Erfgoedvisie Meierijstad

In de omgevingsvisie hanteren we een brede definitie van cultureel erfgoed. Het gaat om gebouwde en aangelegde monumenten, archeologische monumenten en historische geografie en waardevol groen (cultuurlandschappen). Door het verhaal van het verleden als uitgangspunt te nemen voor toekomstige ambities vertellen we in de omgevingsvisie een helder, integraal en aansprekend verhaal. In het omgevingsplan wordt vervolgens expliciet aangegeven voor welke ingrepen een omgevingsvergunning noodzakelijk is. Er worden planregels opgesteld die kunnen worden opgenomen in het omgevingsplan. Ook wordt in het Omgevingsplan opgenomen hoe er met de omgeving van het monument wordt omgegaan. De cultuurhistorische waarden moeten met een bijpassend regime goed geborgd worden in het omgevingsplan.

VERBINDEND ERFGOED 27

4.2.5 Herbestemming en transformatie

Leegstand vormt een bedreiging voor duurzaam behoud van erfgoed. Ook maatschappelijk gezien is deze ontwikkeling ongewenst: leegstaande gebouwen betekenen een kapitaalvernietiging en vormen een bedreiging voor de leefbaarheid in het gebied eromheen. Daarnaast heeft ook vanuit milieuoogpunt herbestemming de voorkeur boven sloop en/of nieuwbouw: herbestemming is een duurzame oplossing. Vanwege het maatschappelijk belang erkent de gemeente haar rol in het vraagstuk over leegstand en herbestemming.

Broederkapel in centrum Veghel wat is herbestemd met een horecafunctie (bron: website Broederkapel)

Wat doen we al? We denken al zo optimaal mogelijk mee met in het geval van bestemmingswijzigingen van erfgoedobjecten. Diverse objecten en gebieden zijn daarmee al geslaagd herbestemd, waaronder de Noordkade in Veghel, de transformatie van Het Klooster Zijtaart tot dorpshuis, de transformatie van de Servatiuskerk in Wijbosch tot appartementencomplex, de transformatie van de Boschwegse kerk in Schijndel tot woonzorgcomplex. Wat gaan we doen? De gemeente staat voor een grote opgave van voornamelijk vrijkomende agrarische bedrijven en religieus erfgoed. Herbestemming vraagt om proactief meedenken aan de voorkant, meebewegen gedurende het ontwikkelingsproces en meedenken in korte termijn ingrepen die leegstand en verval voorkomen. We willen hier ruimte blijven bieden aan initiatieven door samen met de eigenaren en initiatiefnemers de mogelijkheden te onderzoeken waarbij behoud en versterking van erfgoed voorop staat. Daarnaast willen we ruimte bieden voor of aan experiment en innovatie. Het bieden van tijdelijke oplossingen en bestemmingen helpen om leegstand en daarmee verval en verloedering tegen te gaan. Dit geeft een positieve impuls aan de omgeving. Een tijdelijke oplossing in afwachting van een permanente bestemming. Bovendien worden kosten voor onderhoud en restauratie bespaard doordat het gebouw in een betere conditie blijft.

28 VERBINDEND ERFGOED

Meierijstad is rijk aan religieus erfgoed. Hoewel recent en in het verleden religieuze objecten zijn herbestemd of nieuwe aanvullende economische dragers zijn gevonden voor de instandhouding liggen er op dit terrein omvangrijke opgaven in het verschiet. Daarom zijn we van plan om de komende jaren samen met de geloofsgemeenschappen/ eigenaren werk te maken van een kerkenvisie.

Kasteel Dommelrode. Nadat vanaf 1e helft 19e eeuw klooster Mariëndael hier gevestigd is geweest werd dit voormalige kasteel- en kloostercomplex begin jaren ’60 verbouwd tot gemeentehuis. (foto: Carola Govers)

4.2.6 Landschapsinrichting

Een belangrijke trend binnen het erfgoedveld in relatie tot gebiedsontwikkeling is dat er in toenemende mate vanuit een “lagen benadering” gekeken wordt naar een opgave. Een gebied is door de tijd heen continu in beweging, waarbij iedere generatie een nieuwe laag toevoegt. Door hierop verder te bouwen wordt de kwaliteit verhoogd. Karakteristiek erfgoed en monumenten krijgen daarmee de rol van aanjager van gebiedsontwikkeling; van katalysator voor waardencreatie. In deze ontwikkeling komt de nadruk steeds minder op de stenen zelf te liggen, maar meer bij het verhaal. Het verhaal staat centraler: erfgoed als onderdeel van een continuïng story, van zijn eigen geschiedenis, passend in een breder narratief. Wat doen we al? Mei 2019 heeft gemeente Meierijstad een landschapsanalyse opgesteld. Het doel van deze analyse is het vastleggen van de huidige feiten (kenmerken, kwaliteiten en gevoeligheden). Om daarna deze feiten (analyse) te kunnen gebruiken in de afweging welke ontwikkelingen waar en onder welke voorwaarden mogelijk zijn. De analyse wordt gebruikt als fundament voor de opstelling van de verschillende kwaliteitskaders. De analyse geeft een uitgebreide beschrijving van de landschappelijke ontstaansen ontwikkelingsgeschiedenis van Meierijstad. Wat gaan we doen? Het opstellen van een Visie Natuur en landschap is in voorbereiding.

Het is van belang, dat de Erfgoedvisie en voornoemde Visie Natuur en landschap op elkaar afgestemd worden. Het betekenisvol herstellen en reconstrueren van landschappelijke structuren, gekoppeld aan ruimtelijke opgaven. Denk aan kerkenpaden en beekdalherstel.

VERBINDEND ERFGOED 29

4.2.7 Actiepunten

• Opstellen kansen -en inspiratiekaart voor nieuwe ontwikkelingen waarbij cultuurhistorie als

bouwsteen en inspiratiebron wordt gebruikt • Erfgoed incorporeren en verankeren in de Omgevingsvisie • Omgeving van het monument beschermen volgens de Omgevingswet • Onderzoeken hoe dit vorm te geven, samen met beleidsvelden stedenbouw en landschap • Erfgoedwaarden borgen in het Omgevingsplan • Opstellen visie religieus erfgoed • Actieve rol vervullen in het kader van herbestemmingsopgaven van monumentaal vastgoed (faciliteren en intermediair) • Het opstellen van eenduidig beleid voor boerderijsplitsing • De archeologische en cultuurhistorische waardenkaart nemen we als uitgangspunt voor het opstellen van nieuwe ruimtelijke plannen en bestemmingsplannen • Cultuurhistorie als volwaardige afweging binnen het planproces: door kaders op te stellen • Strategie voor cultuurhistorisch landschap ontwikkelen en subsidiekansen benutten • Bijdrage leveren aan recreatie en toerisme door cultuurlandschap te verbinden

30 VERBINDEND ERFGOED

4.3.

Toegankelijk en beleefbaar maken van erfgoed

4.3.1 Inleiding

Door in de ruimtelijke omgeving en openbare ruimte het erfgoed zichtbaar en beleefbaar te maken en zo de biografie van Meierijstad te “vertellen”, gaat een omgeving meer leven en krijgt diepgang. Dit vergroot de aantrekkelijkheid van de gemeente voor inwoners, maar ook voor toeristen. Door de verhalen van een plek te vertellen voelen mensen (bewoners) zich verbonden en ontstaat samenhang en verbinding. Door de bewoners van de Meierijstad te betrekken bij het verhaal van Meierijstad, ontstaat herkenning en trots.

4.3.2 Wat willen we bereiken?

Het streven is om de biografie van Meierijstad meer zichtbaar en beleefbaar te maken. Erfgoed gaat niet alleen over het conserveren van zichtbare en tastbare objecten en gebouwen. Gemeente Meierijstad beschikt over een rijke verzameling van immaterieel erfgoed, zoals het verenigingsleven, tradities, de streekverhalen en de gewoonten en gebruiken. Ze vormen een belangrijke bron voor de biografie van Meierijstad. Gemeente Meierijstad wil haar eigen identiteit versterken en zichzelf bewuster profileren. Daarom gaan we, waar zich kansen voordoen in nieuwe projecten en ruimtelijke ontwikkelingen, proberen de eigen geschiedenis beter zichtbaar, voelbaar en beleefbaar te maken; niet alleen voor de bevolking, maar ook voor bezoekers, toeristen en ondernemers. Dit doen we in samenwerking met relevante partners en stakeholders, zoals het PEM, de heemkundekringen, VVV, Roois Cultureel Erfgoed en Cultuurkade. We benutten het erfgoed voor de ontwikkeling van toerisme en recreatie, storytelling en projecten. Inzetten op communicatie en publieksbereik.

VERBINDEND ERFGOED 31

Wat doen we al? • Canon Meierijstad (door heemkundekringen) • Attentietegels (door heemkundekringen) • Programma voor 75 jaar Bevrijding • Open Monumentendag (door heemkundekringen) • Deelname aan nationale archeologiedagen • Het geven van rondleidingen in dorpskernen en kerken • Wandelingen en fietstochten die beschikbaar zijn via internet of apps • Kijkmomenten bij archeologische opgravingen • Klompenprojecten, waaronder Klompenbelevingsroute (Stichting De Brabantse Klomp)

Duitslijntje - Jack Monde

Wat gaan we doen? Samenwerking met Citymarketing vergroten We gaan de economische potentie van het erfgoed beter benutten. We willen laten zien wat we in huis hebben en zorgen voor een goede erfgoedmarketing. Hiervoor versterken we de samenwerking met gemeenten in de regio, Het Groene Woud en Het Van Gogh Nationaal Park. In de citymarketing zijn begrippen als profilering, positionering en “unique sellingpoints” van belang. De afgelopen periode is in Meierijstad gewerkt aan het citymarketingbeleid wat is uitgemond in een beleidsnotitie citymarketing Meierijstad. Een belangrijk uitgangspunt in deze notitie is het gezamenlijke DNA van Meierijstad. Het verhaal en het erfgoed van Meierijstad kan bijdragen inde citymarketing en positionering van Meierijstad. Van een goed verhaal naar een sterk merk. Samenwerking met toerisme en recreatie intensiveren In de visie toerisme-en recreatie Meierijstad 2018 wordt als een belangrijk trend onderscheiden de behoefte bij bepaalde doelgroepen naar authenticiteit. De hang naar authenticiteit geeft kansen voor het ontwikkelen van beleving en verhalen over de streek, het boerenleven en het culturele en industriële erfgoed van Meierijstad. Ze vormen potenties en kansen om de toeristisch -en recreatieve aantrekkelijkheid van Meierijstad te vergroten.

Het toekomstbeeld wat wordt geschetst is: “Meierijstad kent twee gezichten: aan de ene kant het wat rauwere, spannende industriële erfgoed, aan de andere kant het landelijke, streekeigen genieten van het echte, goede Brabantse leven. Door historische verbindingen te benutten (zoals het Duits lijntje en de blauwe aders Aa, Dommel en Zuid-Willemsvaart) en door nieuwe verbindingen te leggen (bijv. tussen de recreatieve clusters) wordt binnen en buiten de gemeentegrenzen de verbinding versterkt. Denk hierbij ook aan verbindingen richting nabije steden als ‘s-Hertogenbosch en Eindhoven en natuurgebieden als De Maashorst en Van Gogh Nationaal Park.”

32 VERBINDEND ERFGOED

Verdwenen of niet zichtbaar erfgoed zichtbaar maken. Dit geldt met name voor archeologie Sinds 2018 organiseren de vier heemkundekringen van Meierijstad (Schijndel, De Oude Vrijheid, Erthepe en Vehchele) de archeologiedagen om het grote publiek in aanraking te laten komen met de (archeologische) sporen uit het verleden. Veel archeologische resten en overblijfselen van de bewoningsgeschiedenis van Meierijstad zitten verborgen in de grond of zijn in het kader van ruimtelijke projecten opgegraven en opgeborgen in archeologische depots waardoor ze niet zichtbaar en beleefbaar zijn voor een breed publiek.

4.3.3 Actiepunten

• Uitbouwen relatie met PEM • Citymarketing. Onderzoeken of de biografie van Meierijstad de citymarketing kan versterken en kan

bijdragen aan het merk Meierijstad • Erfgoedtoerisme. In verschillende projecten worden de kansen van erfgoed benut voor Toeristische -recreatieve projecten. Deze samenwerking met de afdeling toerisme -en recreatie en de externe partners willen we verder uitbouwen. In dit kader kan gedacht worden aan het Duitslijntje en het verhaal van de klomp. • Beleefbaar maken van archeologische verhalen en opgravingen. Verdwenen of niet zichtbaar erfgoed zichtbaar maken. Dit geldt met name voor archeologie. In samenspraak met de betrokken erfgoedorganisaties onderzoeken hoe de bestaande activiteiten op dit terrein kunnen worden uitgebouwd of verbreed. • Vergroten publieksbetrokkenheid archeologie door (meer) kijkmomenten te organiseren bij opgra vingen en tentoonstellingen. VERBINDEND ERFGOED 33

4.4.

Inspiratie en richting bieden aan maatschappelijke opgaven

4.4.1 Inleiding

De wereld om ons heen verandert snel. We staan aan het begin van een aantal omvangrijke transities in de fysieke leefomgeving. Klimaatadaptatie, de energietransitie en een toenemende stedelijke groei en krimp zorgen voor grote ruimtelijke opgaven. De leefbaarheid van kleine kernen staat onder druk o.a. door de vergrijzing en de achteruitgang van het voorzieningenniveau. Wijken moeten worden verduurzaamd, nieuwe energie moet worden opgewekt en moet worden getransporteerd. Onze leefomgeving moet zo worden ingericht dat hij weerstand kan bieden aan wateroverlast, droogte én ons kan beschermen tegen hitte. Onze steden groeien verder terwijl andere gebieden worden geconfronteerd met bevolkingsdaling en leegstand. In deze turbulente tijden kan cultureel erfgoed houvast bieden. Erfgoed stelt mensen in staat zich te verbinden met de plek waar ze wonen en met de mensen om hen heen. Natuurlijk: instandhouding en ontwikkeling van erfgoed zijn van belang. Maar erfgoed biedt meer: gebiedskenmerken en lessen uit het verleden kunnen inspiratie bieden voor de opgaven waar we voor staan. Door de kracht van ontwerp kunnen we oude waarden een plek geven in de leefomgeving van de toekomst. Door breed te bestemmen (meervoudig gebruik), nieuwe functies toe te kennen, te herstellen en open te stellen, kan duurzame instandhouding worden gewaarborgd waarmee de leefbaarheid van gebieden wordt gediend.

Uiteindelijk willen we een waardevolle leefomgeving die met zorg is vormgegeven, waarin ons verleden tastbaar is en waar we ons – ook in de toekomst – verbonden mee voelen. Om dit te bereiken is inzet van alle partijen – overheden en maatschappelijk organisaties – nodig.

4.4.2 Wat willen we bereiken?

Het lijkt een onmogelijke opgave: talloze belangen afwegen, van bodem tot lucht. Juist daarom is een integrale benadering van belang. Deze integrale aanpak staat ook centraal in de in 2018 opgestelde Duurzaamheidsvisie Meierijstad. In dit document heeft de gemeente haar ambities op de urgente maatschappelijke thema’s klimaatadaptatie, energietransitie en landbouwtransitie geformuleerd. “Meierijstad heeft een voorbeeldfunctie op het terrein van duurzaamheid en draagt dit actief uit. Duurzaamheid is een van de toetsstenen van álle beleid dat we ontwikkelen. Dat betekent dat we aandacht hebben voor mens, milieu en klimaat, hergebruik van grondstoffen en zuinig omgaan met energie en financiële middelen. Daarmee willen we een gezonde, veilige en schone samenleving en leefomgeving creëren in een circulaire economie. Hier en elders, voor nu én voor latere generaties.” Cultureel erfgoed maakt per definitie ook onderdeel uit van de integrale benadering van onze leefomgeving, waarbij het domein van erfgoed en ruimte veel breder is dan louter gebouwde monumenten of archeologie. Het gaat over het grote verhaal van ons verleden. Vanuit die brede kracht van erfgoed dragen wij bij aan de realisatie van de actuele transities en opgaven in de leefomgeving.

Bij verschillende maatschappelijke opgaven zetten we erfgoed in als een richtinggevende bouwsteen en inspirator bij het zoeken naar oplossingen.

Het realiseren van een landschappelijke inpassing aan de Nijnselseweg te Sint-Oedenrode waarbij de grotendeels verdwenen rabatten worden teruggebracht. 34 VERBINDEND ERFGOED

(foto: Gemeente Meierijstad)

4.4.3 Klimaatadaptatie

Uiteenlopend onderzoek toont aan dat ons klimaat verandert, waarbij weersextremen vaker voorkomen. Dit zijn bijvoorbeeld extreem zware stormen, langere periodes van droogte en hoge temperaturen, excessieve regenval en verstoring van seizoenen (zachtere winters en hetere zomers). Dit vraagt een meer klimaatbestendige omgang met erfgoed. Welke aanpassingen en maatregelen zijn er mogelijk en wenselijk om de klimaatschade te beperken en zijn hierbij kansen te benutten? Het inzetten van erfgoed bij de opgaven rondom klimaatadaptatie. Bijvoorbeeld door cultuurhistorisch kaartmateriaal te gebruiken bij het ontrafelen van oude watersystemen en in kaart krijgen van knelpunten en kansen voor onder andere gemeentelijke klimaatstresstesten. INSPIRATIE Watermolenlandschap Watermolenlandschappen voor klimaatadaptatie’. 3 historische molens en omliggende gebieden in het beekdal van de Dommel gaan verdroging tegen en voeren water af bij van piekoverlast. De Brabantse aanpak met historische watermolens is uniek in Nederland. Rond 3 watermolens realiseren de samenwerkende partijen waterconservering en -berging. Het gaat om watermolens in Spoordonk (gemeenten Oirschot), Opwetten (Gemeente Nuenen en Eindhoven) en Venbergen (Gemeente Valkenswaard en Natuurgrenspark Groote Heide). De aanpak creëert ten minste 300 a 400 hectare waardevol beeklandschap.

In natte perioden ontstaat extra ruimte voor waterberging. In droge perioden kunnen watermolenlandschappen door flexibele peilverhoging water langer vasthouden. Dat voorkomt verdroging van natuur- en landbouwgronden én draagt bij aan het voorkomen van wateroverlast benedenstrooms. Het project draagt ook bij aan recreatie en een aantrekkelijke woonomgeving. Wat doen we al? In het kader van het Uitvoeringsprogramma Mozaïek Dommelvallei wordt door Waterschap De Dommel met samenwerkingspartners gewerkt aan innovatieve oplossingen voor wateropgaven. Zo wordt in de uitvoeringsprojecten gekeken naar welke maatregelen nodig zijn om het watersysteem klimaat adaptief te maken, het landschap tegelijkertijd aantrekkelijker en de biodiversiteit groter te maken. Het inzicht dat kennis van het historische landschap en waterbeheer kan bijdragen bij het vinden van die innovatieve oplossingen wordt in enkele uitvoeringsprojecten al in praktijk gebracht. Ook op landelijk niveau komt er in de waterwereld meer aandacht voor het belang van erfgoed bij wateropgaven. Sinds 2015 werkt de STOWA (het kennisinstituut van de waterschappen) samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed aan het project ‘Beekherstel en erfgoed’. De Unie van Waterschappen heeft onlangs de themagroep cultuurhistorie in het leven geroepen.

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed besteedt de komende jaren extra aandacht aan het (regionale) watersysteem en erfgoed. Een goed voorbeeld hiervan is het herstel van het watermolenlandschap in Erp in combinatie met de ontwikkeling van Omnipark “De Brug”.

VERBINDEND ERFGOED 35

Wat gaan we doen? In navolging van voornoemd voorbeeld streven we ernaar om erfgoed als meewegende factor onderdeel te maken van lokale en regionale wateropgaven. Naast werken aan veiligheid en toekomstbestendigheid van onze watersystemen, kunnen we hiermee een extra laag toevoegen aan de ruimtelijke kwaliteit van onze leefomgeving. Door in nauw contact te blijven met relevante gebiedspartners houden we vinger aan de pols voor wat betreft ontwikkelingen en kansen die zich voordoen.

De Dommel die buiten zijn oevers treedt

4.4.4 Energietransitie

In het nationaal Klimaatakkoord is opgenomen dat in 2030 een CO2-reductie van 49% behaald moet zijn. Dit kan gerealiseerd worden door de huidige, sterk op fossiele brandstof gebaseerde energievoorziening grotendeels te vervangen door alternatieve energiesystemen. Voor het gebouwd cultureel erfgoed, zijn separate klimaatdoelstellingen in de maak. Er wordt gestreefd naar een CO2-reductie van 40% in 2030 en 60% in 2040, als gemiddelde over het gehele aantal monumenten. De eventuele aanpassingen mogen niet (te) zichtbaar zijn in cultuurhistorisch waardevolle gebieden en op monumentale gebouwen. Meierijstad streeft ernaar in 2050 een gezonde en circulaire samenleving te zijn, gedreven door duurzame innovatie en maatschappelijke verantwoordelijkheid. De gemeente faciliteert daarbij duurzame initiatieven en brengt kennis en kunde bij elkaar. Wat doen we al? Inspiratie en bouwsteen voor oplossingen energielandschappen In het kader van de Landschapstriënnale 2021 worden zogenaamde Landschapslaboratoria uitgewerkt. In het Landschapslaboratorium “Zon, wind en water” wordt gekeken naar hoe de productie van duurzame energie ingepast kan worden in het landschap, waarbij gekeken wordt naar hoe deze nieuwe vormen van energieopwekking gecombineerd kunnen worden met functies als voedselproductie en natuurontwikkeling. Cultuurhistorie kan inspiratie bieden voor oplossingen en uitwerkingen.

36 VERBINDEND ERFGOED

Monumenten en duurzaamheid Monumenten zijn gebouwen die bewezen hebben dat ze duurzaam zijn. Ze gaan in technische zin lang mee en doen dat ook als vertegenwoordigers van ons cultureel erfgoed. Maar monumenten zijn niet energiezuinig naar de huidige maatstaven. Tegelijkertijd vormen de huidige duurzaamheidseisen voor categorieën monumenten direct of op termijn een regelrechte bedreiging. Dat komt doordat energiebesparende maatregelen als gevel-, vloer- en dakisolatie bij onjuiste uitvoering onherroepelijk leiden tot een versnelde teloorgang van de historische constructie en daarmee tot verlies van cultuurhistorische waarden. Ook monumenten kunnen worden verduurzaamd, mèt behoud van de cultuurhistorische waarden. Er zijn veel mogelijkheden voor bijvoorbeeld het plaatsen van zonnepanelen, isolatie van dak, gevels en vensters. De ontwikkelingen op dit vlak gaan snel en de kennis hierover neemt in rap tempo toe. Maar ook de oplossingen zijn per monument verschillend en vragen om maatwerk. Belangrijk bij dit alles is echter te beseffen dat behoud en aanpassing van een pand altijd duurzamer zijn dan sloop en nieuwbouw. De monumentencommissie denkt met de eigenaren mee en levert een waardevolle bijdragen voor oplossingsrichtingen. Wat gaan we doen? Het opstellen van kaders voor het toepassen van energiebesparende maatregelen bij monumenten (en cultuurhistorisch waardevolle panden).

Daarnaast zetten we in op het promoten, stimuleren en kennis overdragen met betrekking tot duurzame Monumentenzorg (DuMo). Met name de kennis over de mogelijkheden zien we als een belangrijke gemeentelijke taak. Daarnaast onderzoeken we hoe we een financiële vertaling kunnen maken om eigenaren te ondersteunen bij het verkrijgen van inzicht in de juiste ingrepen om hun monument te verduurzamen

Schematische weergave van isolatieoplossingen bij cultuurhistorische waardevolle boerderijen (bron: website degroenemenukaart) VERBINDEND ERFGOED 37

4.4.5 Transitielandbouw

De landbouw heeft een enorme invloed gehad op de vorming van het Nederlandse landschap. De beroepsbevolking in de landbouw is enorm teruggelopen, maar in het grondgebruik is de landbouw nog steeds dominant: ca. 65 % van het oppervlak wordt daarvoor benut. De ontwikkelingen binnen de landbouw zullen ook in de toekomst een groot effect op het landschap hebben. De vraag of het Nederlandse landbouwmodel toekomstbestendig en het argument dat er een transitie nodig is om de landbouw meer in harmonie met milieu, natuur en landschap te brengen, klinken steeds luider. Bij het vinden van antwoorden op deze ontwikkelingen kan het verleden een inspiratiebron zijn bij het vormgeven aan een duurzame en economische rendabele voedselproductie die rekening houdt met het landschap en de wensen vanuit de maatschappij. Het platteland is ook op andere vlakken volop in beweging. De bevolking vergrijst en krimpt; de ecologische en cultuurhistorische waarde van het landschap neemt af, terwijl het recreatieve gebruik van het platteland juist sterk groeit. Hier botst de romantische blik met de efficiency van het productielandschap. Erfgoed zou mogelijk een vertrekpunt kunnen zijn bij het maken van de noodzakelijke keuzes in dit veranderingsproces, bijvoorbeeld bij veranderingen die gevolgen hebben voor het landschap.

INSPIRATIE Productief Peppelland Eén van de winnaars in de regio Zuid van de prijsvraag “Brood en Spelen” (initiatief van college van Rijskadviseurs) is de inzending “Productief Peppelland”. Productief Peppelland onderzoekt de ruimtelijke en technische mogelijkheden van het gebruik van hout uit Brabantse bossen, met name populierenhout, voor de Noord-Brabantse woningbouwopgave en onderzoekt de ecologische, cultuurhistorische, recreatieve meerwaarde voor nieuwe (productie) bossen, het versterken van landschapsstructuren en hoe Nederlands hout ingezet kan worden voor een massieve houtbouwstrategie.

Bron afbeelding: Studio Marco Vermeulen

Wat doen we al? Om het buitengebied vitaal te houden is de gemeente Meierijstad aan de slag met het project ‘Vitaal Buitengebied’. Het Buitengebied van Meierijstad is groot en divers. Hier zijn én agrarische bedrijvigheid én natuur en landschap én recreatie en toerisme én inwoners te vinden. De kunst is de juiste balans tussen al die functies te vinden en te behouden. Daarnaast is er een veelheid aan opgaven waar het buitengebied mee te maken heeft: schaalvergroting, leegstand, klimaatadaptatie, een tanende biodiversiteit, demografische veranderingen en de energietransitie. 38 VERBINDEND ERFGOED

Erfgoed zou mogelijk een vertrekpunt kunnen zijn bij het maken van de noodzakelijke keuzes in dit veranderingsproces, bijvoorbeeld bij veranderingen die gevolgen hebben voor het landschap. Bij het vinden van antwoorden op deze ontwikkelingen gebruiken we het verleden een inspiratiebron bij het vormgeven van een duurzame en economische rendabele voedselproductie, die rekening houdt met het landschap en de wensen vanuit de maatschappij. Bij het maken van keuzes en het ontwerpen van nieuwe ontwikkelingen gebruiken we oude structuren als inspiratie voor nieuwe inrichtingen. Daarnaast kan dit ook betekenen dat we oude structuren herstellen. INSPIRATIE Natuurakkers: zorg voor cultuurlandschap en een gezonde leefomgeving Eén van de winnaars in de regio Zuid van de prijsvraag “Brood en Spelen” (initiatief van college van Rijskadviseurs) is de inzending “Natuurakkers”. Waar vroeger een goede balans was tussen landbouw en natuur, vindt nu een verandering plaats waarbij landbouw een negatieve impact heeft op de natuur. De belangen van akkerbouwproductie en natuurontwikkeling spreken elkaar tegen, waarbij de natuur het af moet leggen tegen de landbouw. Eén van de kansen die dit concept biedt (stroken teelt ) is het herstel van cultuurhistorische elementen en patronen (b.v. heggen/hagen, erfbeplantingen, lanen, bomen, houtwallen.

Bron afbeelding: Studio Marco Vermeulen

4.4.6 Actiepunten en uitwerkingsrichtingen

• Het opstellen van kaders voor het toepassen van energiebesparende maatregelen bij monumenten en waardevolle landschappen.

• Onderzoeken hoe eigenaren financieel ondersteund kunnen worden bij het verduurzamen van hun pand.

• Bij energietransitie opgave willen we inspiratie en richting bieden voor strategische keuzes en ruimtelijke uitwerkingen.

• Bij gebiedsontwikkelingen in het kader van de transitielandbouw willen we cultuurhistorische ver

kenningen niet alleen als een verplichting meenemen, maar ook als inspiratie laten dienen voor de kwaliteit van nieuwe uitkomsten. Door cultuurhistorisch onderzoek te verrichten zijn we beter in staat om de specifieke waarde van erfgoed te bepalen en mee te laten wegen in en onderdeel te laten zijn van gebiedsontwikkelingen en bestemmingsplannen. VERBINDEND ERFGOED 39

4.5.

Kennisontwikkeling en kennisoverdracht

4.5.1 Inleiding

Kennisontwikkeling en overdracht is een wezenlijk onderdeel van erfgoed, en van groot belang voor het draagvlak en de betrokkenheid en zorgen voor een grotere beleving van erfgoed. Erfgoed stelt mensen immers in staat zich te verbinden met de plek waar ze wonen en met de mensen om hen heen. Erfgoedbehoud begint bij zichtbaarheid en toegankelijkheid. Expertise is essentieel om cultuurhistorie en erfgoed te blijven verankeren binnen projecten en beleid. Voldoende capaciteit houden voor het vakgebied. Kennis bijhouden en vergroten zijn noodzakelijk om het werk goed te blijven uitvoeren. Het vak erfgoed is namelijk continu in beweging. Maar ook gericht onderzoek doen om de kennis te houden en vergroten hoort hierbij. Digitale informatie is een belangrijk aspect van de verbindende kracht van erfgoed. Er zijn veel nieuwe ontwikkelingen gaande die erfgoed beter toegankelijk maken voor een groter publiek. Denk aan Virtual Reality; door dergelijke ontwikkelingen kan de drempel om in aanraking te komen met erfgoed nog verder worden verlaagd met een grotere waardering voor bijzondere bouwwerken als effect.

4.5.2 Wat willen we bereiken

Om erfgoed als kennisbron in te kunnen zetten, en er op voort te kunnen borduren, is het belangrijk om het erfgoed goed in kaart te brengen. Alleen door de kennis te verzamelen en te waarderen kan hiermee immers rekening worden gehouden. Zo kunnen we voorkomen dat erfgoed ongekend verloren gaat, simpelweg omdat de kennis ontbrak, dat het aanwezig was. Ook het delen van kennis is relevant. Zo kan er rekening mee worden gehouden bij het eigen handelen en kan het draagvlak voor het behoud van het erfgoed worden vergroot. Door de lokale geschiedenis levend te houden door erfgoededucatie, beleving en inspiratie ontstaat herkenning en trots. Op deze manier draagt erfgoed bij aan de leefbaarheid van de lokale gemeenschappen.

4.5.3 Erfgoededucatie

In 2006 definieerde de Onderwijsraad erfgoededucatie als “onderwijs met en over cultureel erfgoed.” De raad benadrukte dat de kracht van erfgoededucatie ligt in het omgevingsonderwijs: het leren binnen en over je eigen leefomgeving. Erfgoededucatie is geen vakgebied, maar als onderdeel van het leergebied Kunstzinnige Oriëntatie te vinden het in de kerndoelen voor het primair onderwijs: ‘De leerlingen verwerven enige kennis over en krijgen waardering voor aspecten van cultureel erfgoed’ (Kerndoel 56). In het voortgezet onderwijs is er geen apart kerndoel voor geformuleerd. Erfgoededucatie is daar verweven in de domeinen kunst en cultuur en mens en maatschappij (geschiedenis en burgerschapsvorming). Zowel in het basis- als voortgezet onderwijs leent cultureel erfgoed zich voor een vakoverstijgende benadering. Wat doen we al? Erfgoededucatie biedt een manier om naar onze cultuur te kijken. Door erfgoededucatie leren leerlingen werken met dimensies als tijd, ruimte en betekenisgeving en krijgen zij handvatten om verbanden te zien en hun omgeving te onderzoeken. Erfgoededucatie is erop gericht leerlingen zintuiglijk te laten ervaren dat de wereld niet uit losse stukjes bestaat, maar uit verbindingen die een geheel vormen.

Dit gebeurt door te appelleren aan drie componenten: een zintuiglijke component (ruiken, zien, voelen, horen en proeven), een affectieve component (emoties, gevoelens) en een cognitieve component (denken, beredeneren). Door met elkaar de verschillende (historische en actuele) betekenissen van erfgoed te onderzoeken, kan erfgoededucatie bijdragen aan geschiedenis, burgerschapsvorming en identiteitsontwikkeling. Hierbij kan gebruik gemaakt worden van de nationale canon uit 2006, de regionale Canon van Meierijstad die daar uit voort gekomen is en alles wat er te vinden is in de culturele omgeving van de school. 40 VERBINDEND ERFGOED

De heemkundekringen van Meierijstad hebben in 51 themavensters de Canon van Meierijstad vormgegeven. Deze onderwijscanon is onderdeel van het curriculum voor Primair Onderwijs en omvat de tien tijdvakken voor geschiedenis vanuit het lokale perspectief. De Canon van Meierijstad vormt een verbinding met de Canon van Nederland (www.entoen.nu), zodat de kleine, lokale verhalen verbonden worden met het grotere verhaal van Nederland. De Canon van Meierijstad is onderdeel van de landelijke canontentoonstelling in het Openluchtmuseum in Arnhem. Cultuurkade, de marktplaats voor cultuureducatie in de gemeente Meierijstad biedt een erfgoedmenu met projecten van Erfgoed Brabant aan, waar de scholen in Meierijstad gebruik van kunnen maken: Groep 1/2 Op de toren zit een haan, Overgisteren (i.s.m. Siemei, Museum van Brabantse mutsen en poffers, Jan Heestershuis) Groep 3 Tonnie en Kee in Keutelree Groep 3-4 Jet en Jan, jong in 1910 (i.s.m. Jan Heestershuis en de Meierijsche Museumboerderij) CHV-educatie (i.s.m. CHV-Noordkade) Groep 5 Groep 6 Groep 7 Groep 8

De Middeleeuwse Stad (i.s.m. Kasteel Heeswijk) Zo gaat de molen (i.s.m. Sint-Antoniusmolen in Eerde) CHV-ontdekkingstocht (i.s.m. CHV-Noordkade) Wat is het je waard? versie Meierijstad, morele dilemma’s in oorlogstijd. (i.s.m. de programmering rondom OMG)

Vrij te plannen zijn de volgende projecten: Groep 5-6 Groep 7-8

Expeditie Heilige Huisjes (i.s.m. lokale kerk of moskee) (PO) en groep 1-2 (VO) De Romeinse leskist

Voor de kernen zijn afzonderlijke deelprogramma’s in het erfgoedmenu voorhanden, zoals het Koster Brock-project (groep 5) in Sint-Oedenrode en De even raadselen (groep 7) in Veghel. Scholen hebben de mogelijkheid om individueel aanbod van de heemkundekringen via de website van Cultuurkade af te nemen, zoals de archeologiekist in Schijndel, archeologieles in Veghel of het dialectkwartet en de leskist kloosterleven in Erp. Voortgezet Onderwijsproject ‘Meetup Meierijstad’ van de heemkundekringen van Meierijstad met het Elde College in Schijndel en het Zwijsen College in Veghel. Vanuit DeCultuurloper (Cultuureducatie met Kwaliteit) werken zij met Cultuurkade en Erfgoed Brabant aan het verbinden van het lokale verhaal aan het geschiedeniscurriculum voor VWO4-6. Het programma richt zich specifiek op de relatie tussen de stad en het platteland in de periode 1000-1700. Omgevingsonderwijs i.s.m. Fontys Hogeschool Kind en Educatie. Derdejaars Studenten van Pabo Veghel werken met Erfgoed Brabant in Ondernemend Onderwijs (vakintegratief onderwijsontwerp) jaarlijks samen met lokale instanties zoals heemkundekringen en musea om omgevingsonderwijs in de klas vorm te geven. Derdejaars studenten van Pabo Veghel krijgen in het kader van de Minor Cultuureducatie jaarlijks scholing van Erfgoed Brabant over de uitgangspunten en didactiek van erfgoededucatie.

Met de Wijzer met Erfgoededucatie passen zij de leerlijnen erfgoededucatie (vaardigheden, kennis en attitude) toe in hun praktijk. VERBINDEND ERFGOED 41

Wat gaan we doen? In erfgoedprojecten wordt de leerling vaak gevraagd om aan de hand van objecten in de huid van een ander te kruipen. Niet alleen worden geschiedenis- of erfgoedlessen op deze manier aantrekkelijker, leerlingen verkennen zo ook de historische context en maken kennis met multiperspectiviteit. Ze leren dat mensen vroeger in andere situaties hebben geleefd en daarom anders tegen zaken aankeken, en dat dit ook nogal verschilde afhankelijk van de positie waarin je je bevond. Het je kunnen verplaatsen in een ander is een vaardigheid die steeds belangrijker wordt, ook doordat de samenstelling van de leerlingenpopulatie diverser is geworden. Een nieuw begrip in de erfgoededucatie is ‘Erfgoedwijsheid’. Een term parallel aan ‘mediawijsheid’, om leerlingen/mensen bewust te maken dat waardering van erfgoed niet automatisch gebeurt en vaak wordt bepaald door dominante groepen in de samenleving. Leerlingen die erfgoedwijs zijn, weten dat zij zèlf een mening kunnen vormen over de betekenis die sporen uit het verleden voor hen hebben, en dat zij het gesprek daarover met anderen kunnen aangaan, liefst op basis van gewogen kennis. Ze begrijpen dat niet iedereen er hetzelfde van vindt en bij voelt. En dat het interessant kan zijn om uit te zoeken wie en wat bepaalt of bijvoorbeeld een voorwerp in een museum komt.

Opzetten kennisprogramma Opzetten van thematisch kennisprogramma waarbij voor de uitwerking een beroep wordt gedaan op de lokale erfgoedinstellingen. Verhalenproject In de komende periode gaan we actief aan de slag met de geschiedenis in verhalen van Meierijstad. Door bijvoorbeeld vanuit een verhalenlijn (religieus erfgoed of industrieel erfgoed) mensen te interviewen. Wij onderzoeken met onze partners hoe we de verhalen kunnen doorvertellen via culturele voorstellingen of producten of via het onderwijs bijvoorbeeld. Het vertellen van verhalen kan als bindmiddel in de samenleving fungeren voor jong en oud, hoog- en laagopgeleid, autochtoon en allochtoon. Project “100 mooiste plekken van Meierijstad”.

4.5.4 Actiepunten

• Bijwonen van inhoudelijke kennisbijeenkomsten • Opzetten kennisprogramma Erfgoed Meierijstad • Inzetten op ondersteuning van het ontsluiten en borgen van de lokale kennis • Opzetten project “geschiedenis in verhalen” • Verder uitbouwen en faciliteren erfgoededucatie • Opstellen communicatieplan

De Klomp in Sint- Oedenrode - Bron foto: website Roois cultureel erfgoed

42 VERBINDEND ERFGOED

4.6.

Samenwerken: erfgoed verankeren in de samenleving

4.6.1 Inleiding

In onze huidige samenleving zien we dat participatie een steeds belangrijkere rol gaat spelen, waarbij de taak van de overheden verandert van “zorgen voor” naar ”zorgen dat”. Ook rondom erfgoed betekent dat een andere verhouding tussen inwoners, overheden en andere organisaties. De rol van vrijwilligers wordt steeds groter. De laatste jaren is meer en meer het besef doorgedrongen dat erfgoed van ons allemaal is. Erfgoed kan er niet eigenhandig voor zorgen dat de ruimtelijke kwaliteit, leefbaarheid en vrijetijdseconomie in de omgeving opbloeit, daar heb je mensen voor nodig. Dit zijn de zogenaamde erfgoedgemeenschappen. In een tijd waarin overheden zich steeds meer terugtrekken zijn deze gemeenschappen belangrijker dan ooit. Samenwerken Samenwerken is een belangrijk speerpunt van gemeente Meierijstad. Samen maken we namelijk Meierijstad. Daarom werkt Meierijstad samen met inwoners, organisaties, ondernemers en verenigingen om innovatieve en creatieve antwoorden te geven op diverse vraagstukken. We beseffen dat verbinden, experimenteren en leren daarbij hoort, want we willen daarin stappen vooruit zetten, samen met anderen. In onze samenwerking gaan we uit van een goed en gelijkwaardig partnerschap, gebaseerd op wederzijds vertrouwen.

4.6.2 Wat willen we bereiken?

Erfgoed brengt mensen samen en zorgt voor vertrouwdheid. Door erfgoed delen we verhalen over ons dorp en de streek. Monumenten, gebruiken en tradities en de daarbij behorende verhalen hebben een betekenis voor onze identiteit zorgen voor verbinding binnen de gemeenschap. We gaan de verbindende kracht van het erfgoed nog beter benutten en erfgoed positioneren in de samenleving. Erfgoed gaat niet alleen over het conserveren van zichtbare en tastbare objecten en gebouwen. Gemeente Meierijstad beschikt over een rijke verzameling van immaterieel erfgoed, zoals het verenigingsleven, tradities, de streekverhalen en de gewoonten en gebruiken. Ze vormen een belangrijke bron voor het verhaal van Meierijstad. Gemeente Meierijstad wil haar eigen identiteit versterken en zichzelf bewuster profileren. In dit hoofdstuk gaat het vooral om hoe we de samenleving, jong en oud, blijvend kunnen betrekken bij het erfgoed. Wat doen we al? Binnen de gemeente Meierijstad is een groot aantal historische verenigingen actief. De meeste stichtingen en verenigingen zijn vrijwilligersorganisaties. Zij verzamelen gegevens, beheren collecties, verzorgen publicaties, organiseren lezingen en rondleidingen en treden – gevraagd en ongevraagd - op als belangenbehartigers voor het erfgoed. De heemkundekringen en Roois Cultureel erfgoed hebben zich verenigd in het Platform Erfgoed Meierijstad.

Regelmatig vindt tussen de gemeente en het Platform overleg plaats. Deze momenten van afstemming, overleg en samenwerking gaan we continueren.

VERBINDEND ERFGOED 43

Wat gaan we doen? De samenwerking met erfgoedorganisaties is cruciaal om het verhaal van de Meierijstad levendig, beleefbaar en zichtbaar te maken en te behouden voor volgende generaties. De gemeente streeft naar het bevorderen van dergelijke samenwerkingen en de zichtbaarheid en toegankelijkheid van het erfgoed. Ook met de partijen in het erfgoedveld buiten de gemeente willen wij een partnerschap aangaan, kennis delen, kennis behouden en inzetten. Door samenwerking bundelen wij krachten. Dit vraagt om een proactieve houding. Ook met het oog op de vergrijzing van enkele verenigingen is het veiligstellen van kennis een belangrijk uitgangspunt.

Cursus Rooiologie (Bron: website Roois cultureel erfgoed)

4.6.3 Actiepunten

• Intensievere samenwerking en partnerschap aangaan met bestaande en nieuwe partners • Uitbouwen relatie met PEM (o.a. kennisuitwisseling en kennis veilig stellen) • Samenwerking met buurgemeenten in gemeente overstijgende gebiedsopgave waarin erfgoed een belangrijke pijler is (o.a. Aa-dal en Duitslijntje)

• Toerisme en recreatie: routestructuren, bewegwijzering, etc. • Samenwerking versterken met de regionale partners

(o.a. Groene Woud en Van Gogh Nationaal Park) • Projecten ondersteunen van erfgoedinstellingen die een bijdrage leveren aan het uitdragen van het verhaal • Actief betrekken erfgoedinstellingen bij de organisatie van Open Monumentendag • Beter profileren en promoten van het historische verhaal van gemeente Meierijstad • Blijven benutten van de bestaande potentie van historische organisaties en verenigingen • Ondersteuning blijven bieden aan historische verenigingen • Onderzoeken hoe erfgoed kan worden ingezet bij minder gebruikelijke doelgroepen om bijvoorbeeld het geheugen te activeren, het gesprek aan te gaan, verhalen te delen of hoe de erfgoedinstellingen een rol kunnen spelen bij het opdoen van nieuwe ervaringen voor deze doelgroepen.

44 VERBINDEND ERFGOED

BRONNEN EN LITERATUUR • Bade, T. en G. Smid. (2008) Eigen haard is goud waard. Over de economische baten van

cultuurhistorisch erfgoed • BrabantKennis. (2019). God Geld Geluk • BrabantKennis. (2017). Mind The Gap #5: Biodiversiteit Brabant • BrabantKennis. (2018). Een nieuw klimaat voor natuur? • BrabantKennis. (2018). Toekomstgids voor Brabantse gemeenten • College van Rijksadviseurs. (2018). Panorama Nederland. Rijker, Hechter, Schoner • Erfgoed Brabant i.s.m. de landelijke erfgoedhuizen. (2018) Erfgoededucatie in het nieuwe curriculum • Gemeente Meierijstad. (2017) Coalitieakkoord 2017-2022 Meierijstad zijn we samen! • Gemeente Meierijstad. (2018) Visie Recreatie en Toerisme Meierijstad • Gemeente Meierijstad. (2019) Landschappelijke analyse • HetEnergieBureau. (2018) Duurzaamheidsvisie Meierijstad, Samen werken aan een duurzaam Meierijstad in 2050 • Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (2018) Erfgoed Telt. De betekenis van erfgoed voor de samenleving • Platform 31. (2013) Cultureel erfgoed op waarde geschat. Economische waardering, verevening en erfgoedbeleid • Platform VOER. (2016). Pamflet Nieuwe rol erfgoedprofessional • Provincie Noord-Brabant. (2019). Handreiking gemeente Noord-Brabant werkwijze monumentenzorg in relatie tot de Omgevingswet • Provincie Noord-Brabant. (2019). Op weg naar klimaatrobuuste beeklandschappen • Provincie Noord-Brabant. (2017). Leegstand als schakel naar de toekomst • Raad voor Cultuur.

(2017) Briefadvies ‘Brede blik op erfgoed; over de wisselwerking tussen erfgoed en transities in de leefomgeving’ • Raad voor Cultuur, sectoradvies Monumenten en Archeologie, ‘Met erfgoed meer ruimtelijke kwaliteit • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, VNG en Federatie Ruimtelijke Kwaliteit (2020). Handreiking Adviesstelsel Omgevingskwaliteit voor gemeenten. • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (2019). Nederland veranderd/t • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (2019). Nederland. Land van betekenis. Ruimte voor energie en erfgoed • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (2018). Erfgoed in de Omgevingsvisie • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (2017). Panorama Landschap – Karakterisering van de Nederlandse Landschapsgeschiedenis in 78 regio’s. • Sociaal Cultureel Planbureau. (2016). Niet buiten de burger rekenen Sociaal Cultureel Planbureau. (2015). Gisteren vandaag • SRE Milieudienst. (2012) Beleidsnota Erfgoed, gemeente Schijndel. • SRE Milieudienst. (2013) Cultuurhistorische Waardenkaart Schijndel • Stichting Brabantse Bronnen. (2016) Landschapsbiografie van de Dommel • Waterschap Aa en Maas en Rijksdienst Cultureel Erfgoed.

(2016) Watermolenlandschappen Waterschap Aa en Maas Eindrapport Diverse websites, waaronder: www.erfgoedenruimte.nl www.ontwerpnovi.nl www.ruimtelijkeadaptatie.nl www.raadvoorcultuur.nl www.ruimtevolk.nl www.platformvoer.nl VERBINDEND ERFGOED 45