Bouwsteen sociaal economische visie - Meierijstad - 5 oktober def.pdf

SOCIA A LECONOMISCHE BOUWSTEEN VOOR VISIE MEIERIJSTA D

SOCIA A LECONOMISCHE BOUWSTEEN VOOR VISIE MEIERIJSTA D 5 O K TO B E R 2 0 2 1

2 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

VOORWOORD Het gaat goed met Meierijstad! Er is volop bedrijvigheid, een breed MKB, ondernemingen van naam en faam, bovengemiddelde werkgelegenheid en een hoog (sociaal) voorzieningenniveau. Meierijstad staat er economisch en sociaal goed voor en dat willen we graag zo houden! We werken er daarom met z’n allen hard aan om te zorgen dat het goed wonen, werken en leven blijft in Meierijstad. Met als doel dat Meierijstad een economisch en sociaal sterke gemeente blijft voor iedereen. Waar ondernemen niet zozeer gaat om meer, maar om beter en duurzamer. Een gemeente waar we ons inspannen om inwoners die het moeilijk hebben op de arbeidsmarkt te ondersteunen in het vinden van passend werk. En een gemeente die een betrouwbaar vangnet biedt voor inwoners die daarop zijn aangewezen. Welke dillema’s en opgaves hiervoor op ons pad komen, leest u in deze notitie. Deze sociaaleconomische bouwsteen geeft de allerlaatste feitelijke inzichten en waardevolle zienswijzen van onze partners, ondernemers en instellingen. Deze inzichten zijn een handreiking om in de toekomst te komen tot een visie voor Meierijstad en dienen nu als inspiratiebron voor gemeenteraadsleden op weg naar de nieuwe bestuursperiode. Een nieuw, algemeen toekomstbeeld op Meierijstad helpt om weloverwogen keuzes te kunnen maken in een tijd die steeds complexer wordt.

En om stappen te kunnen blijven zetten om onze economische en sociale koploperspositie - ook in de regio vast te houden. Ik dank alle betrokkenen voor hun inzet en enthousiasme. Laten we vooral samen verder met elkaar op blijven trekken. Zodat Meierijstad een gemeente blijft waar het goed ondernemen is en waar de juiste aandacht voor elkaar is. Jan Goijaarts Wethouder economie, financiën en ruimtelijke ontwikkeling

3 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

INHOUD VOORWOORD 3 1. INLEIDING

5

2. HET DNA VAN MEIERIJSTAD 6 3. BREDE WELVAART IN MEIERIJSTAD 10 4. KWALITEIT ECOSYSTEEM VAN ONDERNEMERSCHAP 12 5. TRANSFORMATIEOPGAVEN 16 6. SWOT-ANALYSE

17

7. OPGAVEN VOOR MEIERIJSTAD

18

BIJLAGEN

23

4 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

1. INLEIDING Met dit document wil het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Meierijstad een bouwsteen aanbieden voor toekomstig sociaaleconomisch beleid. Op basis van drie invalshoeken wordt de huidige situatie geschetst in de gemeente Meierijstad op sociaaleconomisch gebied. Als eerste volgt het DNA van de gemeente. Dit zijn unieke kenmerken die door de eeuwen heen de cultuur, economie en omgeving van de gemeente hebben vormgegeven. Ten tweede komt het niveau aan bod van de Brede Welvaart in de gemeente. Dit is een analyse van de mate van welzijn en welvaart in de gemeente. Zijn de inwoners bijvoorbeeld gelukkig, gezond en zelfredzaam? En ten derde wordt de kwaliteit van het Ecosysteem voor Ondernemerschap uitgediept. De analyse van het ecosysteem heeft inzicht in de verandercapaciteit die aanwezig is in de gemeente. Om samen te werken aan het borgen en verbeteren van de sociaaleconomische omstandigheden voor de lange termijn. Is het benodigde talent aanwezig in de gemeente? Wordt er voldoende geïnvesteerd in nieuwe kennis? Zijn de benodigde netwerken tussen het bedrijfsleven, onderwijs/onderzoek en overheid sterk genoeg en staan er leiders op om de vernieuwing te leiden? In de bijlage is een uitgebreidere toelichting op het meten van de Brede Welvaart en wat het Ecosysteem van Ondernemerschap inhoudt.

Vervolgens wordt kort de veranderende buitenwereld beschreven door middel van de transformatie opgaven waar Nederland en Meierijstad voor staan. Denk hierbij aan klimaatadaptatie, vergrijzing, digitalisering/robotisering, energietransitie en circulariteit. Samen met de uitkomsten van de analyse van de huidige situatie (op basis van het DNA, brede welvaart en ecosysteem voor ondernemerschap) wordt dit vertaald in een sterkte-zwakte-kansen-bedreigingen analyse, ook wel: SWOT-analyse. Dit biedt de basis voor het formuleren van de opgaven waar Meierijstad voor staat op sociaaleconomisch gebied. Doel van deze bouwsteen is om aanknopingspunten te bieden voor een nader te ontwikkelen visie, met een handelingsperspectief.

5 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

gemeenten in Oost-Brabant. Dit heeft de basis gelegd voor de aanwezige ondernemerscultuur met ondernemersfamilies die soms al meer dan een eeuw in de regio actief zijn. Evenals een cultuur van loyale arbeiders. In de drie gemeenten heeft hiervoor een andere industrie centraal gestaan. In Schijndel de hopteelt en brouwerijen. In Sint-Oedenrode waren de klompen- en meubelindustrie groot. De gunstige ligging van Veghel zorgde voor vestiging van diverse grotere transport- en groothandelsbedrijven. Door de aanleg van de A50, een overslaghaven en verbreding van de Zuid-Willemsvaart is deze gunstige ligging nog eens versterkt. De ligging en de concentratie op de voedingsindustrie en -handel (die minder gevoelig is voor conjuncturele en structurele economische crises) maakt dat Meierijstad voor haar omvang veel bedrijvigheid heeft waarvan een aantal grote

2. HET DNA VAN MEIERIJSTAD Ontstaansgeschiedenis

bedrijven. Enkele van hen zijn ook nationale en internationale leiders geworden. Dat is een gunstige uitgangssituatie, maar ook een uitdaging: als je als gemeente de groei van deze nationale en internationale leiders wilt faciliteren vergt dat voor een gemeente met deze omvang relatief veel. Daarvoor is een geschikt ambtelijk apparaat nodig met voldoende capaciteit om de transformaties en uitdagingen te

In 2017 is de gemeente Meierijstad gevormd uit de gemeenten Schijndel (23.624

faciliteren. Op dit moment is de omvang van het ambtelijk apparaat benedengemid-

inwoners), Sint-Oedenrode (17.907 inwoners) en Veghel (38.304 inwoners). De inwoners

deld. Voor gemeenten tussen de 50.000 en 100.000 inwoners is het gemiddelde 7,7

hebben zelf mogen stemmen over de nieuwe gemeentenaam die verwijst naar de

fulltime-equivalent (hierna: fte) per 10001 inwoners . Meierijstad heeft 6,5 fte aan

‘Meierij’, de oude bestuursvorm van het hertogdom van ’s-Hertogenbosch, dat

ambtenaren per 1000 inwoners.

inmiddels een eeuwenoud begrip is in de regio. Naar inwonertal is Meierijstad met 81.648 bewoners de zevende gemeente van Noord-Brabant. In oppervlakte is zij tot 1 januari 2022 de een na grootste gemeente van de provincie. Door de samenvoe-

Ruimtelijke structuur

ging is een diverse gemeente ontstaan met zowel (hoog)stedelijke en industriële

Ligging

kwaliteiten als het karakter van kleinschalige dorpen, landbouw en natuurgebieden.

Meierijstad is onderdeel van Noordoost-Brabant. Deze regio telt zo’n 650.000 inwoners en er zijn ongeveer 330.000 banen te vinden. Noordoost-Brabant is een

Meierijstad heeft een bovenregionale functie in de regio Noordoost Brabant waar-

regio met diverse middelgrote gemeenten, zonder een centraal gelegen grote stad.

door zij belangrijk is voor de omliggende gemeenten. Zowel voor detailhandel, als

’s-Hertogenbosch en Oss zijn de grootste steden en markeren de noordwesthoek van

grote multinationals en op het gebied van (beroeps)onderwijs. Een positie die al in de

de regio. Beiden liggen aan de snelweg de A59 en de spoorlijn (oost-west gericht).

middeleeuwen is ontstaan door de marktfunctie die toegekend werd, maar ook de

Samen met de rivier de Maas zorgt dit voor een oost-west as tussen de Randstad

hogere mate van verstedelijking door de aanwezigheid van andere sectoren dan de

(Rotterdam) en het naburige Duitse achterland. Door de snelweg de A2, de spoorlijn

landbouw. In de vroege middeleeuwen was Sint-Oedenrode een belangrijk bestuurlijk

(noord-zuid) via ’s-Hertogenbosch en de regio Brainport en de Zuid-Willemsvaart is de

hart met vrijheidsrechten binnen het Hertogdom Brabant. En begin vorige eeuw

regio verbonden met de Randstad en de Vlaamse Ruit.

behoorden Sint-Oedenrode, Schijndel en Veghel zelfs tot de meest geïndustrialiseerde 1 Bron: personeelsmonitor 2020 A&O fonds

6 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

Naast deze noord – zuid as is er nog een secundaire zone door de snelweg de A73 en

Concurrentie komt vooral vanuit de centra van Uden en de grotere steden

de rivier de Maas, tussen Nijmegen en Maastricht. Logistiek gezien naar overslagcij-

’s-Hertogenbosch, Eindhoven en door online shoppen. Daar is een meer divers

fers (CBS, 2016) neemt de regio als geheel een sleutelpositie in tussen Rotterdam en

winkelaanbod dat haar aantrekkingskracht heeft op inwoners. De Noordkade is

Duitsland (250.000 TEU) en tussen Brainport en het KANgebied (Knooppunt Arnhem

tegenover de drie hoofdcentra een uitzondering als stedelijk cultuurcluster met een

Nijmegen) (250.000 TEU). Meierijstad neemt door haar centrale ligging hierin een

regionale functie. Het gebied vervult momenteel een functie voor de vrijetijdsecono-

comfortabele positie in.

mie met zo’n 1,5 miljoen bezoekers per jaar. Naast de stedelijke centrumgebieden staat het buitengebied voor een aantrekkelijk Meierijstad. In de landschappen van

Economische kerngebieden

Brabant langs de Aa, de Dommel, het bosrijkere Schijndel of de combinatie van

De economische activiteiten van Meierijstad bevinden zich op drie kenmerkende

heidegebieden met Sint-Oedenrode is er een rijke vrijetijdsbeleving mogelijk. Voorna-

kerngebieden: bedrijventerreinen, centrumgebieden en het buitengebied. Binnen de

melijk dagrecreatie trekt toeristen aan.

gemeente worden er 23 verschillende bedrijventerreinen geïdentificeerd, waarvan enkele bedrijventerreinen samen tot één terrein beschouwd kunnen worden (IBIS,

Sociale structuur

2020). Van de 23 bedrijventerreinen bevinden 17 bedrijventerreinen zich in Schijndel en

Meierijstad heeft ten opzichte van het landelijk gemiddelde een vergelijkbaar beeld

Veghel. De bedrijventerreinen kenmerken zich door relatief hoge milieucategorieën,

wat betreft de samenstelling van de bevolking qua leeftijd. Een belangrijk verschil is

waar 17 van de 23 terreinen een maximale milieucategorie van 4 of hoger hebben. Op

dat de inwoners in de gemeente ouder zijn dan het landelijke gemiddelde en sneller

drie bedrijventerreinen is er momenteel nog hard uitgeefbare grond, in totaal gaat

vergrijst én ontgroent dan het landelijk gemiddelde. Meierijstad groeit qua inwonertal.

het om 27 hectare grond (Stec, 2021). Momenteel zijn deze gronden in reservering,

Het patroon van bevolkingsgroei is wisselend, waar in 2017 en 2019 een kleinere groei

optie of al in de fase van overdracht.

is dan het landelijke gemiddelde en in 2018 en 2020 een grotere groei dan het landelijke gemiddelde. Ook in de toekomstige prognose wordt er een groei van de

De (winkel)centra liggen in de drie grootste kernen Schijndel, Sint-Oedenrode en

bevolking verwacht, tussen 2020 en 2050 groeit de bevolking van Meierijstad met 8%.

Veghel. Buiten de hoofdcentra bevinden zich in ieder van de drie kernen ondersteu-

Dit is een grotere groei dan het landelijke en Brabantse gemiddelde.

nende buurtcentra. Er zijn een aantal locaties voor grootschalige detailhandel. 7 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

Er vestigen zich in zijn totaliteit meer mensen dan dat er vertrekken uit Meierijstad.

Figuur 1: Samenstelling sectoren Meierijstad: Banen

Voornamelijk jongeren tussen 15 en 25 jaar oud vertrekken uit Meierijstad. In de groep die daarop volgt, personen tussen 25 en 45 jaar, zijn er meer vestigers dan vertrekkers. Het is een normaal patroon dat jongeren in gemeenten zonder hoger onderwijs vertrekken, en weer terugkomen als ze een gezin stichten. De vergelijking tussen specifiek de groepen 15-25 jarigen en 25-45 jarigen is nog belangrijk voor de werfkracht van Meierijstad. Die kracht is nu minder, doordat er meer uit de groep 15-25 jarigen vertrekken, dan er terugkomen in de leeftijdsgroep 25-45 jaar.. De huishoudsamenstelling verschilt in Meierijstad ten opzichte van Nederland. In Meierijstad zijn er minder alleenstaanden. Daarentegen zijn er meer huishoudens die bestaan uit samenwonenden zonder kinderen en zijn er meer huishoudens die bestaan uit samenwonenden met kinderen of alleenstaanden met kinderen. Volgens

0,3 0,25 0,2 0,15 0,1 0,05 0

de prognose groeit het aantal huishoudens in Meierijstad tot 2035 met 8.1%. Meierijstad heeft een afwijkend profiel van het Nederlands gemiddelde wat betreft het opleidingsniveau van de beroepsbevolking. Meierijstad heeft minder hoogopgeleiden dan Nederland gemiddeld en er zijn relatief meer laag- en middelopgeleiden. Dit is enigszins te verklaren door de ligging van Meierijstad tussen twee grote steden met

Meierijstad

Nederland

hbo-instellingen en een universiteit, maar ook de vraag vanuit lokale bedrijvigheid. Bron: CBS (2021)

Economische structuur

Meierijstad is een gemeente met een sterke focus op de agrifood sector (HAS, 2017).

Sectorale en bedrijvenstructuur

Zeker 66% van de totale omzet in Meierijstad is toe te kennen aan het agrifoodcom-

De omvang van sectoren in Meierijstad is te zien in figuur 1 op basis van de verdeling

plex. Dit ligt hoger dan andere regio’s met een sterke focus op agrifood zoals

van banen op SBI sector. Hierbij is een overduidelijk aandeel in de primaire sector

Boxmeer (54%) en de gemeente Uden (34%). Onder het agrifoodcomplex valt zowel de

(landbouw, bosbouw en visserij) en de bouw (bouwnijverheid) aanwezig, tegenover het

Agrifoodketen, de dienstverleners en afnemers van de agrifoodketen en kennisinstel-

landelijk gemiddelde. Ook Industrie en Handel zijn twee belangrijke sectoren die

lingen. In de gemeente Meierijstad bevinden zich 1.150 agrifood vestigingen die goed

groter zijn dan het landelijk gemiddelde. Het omgekeerde geldt voor de categorieën

zijn voor 12.580 banen. De regio huisvest een aantal grotere spelers in de agrifood

informatie en communicatie, specialistische dienstverlening en openbaar bestuur en

zoals Sligro, Hutten Catering, Jumbo Supermarkten, Agrifirm en Mars. (HAS, 2017)

overheidsdiensten. Gezondheids- en welzijnszorg is qua banen ook ondervertegenwoordigd ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Bij de verdeling van bedrijven

Naast de topsector agrifood is er nog een tweede sector sterk aanwezig in

naar grootte is een relevant gegeven dat de overgrote meerderheid van bedrijven in

Meierijstad. Hoogwaardige maakindustrie is een topsector die staat voor High Tech

Meierijstad, kleine bedrijven zijn. Meer dan 80% van de bedrijven hebben 2 tot 10 fte

Systems & Materials. Hier is niet direct een op zichzelf staand complex bij te illustreren,

in dienst. Net zoals het landelijke beeld hangt er dus zeker zoveel af van de vitaliteit

maar ook hier speelt een grote verbondenheid van schakels een nadrukkelijk rol.

van de MKB-ondernemers als van de grote en meestal bekende werkgevers. 8 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

Toeleveranciers en eindverwerkers zijn de meest heldere schakels die de keten vor-

heeft meer snelgroeiende vestigingen dan het landelijke gemiddelde. Er is geen

men. Meierijstad is sterk in de hoogwaardige maakindustrie door bedrijven als

enkele sector gekrompen in vestigingen tussen 2017 en 2021 in Meierijstad. Van de

Vanderlande en Vinci/Actemium. Vooral de laatste is ook weer vaak gekoppeld aan

groei in vestigingen komt er een deel uit verhuisbewegingen. In de afgelopen 3 jaar

de foodindustrie in Meierijstad. Het is een topsector die minder plaatsgebonden is

zijn er in Meierijstad 430 nieuwe bedrijven gevestigd van buiten de regio en 358

dan de agrifoodsector. Voor de fase van verhandeling van de eindproducten is er al

bedrijven vertrokken naar een andere regio (Vastgoeddata, 2021). Dit laat een positief

veel meer uitwisseling tussen ondernemingen buiten de eigen (regio)omgeving. Vooral

vestigingssaldo van bedrijven zien, wat dus betekent dat bedrijvigheid via migratie in

vanwege de doorlopende technologische ontwikkelingen is er behoefte aan nabijheid

de gemeente groeit. De ontwikkeling van banen tussen 2017 en 2021 laat een afwij-

van kennisinstellingen, waardoor er bij hoogwaardige maakindustrie eerder sprake is

kend patroon zien van de ontwikkeling in vestigingen. Waar in vestigingen geen enkele

van regio gebonden uitwisseling.

sector is gekrompen, zijn er qua banen wel krimpsectoren. Overige dienstverlening is gekrompen met 25% en verhuur en overige zakelijke diensten is gekrompen met 19%.

Meierijstad is een gemeente met een aantal grote spelers. Sterke familiebedrijven

Cultuur, sport en recreatie is de grootste groeier met 25%. Gezondheids- en welzijns-

zoals Jumbo en Sligro en internationale spelers zoals Mars en Vanderlande zijn sterke

zorg en bouwnijverheid zijn sectoren met grotere omvang en een forse groei. Beide

pilaren in de bedrijvenstructuur van Meierijstad. 24% van de bedrijven in Meierijstad

zijn in banen met 17% gegroeid.

zijn familiebedrijven, dit is hoger dan het landelijk gemiddelde van 19% (CBS, 2018). Familiebedrijven zijn belangrijk voor de economie. Dit komt onder andere door een

De gemeente Meierijstad kent een hoog aantal banen per inwoner, volgens de

grotere focus op de lange termijn, wat resulteert in sterkere relaties met klanten en

Rabobank zijn er voor elke 100 leden van de beroepsbevolking 108 banen beschik-

partners en goede werkomstandigheden (EY, 2021). Volgens PWC (2016) spelen

baar. Dit vertaalt zich naar de pendelbewegingen, waar te zien is dat Meierijstad een

familiebedrijven een belangrijke rol in verduurzaming en als opleiders van de wer-

werkfunctie heeft voor nabije kleine gemeentes en kernen. Dagelijks pendelen er

kende bevolking. Daarnaast is gebleken dat familiebedrijven sneller herstellen na een

26.700 mensen de gemeente binnen voor werk, daar tegenover staat dat er 23.700

crisis (FD, 2021).

mensen de gemeente uit pendelen voor werk (CBS, 2019). Zo’n 17.400 mensen werken binnen de gemeente. Opvallend is dat vooral Veghel verantwoordelijk is voor dit

Tenslotte heeft de gemeente Meierijstad gemiddeld weinig ervaren personen per

positieve pendelsaldo, de voormalige gemeenten Schijndel en Sint-Oedenrode

vacature ten opzichte van Noord-Brabant. Voornamelijk in de sectoren waar groei-

hebben een negatief pendelsaldo.

kansen liggen of waar de gemeente momenteel al sterk in is, zijn er grote tekorten. Dit zijn bijvoorbeeld de Agrarische beroepen, ICT-beroepen, Technologische beroepen en

In de relatie Eindhoven en ‘s-Hertogenbosch heeft Meierijstad een negatief pendel-

Logistieke beroepen. Er zijn relatief veel ervaren personen per vacature bij de

saldo. Dagelijks reizen 3.100 mensen van Meierijstad naar Eindhoven en 3.000

bedrijfseconomische en administratieve beroepen, commerciële beroepen, creatieve

mensen van Meierijstad naar ’s-Hertogenbosch. Dit aantal blijft sinds 2014 stabiel,

beroepen, dienstverlenende beroepen en zorg & welzijn beroepen.

maar kent fluctuaties in enkele jaren. Vanuit Eindhoven reizen er dagelijks 2.300 mensen naar Meierijstad en vanuit ’s-Hertogenbosch reizen er dagelijks 1.700 men-

Dynamiek

sen naar Meierijstad voor werk. Dit aantal blijft sinds 2014 stabiel. Eindhoven en

In Meierijstad groeit het aantal bedrijfsvestigingen minder snel dan het landelijke

’s-Hertogenbosch hebben een belangrijkere werkfunctie voor Meierijstad dan

gemiddelde. Tussen 2017 en 2021 is er sprake van 10,5% aan groei in bedrijfsvestigin-

andersom.

gen in Meierijstad (CBS, 2021). Er worden minder vestigingen opgericht dan het landelijke gemiddelde maar zijn er ook minder opgeheven vestigingen. Meierijstad

9 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

3. BREDE WELVAART IN MEIERIJSTAD In tabel 1 staat een samenvatting van de brede welvaart in Meierijstad. Bijlage 1 geeft

wonen komt de negatieve trend deels door de landelijke staat van de woningmarkt.

inzicht in de gebruikte data. De kleuren geven aan of het positief (groen), neutraal

Het is een landelijke trend dat de tevredenheid over huisvesting aan het dalen is.

(grijs), zwak (oranje) of negatief (rood) is. Ten opzichte van het landelijk gemiddelde

Daarnaast kan de coronacrisis ontevredenheid over de huidige woning hebben

gaat het op hoofdthema’s goed met de brede welvaart in Meierijstad. Bewoners van

bevorderd, door het thuiswerken is er behoefte aan meer ruimte (RaboResearch,

Meierijstad zijn zeer tevreden met hun leven.

2021).

Op het thema samenleving staat het er op de meeste indicatoren beter voor dan het landelijk gemiddelde. Bewoners hebben veel contact met familie, vrienden en buren

De tevredenheid over de eigen woning is gedaald. In het leefbaarheidsonderzoek van

en doen bovengemiddeld aan vrijwilligerswerk. Dit is toe te schrijven aan de sterke

de gemeente Meierijstad uit 2020 komt ook naar voren dat het aantal mensen die

verenigingscultuur in Meierijstad. Enkel de indicator vertrouwen in andere mensen is

vinden dat de woonomgeving verslechterd is, groter is dan het aantal mensen die

lager dan het landelijk gemiddelde. Dit is significant lager met 6%, waarbij 56% van

vinden dat het verbeterd is. Voor het thema veiligheid zijn er zowel positieve als

de mensen aangeeft vertrouwen te hebben in anderen ten opzichte van 62% landelijk.

negatieve ontwikkelingen. De positieve ontwikkelingen zijn te zien bij het aantal

Op het thema milieu doet Meierijstad het erg goed op indicatoren als broeikasgase-

ondervonden delicten en de sociale veiligheid. De negatieve ontwikkelingen zijn het

missie per inwoner en geluidsoverlast. Wanneer er echter gekeken wordt naar

toegenomen aantal geregistreerde misdaden en het dalende gevoel van veiligheid.

blootstelling aan stik- en fijnstof, doet Meierijstad het minder goed dan het landelijk

Daarnaast heeft de provincie Noord-Brabant het hoogste aantal afvaldumpingen

gemiddelde. Dit kan worden verklaard door de economische activiteiten van de

van synthetische drugs en drugslaboratoria. De ondermijnende misdaad is een

industrie en de logistiek in Meierijstad.

bedreiging voor de sterke positie van veiligheid in Meierijstad. Noemenswaardig is ook

Bij het thema arbeid en vrije tijd valt op dat Meierijstad significant lager scoort op

de positieve ontwikkeling op milieu en samenleving, twee thema’s waar Meierijstad

het aandeel hoogopgeleiden in de bevolking, dit is qua aansluiting voor de gemeente

ten opzichte van het landelijk gemiddelde nog groeiruimte heeft.

niet per se negatief, aangezien de gevraagde vaardigheden voor arbeid in Meierijstad niet per se om hoogopgeleid personeel vraagt. Het laatste opvallende gegevens

Los van trends en landelijke gemiddelden, geven de individuele indicatoren ook

is dat ondanks een lager aandeel hoger opgeleiden, het vertrouwen in instituties

kwalitatieve inzichten in de brede welvaart. Er zijn urgente aandachtspunten aan te

relatief hoog is.

wijzen op basis van de absolute waarde. Zo geeft bijna 40% van de bevolking in

De brede welvaart binnen de gemeente Meierijstad laat in de loop van de tijd ook

Meierijstad aan eenzaamheid te ervaren en geeft 27% van de inwoners aan geen

een aantal trends zien. Op het thema welzijn en samenleving is er een positieve trend,

contact te hebben met buren, familie of vrienden. Opvallend is het grote aantal

steeds meer mensen in Meierijstad zijn tevreden met hun leven. Ook op arbeid en

mensen die eenzaamheid ervaren ondanks het rijke Brabantse verenigingsleven dat

vrije tijd zijn er enkel positieve ontwikkelingen te zien, Meierijstad biedt een groot

ook Meierijstad kenmerkt. Zeker 50% van de mensen in de gemeente heeft overge-

aantal banen en kent een krimp in werkloosheid. Waar Meierijstad het ten opzichte

wicht, wat mogelijk gezondheid en kwaliteit van leven kan beïnvloeden. Op het gebied

van het landelijk gemiddelde erg goed doet, moet men nog steeds waakzaam zijn

van werk-privé balans valt er ook winst te behalen: 31% van de inwoners is niet

voor dalende trends in de gemeente.

tevreden over hun vrije tijd. Het aantal huishoudens en kinderen in armoede is

Op de thema’s Wonen en Gezondheid is er negatieve ontwikkeling voor de brede

significant beter dan het landelijk gemiddelde, maar heeft sinds de fusie tot

welvaart te zien. Voor het thema gezondheid komt dit door de toename van het

gemeente Meierijstad geen verandering gezien. Er blijft dus een harde groep over die

aantal bewoners met overgewicht en een lichte toename van het aantal langdurige

in armoede leeft. Meierijstad lijkt zo een plaats met veel sociale kenmerken van een

aandoeningen. Mensen zijn wel positiever over hun eigen gezondheid. Voor het thema

dorp - maar nu wel met de uitdagingen van een meer grote stad en groei. 10 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

Tabel 1: Brede welvaart

Thema Welzijn

Indicatoren

Benchmark t.o.v. Nederland

Trend Meierijstad

xxTevredenheid met het leven xxTevredenheid met vrije tijd xxEenzaamheid xxBesteedbaar inkomen

Materiële welvaart

xxInwoner met betaald werk xxHuishoudens in armoede xxKinderen in armoede xxOvergewicht

Gezondheid

xxLevensverwachting xxLangdurige aandoeningen xxErvaren eigen gezondheid xxArbeidsparticipatie

Arbeid en vrije tijd

xxHoogopgeleide bevolking xxAantal banen xxWerkloosheid xxAfstand tot vrije tijdsbesteding

Wonen

xxAfstand tot onderwijs xxHuisvesting xxWoontevredenheid xxTevredenheid woonomgeving xxVrijwilligerswerk

Samenleving

xxVertrouwen in anderen xxVertrouwen in instituties xxSociale samenhang xxContact met vrienden, familie of buren

Veiligheid

xxGeregistreerde misdrijven xxAantal ondervonden delicten xxGevoel van veiligheid xxBlootstelling stikstof xxBlootstelling fijnstof

Milieu

xxKwaliteit van zwemwater xxBroekkasgasemissie xxBomen per inwoner xxGeluidsbelasting 11 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

4. KWALITEIT ECOSYSTEEM VAN ONDERNEMERSCHAP Ondernemend ecosysteem

Netwerken

Het klassiek economische denken bouwt doorgaans alleen op bedrijven en markten.

Netwerken beschrijft de onderlinge verbondenheid van bedrijven in kennisnetwerken.

Wanneer de economie wordt gezien als een dynamisch netwerk is er sprake van een

De ondernemers in Meierijstad zijn georganiseerd in Platform Ondernemend Meierij-

ecosysteem voor ondernemerschap. Hierin staan personen, netwerken en instituties

stad (hierna: POM) met ruim 900 bedrijven. Dit zijn zowel de grote bedrijven als het

centraal, waarbij individuen kansen zien en nieuwe waarde genereren. Of hen dit lukt

mkb en startups. Activiteiten die vanuit POM worden opgepakt die bijdragen aan de

is afhankelijk van de kracht van het ‘ecosysteem.’ Dat ecosysteem voor ondernemer-

kwaliteit van het ecosysteem zijn het begeleiden van startende ondernemers. Hier is

schap bestaat uit tien elementen. De aanwezigheid en de interactie tussen deze

samen met de gemeente en de Rabobank een speciaal programma voor opgezet.

elementen zijn cruciaal voor het succes van het ecosysteem. Als de tien elementen

Op het gebied van de arbeidsmarkt en talentontwikkeling is een traineeprogramma

goed op elkaar aansluiten stimuleert dit productief ondernemerschap: die meer-

voor net afgestudeerde hoger opgeleiden opgezet met specifieke onderzoeksop-

waarde genereert voor de economie en maatschappij als geheel.

drachten, wordt tevens leven lang ontwikkelen binnen bedrijven gestimuleerd door te adviseren over duurzame inzetbaarheid en loopbaanontwikkeling en wordt structureel

In tabel 2 is een overzicht gegeven van de kwaliteit van het ecosysteem in Meierijstad.

aandacht gevraagd voor laaggeletterdheid. Ook wordt er aan matching tussen vraag

Een aantal elementen worden uitgebreider toegelicht, namelijk netwerken, onderne-

en aanbod van arbeid gewerkt. Voor het fysieke vestigingsklimaat is apart beleid voor

merscultuur, leiderschap, talent en nieuwe kennis. Uit onderzoek is gebleken dat

bedrijventerreinen, mobiliteit, migrantenhuisvesting en aandacht voor goed overleg

investeren in deze elementen een significante verbetering van het ecosysteem ople-

hierover met bewoners. En tenslotte is er beleid op het gebied van duurzaamheid met

vert.

klimaatbestendige bedrijventerreinen en duurzame energieopwekking. Naast deze meer economische invalshoek zijn dit soort netwerken en de betrokken bedrijven van belang voor het verenigingsleven door sponsoring en dragen ze ook bij aan de sociale cohesie in de gemeente. 12 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

Tabel 1: Brede welvaart Element

Oordeel

Toelichting

GOED

ZWAK

SLECHT

(kleur) Groot aantal grote familiebedrijven – internationaal actief - die al decennia met de gemeente verbonden zijn en actief in de gemeenschap. Sligro (2) en Jumbo (5) in de top 10 van familiebedrijven met de beste reputatie. Op innovatiegeLeiderschap

bied komt het leiderschap minder naar voren. Het aantal bedrijven dat deelneemt of trekker is van grote innovatieprojecten komt niet boven het NL-gemiddelde. Tevens scoort de gemeente gemiddeld op het gebied van wendbaarheid.

Netwerken

Sterke betrokken ondernemersvereniging. Goede samenwerking in de triple helix. Bedrijven met stevige roots in de regio. Topsectoren Agrifood en hoogwaardige maakindustrie, ondersteund door logistiek. Indien er sprake is van een innovatieproject is het betrokken netwerk nationaal/internationaal.

Financiering

Op het gebied van financiering zijn alleen provinciale vergelijkingscijfers. Noord-Brabant scoort iets lager dan het NL-gemiddelde op het gebied van Venture-capital. In Meierijstad zelf ontbreekt nog een eigen fonds. Door de vergrijzing en ontgroening komt er druk op beschikbaar talent. Met name bij de topsectoren is er grote krap-

Talent

te en zijn vacatures moeilijk in te vullen. Het ontbreken van een hogere opleiding in de gemeente risico voor vertrek van jongeren. Tevens heeft de gemeente een minder hoogopgeleide beroepsbevolking. Dit is een risico voor het oppakken van de grote transitie-opgaven, zoals klimaatadaptatie; digitalisering-robotisering en circulariteit. Vanderlande hoort bij de koplopers in NL op R&D-budget. Friesland Campina ook, en er is een laboratorium vestiging

Nieuwe kennis

Zakelijke diensten

van Agrifirm. Ontbreken van universiteit en hoger onderwijs. Wel in de omgeving. Deelname aan innovatieprojecten ondervertegenwoordigd op basis van aantal grote bedrijven. Specialistische zakelijke diensten zijn ondervertegenwoordigd in de gemeente. Op het gebied van overige zakelijke dienstverlening is de werkgelegenheid met 25% afgenomen. Onder startups en scale-ups is het aandeel zakelijke diensten wel groot.

Regelgeving

Aanwezigheid van bedrijventerreinen met hoogste milieucategorie biedt ruimte voor het type bedrijvigheid in de gemeente. Strengere regelgeving op het gebied van duurzaamheid vraagt wel om aanpassing van de zwaardere industriële activiteiten, de logistiek en landbouw.

Cultuur

Fysieke Infrastructuur Vraag

Meierijstad staat bekend om een vitale ondernemerscultuur. Het startersklimaat scoort ondergemiddeld t.o.v. Nederland in het aantal oprichtingen. Wel presteert de gemeente beter op het gebied van snelgroeiende starters. Goede multimodale openbaar vervoerverbindingen ontbreken. De huidige infrastructuur omtrent het energienetwerk is niet wendbaar genoeg om grote nieuwe energievragen te verwerken. Bovengemiddeld besteedbaar inkomen. Grote bedrijven die voor vraag in de gemeente kunnen zorgen voor mkbbedrijven en starters. 13 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

Er zijn geen gezamenlijke initiatieven vanuit het ondernemersnetwerk op het gebied

Leiderschap

van onderzoek en innovatie. Een andere manier om te kijken naar netwerken op dit

Leiderschap beschrijft de mate waarin er richting gegeven wordt aan collectieve

gebied is door het aantal verbonden bedrijven in innovatieprojecten (volginnovatie,

actie. Om ecosystemen te kunnen benchmarken wordt leiderschap gemeten door het

H2020). In Meierijstad zijn er enkel twee bedrijven die als coördinator geregistreerd

aantal penvoerende organisaties per 1.000 bedrijven in de regio met een innovatie-

staan bij de Europese Unie met in totaal drie zogeheten horizon projecten. Opvallend

project gevestigd, over een gemiddelde van 3 jaar. De Horizon-projecten lieten al

is dat in twee van de drie projecten er géén partners zijn. In het project ‘Fresh-Demo’,

eerder zien dat Meierijstad op dit gebied niet bovenmatig presteert en er gezien de

zijn wel partners. Deze partners bevinden zich allen buiten de gemeente Meierijstad,

omvang van de bedrijven en het marktleiderschap potentie is om hier meer uit te

op één bedrijf na zelfs allen buiten Nederland. Eén van deze partners is een universi-

halen.

teit buiten de regio, de Technische Universiteit Denemarken. Het valt op dat de betrokken bedrijven op verschillende plekken in de keten zitten. Zowel bedrijven die in

Behalve op het gebied van innovatie zijn er natuurlijk ook andere activiteiten om

direct contact staan met consumenten als hun toeleveranciers.

collectief uit te voeren. De eerder beschreven programma’s van POM zijn hier een uiting van. Ook het feit dat de CFO van Vanderlande voorzitter is van de onderne-

Tenslotte is The Chocolate Factory ook een concretisering van de kwaliteit van het

mersvereniging laat zien dat er persoonlijke betrokkenheid is van leiders van grote

netwerk. Hier wordt een verbinding gemaakt tussen cultuur, entertainment, ‘leven lang

organisaties. Uit onderzoek blijkt tevens dat ondernemers die ook uit de regio komen

ontwikkelen’ (llo) en onderzoek. Het is een samenwerkingsverband tussen een sociaal

waar hun bedrijf gevestigd is, meer betrokkenheid tonen en investeren in de samenle-

ondernemer, bedrijven, gemeente, provincie en onderwijs, zowel op mbo als hbo

ving en het ecosysteem door persoonlijk bij te dragen aan initiatieven. Tenslotte zijn

niveau met aandacht voor speciale thema’s zoals voedselverspilling.

Jumbo en Sligro door collega ondernemers/familiebedrijven geroemd voor hun reputatie. Ze staan in de top 10 van Nederland op dit gebied. De betrokkenheid van

Ondernemerscultuur

ondernemers is echter geen vanzelfsprekendheid. (Internationale) overnames zijn

Verjonging van het ondernemerschap is een teken van de vitaliteit van het bedrijfsle-

hierop van invloed, evenals pensionering en opvolging van leiders.

ven en tegelijkertijd toont het de ondernemersgeest van de samenleving. In het dashboard voor snelgroeiende bedrijven kwam Meierijstad in de top 20 voor. In

Talent

Meierijstad is er sprake van een toename van relatief jonge bedrijven tot 5 jaar oud.

Talent wordt in de methodiek van ecosysteem voor ondernemerschap gemeten op

Het aantal relatief oudere bedrijven tussen 5 en 10 jaar oud is afgenomen. In Meierij-

basis van het percentage hoogopgeleiden van de totale bevolking. Op dit gebied

stad bevinden zich 18 scale-ups en 36 startups. Op basis van onderzoek van de

scoort Meierijstad ondergemiddeld. In de praktijk is een meer industrieel georiën-

Erasmus Universiteit (2020) is te concluderen dat scale-ups zich vooral clusteren op

teerde economie zoals van Meierijstad meer gebaat met voldoende middelbaar

bedrijventerreinen (Veghel en Schijndel), en startups vooral in en om het centrum (m.n.

opgeleide werknemers. Ook hier zie je echter wel een verschuiving naar mbo niveau 4

Veghel). De start- en scale-ups zijn voornamelijk actief in zakelijke dienstverlening. Dit

en 5 (de opleidingsvorm tussen mbo en hbo in, ook wel ‘associate degree’ genoemd).

is een beeld wat overeen komt met dat van heel Nederland. Het zijn immers sectoren

De veranderende eisen aan beroepen door bijvoorbeeld digitalisering en robotisering

die sterk gedreven worden door technologische en digitale vernieuwingen. Een van

vragen hierom. Daarnaast heb je wel hoger opgeleiden nodig om de kennis over te

deze startups is Agrisim, een bedrijf actief binnen de agrarische technologie. Agrisim

dragen. Tevens is de behoefte om meer met certificaten te werken, dan volledige

ontwikkelt een product voor ‘Smart Farming. Het ondersteunt boeren met een

nieuwe diploma’s om leven lang leren toegankelijker te maken.

complete oplossing op het gebied van data voor het controleren van gewassen en bodemkwaliteit.

14 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

In het algemeen staat talent in Meierijstad onder druk door het tekort aan geschikt

Uiteraard zijn er verschillende soorten nieuwe kennis. Van fundamenteel onderzoek tot

personeel. Met name in de topsectoren zijn er veel minder beschikbare werknemers

incrementele verbeteringen binnen bedrijven. De Horizon-projecten behoren bij

dan er nu vacatures open staan. En dit zal door de toenemende vergrijzing en

onderzoek dat een grotere afstand tot marktimplementatie heeft. Binnen Meierijstad

ontgroening nog meer toenemen. Het vasthouden van jong talent in de regio is

is Vanderlande een absolute koploper op het gebied van R&D-budget (60 miljoen) en

hierdoor belangrijk, evenals het aantrekken van nieuw talent. Tevens heeft de corona

ook binnen Nederland behoort Vanderlande tot de top 20 van R&D investeerders.

periode laten zien dat bouwen op migranten werknemers niet een stabiel uitgangs-

Daarnaast hebben afgelopen 3 jaar negen andere bedrijven uit de gemeente

punt is, maar komende tijd nog wel noodzakelijk blijft.

geïnvesteerd in onderzoek met een lange termijn perspectief. Een gevaar schuilt in bedrijven met R&D activiteiten in de gemeente, maar waar het zeggenschap zich

Bij het behouden van talent ligt een relatie met het creëren van een aantrekkelijk

buiten de gemeente bevindt. Hierbij is er het risico dat R&D activiteiten vertrekken

woonklimaat. Bij de bedrijven in Meierijstad werken hoogopgeleide medewerkers die

door zeggenschap van het hoofdkantoor in een andere regio en er is ook geen zicht

niet in Meierijstad wonen. Door hen een aantrekkelijk woonklimaat te bieden, kan

op alle innovatie die plaatsvindt in bedrijven. Familiebedrijven staan bekend om hun

Meierijstad hoogopgeleide inwoners binden en ook het aantal inwoners dat terug-

investeringsbereidheid voor de lange termijn. Recent onderzoek2 naar de kansrijkheid

keert na een opleiding buiten de stad, vergroten.

van nieuwe technologieën voor Nederland heeft uitgewezen dat voor de agrifood, logistiek en hoogwaardige maakindustrie nieuwe technologieën o.a zijn Virtual Reality,

Nieuwe kennis

kunstmatige intelligentie en datatoepassingen. Aangezien dit technologieën zijn die

Goed presterende Ecosystemen hebben een (technische) universiteit in de regio,

continue in ontwikkeling zijn, vraagt dit om nauwe monitoring.

gevolgd door een hogeschool. Meierijstad heeft een vestiging van Fontys, maar alleen voor de opleiding docent basisschool. Wel zijn er initiatieven om o.a via de

Tenslotte kan nieuwe kennis ook naar de gemeente gehaald worden door nieuwe

Leijgraaf gezamenlijk invulling te geven aan opleiden en onderzoek in Meierijstad. Dit

bedrijvigheid aan te trekken. In dit geval heeft Meierijstad over de afgelopen 3 jaar

is onder andere op het thema dataficering, wat van cruciaal belang is voor de

meer bedrijven aangetrokken, dan dat er vertrokken zijn. Speciale aandacht kan hier

sectoren agrifood, logistiek en hoogwaardige maakindustrie en het brede mkb. Hier

nog bij worden gegeven aan innovatieve startups van buiten aantrekken die

zijn zowel JADS, Fontys als Avans nauw bij betrokken. Door middel van The Choco-

bepaalde kennis meebrengen waar het bestaande bedrijfsleven of ook de publieke

late Factory worden ook verbanden gelegd met het hoger onderwijs. Een

instellingen behoefte aan hebben. De werkwijze die hierbij vaak wordt ingezet is het

gezamenlijke onderzoeksagenda voor de belangrijkste sectoren en opgaven in

uitschrijven van specifieke vraagstukken (‘challenges’) waar innovatieve startups met

Meierijstad ontbreekt echter nog.

hun oplossing op in kunnen schrijven. Of een programma met startups-in residence3 . Dit soort initiatieven hebben (nog) niet plaatsgevonden in Meierijstad. Wel zijn de initiatieven op het gebied van voedselduurzaamheid een eerste invulling hiervan.

2 Potential of emerging technologies in the Netherlands – analysis of Dutch Deep Tech Ecosystems’ potential impact to determine winning strategies; Techleap, juli 2021 3 Startups-in residence is een programma waarbij een innovatief startend bedrijf die een oplossing heeft voor een uitdaging binnen de gemeente intensief begeleid wordt als ondernemer. Zie uitgebreidere beschrijving op pagina 20

15 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

5. TRANSFORMATIEOPGAVEN

aangesloten door koppelingen te leggen in Meierijstad zelf voor ondernemendheid en vernieuwing.

Transitievraagstukken De Verenigde Naties hebben een breed gedragen 17-punten pamflet opgesteld met

Technologische ontwikkelingen kunnen door de wisselwerking van bedrijfsleven en

de meest prangende vraagstukken van onze tijd. Het gaat om duurzame ontwikke-

onderwijs verder groeien. De ontwikkeling van structurele leergangen van hogere

lingsdoelen. Niet alle punten spelen even zeer in Meierijstad. Toch zijn er een aantal

opleidingen in Meierijstad zou een gewenste ontwikkeling zijn. Een eerste voorbeeld

telkens terugkerende onderwerpen die voortdurend aandacht vragen voor vernieu-

op het terrein voedsel(verspilling) is inmiddels een feit. Een samenwerking met Wage-

wing of aanpassing, ook in Meierijstad. Belangrijke ontwikkelingen die er toe doen zijn

ningen Universiteit en de HAS bij de stichting Samen tegen Voedselverspilling. Zo is er

als volgt vertaald:

een duidelijke stap gezet in een grotere voedselagenda, die past bij een agrifood

xxTechnologische ontwikkelingen; digitalisering, robotisering en kunstmatige

gemeente zoals Meierijstad is.

intelligentie xxLogistiek en transport; datagedreven service en ketenregie, retourstromen

Het bedrijfsleven in Meierijstad is met haar food-business toonaangevend op agri-

xxEnergietransitie, klimaatadaptatie, circulariteit, mobiliteit en bereikbaarheid.

food (in de volle breedte) en daarnaast zeer sterk op de maakindustrie, met logistiek

Dit en het volgende punt vormen een groot deel van een circulair economie.

als belangrijkste ondersteunende pijler. Een typering als ‘hart van agrifood’ en

xxVoedselduurzaamheid; voedselafdruk, voedselverspilling en voedselgezondheid

‘schakel naar brainport’ geeft de bovenlokale functie van de economie van Meierij-

xxHoudbare arbeidsmarkt; capaciteit, onderwijs(voorzieningen) en inclusieve

stad het beste weer.

samenleving. Ook wel aangeduid met Human Capital. Een zogenaamde campus is de meest ideale omgeving om innovatie startende Regionale en lokale ontwikkelingen

ondernemers te huisvesten. De meerwaarde en magneetwerking hiervan staat buiten

De hiervoor genoemde vraagstukken hebben een lokale doorwerking. Agrifood en de

kijf Uit een onderzoek in 2018 is vastgesteld dat de groei van bedrijven en werkgele-

hoogwaardige maakindustrie zijn een rode draad in de regio. De inland terminal is

genheid op dergelijke locaties onverminderd door zet. Hiermee is duidelijk geworden

het beste voorbeeld van een sterke logistieke positie, die Meierijstad inneemt vanuit

dat het gewilde vestigingsplaatsen en een motor voor nieuwe bedrijvigheid is (BCI,

de binnenvaart. Den Bosch, Oss en Cuijk zijn van nature op de rivier de Maas gericht

2018).

en kennen veelal een sterke overslagfunctie. De regio is zo bezien een logistieke ‘hot’-zone tussen de wereldhaven van Rotterdam en het Duitse Ruhrgebied. De juiste

Verstedelijkingsvraagstukken dienen zich steeds meer aan, waarbij woningbouwloca-

beleidsmatige erkenning hiervoor zorgt ervoor dat duidelijk wordt waar het bijdragen

ties, bedrijfsterreinen, milieuomstandigheden, bereikbaarheid en duurzame mobiliteit

kan leveren aan de verduurzaming van logistiek en transport.

het pakket van fysieke ontwikkelingen uitmaakt. Denk aan woningbouwlocaties in een stedelijke omgeving of toch in het aangrenzende buitengebied. Distributiecentra en

Logistieke opleidingen zijn nog volop in zwang in de regio en in de subregio’s. De

pakketbezorging geven weer een andere behoefte aan ruimtegebruik. Hiernaast

MBO+-opleidingen moet Meierijstad koesteren en verder uitbouwen. Daar blijft een

brengen gevolgen van digitalisering sociale opgaves naar voren waar meer nodig is

enorme behoefte aan, in Meierijstad en in de regio. In het onderzoek “Positionering

dan de gebruikelijke aanpak. Doelgroepen worden steeds meer divers, gevoel van

hbo en wo in Meierijstad, mythe en werkelijkheid!” wordt dit bevestigd, maar ook de

uitsluiting neemt toe en ook de extreme vorm – polarisatie – krijgt steeds sneller vat

verknoping naar de hogere onderwijsinstellingen in de omgeving (Vissers, 2020). Zo

op groepen mensen. Inclusie is dus even zo goed een vraagstuk dat een sociaaleco-

heeft Den Bosch al een stevig hoger onderwijs met een uitstekend universitair anker

nomische rol speelt.

voor de toekomst op de data wetenschaps-behoefte. Hier kan verder op worden 16 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

6. SWOT-ANALYSE Sterktes (strengths)

Zwaktes (weaknesses)

- Hoog presterend op het gebied van Brede Welvaart in algemene zin en positieve

- Meierijstad vergrijst sneller dan gemiddeld en jongeren trekken weg

groeitrend voor meerderheid van de indicatoren - Goed presterende en onderscheidende economische structuur met de sterke agrifood sector; hoogwaardige maakindustrie en Logistiek. - Onderscheidende ondernemerschapscultuur met (internationale) familiebedrijven met sterke wortels in de gemeente en stijgend aantal innovatieve starters - Nauwe banden met een groter stedelijk gebied – Den Bosch en Eindhoven

- Benedengemiddeld aantal hoogopgeleiden - Negatieve trend bij de brede welvaart op de indicator gezondheid - Innovatiekracht onderpresterend kijkend naar de omvang en positie van de gevestigde bedrijven - Dorpenstructuur met grootstedelijke opgaven. - Omvang publiek apparaat niet adequaat voor de uitdagingen.

- Groei aantal inwoners

Kansen (opportunity’s)

Bedreigingen (threats)

- Voorlopen op het gebied van digitalisering, circulariteit en duurzaamheid in de

- Beperkte uiting van wendbaarheid t.o.v. de transformatieopgaven die opgepakt

Agrofoodsector, hoogwaardige maakindustrie en Logistiek - Transformatie arbeidsmarkt – heropleiden arbeidskracht overschot beroepen naar tekortberoepen en leven-lang-ontwikkelen - Versterken samenwerking tussen ondernemers, overheid, onderwijs en bewoners

moeten worden - Onvoldoende beschikbaar personeel voor de sterke sectoren in de gemeente - Strenge eisen op het gebied van stikstof; fijnstof; CO2 uitstoot en overig MVO-eisen

- Versterken van het onderzoeks- en startupklimaat

- Onvoldoende multimodale bereikbaarheid

- (Sociaal) ondernemerschap inzetten voor sociale uitdagingen op het gebied van

- Negatieve ontwikkelingen bij de brede welvaart indicatoren Wonen en Veiligheid

eenzaamheid, overgewicht, vergrijzing, veiligheid en onderling vertrouwen - Specifieke uitdagingen op gebied balans stad-land voor Meierijstad vertalen in

- (Beleving van) tegengestelde belangen binnen de gemeente door zowel groeiende industriestad als ‘groenste dorp in Europa’ te zijn

uitgeschreven challenges; startups in residence, etc. Uitgangspunt is het benutten van de diversiteit binnen de gemeente.

17 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

7. OPGAVEN VOOR MEIERIJSTAD Meierijstad scoort op veel indicatoren positief. Dit is echter geen aanleiding om ervan

sociale samenhang in de samenleving en dat er een fijne en veilige woonomgeving

uit te gaan dat zonder ingrijpen de toekomstige situatie hetzelfde blijft. Het is eerder

is. Er zijn echter onderdelen die het welzijn (in de toekomst) voor de bewoners van de

moeilijker om een voorsprongspositie te behouden, dan vanuit een achterstand in te

gemeente verslechteren waar urgentie gepast is. Deze vragen om extra actie om de

halen. Meierijstad heeft de kwaliteiten om ook in 2035 de toonaangevende stad te

sterke positie te behouden. De gemeente Meierijstad geeft tot nu toe al prioriteit aan

zijn in de regio op economisch en maatschappelijk vlak. Het is belangrijk om hierin te

gezondheid en volkshuisvesting en het is dus goed om dit te blijven doen.

blijven investeren. Gezondheid De beschreven SWOT leidt tot vier overkoepelende opgaven met daaronder specifieke

Allereerst het verbeteren van de gezondheidssituatie van de inwoners. Op dit moment

thema´s. Hierbij is de vierde opgave om samenwerking en leiderschap te versterken

heeft 50% van de inwoners overgewicht. Er moet ook aandacht uit gaan naar de

een voorwaarde voor het succesvol in kunnen vullen van de andere drie opgaven.

mentale gezondheid van inwoners. Zo is het een landelijke trend dat meer jongeren

A. Borgen en versterken brede welvaart

kampen met psychische klachten. Een gemeente Meierijstad met een topsector

B. Versterken innovatie- en veerkracht

Agrifood binnen haar grenzen is in staat programma’s te ontwikkelen om het eetge-

C. Vergroten talentontwikkeling

drag van inwoners te veranderen. Op dit moment zijn er gezondheidsakkoorden,

D. Versterken samenwerking en leiderschap

maar die zijn opgedeeld per thema. Hier ligt een kans voor het bedrijfsleven om een verschil te maken voor haar werknemers en consumenten. In samenwerking met

A: Borgen en versterken brede welvaart

kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en de overheid. De ondernemersver-

Meierijstad heeft een goede uitgangspositie op het gebied van brede welvaart

eniging heeft duurzame inzetbaarheid reeds als belangrijk thema benoemd in haar

waarbij de komende jaren gezorgd moet worden dat deze positie behouden blijft.

activiteiten. Tenslotte is het belangrijk om aandacht te hebben voor de persoonlijke

Belangrijke pijlers hieronder zijn de succesvolle economie en de hoge mate van

omstandigheden van werknemers. Als zij worstelen met schulden, taalbarrières of

baanzekerheid, de mogelijkheden voor een goede invulling van de vrije tijd, de

andere kwesties van persoonlijke aard, is er geen ruimte om te ontwikkelen. 18 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

Eenzaamheid en onderling vertrouwen

Uiteraard zijn publiek-private samenwerkingsvormen ook in te zetten voor locatieont-

Hoewel de gemeente hoog scoort op sociale samenhang, contact met familie/

wikkeling. Tenslotte vraagt het toegenomen gevoel van onveiligheid nader onderzoek.

vrienden of buren, vrijwilligerswerk en vertrouwen in instituties, ervaart toch bijna 40%

Onder andere de hoge mate van synthetische drugsproductie in Noord-Brabant en

van de inwoners eenzaamheid en scoort de gemeente benedengemiddeld in het

de mogelijkheden die georganiseerde misdaad ziet in buitengebieden verdient

vertrouwen in anderen. De oorzaak hiervoor kan liggen dat sociale groepen veel

aandacht.

contact binnen hun eigen groep hebben, maar niet onderling. Met als gevolg ‘onbekend maakt onbemind’. Tevens zorgt de toenemende vergrijzing voor minder

Milieu

mobiele inwoners die mee kunnen doen met sociale activiteiten en hebben nieuwe

Het verlagen van de fijnstofuitstoot is een opgave die eveneens met het bedrijfsleven,

Nederlanders meer barrières te overbruggen om aan te sluiten. Bij het verminderen

kennisinstellingen en overheid opgepakt moet worden. Investeren in minder uitstoot

van de eenzaamheid en het vergroten van onderling vertrouwen kan ingezet worden

door industrie en met name transport is hiervoor nodig. Op dit moment is er

op initiatieven die het sterke verenigingsleven, vrijwilligerswerk, contact familie/

behoefte om als economische sectoren te kunnen groeien. Hierdoor is de kans op

vrienden/buren en de werkomgeving benutten. Bij nieuwe Nederlanders is een

nog hogere uitstoot. Dit vraagt om extra inspanning bij de verduurzaming van de

gezinsaanpak hierbij belangrijk. Ook voor deze opgave geldt dat bewoners, maat-

bedrijventerreinen en uitbreiding van de multimodale bereikbaarheid van Meierijstad.

schappelijke organisaties, ondernemers, onderwijs- en kennisinstellingen en overheid

Ook ligt de keuze voor om selectief te zijn in het soort bedrijven dat ruimte krijgt in

samen meer impact hebben.

Meierijstad, met bijvoorbeeld een focus op de agrifood en hoogwaardige maakindustrie en uitruilmogelijkheden tussen stoppende agrarische bedrijven en industrie.

Wonen en veiligheid

Hier zijn al concrete initiatieven voor uitgewerkt waar nu versnelling aan kan worden

In Meierijstad woon je fijn en veilig, maar is afgelopen jaren wel een verslechtering te

gegeven.

zien. Het is belangrijk deze negatieve trend te stoppen door een goede woning bereikbaar (betaalbaar) te houden voor de inwoners. Uiteraard speelt in Meierijstad

B: Versterken innovatiekracht en wendbaarheid

net als in de rest van Nederland de uitdaging om voldoende ruimte te creëren voor

Meierijstad heeft een krachtige ondernemerscultuur en een sterke positie in de

woningbouw zonder dat de groene omgeving teveel wordt aangetast en een goede

agrifoodsector, logistiek en hoogwaardige maakindustrie. Ook op het gebied van

balans te realiseren tussen koop en sociale woningbouw. Voor Meierijstad geldt dat

innovatie zijn een aantal vooruitstrevende spelers. De volledige potentie op het gebied

het inwoneraantal komende jaren nog gaat groeien tot 90.000. Daarnaast vergrijst

van innovatie wordt echter nog niet ingevuld. Er is ruimte (en noodzaak) om nog

de gemeente bovengemiddeld, trekken er meer jongeren weg dan gewenst en is er

sneller in te spelen op economische ontwikkelingen met de bijbehorende transitieop-

behoefte om in te spelen op huisvesting van internationale werknemers4 . Dit vraagt

gaven en zo de koppositie te behouden. Ook kan innovatief ondernemerschap een

ook om een specifieke aanpak voor deze doelgroepen. Een mogelijk instrumentarium

grote rol spelen bij het oplossen van de maatschappelijke uitdagingen in de

ligt in het bespoedigen van stedelijke transformaties, via versnellingsgelden of ander-

gemeente en hier weer nieuwe verdienmodellen uit te halen. Een aantal specifieke

soortige fondsen. Tevens kan ruimte om kleinschalig te experimenteren bijdragen in

thema’s zijn belangrijk voor Meierijstad.

het vinden van oplossingen. Experimenten in bijvoorbeeld woonvormen met gemixte doelgroepen, wonen in het groen en leren van oplossingen van andere gemeenten.

Transformatie van agrarisch ondernemerschap

Bij wonen in het groen dient er aandacht uit te gaan naar de vele claims op ruimte n

De agro-economie zit in een hervorming. De voortzetting van grootschalige en

het buitengebied. Zo zijn er claims voor recreatie, economie en energietransitie.

kleinschalige agrariërs, maar ook omschakelende agrariërs vraagt nadrukkelijk aandacht in Meierijstad. In de aanpak staat maatwerk centraal. Agrariërs die naar

4 Een verdere verdieping en handeling op de uitkomsten van het onderzoek bij Vanderlande en Jumbo hierop verdient aanbeveling (Motivaction, 2020)

nieuwe invulling zoeken kunnen rekenen op ondersteuning in geval er draagvlak voor 19 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

is in de omgeving en er duurzame kwalitatieve alternatieven worden ontwikkeld.

Samen met het bedrijfsleven is bepaald waar zij naar toe willen en kunnen gaan

Specifiek vanuit de kwaliteitsimpuls gezien zou emissiereductie enerzijds en sociaal

werken. Ervaring leert dat het leggen van dwarsverbanden tussen sectoren een sterke

ondernemerschap anderzijds nadrukkelijk een rol kunnen spelen in het verdienen van

stimulans is voor innovatie. In Meierijstad kunnen de agrifoodsector en de hoogwaar-

ruimte in Meierijstad. Voorbeelden van sociaal en/of circulair ondernemerschap zijn

dige maakindustrie elkaar op dit gebied versterken. Het gezamenlijk formuleren van

onder meer stimulering van zorgaanbod voor ouderen, mensen met een beperking of

innovatieprojecten geeft hier invulling aan. Hierbij is de wens om naast de bestaande

agrarische kinderopvang, het toegankelijk maken van weilanden voor wandel- en

banden met de kennisinstelling in Den Bosch, de TU Eindhoven en de Wageningen

fietspaden of agrarisch natuurbeheer door bloemrijke akkerlanden, maar ook kan

Universiteit, de relaties te versterken met de TU Delft en TU Twente. De dwarsverban-

gedacht worden aan duurzame energieproductie door de aanleg van zonnepanelen

den tussen agrifood en maakindustrie bieden ook kansen voor gerelateerde

of windmolens. Of voorkomende initiatieven succesvol worden is onder meer afhan-

industrieën en nieuwe ketens.

kelijk van de ondernemerskwaliteiten van de ondernemer(s) in kwestie. Opleidingen/ trainingen of coachgesprekken samen met ZLTO en/of banken kan onderdeel

Versterken startup- en ondernemersklimaat

uitmaken om ondernemers te helpen de juiste keuzes te maken. Daarnaast kan het

Een tweede impuls voor de noodzakelijke vernieuwing is het stimuleren van innova-

buitengebied gebruikt worden als experimenteerruimte voor agro-innovatie en nieuwe

tieve startups. Op dit moment is er een positieve ontwikkeling in het aantal startups.

industrie.

Met name in de zakelijke dienstverlening. Dit is een goede aanvulling op het versterken van het ecosysteem ‘Intermediaire diensten’. Volgende stap is om startups te

Innoveren in duurzaam produceren

stimuleren op vraagstukken binnen de ketens van agrifood, hoogwaardige maakin-

Om ruimte voor groei te realiseren is investeren en innoveren in duurzaam produceren

dustrie en maatschappelijke uitdagingen in de regio, zoals innovatief ruimtegebruik.

noodzakelijk. In 2050 wil Meierijstad energieneutraal zijn. Dit wordt bewerkstelligd

Door startups te stimuleren in gerelateerde sectoren kan de regio zich breder en

door een combinatie van energiebesparing, duurzame opwekking en compensatie

sterker onderscheiden en wendbaarheid van de regionale economie versterken. Het

van onze CO2 uitstoot. De gemeente streeft er zelf naar om in 2030 haar vastgoed

creëren van nieuwe kennis en technologieën op basis van het regionaal economische

CO2-neutraal te hebben gemaakt. Zie verder de initiatieven die beschreven zijn bij het

DNA versterkt de lokale economie en valt onder het zogenaamde ‘slim specialisatie

onderwerp ‘gezondheid’. Daarnaast is duurzame energieopwekking belangrijk5, maar

beleid’ (smart specialization policy’6 ). Hier zijn verschillende mogelijkheden voor.

gezien de ruimteclaims die hiermee gepaard gaan niet eenvoudig. De ontwikkelingen

Allereerst het uitschrijven van ‘challenges’ , ook wel uitdagingen, waar startende

op het gebied van duurzaam produceren en duurzame energieopwekking gaan

bedrijven op kunnen inschrijven. Vervolgens worden de startups met een succesvol

razendsnel en innovaties op dit gebied kunnen een oplossing bieden om de nadelen

voorstel gefinancierd en gecoacht door ervaren ondernemers. Dit geldt ook voor het

weg te nemen. Het is dus noodzakelijk om op dit gebied goed bij te blijven en nauwe

ondersteunen van vervolgens de scale-ups, bedrijven die in staat zijn om met hun

relaties te onderhouden met de kennisinstellingen op dit gebied. Tenslotte heeft de

verdienmodel op te schalen.

gemeente natuurlijk een goede reden om te investeren in voedselduurzaamheid en

Een andere vorm die uitgeprobeerd is bij de overheid is ‘startup in residence’ – hierbij

hierin een koploperpositie in te nemen. De stichting ‘Samen tegen Voedselverspilling’

zorgt de gemeente zelf voor een goed begeleidingstraject van de startende onderne-

heeft vaste voet in Meierijstad. Streven is voedselverspilling tegen te gaan, maar ook

mer – en is de belangrijkste ‘eerste’ klant. Deze startups ontwikkelen uiteindelijk een

op het gebied van verpakkingen duurzamer te produceren. Ook andere lokale

verdienmodel waarbij ze op eigen benen komen te staan.

duurzaamheidsdoelstellingen passen hierbij, zoals terugdringen huishoudelijk afval en

Een derde vorm om het startup- en ondernemersklimaat te stimuleren en tegelijker-

hergebruik van reststromen vanuit de maakindustrie in Meierijstad.

tijd maatschappelijke opgaven op te pakken is het stimuleren van sociaal ondernemerschap. Deze bedrijven hebben een eigen rol: ze dragen bij aan innova-

5 In het rapport ‘Toekomst van zon en wind in Meierijstad’ zijn de ambities voor duurzame energieproductie vastgelegd.

6 Balland, Boschma, Crespo & Rigby. (2019). Smart specialization policy in the European Union: relatedness, knowledge complexity and regional diversification. Regional Studies, 53(9).

20 SOCIAALECONOMISCHE BOUWSTEEN

tieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken waarin de overheid en de markt

‘Samen tegen voedselverspilling’ (HAS Hogeschool: 1 leergang). Net als bij vitale

nog niet kunnen voorzien. Voorbeelden hiervan zijn de sociale werkbedrijven en kleinere

werknemers, is aandacht voor de thuissituatie van leerlingen belangrijk. Er is geen plek

ondernemingen met lokale betrokkenheid, zoals zorgbedrijven en horecabedrijven. Ook

voor armoede bij kinderen in Meierijstad. Tenslotte biedt de transformatie van de

bij deze bedrijven is het van belang om goed begeleid te worden. Goede sparrings-

Noordkade een mooie kans om innovatie, onderwijs en bedrijfsleven te verbinden en

partners te hebben. Hierbij kan de gemeente groeien in haar aanpak om hierin te

ook een dynamisch woonmilieu te realiseren voor het binden van (hoogopgeleide)

voorzien.

jongeren. Het is belangrijk dat al deze initiatieven leiden tot krachtige samenwerkingen van alle belanghebbenden met betrokkenheid voor de lange termijn.

Tenslotte is het aantrekken van innovatieve startups ook een manier om getalenteerde jongeren als gemeente en bedrijven aan je te binden. Met een aanvullend aanbod