C3b Stichting HoutrookVrij - Informatie schadelijkheid houtstook en noodzaak tot uitfaseren (geanonimiseerd)

houtrookvrij

Aan de

gemeenteraden

de gemeenten in Nederland Aan de secretaris Adviescommissie Economie, Klimaat, Energie van

(geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) vn Kopie: directeur Beleid Leefomgeving,

en

Milieu

van

de VNG,

(geBanonimise rd) (geanonimiseerd) WN directeurleefomgeving@vng.nl

Datum: 19 maart 2024 Betreft: informatie

schadelijkheid houtstook (ook EcoDesign} Stichting HoutrookVrij biedt u informatie en advies

en

noodzaak

Geachte

van

de VNG,

De

gemeenteraadsleden, geachte

adviescommissieleden

bewijzen stapelen

uitfaseren

zich op dat particuliere houtstook met veel fijnstof, PAK en benzeen zorgt voor grote schade aan de volksgezondheid. Veel instanties roepen daarom op tot een stookverbod, maar bereiken het publiek en de bestuurders niet, omdat zij vooral worden geïnformeerd door de kachelbranche heeft gezet als

die

—

-

vanuit commerciële belangen ‘goed stoken in EcoDesign’ onterechte in de markt schoon”. Men denkt zo al snel dat de klager “zeurt”. “gezellig en vrijwel -

-

rijksoverheidsbeleid biedt onvoldoende informatie om bevolking en bestuurders te overtuigen van het belang van een aanvankelijk partieel stookverbod (in het Omgevingsplan). De geadviseerde stooktips om “goed” te stoken en de gecertificeerde neus om dat te controleren zijn niet alleen zeer arbeidsintensief maar helaas ook onvoldoende. Optimaal gestookte EcoDesign kachels zijn evengoed schadelijk. Ultrafijnstof is niet te ruiken en fijnstof is per definitie onzichtbaar. Stichting HoutrookVrij biedt u hieronder informatie voor uw gemeentelijk beleid, maar ook voor landelijk beleid, te bevragen bij de staatssecretaris en de landelijke politieke partijen. Het

-

1. Nieuwe

WHO-normen

-

vereisen

een

houtstookverbod

strengere PM2,s norm omdat bij de oude nog 8% oversterfte en veel gezondheidsschade wordt gezien. Europees onderzoek (ELAPSE) kwam uit op 11%. Veel instanties geven aan dat voor het behalen van deze nieuwe norm een houtstookverbod onvermijdelijk is: RIVM, Duitse Umwelt Bundes Amt, de International Society for Environmental Epidemiology (ISEE) en de European Respiratory Society (ERS). Industrie en mobiliteit zijn onmisbaar en kunnen niet zo snel veranderen, maar houtstook kan dat wel, omdat het vrijwel altijd aanvullend wordt gebruikt (I&O Research)”. Zes De WHO

adviseert

een

jaar Australisch overheidsbeleid

toonde geen afname van het stooktips en moderne kachels PM». Door legitimatie werd er juist meer gestookt. Het advies is ook daar een stookverbod®. Ook Vlaams onderzoek naar stooktips (o.a. de Zwitserse methode) verlaagde de uitstoot niet’. —

met

—

2.

Optimaal gestookte EcoDesign kachels zijn evengoed schadelijk Optimaal gestookte EcoDesign kachels stoten weliswaar minder PM», uit maar nog altijd 550x meer dan een gasgestookte CV en veel en meer ultrafijnstof, tot wel 700 miljoen deeltjes/cm?.**° De deeltjes worden kleiner; dat is niet beter maar juist schadelijker. In tegenstelling tot gewoon fijnstof wordt ultrafijnstof 5x beter opgenomen in de longblaasjes, komt het ook in de bloedbaan en de rest van het lichaam en heeft het een 25x groter reagerend oppervlak (TNO)**. Meer ultrafijnstof biedt ook meer aanklevende PAK toegang tot diep in het lichaam. PAK polycyclische aromatische koolwaterstoffen zijn celbeschadigend en kankerverwekkend. Ultrafijnstof hangt veel sterker samen (dan fijnstof) met de toename van bijvoorbeeld hartfalen, hartinfarcten en astma'2!$. De WHO adviseert om gemiddelde dag- en uurwaarden boven de 10.000 en 20.000 deeltjes/cm? met prioriteit te verlagen!*. Ook de Gezondheidsraad adviseert om het ultrafijnstof te verlagen. met deze hoge(re} ultrafijnstof uitstoot Dus kunnen EcoDesign kachels niet geadviseerd worden. Mensen denken “schoon” te stoken en gaan daarom meer stoken, met nog meer uitstoot tot gevolg. -

-

-

-

Volgens het STAB produceren (zeer) goed brandende houtkachels 10. 000 nanogram/m 3 benzo(a)15 Secundair in de lucht tot ultrafijnstof geoxideerde pyreen (BaP), de markerstof van PAK-mengsels. vluchLge stoffen, zijn hierbij niet inbegrepen.16 De streef-jaarwaarde van BaP in de EU is 1 nanogram/m 3 en volgens de WHO 0,12. Dat is gebaseerd op het toegenomen risico op luchtwegkanker; de oxidaLeve schade aan longen en andere organen is hierbij nog niet meegerekend.17 Toch wees Europees onderzoek de geoxideerde PAK uit houtrook aan als de belangrijkste bron (in het PM)voor deze oxidaLeve schade.18 OxidaLeve schade naast ontste2,5 kingsreacLes worden gezien als het werkingsmechanisme bij de schade door luchtvervuiling 19,20 . Ook is vastgesteld dat droger hout en moderne houtkachels meer – en meer geoxideerde - PAK uitstoten en zo meer oxidaLeve schade kunnen aanrichten aan (afweer)cellen 21-23 . De PAK toename ontstaat door de hogere verbrandingstemperaturen en -snelheden met een relaLef O-tekort. Pellet2 kachels emiperen wel minder PAK, maar het toegenomen ultrafijnstof biedt PAK (meer) toegang tot diep in het lichaam. De overheid heeK weUelijk de verplich(ng om de uitstoot van PAK-mengsels als zeer zorgwekkende stoffen - te voorkomen.17 Bij Tata Steel is iedereen daarvan wel overtuigd.

Kachelfilters weinig effec(ef en afgeraden door Royal Haskoning en Bureau Blauw Kachelfilters - zoals een katalysator en elektrostaat - vervuilen snel en verliezen dan hun werking. Het (dagelijks) reinigen is lasLg en het regelmaLge vervangen duur. Bovendien wordt het nog niet gecondenseerde fijnstof (60%) en het ultrafijnstof (met de aanklevende PAK) ongemoeid gelaten 24-27 . 3. Brede consensus en exponen(eel toegenomen bewijs schade houtstook De WHO schrijK al in 2016 over “houtrook en oxida0eve stress, directe cel toxiciteit, beperkt herstelvermogen van beschadigde cellen, longschade met secondaire ontsteking, een ontstekingsbeeld in het bloed en DNA-schade met toegenomen kans op longkanker. ” PAK en afgeleiden werden als de veroorzakers van deze effecten aangewezen.28 De WHO halveerde de norm voor PM 2,5 vanwege sterk bewijs dat bij de oude norm nog veel oversterKe en ziekten ontstaan aan longen, hart en vaten, zenuwstelsel en andere organen en ook bij (ongeboren) kinderen. Bewijs en nieuwe norm gelden volgens de WHO voor alle PM 2,5 bronnen tezamen, nadrukkelijk ook voor houtstook.1 De Europese longartsen (ERS) en internaLonale epidemiologen (ISEE) roepen op tot een houtstookverbod vanwege “brede consensus en exponen0eel toegenomen bewijs” dat luchtvervuiling “vrijwel alle organen aantast en gelinkt is aan vele invaliderende ziektebeelden” 29 . 4.

Houtrook zorgt voor veel leed 30 Een kwart van de Nederlanders ervaart maLge of ernsLge overlast door houtrook (I&O Research). Mensen kunnen hun huis niet meer goed venLleren, krijgen zomers hipestress, worden gedwongen wasdrogers te gebruiken en op het dak zuigen moderne warmte-terug-win venLlaLesystemen rechtstreeks de houtrook van de buren aan. Mensen worden gedwongen om in eigen huis en tuin de houtrook van de buurt in te ademen, terwijl ze daar (sterk) geïrriteerde luchtwegen van krijgen. Jaarlijks worden 1 miljoen longpaLënten regelmaLg benauwd door luchtvervuiling waarvan 50. 000 acuut moeten worden opgenomen. Als oorzaak hiervoor wordt houtrook het meest frequent genoemd.31 Toch geven veel stokers aan niet de oorzaak te kunnen zijn, want zij stoken “schoon”. Gemeenten en rechters zeggen geen bewijs te hebben dat houtrook schadelijk is. Na aanvankelijk protest houden veel klagers zich sLl, uit angst voor een negaLeve bejegening. Wanhoop en verontwaardiging dat de overheid hen in de steek laat, dat is wat onze s(ch(ng te horen krijgt. 5.

PM 2,5 is verantwoordelijk voor toename vele ziekten; rela(e door mensen zelf moeilijk te leggen PM 2,5 zorgt voor meer oorontstekingen, luchtweginfecLes, astma, COPD (longfalen), longkanker, hoge bloeddruk, hartritmestoornissen, haroalen, hart- en herseninfarcten, te klein en te vroeg geboren kinderen, leerstoornissen, ADHD, auLsme, depressies, schizofrenie, demenLe, Parkinson, adipositas en diabetes 2, reuma, botontkalking, maag-, nier-, blaas-, lever- en hersentumoren en (long)covid 32-34 .

Benzeen - voor een kwart asomsLg van houtstook - veroorzaakt kanker aan de afweercellen, zoals

leukemie, non-Hodgkin lymfoom en mulLpel myeloom ofwel beenmerg-kanker.35 Toename ziektelast door PM 2,5 is aanzienlijk, een aanvulling op de GGD Rekentool Bij het Sister-onderzoek in de VS kregen op-hout-stokende vrouwen 68% meer longkanker.36 PM 2,5 veroorzaakt in Nederland 8-37% van alle te klein geboren kinderen. Zij hebben meer kans op onderontwikkelde longen, astma, leerproblemen, speciaal onderwijs, ADHD en auLsme. Ook niet te klein geboren kinderen hebben bij blootstelling aan meer PM 2,5 vaker een deels dunnere hersenschors en een minder goede impulscontrole 37-40 . Kinderen in Taiwan hebben 79% meer ADHD als zij leven in het kwart met de hoogste concentraLes PM 2,5 , vergeleken hen in het laagste kwart. Er werd

41 goed gecorrigeerd voor andere risicofactoren. Volwassenen in de VS hebben 80% meer reuma als zij leven in het kwart met de hoogste PAK concen42 traLes. De reuma hing niet samen met PAK asomsLg uit sigarepenrook. 3 Een meta-analyse naar demenLe toont 17% meer demen(e bij een toename van elke 2 µg PM/m, 2,5 daarbij is goed gecorrigeerd voor andere risicofactoren 43 . 3 Bij iedere toename van 1 µg PM/m 2,5 nam de sterce bij Covid-19 met 12% toe en bij iedere 10 µg 3 PM/mwerd 65% meer long-covid (met longproblemen) bij gezonde jongvolwassenen gezien 44,45 . 2,5 In Europees onderzoek nam het risico op borstkanker met 12% toe, bij 10 µg/m 3 meer aan PM 2,5 .

5. Par(culiere houtstook is dispropor(oneel vervuilend Een kleine minderheid van 12,5% huishoudens stookte voornamelijk 1-3 keer per week in een houtkachel of haard. Dat droeg voor 4% bij aan de woningwarmte maar produceerde 24% van alle PM 2,5 46 en 69% van alle PAK (2021). Buitenstook, BBQ, houtkachels in vakanLehuisjes en woonboten en woningbranden door houtstook zijn daarbij niet meegerekend. Ter vergelijk, het totale wegverkeer was verantwoordelijk voor 7,9% PM 2,5 en 6,6% PAK; de gehele industrie - inclusief Tata Steel - was verantwoordelijk voor 22% PM 2,5 en 2,7% PAK (EmissieregistraLe). Houtkachels kunnen in woonwijken verantwoordelijk zijn voor wel 50% van het gemeten PM 2,5 , ook bij hogere windsnelheden (Scapeler) 47,48 . Het PM 2,5 van houtrook is rijk aan PAK - carcinogeen en de

belangrijkste bron voor de oxidaLeve schade - het werkingsmechanisme bij luchtvervuiling. 6. Houtstook is slecht voor de natuur, ons oppervlaktewater en het klimaat Houtstook stoot per warmte-eenheid 2x zoveel CO 2 uit vergeleken met een CV op gas, ook meer lachgas, methaan en roet, die het klimaat opwarmen, volgens het Europese Environmental Bureau.49 Ook andere onderzoeksinsLtuten waarschuwen de EU dat houtverbranding i. p. v. fossiele verbranding zorgt voor een zorgwekkende toename van CO 2 in de lucht. Daarnaast tast het de biodiversiteit en de CO 2 opnamecapaciteit van bossen aan en verdringt het duurzaam houtgebruik 50-52 . Het gaat om de European Academic Science Advisory Council (EASAC), het European Joint Research Centrum, de Griffith University en de European ScienLfic Advisory Board on Climate Change. Daarnaast vervuilen houtkachels ons oppervlaktewater met kwik en zijn ze de belangrijkste bron van PAK hierin 53,54 . PM 2,5 beschadigt de insectenantennes zodat feromonen niet meer worden waargenomen, belangrijk voor de voortplanLng en het voedsel zoeken 55 . Dat speelt een rol bij de afname van insecten, ook in afgelegen natuurgebieden. 7. Lokaal beleid met stook(ps en gecer(ficeerde neus is arbeidsintensief en helaas niet effec(ef Houtstook is niet verenigbaar met de nieuwe WHO-norm. OpLmaal gestookte EcoDesign kachels zijn evengoed schadelijk.

Ultrafijnstof is niet te ruiken, fijnstof is per definiLe onzichtbaar en ook bij hogere windsnelheden is het PM 2,5 ook verhoogd.

Lokale stookverboden – indien wel gerealiseerd - geven onrechtvaardige verschillen in gezondheid. Een landelijk stookverbod is niet alleen meer rechtvaardig en efficiënter maar ook effecLever omdat houtrook zich niet aan de gemeentegrenzen houdt en - ook in plapelandsgebieden – zich over grote afstanden verspreid. Het Samenwerking Houtrookonderzoek (Charred) toonde dat ook aan.56 Bij klachten moet gekeken worden naar een veel groter gebied, dan alleen de houtkachels vlakbij.

houtrookvrij

Stoken is geen lokaal probleem en het probleem van stokers in de buurt is overal hetzelfde. Goede landelijke campagnes kunnen het draagvlak vergroten voor een landelijk stookverbod,

vankelijk gedeeltelijk.

Dit is nodig omdat kennis alleen niet tot gewenste

gedragsveranderingen

aan-

leidt.

Conclusie: huidige kennis van zaken vraagt om uitfaseren van particuliere houtstook kan bijdragen aan succesvol Wij hopen dat u met deze extra informatie, argumentatie en bronnen in te overheidsbeleid om houtstook op korte termijn perken en onvermijdelijk uit te faseren. —

-

-

Houtstook

blijkt

waarom

ze

houtstook

ontstaan

voor

uitfaseren

van

—

—

-

volgens onderstaande suggesties. Hiermee kunnen gemeenten ook zelf zorgplicht ten uitvoer brengen met de bijbehorende aanpassingen in het

houtstook

gezamenlijk Omgevingsplan.

1.

-

helaas niet zo gezellig. Het is belangrijk dat u uw burgers laat weten ook in EcoDesign beter achterwege kunnen laten, zodat er draagvlak kan houtstookverbod. Daarnaast kan u bij de landelijke politiek aandringen op landelijk

een

liefst

Uitfaseren

net als roken

—

-

hun

particuliere houtstook

naar

algeheel houtstookverbod

—

in 2026

Landelijke/gemeentelijke campagnes informeren burgers over alle gezondheidsschade en dat “goed” stoken in EcoDesign met kachelfilters geen oplossing is. Dit is nodig voor het draagvlak voor uitfasering. De enige goede boodschap is ‘Stook niet op hout!’ Met de huidige kennis van mee te zaken, is het niet meer verantwoord om daar de buurt maar ook jezelf en kinderen belasten. Het maakt meer kapot dan ieder lief is, ook aan de natuur en het klimaat’. Belangrijk: houtstook is disproportioneel schadelijk, kleine minderheid schaadt vrijheid en gezondheid rest benoem veel ziekten: hoe meer mensen het leed (in de omgeving) kennen, hoe meer draagvlak uitfaseren houtstook onvermijdelijk: hoe eerder, hoe sneller de schade stopt: daarom per 2026. Alternatieven adviseren zoals: een (hybride) warmtepomp, goede isolatie, elektrische haarden, elektrische BBQ, tuinlampionnen. Burgers bij energiearmoede praktisch/financieel ondersteunen met isolatie/schone verwarming. Subsidies verstrekken voor sloop van hout/pelletkachels en dak doorvoer (bij hoofdverwarming). Technisch personeel kachelbranche is hard nodig voor de energietransitie naar warmtepompen, zonnepanelen en -boilers, elektrische kachels en BBQ en kan daar goed mee verdienen.

Overgangsmaatregel per direct: (landelijk) stookverbod buiten 2 vaste stookdagdelen/week: woensdag- en zaterdagavond (19-22 uur) mits code geel bij de Stookwijzer. Zie punt 7. Het gaat om alle hout-gestookte toestellen zoals houtkachels, vuurkorven en BBQ, Daarbuiten is rookvrij ventileren en buitenspelen van kinderen wel mogelijk. Overgangsmaatregel per direct: (landelijk) stookverbod bij Stookwijzer code rood/oranje Anoniem meldpunt bij de gemeente/omgevingsdienst. Mensen willen geen conflict in de buurt. Handhaving door controles (bij klachten) met drones met camera, warmtesensor, fijnstof meter en automatisch boetesysteem. Politie en brandweer hebben al expertise in het vliegen met drones boven bebouwing en in het donker. De aanpassing en uitvoering lijken zo vrij eenvoudig. Wettelijk totaal houtstookverbod voor binnen en buiten per 2026. -

—

-

-

-

2.

3. 4.

5. 6.

7.

oo 9.

10.

Onderstaand vindt

u

Bereid tot het geven

de

genoemde

van

nadere

(geanonimiseerd)

Bestuur Stichting HoutrookVrij info@houtrookvrij.nl www.houtrookvrij.nl

en

toelichting en

(geanonimiseerd) arts Maatschappij

(geanonimiseerd)

bronnen

en

de in

Infographic afwachting

Gezondheid n.p.

‘Gezondheidsschade

van

uw

reactie,

met

Luchtvervuiling’

vriendelijke groet,

houtrookvrij

Infographic

professor (geanonimiseerd) BN

van

Environmental

Epidemiology

hoofd

en

de

van

European Respiratory Society, 24-5-2023. Zie bijlage.

Health burden Premature

deaths

+

of air

pollution

millions of

new

Pregnancy and birth

of

cases

disease, symptoms, worsened quality of life, doctor visits, ER visits, hospital admissions, sick days (school & work), medication use….

Ï

outcomes Offspring Á

FIGURE

1

«

Adults

Cancer —

morbidty

k

&

and

Mother

mortality

pn

Lung cancer ncer

5

chords:

ie

ae

=

=

Gestational

hypertension

RA «

All-cause

mortality

«

Respiratory disoase mortality

«

Respiratory disease morbidity COPD

=

Pneumonia

Cardiovascular disease

mortality

«

Cardiovascular disease

morbidity

—

Myocardial

Zetel

med

spe

bets

mat,

Neurodegenrative

Stroke

—

Atrial fbrilation

—

Heart failuro

disoase

outcomes morbidity

Dementia and Alzheimer’s Disease

«

Respiratory disease

«

Respiratory disease

mortality morbidity

Mutiple sclerosis

infarction

—

«

Andere 1.

os

«

«

@ h | | d re n

Lymphomas___COVID-19

dos =

al

mk

Psychiatric —

diseases

morbidity

Depression Suicide

bronnen

https://www.who.int/publications/i/item/9789240034228 Zie Executive Summary op blz. XVII en XIX (sterk bewijs). Introduction op blz. 7 (houtstook grote bron PM2,5) en blz. 10 onderaan en 11 (veel ziekten) en Hst 3 op blz. 75 onderaan (risico sterfte 1,08 8%, sterker effect bij lage veroorzaakt 8% concentraties): Kortom PM2,5 ook uit houtstook en bij heel lage concentraties oversterfte (bij oude norm, 10 meg/m3) en ziekte aan longen, hart- en vaten, zenuwstelsel en andere organen en ook bij (ongeboren) kinderen. -

-

2.

—

https://journals.lww.com/environepidem/Fulltext/2023/04000/Clean call

for

is 40%

more.3.aspx-JCL-P-8

hoger

dan

bij de WHO

air

Europe

for

consensus

met

groot

en

aantast

exponentieel

en

daarmee

veel invaliderende ziekten”.

advieswaarden- -voor-luchtkwaliteit Zie Samenvatting, 3° alinea: Houtstookverbod nodig 4.

UBA wijst

hout/pelletkachels

af.

https://206.wpednnode.com/ioresearch.nl/wp-content/uploads/2023/07/onderzoek-naar-

houtstook-definitieve-rapportage.pdf =

6.

voor

nieuwe WHO-norm. https://www.umweltbundesamt.de/themen/luft/emissionen-von-luftschadstoffen/guellen-der-

luftschadstoffe/holzheizungen-schlecht-fuer-gesundheit-klima 5.

all

=

gestegen wetenschappelijk bewijs dat luchtvervuiling vrijwel alle organen

zorgt

in

Zie 4° Kop Adverse Health Effects, 3° alinea: Mortaliteit bij ELAPSE 11%. Zie 5° Kop Potential policy options, 1° (8%). Dus 1,4 x 8%

alinea, laatste zin: houtstookverbod. Zie 1° alinea: “brede voor

-

=

—

-

14% stokers. Daarvan stookt 8%

Zie blz. 22

en

23: Binnen stookt: 42+18+6

de houtkachel

als

hoofdverwarming.

=

66%

van

de 21%

Dat is 1%.

https://envcomm.act.gov.au/wp-content/uploads/2022/08/OCSE-Wood-Heaters-Report-

A40588031.pdf Summary. Stooktips

en

moderne

houtkachels niet effectief: advies uitfaseren.

hpps://www. zorg-en-gezondheid. be/sites/default/files/2022-04/Houtstook intervenLestudie rapport finaal_febr 2021 - publiekssamenva~ng. pdf OpLmalisering van het houtstook proces in de thuissituaLe – met instrucLe ter plaatse - bleek de concentraLes van o. a. het PM 2,5 bij de kachelpijp niet te verlagen. Zie uitslagen op blz. 9. 8. hpps://www. sciencedirect. com/science/arLcle/pii/S1364032119300012 Zie introducLon: een grotere uitstoot van ultrafijnstof deeltjes door moderne kachels. Met op blz. 521 Cordwood stoves, laatste alinea: gemeten concentraLes tot 700 miljoen deeltjes. Zie bijlage. 9. hpps://houtrookvrij. nl/2019/12/14/moderne-pelletkachel-stoot-evenveel-ultrafijnstof-uit-alshoutkachel SLchLng HoutrookVrij meet met een mobiele meter (ver buiten lineaire meetbereik) bij een opLmaal gestookte pelletkachel 600. 000 UFP deeltjes/cm,3 meer dan de houtkachel met 500. 000 deeltjes/cm.3 KatalyLsche filters lieten geen afname zien, eerder een toename. 10. hpps://www. ccacoaliLon. org/en/resources/polluLon-residenLal-burning-danish-experienceinternaLonal-perspecLve. Zie blz. 9. De Noorse eco-kachel, met betere kwalificaLes dan de 3 Europese, stoot 650. 000 ultrafijnstof deeltjes/cmuit, onder ideale stookcondiLes. 11. hpps://publicaLons. tno. nl/publicaLon/34639645/LOr5Nr/TNO-2022-fijnstof. pdf Zie blz.

11, 12, 14 en 15: Het aantal deeltjes ultrafijnstof en de reacLviteit ervan is een betere indicator voor de gezondheidsschade dan het gewicht van PM 2,5 . Ultrafijnstof dringt 5x beter in de longblaasjes (en daarmee op het autonome zenuwstelsel) en ook in de bloedbaan met een 25x groter reagerend oppervlakte vergeleken met fijnstof met een diameter van 2,5 μm. Stoffen die een sterk oxidaLef potenLeel hebben zijn PAK uit houtstook en metaaldeeltjes door remslijtage. 12. hpps://doi. org/10. 1289/EHP3047 Zie Resultaten en Conclusie. Iedere toename van 10. 000 deeltjes ultrafijnstof/cm 3 geeK 76% meer haroalen en 43% meer harLnfarcten. Bij gelijke ultrafijnstof concentraLes verdwijnen de relaLes met PM 10-2,5 en NO.2 Ook PM 2,5 onderschat vergeleken met ultrafijnstof de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging. 13. hpps://pubmed. ncbi. nlm. nih. gov/9105082/ Ultrafijnstof PM 0,1 heeK grotere effecten bij longpaLënten dan PM 0,1-0,5 . 14. hpps://www. who. int/publicaLons/i/item/9789240034228 Zie blz. xix (21) en UFP (ultra fine parLculate maper): De WHO noemt concentraLes van meer dan 10. 000 deeltjes/cm 3 gedurende een dag en meer dan 20. 000 deeltjes/cm 3 gedurende een uur, als hoog en adviseert die met prioriteit te verlagen. 15. hpps://stab. nl/wp-content/uploads/2019/11/STAB-Kennisdocument-Houtstook-september2019. pdf Zie blz. 57, tabel 6. 18.

(Zeer) goede verbranding: 0,01 mg/m 3 = 10. 000 ng/m 3 P(a)B. 16. hpps://www. pnas. org/doi/full/10. 1073/pnas. 2010365117 Zie abstract. De oxidering van vluchLge organische gassen in houtrook vindt niet alleen langzaam plaats onder invloed van Uvlicht (gedurende enkele dagen) maar ook onder invloed van NO-radicalen (uit NO 2 en O)3 in het 3 donker en in de winterperiode, al binnen 1 a 2 uur. Aankelijk van de luchtvochLgheid kan meer dan 70% zo worden omgezet. Dit geeK sterk verhoogde concentraLes secundair (ultra)fijnstof met reacLeve zuurstofmoleculen die door de huidige verspreidingsmodellen met een factor 3 tot 5 worden onderschat. 17. hpps://rvs. rivm. nl/sites/default/files/202202/Memo_luchtnormen_voor_PAKs_met_bijlage_%20achtergrondinformaLe_200122. pdf Zie bladzij 5 -7: De Europese streefwaarde is 1 ng/m.3 De WHO-richtwaarde is 0,12 ng/m.3 Risicoscha~ng op basis van benzo(a)pyreen: Bij levenslange blootstelling aan omgevingslucht die gemiddeld 1 ng /m 3 benzo(a)pyreen bevat, tezamen met alle andere carcinogene PAK daarin, is het addi0onele ster @erisico aan luchtwegkanker ongeveer 1 op 10. 000 blootgestelden. De Nederlandse wet schrijK een inspanningsverplichLng voor de EU-streefwaarde voor BaP van 1 ng/m 3 en het ZZS-overheidsbeleid een streven naar minimalisering van de bron van PAK. 18. hpps://www. nature.

com/arLcles/s41586-020-2902-8 Zie de samenva~ng en midden blz. 418. Het oxidaLeve potenLeel in het PM2,5 is vooral asomsLg van PAK uit parLculiere houtstook. Metalen in de niet-uitlaat emissies hebben dit ook, maar zijn voornamelijk aanwezig in het grovere PM10-2,5 en hebben daarom minder impact op de diepere delen van de luchtwegen. 7.

19. hpps://www. epa. gov/pmcourse/parLcle-polluLon-exposure Zie 4 e Hst. De studies impliceren dat oxidaLeve stress een belangrijke rol speelt bij de gezondheidsschade en dat geneLsche factoren bepalend lijken voor de aanzienlijke verschillen waarmee mensen reageren op zowel acute als

chronische fijnstof blootstelling. 20. hpps://publicaLons. tno. nl/publicaLon/34639645/LOr5Nr/TNO-2022-fijnstof. pdf Zie blz. 11: Zeker is dat oxidaLeve stress en ontstekingsreacLes een rol spelen bij luchtvervuiling. 21. hpps://repositum. tuwien. at/bitstream/20. 500. 12708/9830/2/Kistler%20Magdalena%20-

%202012%20-%20ParLculate%20maper%20and%20odor%20emission%20factors%20from. . . pdf Zie blz. 7 (onderaan): moderne kleine houtkachels stoten door de hoge verbrandingstemperatuur en -snelheid meer PAK uit (10X). Blz. 155 onderaan: droger hout (16-8%) > meer PAK (35x). 22. hpps://www. sciencedirect. com/science/arLcle/pii/S1352231016303880 Bij een hogere burnrate neemt zowel de hoeveelheid PAK als de hoeveelheid geoxideerde PAK toe, bij loof- en naaldhout. 23. hpps://www. sciencedirect. com/science/arLcle/pii/S0269749120316055 Zie abstract. Bij een high burnrate werden 35x meer PAK aangetroffen. Deze beschadigden wanden van cellen en van celorganellen die eiwipen maken (endoplasmaLsch reLculum, RE) en die de energieproducLe van de cel verzorgen (mitochondria) met als gevolg verminderde zwangerschapshormoon producLe, ontstekingsstoffen (zoals IL6) en celdood. 24. hpps://open. overheid. nl/documenten/ronl915635af9451173ea799099aa62b9608d8d743b6/pdf Zie blz. 69: Subsidiering op kachelfilters geeK 1,6% afname van het totaal aan PM2,5. De katalysator wordt afgeraden omdat deze niet werkt bij lagere temperaturen zoals bij opstarten en bij vervuiling contraproducLef werkt vanwege belemmering van de trek. De elektrostaat werkt vooral bij ioniseerbare zouten en niet goed bij teren en roet die vrijkomen bij opstarten en oudere kachels. 25. hpps://www. stateninformaLe. provincie-utrecht.

nl/Vergaderingen/Statencommissie-Milieu-enMobiliteit/2021/26-mei/13:30/2021MM53-02-1-Buro-Blauw-Maatregelen-parLculierehoutstook. pdf Zie Samenva~ng op blz. 3, 2 e en 3 e alinea: Een katalysator kan in specifieke situaLes een kosteneffecLeve maatregel zijn. De ESP is dat niet. Beiden hebben geen invloed op later condenseerbaar fijnstof. 26. hpps://houtrookvrij. nl/2019/12/14/moderne-pelletkachel-stoot-evenveel-ultrafijnstof-uit-alshoutkachel/ SLchLng HoutrookVrij meet geen afname aan ultrafijnstof bij een katalyLsch filter. 27. hpps://www. sciencedirect. com/science/arLcle/pii/S0048969723023689 - bb0955 Zie abstract, laatste derde deel: UFP wordt niet gereduceerd door moderne houtkachels, minerale katalysator of elektrostaat (ESP). 28. hpps://iris. who. int/handle/10665/153671 Zie blz. 16: Over houtstook en oxidaLeve stress, directe cel toxiciteit, beperkt herstelvermogen van beschadigde cellen, longschade met secondaire ontsteking, een ontstekingsbeeld in het bloed en DNA-schade met toegenomen kans op longkanker. PAK en afgeleiden worden aangewezen als de veroorzakers van deze effecten. 29. hpps://journals. lww. com/environepidem/Fulltext/2023/04000/Clean_air_in_Europe_for_all__A_ call_for_more. 3. aspx - JCL-P-8 Zie 4 e Kop Adverse Health Effects, 3 e alinea: Mortaliteit bij ELAPSE is 40% hoger dan bij de WHO (8%). Dus 1,4 x 8% = 11%.

Zie 5 e Kop PotenLal policy opLons, 1 e alinea, laatste zin: houtstookverbod. Zie 1 e alinea: “. . . brede consensus met groot en exponen0eel gestegen wetenschappelijk bewijs dat luchtvervuiling vrijwel alle organen aantast en daarmee zorgt voor veel invaliderende ziekten”. 30. hpps://206. wpcdnnode. com/ioresearch. nl/wp-content/uploads/2023/07/onderzoek-naarhoutstook-definiLeve-rapportage. pdf Zie blz. 7: Een kwart van de Nederlanders ervaart regelmaLg tot vaak overlast door houtstook. 31. hpps://www. nivel. nl/nl/nieuws/verbeteren-luchtkwaliteit-kan-luchtwegklachten-van-mensenmet-een-longziekte-aanzienlijk?utm_source=Nivel+apendering&utm_campaign=1b242819372022_03_24_luchtwegklachten&utm_medium=email&utm_term=0_caebd11ec3-1b2428193763922993 Vijf procent van de miljoen longpaLënten die luchtwegklachten krijgen t. g. v. luchtverontreiniging moet worden opgenomen vanwege acute benauwdheid: 50. 000 mensen. Houtrook wordt het meest frequent genoemd als oorzaak van de verslechterde longfuncLe.

houtrookvrij

32.

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6904854/ Overzichtsstudie in Chest concludeert dat ieder orgaan in het lichaam kan aantasten, besproken door de WHO in The Guardian:

PMas

34,

damaging-every-organ-and-cell-in-the-body-finds-global-review Zie de infographic van (geanonimiseerd) professor Environmental Epidemiology BN European Respiratory Society, op 24-5-2023. Zie ook de bijlage.

35.

https://www.rivm.nl/ggd-richtlijn-medische-milieukunde-luchtkwaliteit-en-

en

hoofd

van

de

gezondheid/gezondheidseffecten-luchtverontreiniging/luchtkwaliteit-benzeen 36.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37542784/ Bij 50.000 vrouwen onderzoek,

bleek

na

11

gemiddeld

jaar

en

>30x

per jaar

uit het Amerikaanse Sister

stoken in

of haard, 68% het roken de relatie tussen stoken en

houtkachel

op te treden. Bij niet-rooksters waarbij niet verstoorde, trad 99% meer longkanker op. Niet-rooksters die weinig frequent stook-ten (<30x/jaar) altijd nog 64%. Er waren geen verschillen in percentages longkanker tussen platteland meer

longkanker

een

roken

versus

37.

stad of tussen

https://www.vzinfo.nl/leefomgeving /luchtverontreiniging/fijn-stof Van alle te klein geboren kinderen

38.

inkomensgroepen.

wordt 37%

gerelateerd

aan

fijnstof PM>,s, zie onderaan

in de tabel.

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0269749120316055 worden

Zie abstract. Met

een

elektronenmicroscoop (aan blootgestelde) placentacellen aangetroffen: PAK beschadigden wanden van cellen en van celorganellen die eiwitten maken (endoplasmatisch reticulum, RE) en die de energieproductie van de cel verzorgen (mitochondria) met als gevolg zwangerschapshormoonproductie, ontstekingsstoffen (zoals IL6) en celdood. PAK in

houtrook

verminderde (Basiskennis) Mentale ontwikkeling. Te klein of te vroeg geboren kinderen hebben vaker

40.

al.

leerproblemen, vaker speciaal onderwijs nodig, vaker een lager IQ, vaker taalproblemen, vaker problemen met doelgericht uitvoeren van taken (planning, werkgeheugen, aandacht, verwerkingssnelheid, flexibiliteit) en een minder goede prikkelverwerking die leidden tot beperkingen in het algemeen functioneren, zoals gezien worden bij ADHD en autisme. https://www.nchbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4456286/ Zie abstract: (prenatale) blootstelling aan PAK draagt bij aan een tragere informatieverwerking, ADHD-symptomen en stof in delen van de hersenen te verstoren. gedragsproblemen door de ontwikkeling van de witte https://www.mdpi.com/1660-4601/19/23/16138#B14-ijerph-19-16138 In de gebieden met het hoogste kwartiel aan luchtvervuiling met PM2,5, werd 79% vaker de diagnose ADHD gesteld dan in met het laagste kwartiel.

gebieden

raised- rheumatoid-arthritis-risk Amerikanen, die leven PAK concentraties

in het

gerelateerde

PAK waren

De 43.

met

het

ledere toename

van

in

gebieden

fijnstof, hebben 80% meer reuma, dan niet die afkomstig uit sigarettenrook.

https://www.bmj.com/content/381/bmj-2022-071620

hoogste kwart aan zij die leven in het laagste kwart. 2

ug/m? aan lang-

durende 44.

45.

belasting met PM2,5 toont een toename van 17% meer dementie diagnosen in de VS. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666776223000261 ledere 10 mcg/m? PM2,5 zorgt voor 65% meer long-Covid-19 (met longproblemen) bij jongvolwassenen in Zweden. {{pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36215200/ ) of

hitns associated-

de wetenschappelijke samenvatting:

increased-breast-cancer-incidence:

Uit Europese studie

blijkt risico op borstkanker

6%

hoger bij 5 microgram/m? meer PM2,5 fijnstof. (13%) is met houtkachels en haarden disproportioneel vervuilend. Met voornamelijk 1-3x/week stoken, dragen zij met 4% woningverwarming bij aan 24% PM‚,s, bijna 70% PAK en 24% benzeen in woonwijken. De industrie inclusief Tata draagt bij aan 2,6% van de PAK uitstoot. De vrijheid van deze 13% beperkt de vrijheid en gezondheid van de rest. Houtkachels dragen voor 4% bij aan de woningverwarming (16/388 P] 4%):

46. Kleine minderheid

-

-

=

https://www.cbs.nl/media/

pdf/2019/41/cbs

2019

rapport

houtverbruik

huishoudens

woon-

onderzoek_2018. pdf Zie blz. 11 en 12. Het blijkt dat 933/1355 x 18,1% = 12,5% van alle huishoudens een houtkachel of open haard gebruikt. Uit de tabel op blz. 17 blijkt dat de meerderheid 1, 2 of 3 dagen per week stookt. Zie blz. 27, laatste alinea: 16 PJ aan energie asomsLg van houtstook. hpps://www. rvo. nl/sites/default/files/Warmte%20en%20Koude%20NL%202NECW1202%20jan13 e . pdf Zie blz. 9 bij het 2 kopje: 388 PJ aan energie voor de verwarming van alle woningen. 47. hpps://www. scapeler. com/wp-content/uploads/2024/01/De-bijdrage-van-houtrook-aan-defijnstofconcentraLe-in-de-leefomgeving_V1. 0a. pdf PM2,5 meLngen (400 uurwaarden ad random gemeten met een Met-One BAM) toonden aan dat de bijdrage door houtkachels aan het PM2,5 in woonwijken verdubbelt naar 50%. Dit werd ook gemeten bij hogere windsnelheden (blz. 44,56) 48. hpps://www. rtlnieuws. nl/nieuws/nederland/arLkel/5432029/probleem-fijnstof-door-houtstookonderschat-wijken 49. hpps://eeb. org/wp-content/uploads/2021/09/Where-theres-fire-theres-smoke_domesLcheaLng-study_2021. pdf Wates J. , 2021. Where there’s fire, there’s smoke. Emissions from domesLc heaLng with wood. European Environmental Bureau and Green TransiLon Denmark. Zie blz. 5 en 8: Per warmte-eenheid produceren houtkachels/boilers t. o. v.

aardgas: 2x zoveel CO,2 140x zoveel methaan (een 30x sterker broeigas), 5x zoveel lachgas (N0, een 266x sterker 2 broeigas) en > 220 keer zoveel BC (een 900x sterker broeikaseffect dan CO).2 50. hpps://easac. eu/fileadmin/PDF_s/reports_statements/NegaLve_Carbon/EASAC_Commentary_F orest_Bioenergy_Feb_2019_FINAL. pdf : European Academies Science Advisory Council bericht de Europese Commissie dat houtstook i. p. v. fossiele verbranding niet duurzaam is en juist het CO 2 in de lucht verhoog. Het herstellen en uitbreiden van bossen is dat wel en ook het goedkoopst. 51. hpps://easac. eu/media-room/press-releases/details/easac-welcomes-that-the-jrc-reportstrengthens-the-case-for-shorter-payback-periods-on-woody-biomass : EASAC ziet haar eigen rapport uit 2019 bevesLgd door het Joint Research Centre. Deze concludeert in 2021 dat alleen de verbranding van slechts een deel van de twijgen van gekapte naaldbomen voor houtgebruik kan bijdrage aan een CO-reducLe. De huidige (gesubsidieerde) biomassa industrie zorgt voor een 2 zorgwekkende toename van CO 2 en beschadigt de biodiversiteit en CO-opslag van bossen. 2 52. hpps://research-repository. griffith. edu. au/handle/10072/417933 Mackey B. G. , Lindenmayer D. B. , Keith H. , 2022. Burning forest biomass for energy: Not a source of clean energy and harmful to forest ecosystem integrity. Griffith University. 2022-09.

Australisch onderzoek bevesLgt dat de huidige (Europese) biomassa industrie leidt tot ernsLge CO2 toename, aantasLng van de bossen, toename van het energiegebruik en verdringing van het wel duurzame houtgebruik. Zij dringen aan op een mondiaal verbod op hout als brandstof omdat er geen residu biomassa is dat duurzaam gebruikt kan worden voor verbranding. 53. hpps://open. overheid. nl/documenten/ronl-9f6d7cb4-ff39-4452-b2b6-1cb67ac20f22/pdf : Zie Hoofdstuk PAK, blz. 138. ParLculiere houtstook grootste bijdrage PAK in atmosfeer en oppervlaktewater. 54. hpps://www. eea. europa. eu/nl/arLcles/kwik-een-aanhoudende-bedreiging-van : Kwik, in Europa asomsLg uit de verbranding uit steenkolen/hout, schadelijk voor milieu, (zee)vis en mensen. 55. hpps://www. nature. com/arLcles/s41467-023-39469-3 Wang Q, et al. , 2023. Short-term parLculate maper contaminaLon severely compromises insect antennal olfactory percepLon. Nature CommunicaLons, volume 14, ArLcle number: 4112 (2023): Kortdurende blootstelling aan lage PM 2,5 concentraLes beschadigen de antennes van vliegen en belemmeren zo het opvangen van geuren nodig voor het vinden van voedsel en voor de voortplanLng. PM2,5 verplaatst zich over duizenden kilometers en kan de afname van de insecten wereldwijd verklaren, ook op afgelegen gebieden. 56. hpps://www. rivm.

nl/houtrook/samenwerking-houtrookonderzoek Zie laatste kopje: Dat betekent dat het effect veel minder lokaal is dan de onderzoekers dachten. Voor de aanpak van de gezondheidsklachten door houtrook moet dus gekeken worden naar een groter gebied en niet alleen naar afzonderlijke bronnen van houtstook vlakbij.