoeringsplan voor het jaar 2020 geeft een overzicht van alle activiteiten die in dat jaar op de strategische thema’s worden uitgevoerd (zie bijlage 10 voor de activiteiten en voortgang op het gebied van strategisch thema 2).

De wijze waarop de gemeente de voortgang van het beleid beschrijft in het uitvoeringsplan maakt vergelijking met de voorgenomen 42 activiteiten uit het IVP erg lastig. Er is wel een voortgangsrapportage voor het jaar 2020 opgesteld.16 Op grond van die rapportage, de gevoerde gesprekken en andere, bestudeerde documenten ontstaat de indruk dat tenminste een groot deel van deze acties en maatregelen wordt opgepakt. Als we de plannen zoals neergelegd in het uitvoeringsplan vergelijken met de voortgangsrapportage dan is het beeld, op grond van vergelijking van beide documenten, alleszins bemoedigend te noemen. We zien dat op enkele onderdelen, met name binnen de subthema’s verwarde personen en jeugdcriminaliteit/overlast, de voortgang beperkter is dan beoogd. Maar we zien ook dat diverse onderdelen in het beleid, met name binnen radicalisering en polarisatie, juist intensiever werden aangepakt dan verwacht bij de start van het uitvoeringsplan. De omzetting van de 42 acties uit het IVP naar het uitvoeringsplan is lastig te achterhalen en niet nader toegelicht. In hoeverre de 42 acties precies zijn opgepakt, valt daardoor moeilijk na te gaan. Dat heeft ook te maken met dat zowel de 42 acties uit het IVP als ook de meer specifieke acties uit het uitvoeringsplan niet in termen van resultaat zijn geformuleerd. Daarmee zijn ze lastig meetbaar.

Enkele belangrijke onderdelen die in de beleidsuitvoering naar voren komen, lichten we hierna uit. Wijk-GGD’ers Een belangrijke stap in de beleidsuitvoering op het vlak van het subthema kwetsbare personen is gezet met het aanstellen van twee wijk-GGD’ers twee jaar geleden. Deze functionarissen hebben een eropaffunctie en zeker ook een eropaf-mentaliteit. Meerwaarde hebben ze onder meer omdat ze korte tijd nadat een probleem is gesignaleerd in actie komen en aanwezig kunnen zijn op de plekken waar dat nodig is. Ze kunnen bij kwetsbare personen waar een crisis dreigt of anderszins problemen zijn, met deze persoon en het sociaal netwerk (als dat beschikbaar is) nagaan welke hulp er nodig is. Het instellen van een eropaf-functie met ruimte om maatwerk te leveren en voldoende aandacht te kunnen besteden aan een casus, kunnen we verbinden aan de ambitie van de gemeente om outreachend te werken. Aanpak jeugdoverlast en de inzet van jongerenwerk Waar het gaat om jeugdcriminaliteit en -overlast is er momenteel (in tegenstelling tot enkele jaren geleden) niet langer sprake van een criminele jeugdgroep in de gemeente Meierijstad. In Schijndel wordt actief geprobeerd om de door bewoners ervaren overlast bij de skatebaan en jongerencentrum Bizzi te 15

De gekozen Plus-Min-Mee aanpak is een positieve benadering met onderscheid tussen kopstukken en meelopers en aandacht voor groepsdynamiek. Er zijn elders positieve ervaringen mee opgedaan. 16 Gemeente Meierijstad, Voortgangsrapportage Uitvoeringsplan Integrale Veiligheid 2020, 28 december 2020.

10

verminderen. Dit wordt onder meer gedaan door de burgemeester het gesprek aan te laten gaan met de buurt en de jongeren. Ook worden er fysieke verkeersmaatregelen genomen en doet jongerenwerk de nodige investeringen. Zo zijn er bijvoorbeeld maatregelen waarbij jongeren worden beloond voor goed gedrag. Verder beluisteren we in de gesprekken dat het jongerenwerk vanuit preventief oogpunt een goede signalerende rol vervuld. We beluisteren dat ook in coronajaar 2020 het jongerenwerk duidelijk een positieve rol heeft vervuld; met name in relatie tot de coronamaatregelen. Projectgroep ‘’huisvesting arbeidsmigranten’’ en samenwerking in ISZW Op het vlak van arbeidsuitbuiting heeft de gemeente te maken gehad met de huisvesting van arbeidsmigranten onder soms extreem slechte omstandigheden zoals in zeecontainers. Vanuit het LIO wordt dit met de inspectie SZW opgepakt. Door de projectgroep ‘’huisvesting arbeidsmigranten’’ is in 2019 beleid uitgewerkt op het gebied van de realisatie van huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente Meierijstad. Training van medewerkers en brede aanpak Op het vlak van radicalisering en polarisatie17 zijn duidelijk stappen gezet. Op dit beleidsterrein hangt veel af van de expertise om te kunnen signaleren en om deze signalen vervolgens ook te kunnen duiden.

Het is daarom goed en van belang te zien dat in Meierijstad veel medewerkers zijn getraind door de ROR.18 Door middel van eenzelfde training in 2021 zullen ook de medewerkers in de Toegang meer expertise ontwikkelen op het vlak van radicalisering en affiniteit krijgen met het herkennen van signalen.19 De gemeente heeft duidelijk de nodige aandacht voor het subthema radicalisering, waarbij noodzakelijkerwijs de breedte wordt gezocht. Zo gaat het niet enkel om jihadisme, maar ook om extreem dierenrechtenactivisme, boerenprotesten en bijvoorbeeld 5G-opposanten. In 2020 werd de gemeente in de praktijk geconfronteerd met ontevreden en soms zelfs radicale boeren die bijvoorbeeld protesteerden bij het distributiecentrum van de Jumbo in Veghel. De gemeente was genoodzaakt hierop te reageren en heeft in de aanpak intensief samengewerkt met de politie, de gebiedsofficier van het OM, de provincie en de betrokken bedrijven zoals de Jumbo. We constateren dat er veel is geleerd en er zijn al doende relaties ontstaan waarvan de gemeente ook gebruik kan maken bij het verder vormgeven van een programma tegen polarisatie. Het bewaken van het evenwicht tussen het recht op demonstratie en het handhaven van de openbare orde en veiligheid stond met deze boerenprotesten (eind 2019 en in 2020) voor de gemeente Meierijstad ineens prominent op de agenda.

Omdat de gemeente voor zichzelf een belangrijke rol ziet in het tegengaan van polarisatie en om voorbereid te zijn op toekomstige gebeurtenissen, wordt nu op basis van de opgedane ervaringen in de praktijk, toegewerkt naar het opzetten van een passende structuur. Daartoe worden in 2021, met regionaal toegekende versterkingsgelden van de NCTV20, webbased focusgroepen georganiseerd. Ook wil de gemeente een focusgroep formeren bestaande uit burgers en sleutelfiguren van partnerorganisaties. Via deze instrumenten kan de gemeente als het ware zelf de signalen ophalen en tevens komen tot het formuleren van heldere boodschappen die tegenstellingen in de lokale gemeenschap dienen tegen te gaan. De focusgroepen moeten ook helpen in de opgaven met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten, woonwagenbewoners en statushouders.

17

Ook hier is er sprake van een brede interpretatie van een beleidsveld; zo beschouwt Meierijstad ook inclusie en participatie als onderdeel van het uitvoeringsplan dat zich richt op radicalisering en polarisatie. 18 De ROR is het Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering: een gerenommeerde partij op dit terrein. 19 Daarnaast kregen klantmanagers ook de mogelijkheid om trainingen te volgen over psycho-educatie, aanpak huiselijk geweld, procesregie etc. 20 NCTV staat voor de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.

11

Uit de gesprekken leiden we af dat de eigen rol van de gemeente in de aanpak van lastige casuïstiek meermaals effectief is gebleken. De gemeente realiseert zich goed dat, juist om verder te kunnen komen in de meest lastige casuïstiek, de gebaande paden niet altijd tot het gewenste effect leiden.

2.4

Effecten en sturing

De deelvragen zijn: - Hoe verhoudt de uitvoering zich tot de ambities en doelen in het IVP? - Welke mogelijkheden heeft de gemeenteraad om (bij) te sturen op het realiseren van het IVP? Zowel de ambities, doelen en acties uit het IVP, als ook de activiteiten in het uitvoeringsplan zijn niet in termen van resultaat geformuleerd. Daarmee zijn ze niet SMART geformuleerd en dus lastig meetbaar. Dat maakt het voor de gemeenteraad lastig om na te gaan in hoeverre de 42 activiteiten worden gerealiseerd. Een instrument waarop de raad wél kan sturen, is de voortgangsrapportages die periodiek worden opgesteld.21 Daarin is, weliswaar in een anders gestructureerde weergave, aangegeven waar de gemeente op inzet en wat er is gerealiseerd. Hoewel ‘‘SMART-ness’’ dus nog ontbreekt, krijgt de raad aan de hand van de tabellen in de voortgangsrapportages wel enig beeld van waar de gemeente staat in de uitvoering van het IVP. Wat nog ontbreekt is een heldere vertaling van de 42 activiteiten in het IVP naar het uitvoeringsplan. Het leggen van deze verbinding mag wel worden verwacht van de gemeente. Veel van de voorgenomen acties en plannen zijn halverwege de beleidsperiode nog in ontwikkeling.

En hoewel ‘informatiegestuurd werken’ een van de belangrijke uitgangspunten is van het beleid op zorg en veiligheid, is de hierbij horende ‘monitoring’ in het beleidsplan letterlijk een sluitpost.22 Hoewel dit het lastiger maakt om tastbare resultaten te onderbouwen, kunnen op grond van de gesprekken en documentstudie nog genoeg resultaten en mogelijke effecten op een rij worden gezet. Bij het lezen van deze paragraaf moeten we ons realiseren dat de mogelijkheden voor de gemeente in het coronajaar 2020, door de inzet van zorg en veiligheid op de pandemie, redelijk beperkt waren. Andere en nieuwe taken omtrent veiligheid kregen hierdoor in 2020 regelmatig prioriteit. Verbetering van signalering casuïstiek: toename (aan)meldingen Meerdere gesprekspartners geven aan dat er een toename te zien is in de (aan)meldingen van casuïstiek kwetsbare personen. Hoewel een deel te verklaren zal zijn vanuit externe factoren zoals de vestiging van een zorgaanbieder (forensische zorg Unitio kwam naar Sint-Oedenrode) is het waarschijnlijk dat dit zeker ook te maken heeft met (ambtelijke) gedrevenheid en betrokkenheid: het lukt hierdoor beter om deze personen in het vizier te krijgen. Een van de gesprekspartners benoemt dat er vermoedelijk meer meldingen binnenkomen doordat de gemeente en samenwerkingspartners elkaar steeds beter weten te vinden.

Het beeld is dat de aantallen meldingen die bij de toegang en bij klantmanagers binnenkomen toenemen en complexer lijken te worden. In 2019 was het beroep op het CvTB dan ook zeer groot (+47% boven begroting).23 Het beeld is echter wel dat door de inzet van de wijk-GGD’er een verdere toename van nieuwe meldingen in Meierijstad mogelijk is gedempt.24 Toeleiden naar zorg wordt bemoeilijkt door een tekort aan gekwalificeerd personeel en een tekort aan plekken als gevolg waarvan wachtlijsten ontstaan.25 Gedurende de coronaperiode is de overlast van 21

Gemeente Meierijstad, Voortgangsrapportage Uitvoeringsplan Integrale Veiligheid 2020, versie 28 december 2020. Gemeente Meierijstad, Uitvoeringsplan Integrale Veiligheid 2021, versie 29 december 2020. 22 Er worden aan het eind van het beleidsdocument enkele zinnen aan gewijd die weinig concreet zijn. 23 Frank Meeuwsen, Offerte 2020 Centrum voor Trajecten en Bemoeizorg, oktober 2019. 24 Zonmw, eindverslagformulier m.b.t. pilot wijk-GGD’er gemeente Meierijstad, januari 2020. 25 Zie leerpunten uit Zonmw, eindverslagformulier m.b.t. pilot wijk-GGD’er gemeente Meierijstad, januari 2020: Het is moeilijk om de doelgroep bij het GGZ in traject(en) te krijgen in verband met wachtlijsten aldaar.

12

verwarde personen gestegen. Dat geldt voor zowel Meierijstad als voor Nederland in zijn geheel. Mogelijk is dat te verklaren doordat de begeleiding van patiënten in een ambulante setting (tijdelijk) enkel digitaal mogelijk was of doordat de juiste begeleiding ontbrak. Ook kan het te maken hebben met oplopende spanningen in de samenleving. De ontwikkeling van het aantal politiemeldingen is te vinden in bijlage 1. Woonwagenkamp Nederboekt: verbetering van zorg én van veiligheid Een belangrijk resultaat van een beleid waarin doorpakken en buiten kaders denken een belangrijk kenmerk is, is te zien in woonwagenkamp Nederboekt. De gemeente constateerde samen met de bewoners enige jaren geleden dat de woon- en leefsituatie hier verbeterd kon worden. Er speelden diverse sociaal maatschappelijke problemen. Na een lang voortraject waarin veel is gesproken met de bewoners wordt nu voor een familie van in totaal zo’n 25 personen zes huizen gebouwd. Het betreft een omvangrijke opgave waarbij wordt samengewerkt met partijen als het CvTB, welzijn, leerplicht, politie, jeugdzorg en onderwijs. Partijen weten wat er van elkaar verwacht wordt en ze versterken elkaar. In de aanpak is volgens onze gesprekspartners duidelijk te zien dat de gemeente, na een start waarbij nog wél binnen de eigen (beleids)koker werd gedacht, inmiddels daadwerkelijk sturing op een integrale aanpak is gerealiseerd.

Partijen hebben hierdoor duidelijkheid over elkaars (andere) belangen en taken. Dat geldt voor zowel de ketenpartners als voor verschillende afdelingen binnen de gemeente. Gaandeweg ontstond er inzicht in deze verschillende belangen, werd er met elkaar meegedacht en ging men samen op zoek naar een passende gezamenlijk gedragen oplossing. Het effect hiervan is dat er uitzicht is op een blijvend betere leefsituatie van betrokken bewoners met en passant een vermindering van leefbaarheidsproblemen in de omgeving. Politie wordt ontlast bij meldingen ‘verwarde personen’ Het ontlasten van politie bij de aanpak van de jaar na jaar toenemende meldingen van personen met verward en suïcidaal gedrag26, is overal in Nederland hard nodig. Uit recent onderzoek in de naburige provincie Limburg (Hoogeveen C., nog te verschijnen rapport) blijkt dat bij maar liefst de helft van alle politiemeldingen zorg en hulp nodig is die nu niet (snel) kan worden geboden. Een belangrijke constatering is dat politie meer wordt ontlast bij meldingen in Meierijstad sinds de start van twee wijkGGD’ers.27 Hiermee wordt tegemoetgekomen aan de klacht van politie dat ze met hulpverlening aan personen met verward gedrag deels oneigenlijke taken uitvoert. Andere partijen zijn beter in staat en geëquipeerd om deze kwetsbare personen te helpen en de juiste zorg te bieden.

De politie is positief over de outreachende inzet van de wijk-GGD’ers, mede omdat zij door de korte lijnen de politie ontlasten in hun werkzaamheden. De goede en vele opgebouwde contacten van wijkGGD’ers worden positief en effectief genoemd door diverse respondenten. Ze zorgen ervoor dat de juiste partners worden betrokken, waardoor ook sneller juiste hulpverlening kan worden geboden. Er wordt geschat dat zonder de systeemgerichte inzet van de wijk-GGD’ers het aantal meldingen in Meierijstad verder zou zijn toegenomen.28 De wijk-GGD’ers ontwikkelen zich daadwerkelijk tot een spil in het netwerk, zo komt naar voren uit de gesprekken. Op die manier maakt de gemeente daadwerkelijk meters op het snijvlak van zorg en veiligheid.

26

Men spreekt doorgaans van ‘meldingen verward gedrag’. Maar uit binnenkort te verschijnen onderzoek in de provincie Limburg, blijkt dat in circa een kwart van de gevallen ‘verwarde personen’ in minder of meerdere mate ernstige uitspraken doen duidend op suïcidedreiging. 27 De CvTB, een belangrijke samenwerkingspartner van de wijk-GGD’ers, geeft aan dat bij hen de ondersteuning van politie in het verleden juist een verbeterpunt was. 28 Zonmw, eindverslag formulier m.b.t. pilot wijk-GGD’er gemeente Meierijstad, januari 2020.

13

Monitoring jeugdoverlast en jeugdcriminaliteit De gemeente monitort het subthema jeugdoverlast en criminaliteit onder meer middels de 4G’s, de GGD-monitor, project Bobbi B en de app Social Control.29 Met name de app Social Control lijkt een veelbelovend middel voor (toekomstige) monitoring. Het is echter (nog) niet duidelijk wat de precieze resultaten en effecten zijn van de inzet van jongerenwerk en straathoekwerk. De coronaperiode zorgt ervoor dat data moeilijk te vergelijken is met de situatie zoals die normaalgesproken is. De gemeente denkt wel dat het straathoekwerk van jongerenwerk een rol speelt in (bijvoorbeeld) de mate waarin de jeugd zich aan de coronaregels houdt. Wel blijkt uit politiecijfers dat het aantal meldingen van jeugdoverlast fors is gestegen in het eerste en tweede kwartaal van 2020 (zie bijlage 1). Mogelijk is dat de verklaren door de corona-crisis. Door de sluiting van scholen kreeg de jeugd veel vrije tijd en zochten zij elkaar op in de openbare ruimte. Ook organiseerde jongerenwerk het afgelopen jaar minder activiteiten. Mogelijk nemen de meldingen van jeugdoverlast later in 2020 ook weer af doordat de scholen toen weer (deels) open waren.

Daarnaast kan de (toegenomen) meldingsbereidheid van mensen die thuis zijn vanwege de coronacrisis een aandeel hebben gehad in de stijging.30 Betrokkenheid van de raad De raad heeft diverse sturingsmogelijkheden in het lokaal veiligheidsbeleid. Zo heeft de raad een rol bij het vaststellen van prioriteiten in het regionaal beleidsplan, maar ook tussentijds kan de burgemeester worden bevraagd op de aangebrachte prioritering. Ook kan de burgemeester worden gevraagd om in het driehoeksoverleg met de politie en het Openbaar Ministerie aandacht te vragen voor een specifiek onderwerp. Verder kan de raad, aan de hand van de vele acties die in het beleidsplan zijn opgenomen, de burgemeester vragen om periodiek de voortgang hierop aan te geven. De gemeenteraad stelde op 5 juli 2018 het IVP vast. Over de voortgang van het IVP is de raad niet tussentijds geïnformeerd. Wel is de raad betrokken geweest bij de totstandkoming van het eigen (zogenoemde) veiligheidshuis. Eind 2018 werd de gemeenteraad in de gelegenheid gesteld zienswijzen in te dienen ten aanzien van het ontwerp Regionaal Veiligheidsbeleid 2019-2022. De raad besloot echter geen zienswijzen in te dienen omdat de regionale prioriteiten mede op basis van de op 5 juli 2018 vastgestelde lokale prioriteiten geformuleerd waren.

Daarnaast passen de (regionaal) geformuleerde ambities, doelen en uitgangspunten bij de ambities en doelen van de gemeente Meierijstad. Tot slot: om goed te kunnen sturen is geobjectiveerde sturingsinformatie nodig. Hier kan de gemeente een verbeterslag maken. Naast de beschikbaarheid van politiecijfers over criminaliteit bestaat bij de gemeente met name behoefte aan inzicht in aantallen zorgmeldingen, ook opgesplitst naar woonkern (zie bijlage 4). Daarbij is ook behoefte aan het bijhouden van de meldingen of signalen van complexe casuïstiek die bij de gemeente binnen komen per kern. Hiervoor is echter eerst nodig dat wordt vastgesteld en afgesproken wat men verstaat onder ‘complexe problematiek’. Voor informatie vanuit het jongerenwerk is het gebruik van de app Social Control gestart waarmee ook gemeentebreed sturingsinformatie kan worden verzameld.

29 30

Zie bijlage 5 voor uitleg over deze projecten. Gemeente Meierijstad, overzicht misdrijven en incidenten Coronaperiode binnen het basisteam de Meierij, mei 2020.

14

3. Conclusies Hoofdconclusie De gemeente Meierijstad is vooruitstrevend en ambitieus in hetgeen zij wil bereiken op het vlak van integrale veiligheid. Dit blijkt in de eerste plaats uit de brede scope van het Integraal Veiligheidsplan Meierijstad (IVP) 2019-2022, dat op vier strategische thema’s een groot aantal activiteiten bevat. Binnen het specifiek onderzochte strategisch thema ‘‘Verbinding zorg en veiligheid’’ gaat het om 42 activiteiten verdeeld over vier subthema’s. Deze zijn kwetsbare groepen (zoals personen met verward gedrag); jeugdoverlast en jeugdcriminaliteit; mensenhandel en arbeidsuitbuiting; en polarisatie en radicalisering. Veel van de activiteiten zijn erop gericht om vroegtijdig problemen te signaleren. De gemeente wil aan de voorkant van de problematiek komen en daarop acteren. Hoewel een relatie tussen de ondernomen activiteiten en het IVP lastig te leggen is, kan wél worden gesteld dat de gemeente op alle subthema’s intensief inzet. Dit doet vermoeden dat er tenminste relevante resultaten bereikt kunnen worden binnen de beleidsperiode. We zien dit terug in de vergelijking van plannen, de realisatie zoals blijkt uit de voortgangsrapportage (zie bijlage 10) en uit de gesprekken. De aanpak vergt samenwerking met partners zoals politie, zorginstellingen en welzijnsorganisaties. De gemeente pakt het optuigen van deze samenwerking voortvarend op.

Dat blijkt uit de regierol die de gemeente naar zich toe trekt, uit het realiseren van intergemeentelijke samenwerking, maar ook uit het nemen van verantwoordelijkheid voor een groter gebied. Uit het onderzoek blijkt dat de gemeente zich een goede partner toont. Ook is te zien dat de gemeente graag het voortouw neemt, er niet voor terugdeinst om waar nodig af te wijken van vastgestelde werkprocessen, een lerende houding laat zien en steeds op zoek is naar inhoudelijke verdieping. We zien dat de voortvarende uitvoering ook concrete resultaten oplevert met te verwachten positieve effecten. Resumerend: de gemeente is zowel op bestuurlijk als op ambtelijk niveau vooruitstrevend en ambitieus. Ze doet de goede dingen en doet veel dingen goed, met het oog op de integrale veiligheid in Meierijstad. Er is ook een keerzijde. Het college heeft er niet voor gekozen om doelen in termen van resultaten of beoogde maatschappelijke effecten te formuleren. Dat maakt de realisatie van de doelen lastig meetbaar en maakt het voor de gemeenteraad lastig nagaan hoe de gemeente ervoor staat in de realisatie van haar doelen en ambities. Ondanks dat de ‘’SMART-ness’’ ontbreekt, geven de periodieke voortgangsrapportages de raad wel enigszins een beeld van waar de gemeente staat. Ten aanzien van de voorgenomen activiteiten is duidelijk dat het college (en de ambtelijke organisatie) de lat hoog legt.

We zien dat verschillende activiteiten door het college kunnen worden opgepakt, maar dat er tegelijkertijd ook geen duidelijke keuzes worden gemaakt en een heldere verbinding met het IVP ontbreekt. Verder kunnen op onderdelen de samenwerkingsafspraken nog wat beter. Kijkend naar 2020 is te zien dat het niet kunnen opstarten van een deel van de activiteiten met de coronacrisis verband houdt. Er is, mede hierdoor, niet bereikt wat voor het jaar gepland stond. We werken de belangrijkste punten uit in de deelconclusies en de daarbij behorende aanbevelingen. Deelconclusie 1 Het hoge ambitieniveau is te prijzen, maar vormt tegelijkertijd een valkuil. Het ontbreekt aan prioritering en keuzes, mede door de gedrevenheid bij diverse betrokkenen. Wanneer de gemeente van alles een beetje doet, zijn de te verwachten effecten beperkt.

15

Aanbeveling 1 (aan het college en de gemeenteraad) Heldere keuzes en afbakening van taken van de gemeente zijn nodig om te waarborgen dat de nadruk niet te veel ligt op kwantiteit (veel activiteiten), maar ook voldoende blijft liggen op kwaliteit (effectieve activiteiten). Als systematisch een afgewogen en realistische keuze wordt gemaakt over de complexiteit van casuïstiek, wordt het ook mogelijk om met partners een effectieve aanpak vorm te geven. Voer periodiek het gesprek met de burgemeester als verantwoordelijke openbare orde en veiligheid, om na te gaan hoe gemaakte keuzes zich verhouden tot het IVP. Deelconclusie 2 Het ontbreekt aan specifieke en meetbare doelen, zowel wat betreft beoogde maatschappelijke effecten als concreet door de gemeente te behalen resultaten. Het college heeft ervoor gekozen het IVP te formuleren in termen van activiteiten, niet in termen van te behalen resultaten met het oog op een hoger liggend maatschappelijk doel. Hierdoor is niet duidelijk welke resultaten de gemeente in ieder geval wil behalen in een bepaald jaar. Duidelijke en scherpe doelen vergemakkelijken bijsturing en vormen een basisvoorwaarde voor monitoring (plan, do check act-cyclus), Ze zijn ook van belang met oog op keuzes en prioritering met het oog op de benodigde en beschikbare capaciteit. Op onderdelen lijkt de capaciteit soms tekort te schieten.

Ten slotte zorgen scherpe doelen voor een kader voor keuzes bij actuele kwesties. Het domein veiligheid kenmerkt zich namelijk door een bepaalde mate van onvoorspelbaarheid en ad hoc inzet. Aanbeveling 2 (aan het college) Formuleer specifieke en meetbare doelen, die zowel intern als extern herkenbaar en werkbaar zijn. Dit kan bijvoorbeeld door na te gaan tot welke resultaten de huidige activiteiten in het IVP zouden moeten leiden. Deelconclusie 3 Er is binnen het domein van zorg en veiligheid behoefte aan sturing vanuit de gemeentelijke regierol. De regierol van de gemeente laat zich allereerst zien in het opstellen en uitvoeren van beleid, vervolgens bij het maken van samenwerkingsafspraken en daarna bij het verbeteren van processen en samenwerking tussen de verschillende partners uit het veiligheids- en sociaal domein. In de uitvoering is hier ook aandacht voor, maar kan en mag de gemeente zich vaker dan nu gebeurt, richten op haar sturende rol. De noodzaak van regie door de gemeente is bijvoorbeeld te zien in de overlap in taakverdeling en doelgroep van bemoeizorg (CvTB) en de wijk-GGD. De gemeente maakt weliswaar duidelijk dat zij regie wil voeren op de samenwerking, maar er wordt niet uitgewerkt hoe die regie er vervolgens uit moet zien of wat het inhoudt.

Aanbeveling 3 (aan het college) Maak als gemeente expliciet wat de eigen regierol behelst, wat daarin de verwachtingen ten aanzien van de verantwoordelijkheden van partnerorganisaties zijn en maak hierover onderling afspraken. Deelconclusie 4 De gemeente heeft de ambitie om veel zelf te willen oppakken en oplossen, terwijl er een regionaal netwerk aan partners bestaat. Enerzijds is zichtbaar dat de gemeente oog heeft voor regionale samenwerking en daarin ook gemakkelijk de lead neemt. Anderzijds is een aandachtspunt dat de gemeente bij de eigen uitvoering moet zorgen dat in voldoende mate gebruik wordt gemaakt van de expertise van partners en van regionale structuren zoals die van de zorg- en veiligheidshuizen. Het is zaak om bij de implementatie van de AVE-systematiek hiermee terdege rekening te houden door heldere operationalisering van verschillende AVE-niveaus. Door vastgelopen complexe casuïstiek (radicalisering, jeugdcriminaliteit) tijdig in te brengen bij zorg- en veiligheidshuizen, kan gebruik worden 16

gemaakt van de procesregie aldaar, de soms hoognodige combinatie van straf-, zorg- en bestuurlijke interventies, en wordt de gemeente enigszins ontlast. Aanbeveling 4 (aan het college) Maak als gemeente gebruik van regionale voorzieningen zoals het veiligheidshuis, op het moment dat complexe casuïstiek - waarbij de combinatie ‘straf en zorg’ nodig is - vastloopt. Deelconclusie 5 De gemeente heeft de ambitie om informatiegestuurd te werken, maar deze ambitie vergt nog nadere concretisering en uitwerking. Informatiegestuurd werken houdt in dat ‘het in kaart brengen en analyseren van gebeurtenissen, signalen en trends en het in beeld brengen van risico’s en ondermijnend en crimineel gedrag’ de basis vormt voor het signaleren van ontwikkelingen, het nemen van maatregelen en het bepalen van capaciteit. Op dit moment valt bijvoorbeeld op dat nog geen voortgang te zien is op het dossier ‘Veiligheidsinformatieknooppunt’. Wanneer de gemeente meer aandacht besteedt aan de bundeling en monitoring van deze gegevens, krijgt de gemeente ook beter zicht op trends en ontwikkelingen. Aanbeveling 5 (aan het college) Genereer sturingsinformatie door - samen met partners - in te zetten op het systematisch verzamelen en bijhouden van (bijvoorbeeld) meldingen en casuïstiek die besproken en aangepakt is.

Een systeem van monitoring en periodieke verslaglegging is nodig, zonder dat dit verzandt in het bijhouden van onnodige detailinformatie. Hierbij kan de gemeente gebruik maken van cijfers die partners (politie, CvTB, GGD, et cetera) al verzamelen en deels ook al (geanonimiseerd) aanleveren.

17

Bijlage 1. Kwantitatieve ontwikkeling zorg en veiligheid Meierijstad De onderstaande grafieken bevatten kwantitatieve data over de ontwikkeling van verschillende soorten politiemeldingen. De grafieken geven een indicatie van ontwikkeling op het thema zorg en veiligheid in Meierijstad in de tijd en ten opzichte van Nederland als geheel. Onder elke grafiek wordt een beknopte duiding gegeven.

Figuur 1. Politieregistratie overlast door verward persoon (bron: Politie)

Het aantal politiemeldingen met betrekking tot verwarde personen is in Meierijstad maar ook landelijk gestegen gedurende de coronaperiode. In Meierijstad ligt het aantal meldingen relatief gezien laag ten opzichte van landelijke cijfers. De stijging is mogelijk te verklaren doordat de begeleiding van patiënten in een ambulante setting (tijdelijk) enkel digitaal mogelijk was of GGZ-begeleiding (deels) ontbrak. Ook kan het te maken hebben met oplopende spanningen in de samenleving.

Figuur 2. . Politieregistratie Figuur Politieregistratieoverlast overlastdoor doordakloos dakloospersoon persoon(bron: (bron:Politie) Politie)

18

In het derde kwartaal van 2020 is het aantal meldingen van overlast door een dakloos persoon fors gestegen, waarna het in het vierde kwartaal weer is gedaald. Het totaal aantal ligt onder het landelijk gemiddelde.

Figuur 3. Politieregistratieoverlast overlastdoor jeugd (bron: Politie) . Politieregistratie jeugd (bron: Politie)

Het aantal meldingen van jeugdoverlast is fors gestegen in het eerste en tweede kwartaal van 2020. Mogelijk is dat de verklaren door de corona-crisis. Door de sluiting van scholen kreeg de jeugd veel vrije tijd en zochten zij elkaar op in de openbare ruimte. Er werd gecontroleerd op de handhaving van de avondklok. Mogelijk nemen de meldingen van jeugdoverlast eind 2020 weer af doordat de scholen (deels) open gingen. De (toegenomen) meldingsbereidheid van mensen die thuis zijn vanwege de coronacrisis kan een aandeel hebben gehad in de stijging.

. Het aantal verwijzingen Halt per 10.000 inwoners van 12 tot 18 jaar (bron: Stichting Halt). Figuur 4. Verwijzingen Halt (bron: Politie)

Jongeren van 12 tot 18 jaar die een licht strafbaar vergrijp plegen, worden door de politie of leerplichtambtenaren naar Bureau Halt verwezen voor een passende Halt-straf. Zij krijgen leeropdrachten en er volgen gesprekken met de jongere en de ouders. Op deze manier kunnen jongeren rechtzetten wat zij fout hebben gedaan, zonder dat zij in aanraking komen met het Openbaar Ministerie. In de periode tot 2016 lag het aantal verwijzingen in Meierijstad boven het landelijk gemiddelde. In de jaren daarna lag het aantal lager, rond het landelijk gemiddelde.

19

Figuur 5. Drugsdelicten: drugsvervaardiging, -handel en -bezit (bron: Politie).

Wat betreft de aantallen drugsdelicten (bezit, handel en vervaardigen van softdrugs en harddrugs) was 2016 en 2017 in Meierijstad een flinke toename te zien. Het lag enige tijd (2018 en 2019) flink boven het landelijk gemiddelde om vervolgens weer te dalen in 2020. Mogelijk is de daling een gevolg van de aanpak door politie en hulpverleners.

Figuur 6. Aantal gevallen van mensensmokkel (bron: Politie) Figuur . Mensensmokkel (bron: Politie). NB: vanwege ontbrekende gegevens voor Meierijstad in de jaren 2017 en 2019 is hier het aantal van het voorafgaande jaar aangehouden.

Met als kanttekening vooraf dat de aantallen klein zijn hetgeen vergelijkingen lastig maakt, merken we op dat het aantal geconstateerde gevallen van mensensmokkel de afgelopen jaren in Meierijstad boven het landelijk gemiddelde lijkt te liggen. Over ontwikkelingen in Meierijstad kunnen geen uitspraken worden gedaan vanwege de beperkte betrouwbaarheid van de cijfers in de grafiek.

20

Bijlage 2. Algemeen beleidskader In bijlage 2 staat het beleidskader met daarin de ambities en doelen van de gemeente Meierijstad centraal. Algemene ambities en doelen De gemeente Meierijstad wil een gemeente zijn waar inwoners en bezoekers zich welkom, thuis en veilig voelen. Daartoe heeft de gemeente voor de periode 2019-2022 de volgende algemene doelen gesteld:

● ● ● ● ●

Afname van criminaliteit; Toename van veiligheidsgevoelens; Voorkomen en bestrijden van incidenten en verstoringen van de openbare orde; Verankeren van de veiligheid in de kernen, wijken en buurten; Inzet van maatregelen en formatie op basis van het systematisch verzamelen van informatie en het integraal analyseren van de problematiek (intelligence).

Het IVP heeft een brede scope en is uitgewerkt in een groot aantal activiteiten. We zien een ambitieuze gemeente voor wat betreft het realiseren van veiligheid in Meierijstad. Dit betekent dat er heel veel werk te doen is voor de gemeente. Typerend is de opmerking van een van de gesprekspartners die aangeeft dat het stellen van (meer) prioriteiten niet past bij dit college van B&W en wellicht ook niet bij de organisatie die ze daaronder gevormd hebben. Om toe te kunnen werken naar bovengenoemde ambities en doelen, werkt de gemeente aan de hand van de volgende uitgangspunten: