Bjilage 3 Tussen Aa-dal en Rooise Heide

Kort samengevat: - Zeer hoge cultuurhistorische waarde: in principe potentiële gemeentelijke monumenten, integraal behoud middels gemeentelijke Erfgoedverordening; alternatief is in standhouden/herstel van hoofdvorm/kap, gevelbeeld, belangrijke gevelelementen en materiaalgebruik, regelen via aanduiding “waarde-cultuurhistorie” in bestemmingsplan (omgevingsvergunning, met objectgerichte en ruimtelijke (welstands)criteria); bij sloopaanvraag of verbouwingsplan dient cultuurhistorische / bouwhistorische verkenning (met waardering) te worden overlegd. - Hoge cultuurhistorische waarde: karakteristieke historische panden, in standhouden/herstel van hoofdvorm/kap en gevelbeeld, belangrijke gevelelementen en materiaalgebruik, regelen via aanduiding “waarde-cultuurhistorie” in bestemmingsplan (omgevingsvergunning, met objectgerichte en ruimtelijke (welstands)criteria); bij sloopaanvraag of verbouwingsplan dient cultuurhistorische / bouwhistorische verkenning (met waardering) te worden overlegd, in ieder geval bij objecten met een bouwhistorische verwachting.

- Middelhoge cultuurhistorische waarde: beeldondersteunende panden, behoud van hoofdvorm/kap, schaal en betekenis voor het historische ensemble, regelen via bestemmingsplan (omgevingsvergunning, met vooral ruimtelijke criteria); karakteristieke gebouwen; bij gebouwen met een bouwhistorische verwachting kan overwogen worden een cultuurhistorische / bouwhistorische verkenning te verlangen bij sloopaanvraag of verbouwingsplan. - Lage cultuurhistorische waarde: geen instandhouding vanuit cultuurhistorisch perspectief.

4.4.2

Adviezen voor onderzoek van panden met bouwhistorische kwaliteit

Aan een aantal objecten is een bouwhistorische kwaliteit toegekend. Het betreft zowel rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten, als gebouwen met een zeer hoge en hoge cultuurhistorische waarde, waarvan bekend is of verwacht wordt dat er (intern) historische bouwconstruc-

RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015

[49]

Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel

ties en bouwsporen van belang en daterend uit de periode voor circa 1850 (zeldzaam in de gemeente Schijndel) bewaard zijn gebleven. Om deze gebouwen, in geval van sloopaanvraag of ruimtelijke transformatie, op hun juiste cultuurhistorische waarden te kunnen schatten is bouwhistorisch onderzoek noodzakelijk. Bouwhistorisch onderzoek dient een wetenschappelijk doel, omdat de verkregen informatie en documentatie de kennis over het gebouw én het bouwen in het verleden aanzienlijk vergroten. In de gemeente Schijndel is de ontwikkeling van het hallehuis en de daaruit ontstane typen een belangrijk onderzoeksthema, dat aan de onderzoekers meegegeven kan worden. Bovenal heeft het onderzoek tot doel, om de waardevolle onderdelen van oude gebouwen beter te kunnen definiëren en daarmee beter te kunnen behouden. Bouwhistorisch onderzoek brengt die waarden in beeld. Overigens wordt bouwhistorisch onderzoek ook steeds vaker ingezet bij de transformatie van jongere gebouwen. Bouwhistorisch onderzoek (van globaal verkennend tot zeer gedetailleerd ontledend) kan worden ingezet bij transformatie en herbestemming van monumenten en gebouwen met een zeer hoge en hoge cultuurhistorische waarde. De onderzoeksresultaten (bouwhistorische informatie, bouwgeschiedenis, waardenstelling) dienen als inspiratiebron en referentiepunt voor het verbouwingsplan.

In de vergunningsprocedure dient het bouwhistorisch onderzoek als basis voor de bouwplantoetsing of als toetsing van de eventuele sloopaanvraag. Aan de hand van de waardenstelling wordt dan snel duidelijk of de cultuurhistorische waarden op adequate wijze in het plan zijn geborgd. Is dat het geval, dan zal het ontwerp waarschijnlijk niet op gespannen voet staan met de cultuurhistorische waarden. Een soepele planbeoordeling levert zo tijdwinst op in het vergunningstraject. Een bouwhistorisch onderzoek dient te voldoen aan de Richtlijnen Bouwhistorisch Onderzoek. Op de cultuurhistorische waardenkaart is aangegeven bij welke panden bouwhistorisch onderzoek kan worden ingezet om tot een betere toetsing van het restauratie- of verbouwingsplan te komen en uiteindelijk tot een betere borging van de cultuurhistorische waarden van het object. Ten slotte kan hier worden opgemerkt, dat een hoge bouwhistorische kwaliteit reden kan zijn om een niet-beschermd pand aan te wijzen als monument. De diepgang van het onderzoek is afhankelijk van de impact van de voorgestelde ingreep. In de regel zal een bouwhistorische verkenning voldoende informatie opleveren voor de bouwplantoetsing.

4.4.3 Eisen aan onderzoek bij ruimtelijke ontwikkelingen in omgeving van gebouwde monumenten en cultuurhistorisch waardevolle gebouwen. Er kunnen in het welstandsbeleid door middel van bijzondere (in de volgende alinea vermelde) criteria aanvullende eisen worden gesteld aan plannen binnen de invloedssfeer van monumenten en andere cultuurhistorisch waardevolle gebouwen, om zo recht te doen aan de bijzondere kwaliteiten ervan. Zo zou extra aandacht kunnen worden gevraagd voor de inpassing van nieuwbouwplannen, waardoor bouwactiviteiten met een negatieve invloed op de ruimtelijke structuur en de karakteristiek van de bebouwing kunnen worden tegen gegaan. Voor monumenten geldt natuur-

RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015

[50]

Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel

lijk overigens dat alle bouwactiviteiten vergunningplichtig zijn. Dat betekent dat ook kleine ingrepen in principe vooraf moeten worden getoetst aan redelijke eisen van welstand. Als aanvullende welstandscriteria voor toetsen van bouwplannen aan of nabij monumenten en in beschermde dorpsgezichten en andere cultuurhistorisch hoogwaardige ensembles kan worden gedacht: - het bouwplan moet zich voegen in de omgeving en de historische context/gebiedskarakteristiek zoveel mogelijk respecteren; - het bouwplan mag een beschermd monument of een ander gebouw met een hoge / zeer hoge cultuurhistorische waarde niet fysiek of visueel afsluiten/isoleren van zijn omgeving; - het bouwplan mag niet conflicteren met de cultuurhistorische waarden, zoals in de regel ook vermeld in de redengevende omschrijving van een monument; - het bouwplan mag geen afbreuk doen aan de omgeving door gebrek aan kwaliteit van het ontwerp, een onzorgvuldige detaillering, inferieur materiaalgebruik en/of conflicterend kleurgebruik. Bij de ruimtelijke ontwikkelingen in omgeving van gebouwde monumenten dient nader onderzoek plaats te vinden waarbij voldoende relevante informatie wordt verzameld om te kunnen bepalen of wordt voldaan aan bovenstaande randvoorwaarden.

4.4.4 Adviezen voor bouwkundige ensembles met hoge cultuurhistorische waarden Vanuit het perspectief van de historische gebouwde omgeving is op de beleidskaart een aantal gebieden en ensembles gemarkeerd, die vanwege de zeer duidelijk aanwezige gebiedskarakteristiek, de gave structuren en een hoge dichtheid aan waardevolle (beschermde) gebouwen een hoge cultuurhistorische waarde vertegenwoordigen. Het gaat dus om op dit moment niet beschermde gebieden. Er is vooral gelet op de samenhang tussen historische stedenbouw, dorpsstructuren, landschap, groen en bebouwing. De criteria (op gemeentelijk niveau) waaraan deze gebieden en ensembles zijn getoetst zijn: - het belang van het gebied of ensemble als voorbeeld of onderdeel van één van de cultuurhistorische gebiedskarakteristiek en de ontwikkelingsgeschiedenis/historische gelaagdheid; - het belang van het gebied vanwege de bijzondere betekenis voor het beeld van de omgeving, vanwege opmerkelijke ligging, zichtlijnen, aanwezigheid van landmarks, etc.; - de structurele gaafheid en herkenbaarheid van het gebied; - de dichtheid en kwaliteit van de aanwezige beschermde en/of karakteristieke bebouwing, waarbij gelet is op herkenbaarheid, gaafheid en (in mindere mate) zeldzaamheid.

In het kader van de nieuwe erfgoedvisie om cultuurhistorie een factor te laten zijn bij het plannen van de ruimtelijke inrichting van ons land, is het aan te bevelen om aan de in waardevolle gebieden bijzondere aandacht te besteden en ze te benoemen in de bestemmingsplannen als uit-

RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015

[51]

Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel

gangspunt bij het vaststellen van criteria en omgevingsvergunningen. Ook kunnen ze worden opgenomen in structuurvisies en de welstandsnota. Ten slotte bestaat de mogelijkheid te overwegen de hoogst scorende van deze gebieden als gemeentelijk beschermd (dorps)gezicht aan te wijzen. De gemeentelijke erfgoedverordening biedt deze mogelijkheid. Nadere studie, inventarisatie, duiding, begrenzing en waardering van deze gebieden met een hoge cultuurhistorische waarde is dan noodzakelijk.

RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015

[52]

Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel

Literatuur Aa, A.J. van der, 1848. Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden. Gorcum. Baas, H. & N. Brand, 2011. ‘We zijn als wetenschappelijke discipline onvolwassen gebleven’: een interview met Jelle Vervloet naar aanleiding van zijn afscheid als hoogleraar historische geografie van het Nederlandse landschap aan de Wageningen Universiteit. Historisch-geografisch tijdschrift 29-2. Beijers, H. (red.), 2003. Het Schijndelse landschap. Cultuurhistorische notities rond bodemarchief, landschapsontwikkelingen en historische perceelsnamen. Heemkundekring/Gemeente Schijndel, Schijndel. Berkvens, R. & K.A.H.W. Leenders, 2013. Schijndels erfgoed 2013. Toelichting op de erfgoedkaart van de gemeente Schijndel. Gemeente Schijndel. Bont, Chr. de, 1993. ‘…al het merkwaardige in bonte afwisseling…’. Een historische geografie van Midden- en Oost-Brabant. Brabants Heem, Waalre. Hidding, M., J. Kolen & Th. Spek, 2001. De biografie van het landschap. Ontwerp voor een interdisciplinaire benadering van de landschapsgeschiedenis. Essay NWOStimuleringsprogramma ‘Bodemarchief in Behoud en Ontwikkeling’. Uitgave NWO. Den Haag. Nederlandsche Heidemaatschappij, 1941. Boerderijen in Nederland, Amsterdam. Spek, Th., 2004. Het Drentse esdorpenlandschap. Een historisch-geografische studie. Matrijs, Utrecht. Stenvert, R., C. Kolman, S. Broekhoven & B. Olde Meierink, 2000. Monumenten in Nederland.

Noord-Brabant, Zeist/Zwolle. Stichting de Brabantse Boederij, 2007. Quickscan waardevolle bebouwing buitengebied Schijndel, niet gepubliceerd. Timmers, J., J. Toebast & M. Bimmel, 2012. Historische boerderijen van Peelland tor Land van Cuijk – Handreikingen voor het behoud van het ruraal erfgoed, uitgave van de Stichting de Brabantse Boerderij, Geertruidenberg. Veen, L. van der, 1985. Boerderijen in Nederland, ’s-Gravenhage. Vera, H.L.M., 2011. … dat men het goed van den ongeboornen niet mag verkoopen. Gemene gronden in de Meierij van Den Bosch tussen hertog en hertgang 1000-2000. Moergestel.

Websites www.bonas.nl/archiwijzer www.watwaswaar.nl www.delpher.nl www.wederopbouwdatabank.nl www.bagviewer.geodan.nl

RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015

[53]

Tussen Aa-dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel

Overzicht van figuren, tabellen en kaartbijlagen Figuur 1.

Ligging van het plangebied; inzet: ligging in Nederland.

Tabel 1.

De onderscheiden landschaps- en nederzettingstypen, met de onderscheiden hoofden subtypen.

Tabel 2.

Waardering gaafheid van de historische situatie in de huidige topografie.

Tabel 3.

Waardering gaafheid van de fysiognomie ten opzichte van de historische situatie omstreeks 1850.

Tabel 4.

Scores en klassen van de waardering.

Tabel 5.

Waarderingstabel voor landschapselementen.

Tabel 6.

Historische stedenbouw, waarden.

Kaartbijlage 1.

Inventarisatie van historisch cultuurlandschap, landschapselementen en his-

torische bouwkunst. Kaartbijlage 2.

Waardering van historisch cultuurlandschap, landschapselementen en histo-

rische bouwkunst. Bijlage 1. Excel-database met historische bebouwing. Bijlage 2. Excel-database met stedenbouwkundige vlakken.

RAAP-rapport 2970 / eindversie, 26 oktober 2015

[54]

154000

154500

155000

155500

156000

156500

157000

157500

Cultuurhistorische inventarisatie en waardering van het buitengebied van de gemeente Schijndel

158500

158000

159000

159500

160000

160500

161000

161500

162000

162500

163000

Cultuurhistorische inventarisatie en waardering van het buitengebied van de gemeente Schijndel

Molenhoek

Maaskantje Inventarisatie van historisch cultuurlandschap, landschapselementen en historische bouwkunst RAAP-rapport 2970, kaartbijlage 1, schaal 1:10.000

InventarisatieMuggenhoek van historisch cultuurlandschap, landschapselementen en historische bouwkunst RAAP-rapport 2970, kaartbijlage 1, schaal 1:10.000

legenda

Fokkershoek

legenda CULTUURLANDSCHAP EN PRESTEDELIJK LANDSCHAP

LANDSCHAPSELEMENTEN

HISTORISCHE BOUWKUNST

Kampontginningen met plaatselijk essen

Infrastructuur

Bouwkunst (objecten)

open akker

doorgaande weg

bakhuis

kd2

droge, halfopen kampontginning

lokale weg

bakhuis met schop

kd3

droge en onregelmatige, halfopen kampontginning met

trekpad

boerderij

kn2

vochtige, halfopen kampontginning

spoorweg

boerenwoning met stal

spoorweg, verdwenen

hallehuisboerderij

Beekdalen en broeken

Woud

bh1

halfopen, regelmatige broekontginning

plein

Oude heideontginningen

407000

oh1

halfopen, regelmatige heideontginning

oh2

regelmatige heideontginning met bos

kn2 kn2

brandkuil

kortgevelboerderij

Waterstaat

krukhuisboerder kanaal

langgevelboederij

gracht

T-boerderij

hr1

open, regelmatige jonge heideontginning

hs1

stuifzandbebossing

hs2

voormalige stuifzandbebossing

park

woonhuis

hb1

open, regelmatige jonge broekontginning

park, verdwenen

woonhuis, dwarshuis

hb2

halfopen, regelmatige jonge broekontginning

griend

woonhuis, vrijstaand

hb3

jonge broekbebossing

opgaand bos met beeklopen

dubbel woonhuis

Opgaand groen

Nederzettingen kn2 kn2

Dintersche Broek koprompboerderij

schop

opgaand bos met visvijver

schuur

sd1

straatdorp

rabattenbos met sporen van leemwinning

niet getypeerd

sd2

keuterij

veekuil

geen

Oorlog en defensie

406500

406500

Hazelbergsche Broek

status

historisch groen, overig

gemeentelijk monument

militair complex

Tielse Hoeve

407000

Heeswijk

kophalsrompboerderij

plein, verdwenen

Jonge heide- en broekontginningen

't Woud

type

lokale weg

407500

407500

ke1

Heilaren kd1 droge, halfopen kampontginning met bebouwing

rijksmonument

militair complex, verdwenen

Dinther

Bouwkunst (ensembles)

Agrarisch grondgebruik

ensembles van waardevolle bouwkunst

historische kavelgrens

OVERIG

voorpootstrook

grens bestemmingsplan buitengebied

voorpootstrook, verdwenen akkerwal oude kampen

De Bus

406000

406000

Reliëf leemwinning, 1900

Houterd

rabatbos, voor 1832 rabatbos, 1832-1900

Lieseind

Meijldoorn

hb1 hb1

rabatbos, na 1900

De Bus 405500

405500

kn2 kn2

hb1 hb1 bh1 bh1 kn2 kn2

kn2 kn2

kn2 kn2

kd1 kd1

kd1 kd1 bh1 bh1

Hezelaar hb1 hb1

kn2 kn2

405000

bh1 bh1

405000

bh1 bh1

kn2 kn2 bh1 bh1

kd1 kd1 kn2 kn2

Weidonk

404500

404500

kd1 kd1 kn2 kn2

Boschweg hb2 hb2

kd1 kd1 kd1 kd1

Heuvel

hb3 hb3 404000

404000

bh1 bh1

Wijboschbroek

kn2 kn2

403500

Oetelaar

Borne

403500

kn2 kn2

Schijndel sd1 sd1

Kapeleind

kd1 kd1 kd1 kd1 kd1 kd1 ke1 ke1

Wijbosch

Elde

Besselaar

403000

403000

kd1 kd1 kn2 kn2

kd2 kd2 ke1 ke1

Hoevenbraak

Elderbroek hb3 hb3 kd3 kd3

Hoeves

kd1 kd1

hb2 hb2

Hongerhoek 402500

402500

Vossenholen

hs2 hs2 hs1 hs1 hs2 hs2

oh2 oh2

hs2 hs2 hr1 hr1

kd1 kd1

Hermalen

oh1 oh1

sd2 sd2

hr1 hr1

oh2 oh1 oh1 oh2

sd2 sd2 402000

402000

kd3 kd3

hr1 hr1 oh1 oh1 hr1 hr1

Truijenheide

hr1 hr1

oh1 oh1

kn2 kn2

Eerde Gasthuiskamp

oh1 oh1 hr1 hr1 oh1 oh1

Eekhoorn

kd1 kd1

Heikant

401500

401500

Achterste Hermalen Vlagheide

hr1 hr1

hr1 hr1

oh1 oh1

hr1 hr1

Eerdsche Bergen hr1 hr1

401000

Rooische Heide

401000

oh2 oh2

hr1 hr1

De Geelders

De Vlagheide

Hooge Beek

Bus

Schijndelsche Heide

400500

400500

hr1 hr1

Het Speet

Baarseind

Savendonk

Schijndelsche Heide hr1 hr1

hr1 hr1

400000

400000

Hoefje

0

De Horst schla2_kb_TE1

154000

154500

155000

155500

156000

100

200

300

400

500

m 156500

157000

157500

158000

158500

159000

159500

160000

160500

161000

161500

162000

162500

163000

154000

154500

155000

155500

156000

156500

157000

157500

Cultuurhistorische inventarisatie en waardering van het buitengebied van de gemeente Schijndel

158500

158000

159000

159500

160000

160500

161000

161500

Molenhoek

162000

162500

163000

Cultuurhistorische inventarisatie en waardering van het buitengebied van de gemeente Schijndel

Maaskantje Waardering van historisch cultuurlandschap, landschapselementen en historische bouwkunst RAAP-rapport 2970, kaartbijlage 2, schaal 1:10.000

Muggenhoek Fokkershoek

Waardering van historisch cultuurlandschap, landschapselementen en historische bouwkunst RAAP-rapport 2970, kaartbijlage 2, schaal 1:10.000 legenda CULTUURLANDSCHAPPEN zeer hoog hoog

407500

407500

Heilaren

middelmatig basiswaarde niet gewaardeerd

LANDSCHAPSELEMENTEN

Woud

zeer hoog hoog

Dintersche Broek

middelmatig zeer hoog hoog middelmatig

407000

407000

't Woud

HISTORISCHE BOUWKUNST Bouwkunst (objecten)

Heeswijk

type zeer hoog hoog middelmatig niet gewaardeerd

Hazelbergsche Broek

status geen 406500

406500

gemeentelijk monument rijksmonument

Tielse Hoeve

Bouwkunst (ensembles) hoog

Dinther

middelmatig

OVERIG grens bestemmingsplan buitengebied

406000

406000

De Bus

Houterd Lieseind

Meijldoorn

405500

405500

De Bus

405000

405000

Hezelaar

404500

404500

Weidonk

Boschweg

404000

404000

Heuvel

Wijboschbroek

403500

403500

Oetelaar

Borne

Schijndel

Kapeleind

Besselaar

403000

403000

Wijbosch Elde

Hoevenbraak

Elderbroek

Hoeves Hongerhoek 402500

402500

Vossenholen

402000

402000

Hermalen

Truijenheide Eerde Gasthuiskamp

Vlagheide

Heikant

Eekhoorn

401500

401500

Achterste Hermalen

401000

Eerdsche Bergen

401000

Rooische Heide De Geelders

De Vlagheide

Hooge Beek

Bus

400500

400500

Schijndelsche Heide

Het Speet

Baarseind

Savendonk

Schijndelsche Heide

400000

400000

Hoefje

0

De Horst schla2_kb_TE1

154000

154500

155000

155500

156000

100

200

300

400

500

m 156500

157000

157500

158000

158500

159000

159500

160000

160500

161000

161500

162000

162500

163000