Presentatie BVA 19 september 2024, Rekenkameronderzoek NSOB

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid De politiek van tellen bij onderwijshuisvesting in Meierijstad

drs. Christiaan van der Kaaij onderzoeker

dr. Martin Schulz directeur denktank

Kwesties op de kaart?

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

2

Ieder jaar 100.000 woningen?

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

3

Ons onderzoek •

Hoofdvraag: Hoe wordt er in de totstandkoming van beleid gebruikgemaakt van demografische gegevens en prognoses?

•

Casus: onderwijshuisvesting

•

Theoretisch perspectief: de politiek van het tellen • Essentie: cijfers lijken voor zich te spreken, maar doen dat niet • Idee: het verhaal over die keuzes expliciet maken door te vertellen • Model: op de volgende slide

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

4

De politiek van tellen

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

5

I. Waarom wordt er geteld? • De vorm van tellen in de casus onderwijshuisvesting is die van prognosticeren, het tellen van de toekomst • ‘Bouwen op leerlingaantallen’: scholen worden bekostigd en gesticht op basis van (verwachte) leerlingaantallen • Prognoses zijn een belangrijke basis van het IHP, Integraal Huisvestingsplan

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

6

II. Wat wordt er geteld? • Wat wordt er geteld? = Wat gaat er mee in het prognosemodel (input)? • Wat er geteld wordt: dat wat kwantificeerbaar is: • Demografische informatie: geboorte, sterfte, vestiging, vertrek • Woningbouwplannen • Wat er niet geteld wordt: dat wat niet-kwantificeerbaar, maar ook belangrijk is: • Invloeden op oudervoorkeuren (zoals schoolconcept of inspectierapport) • Tweede en derde orde effecten • Intensivering, versnelling van bouwplannen

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

7

III. Wie telt? • Het prognosticeren, het tellen, wordt uitbesteed • Uitwisseling van verschillende soorten kennis (kennis van demografische modellen, van het onderwijs, van de gemeentelijke context) • Hoor en wederhoor van prognoses bij schoolbesturen • Toch kunnen blijven controleren en de juiste vragen stellen

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

8

IV. Hoe wordt er geteld? • De marktpartij maakt gebruik van het G4PRO-model en daarmee werken, betekent werken met twee principes: • Het verleden (afgelopen 5 jaar) is de basis voor de toekomst (extrapolatie) • Delen moeten altijd optellen tot het geheel (optelling)

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

9

V. Wanneer wordt er geteld? • De timing van het IHP: lange termijn + jaarlijkse bijstellingen • Op de lange termijn, per definitie een dalende lijn (de woningbouwplanning is ‘op’) • Een prognose voor een nieuwe wijk is op t+10 beter dan op t+1

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

10

VI. Welk verhaal wordt er verteld? • Het prognosticeren resulteert in overzichten van verwachte leerlingaantallen per school per jaar • Cijfers worden gepresenteerd zonder de bandbreedtes die de onzekerheid daarvan aangeven • Het gesprek naar aanleiding van de cijfers gaat vooral over de vierkante meters per kind en te weinig over de visie op onderwijshuisvesting

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

11

Een kwestie van tellen en vertellen • Forecasten én foresighten: • Forecasten: tellende methode van vooruitzien • Foresighten: vertellende methode van vooruitzien • Naast inzetten op nog beter prognosticeren óók aandacht voor het verhaal achter de prognoses • Politiek in gesprek over wat het betekent om te tellen en te vertellen • Actieve informatievoorziening in de raad: niet alleen tellen, maar ook vertellen • Debat over hoe we omgaan met voorspelbare verrassingen

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

12

Principes van politiek? • Politiek = (geweldloze!) strijd en conflict over verschillen in de samenleving • De politiek en het politieke • Wat betekent dat voor de zes vragen van de politiek van tellen?

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

13

Het politieke van tellen Waarom er wordt geteld

Welke informatie is nodig om beleid op te kunnen baseren?

Wat er wordt geteld

Wat dient in een telling of meting (niet) te worden meegenomen?

Wie er telt

Wie mag of mogen er (mee)tellen?

Hoe er wordt geteld

In hoeverre dient het verleden betekenis te krijgen voor de toekomst? Welke rekenlogica is aan de orde?

Wanneer er wordt geteld

Welke gevolgen heeft de timing van het moment waarop wordt geteld?

Welk verhaal er wordt verteld

Schatten we liever ruim of voorzichtig?

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

14

Voorbereiden op voorspelbare verrassingen • Niet alles is te tellen • Strategieën om met inherente onzekerheid om te gaan • Ingekleurd voor de casus onderwijshuisvesting

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

15

Strategie

Omschrijving

In onderwijshuisvesting

Fragiliteit

Specialiseren en anticiperen

Niet het gebouw aanpassen, maar de verdeling van leerlingen

Robuustheid

Absorberen en stutten

Schoolgebouwen groot bouwen en leegstand voor lief nemen

Veerkracht

Meebuigen en weer omkeren

Werken met noodlokalen en tijdelijke uitbouwen

Agiliteit

Uitwijken en opzij gaan

Modulair en aanpasbaar bouwen, kortlopende verplichtingen aangaan

Antifragiliteit

Opzoeken en ondergaan

Dat scholen soms (over)vol zijn, is ‘part of the deal’

Omgaan met demografische gegevens en prognoses in beleid

16

drs. Christiaan van der Kaaij Onderzoeker en opleidingsmanager kaaij@nsob.nl

dr. Martin Schulz Directeur denktank schulz@nsob.nl

www.nsob.nl